Intern memo gemeentefonds

Intern memo advies standpuntbepaling VNG inzake herijking gemeentefonds Aanleiding Donderdag 13 januari vindt er een extra ALV (algemene ledenvergadering) plaats van de VNG. Tijdens deze ALV vindt besluitvorming plaats over de standpuntbepaling van de VNG inzake de herijking van het gemeentefonds. Er ligt een concept resolutie 1 ‘Naar een uitlegbaar en stabiel beter verdeelmodel gemeentefonds’ voor. Hiervoor is het regeerakkoord dat 15 december is gepresenteerd ook van belang: op basis daarvan moet worden bepaald of ‘de koek voldoende is vergroot’ – d.w.z. of de gemeenten voldoende extra middelen krijgen om hun beleidstaken uit te voeren. In deze notitie wordt kort stilgestaan bij de standpuntbepaling van de gemeente Hellendoorn in dit vraagstuk. Herverdeeleffecten herijking gemeentefonds Begin oktober hebben we een kort memo verstrekt aan de raad waarin het herverdeeleffect van het gemeentefonds is toegelicht. Dit memo geeft hierop aanvullende informatie. Wat de gemeente Hellendoorn betreft moet de basis van de standpunt bepaling over de herijking gaan over dat de uitkomst getoetst wordt en niet de herverdeeleffecten. Vooral deze laatste heeft nogal een grote rol in de discussie die er is in gemeenteland. In onderstaand plaatje wordt aangegeven hoe de inkomsten van het gemeentefonds (in euro’s per inwoner) over Nederland zijn verdeeld.

Hierin valt op dat in het noorden en oosten van het land met de nieuwe inkomsten redelijk groen uitvalt. Dit is de situatie zoals die is geschetst bij de berekeningen in augustus op basis van de cijfers 2019.

1

https://vng.nl/sites/default/files/2021-12/07_resolutie_herijking_gemeentefonds.pdf

Op globaal niveau lijkt dit bijna tegengesteld aan het plaatje waarin het herverdeeleffect wordt weergegeven:

Voor de gemeente Hellendoorn werd op basis van in de berekening van augustus en peiljaar 2019 een positief herverdeeleffect berekend van ruim € 1,3 miljoen. Inmiddels zijn er weer nieuwe berekeningen voor het peiljaar 2019 die voor Hellendoorn op een positief herverdeeleffect van ruim € 1,6 miljoen uit komt. Ook in de toekomst zullen deze cijfers nog worden bijgesteld. ROB-advies en reactie hierop van het ministerie van BZK In oktober verzond de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) een advies2 , waarin naast diverse aandachtspunten ook vier randvoorwaardelijke punten voor de invoering van de herijking werden genoemd. Inmiddels heeft het ministerie van BZK een reactie gegeven op het ROB advies3. Dit zijn de hoofdpunten: • Langer wachten met invoering dan 2023 vinden de fondsbeheerders niet verantwoord, vanwege de knelpunten in de huidige/oude verdeling. In de bijlage bij de reactie wordt uitgebreid toegelicht waarom de huidige verdeling niet meer goed functioneert. • De fondsbeheerders beschouwen het nieuwe model net als de ROB als een verbetering waarbij knelpunten uit de huidige verdeling worden aangepakt. • De fondsbeheerders delen met de ROB dat het nieuwe model geen eindstation vormt en willen de verdeling stapsgewijs invoeren en verbeteren: door onderzoek te doen, de effecten te monitoren en het bedrag van de herverdeeleffecten te maximeren.

“Uitgangspunt hierbij is dat de nieuwe verdeling op een financieel beheersbare manier wordt ingevoerd en het verdeelmodel verder wordt verbeterd.”

