Bijlage 4a verdiepend onderzoek dienstverlening en voorzieningenniveau

GEMEENTE HEILOO

Bestuurlijke toekomst Heiloo

Verdiepend onderzoek voorzieningen en dienstverlening

Onderzoeksteam Drs. Evert Wolters Hannah Bout MSc Versie 30-10-2025

1.

Colofon Datum: 30-10-2025 Opdrachtgever: Gemeente Heiloo Onderzoekers: Evert Wolters evert@necker.nl Hannah Bout hannah@necker.nl

2.

Inhoudsopgave Inleiding

4

Aanleiding en doelstelling Onderzoeksvragen en vindplaats antwoorden Leeswijzer

4 4 5

Bestuurlijke boodschap

6

1. Korte beschrijving BUCH-gemeenten

7

1.1 Overzicht kenmerken gemeenten

7

2. Duiding toekomstscenario’s en varianten

9

2.1 Onderscheiden kenmerken verschillende scenario’s 2.2 Duiding toekomstbestendige voorzieningen Heiloo 2.2.1 Ons referentiekader voor lokale voorzieningen 2.2.2 Onze observaties bij voorzieningen in Heiloo 2.2.3 Toekomstbestendige voorzieningen in de verschillende scenario’s 2.3 Duiding organiseren dienstverlening Heiloo 2.3.1 Ons referentiekader voor dienstverlening 2.3.2 Onze observaties bij dienstverlening in Heiloo 2.3.3 Dienstverlening organiseren in de verschillende scenario’s 2.4 Kenmerken fusievarianten relevant voor voorzieningen en dienstverlening

9 10 10 10 12 15 15 15 17 19

Rapport van bevindingen

20

3. Voorzieningenniveau

21

3.1 BUCH-gemeenten over voorzieningen 3.2 Inwoners van Heiloo over voorzieningen

21 26

4. Niveau van dienstverlening

29

4.1 BUCH-gemeenten over dienstverlening 4.2 Inwoners van Heiloo over dienstverlening

29 35

Bijlage 1. Onderzoeksverantwoording

37

Uitvoering van het onderzoek Onderzoekskader van de gemeenteraad Uitvraag gemeenten en verifiërende gesprekken Analyse en duiding van scenario’s Betrokkenheidsprofielen van Citisens

37 37 37 38 38

3.

Inleiding Aanleiding en doelstelling De gemeenteraad van Heiloo heeft tussen juli 2024 en februari 2025 een bestuurskrachtonderzoek laten uitvoeren. Dit onderzoek is gedaan om te toetsen of de gemeente nu en in de toekomst voldoende bestuurskrachtig is om maatschappelijke opgaven het hoofd te kunnen bieden. Op 6 maart 2025 is het eindrapport "Gemeente Heiloo Bestuurskrachtontwikkeling" opgeleverd. Uit het onderzoek blijkt dat de gemeente Heiloo onvoldoende bestuurskrachtig is om de uitdagingen van de toekomst aan te kunnen. Op 15 april jl. heeft in een raadscommissie de behandeling van het rapport plaatsgevonden. Op 27 mei jl. heeft de gemeenteraad van Heiloo besloten om het college een opdracht te geven een onderzoekskader en participatieplan op te stellen. Deze zijn door het college aan de gemeenteraad aangeboden en op 3 juli jl. voor het eerst besproken. Op 7 juli heeft de raad hierover een besluit genomen. Het college kreeg met dit besluit de opdracht om een verkenning uit te voeren naar drie hoofdscenario’s voor de bestuurlijke toekomst van Heiloo. De drie mogelijke toekomstscenario’s zijn: ●

● ●

Een bestuurlijke fusie met (een of meerdere) BUCH- gemeenten. Hierbij zijn de volgende onderliggende varianten genoemd in het raadsbesluit: - Bestuurlijke fusie van de vier BUCH-gemeenten; - Bestuurlijke fusie van Uitgeest, Castricum en Heiloo; - Bestuurlijke fusie van Bergen, Castricum en Heiloo; - Bestuurlijke fusie van Bergen en Heiloo; - Bestuurlijke fusie van Castricum en Heiloo. Een voortzetting van de ambtelijke samenwerking binnen de werkorganisatie BUCH met de uittreding van Uitgeest; Een zelfstandige gemeente met een eigen ambtelijke organisatie.

Onderzoeksvragen en vindplaats antwoorden De gemeenteraad van Heiloo heeft in zijn kader het college onder meer meegegeven inzicht te willen verwerven in het voorzieningenniveau en het niveau van dienstverlening van de gemeente per verschillend toekomstscenario. De raad wil weten welke gevolgen de scenario’s hebben voor het behoud van de voorzieningen in Heiloo op het gebied van sport, cultuur en sociaal netwerk en op het niveau van dienstverlening in Heiloo. De raad heeft voor deze twee onderwerpen verschillende hoofden deelvragen gesteld. De essentie van deze vragen vatten wij samen in twee vragen: 1. Wat is er voor nodig/zijn de aandachtspunten per toekomstscenario om de voorzieningen in Heiloo op sport, cultuur en sociaal netwerk te behouden en toekomstbestendig te ontwikkelen? 2. Op welke manier kan Heiloo per toekomstscenario haar (huidige) niveau van dienstverlening naar inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties organiseren? De antwoorden op deze twee vragen zijn te lezen in de tabellen in paragraaf 2.2.3 (voorzieningen) en paragraaf 2.3.3 (dienstverlening). In die tabellen wordt beschreven wat er per hoofdscenario belangrijk is om te organiseren. Paragraaf 2.4 geeft vervolgens nog een extra duiding op de verschillende

4.