2

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/10/19/advies-van-rob-over-herverdeling https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2021/12/13/kamerbrief-over-verzoek-vng-omreactie-op-eindadvies-rob-herijking-gemeentefonds 3

• •

• • • •

BZK houdt vast aan een ingroei over een periode van vier jaar met maximaal 15 euro per inwoner per jaar, waarmee de herverdeeleffecten worden gemaximeerd op 60 euro. BZK wil als volgt omgaan met de vier punten die de ROB beschouwt als randvoorwaardelijk voor invoering: o Plausibiliteitstoetsen: BZK heeft de modeluitkomsten getoetst op de punten waar de ROB om vroeg om vast te stellen of er geen onlogische patronen in zitten. In de bijlage bij de brief wordt door BZK uitleg gegeven bij de verschillende toetsen. In 2022 wil men deze toets nogmaals doen op basis van actuele cijfers. De conclusie van BZK is dat de uitkomsten overall een uitlegbaar beeld laten zien. o Heroverwegen maatstaven in sociaal domein. BZK gaat nader onderzoek doen naar de maatstaf centrumfunctie door middel van onderzoek naar de cumulatie van problematiek in het sociaal domein en de relatie daarvan met stedelijkheid of andere kenmerken. Daarin zal ook opnieuw worden gekeken naar de maatstaf eenpersoonshuishoudens. Tegelijkertijd wordt in de bijlage bij de brief extra uitleg gegeven bij de mate waarin deze maatstaven aansluiten bij de kosten die gemeenten hebben in het sociaal domein. o Nader onderzoek naar verevening overige eigen middelen (OEM). BZK gaat nader onderzoek naar de OEM doen.

Omdat het niet mogelijk is dit onderzoek voor de invoering af te ronden, wil BZK het bedrag per inwoner neerwaarts bijstellen, zodat het gewicht van de OEM bij invoering wordt afgestemd op de feitelijke OEM van dat moment. o Omvang clusters afstemmen op feitelijke uitgaven. BZK wil het advies van de ROB op dit punt overnemen, maar alleen als de omvang van het gemeentefonds ook beter dan nu wordt afgestemd op de feitelijke uitgaven (en dat hangt af van het regeerakkoord). De aanbevelingen van de ROB voor de periode direct na invoering, neemt BZK allemaal over. De aanbevelingen van de ROB voor de periode na 2026 neemt BZK ook over. Over de verschuivingen die bij de actualisatie naar 2019 zijn opgetreden, geeft BZK nadere uitleg in de bijlage bij de brief. Ook alle onderzoeksdata worden gepubliceerd, zodat er inzicht is voor iedereen in de aansluitverschillen.

Voorliggende resolutie van het VNG bestuur4 In de algemene ledenvergadering legt de VNG een resolutie in stemming in reactie op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Verzocht wordt hier uw opinie over te vormen: Om de fondsbeheerders als volgt dringend te adviseren over het voorstel voor een nieuw verdeelmodel: 1. Het huidige verdeelmodel te vervangen door het nieuwe verdeelmodel, omdat de huidige verdeling achterhaald en verouderd is 2. Volledig recht te doen aan de aanbevelingen in het ROB-advies, inclusief het ingroeipad 3. Het nieuwe verdeelmodel in te voeren als dit verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROB-advies is aangepast en de koek is vergroot 4. Te borgen dat het doorontwikkelde model op draagvlak kan rekenen (bij gemeenten en de ROB) 5. Als dit betekent dat het verdeelmodel niet per 1 januari 2023 wordt ingevoerd, dan de gemeenten die hier nadeel van ondervinden (gemist voordeel) te compenseren tot het moment dat het verdeelmodel in lijn met de aanbevelingen van het ROBadvies is aangepast. 4

Zie ook eerdere voetnoot op blz 1: volledige resolutie te vinden onder https://vng.nl/sites/default/files/2021-12/07_resolutie_herijking_gemeentefonds.pdf

Coalitieakkoord nieuwe kabinet Inmiddels is er op 15 december een coalitieakkoord gepubliceerd voor de komende kabinetsperiode 2021-2025. Hierin zijn diverse voorstellen opgenomen om (tijdelijk) de koek voor de gemeenten te vergroten. De voorstellen uit het regeerakkoord zijn echter nog globaal: het effect voor de gezamenlijke en individuele gemeenten is niet exact te duiden. Onderstaand overzicht is door de VNG uit het coalitieakkoord gedestilleerd en geeft de extra middelen voor gemeenten en provincies weer.

Advies F&C op de resolutie en de eerste doorkijk naar het coalitieakkoord:

De gemeente Hellendoorn is positief over de herijking gemeentefonds, maar heeft enkele bedenkingen bij het vergroten van de koek en middelen jeugd zoals die in het coalitieakkoord zijn verwoord. •

• •

Het nieuwe verdeelmodel is een verbetering ten opzichte van de huidige verdeling, zo geeft ook de ROB aan. De nieuwe verdeling is, zo zegt de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) in zijn advies, beter dan de oude, maar kent nog steeds problemen. Niet alleen zijn de maatstaven weer actueel en passen beter bij de huidige situatie. Ook sluit de (uiteindelijke) verdeling van de middelen beter aan bij de daadwerkelijke kosten van gemeenten. Langer wachten met invoeren betekent ook dat we accepteren dat deze verouderde verdeling blijft bestaan met voor- en nadeelgemeenten. Wel is randvoorwaardelijk dat de evaluatie direct wordt gestart. Vooral gezien de ontwikkelingen binnen het sociaal domein en jeugd specifiek en de maatstaf centrumfunctie. Ook kan de gemeente Hellendoorn zich vinden in het ingroeipad van 3 jaar met een maximaal effect van 15 euro per inwoner per jaar. Nog steeds steunt gemeente Hellendoorn de algehele lijn van de VNG dat invoering van de herverdeling alleen kan als het gemeentefonds in omvang toeneemt (“de koek moet groter”). Het coalitieakkoord lijkt hiermee de goede kant op te gaan, in ieder geval voor de periode 2022-2025. De beperkte toezeggingen voor de periode na 2026 kunnen problemen geven bij het sluitend krijgen van de gemeentelijke meerjarenbegroting. Het lijkt erop dat het opnieuw opvoeren van de eerder bevroren opschalingskorting vanaf 2026 e.v.

jaren een flink gat in de begroting zal slaan. Ook het terugbrengen van het accres de zal gemeenten voor grote problemen stellen, zeker omdat op de getoonde accrescijfers de inflatie-component in mindering moet worden gebracht om de cijfers op basis van het huidige prijspeil te zien. Daar staat tegenover dat het accres voor het jaar 2026 beleidsarm is omdat dat een nieuwe kabinetsperiode betreft. Hoe dat accres zich zal ontwikkelen is dus nog afwachten, daar kunnen we nu nog weinig van zeggen. Begrotingstechnisch moeten we wel rekening houden met hetgeen in het coalitieakkoord staat. Deze onzekerheden roepen de vraag op welk structureel beleid we kunnen en durven op te pakken als deze nadelen in het vizier zijn?

•

De reeks vanuit de arbitrage uitspraak van de commissie van Wijzen met betrekking tot de middelen voor Jeugd wordt niet onverkort overgenomen, maar wordt vanaf 2024 met € 100 miljoen en vanaf 2025 met € 500 miljoen verminderd. De dekking zou moeten komen vanuit een eigen bijdrage van ouders en normering van zorgkosten. Dit zijn 2 p.m.-posten zoals deze in het overzicht vanuit de arbitrage zijn opgenomen. Vanuit de gemeente Hellendoorn stellen we dat gemeenten hiervoor nadrukkelijk niet het risico willen lopen wanneer deze dekking niet voldoende blijkt te zijn.

Ten aanzien van de voorliggende resolutie van de VNG en gelet op onze analyse hierboven adviseren wij als volgt: Punt 1: akkoord Punt 2: akkoord Punt 3: inzetten op invoering per 1-1-2023, maar gelijktijdig blijven inzetten op structureel extra middelen. Vooral het niet structureel doortrekken van het terugdraaien van de opschalingskorting is daarbij een belangrijk aandachtpunt in het kader van een meerjarig sluitende begroting. Punt 4: dit lijkt logisch, maar alle herverdelingen kennen winnaars en verliezers, dus je kunt dit nooit waarmaken. Punt 5: niet akkoord: het niet invoeren van de herijking is wat ons betreft niet logisch gezien de verbeterde verdeling van middelen. Daarnaast is het niet realistisch te veronderstellen dat het rijk hiervoor extra middelen zal uittrekken.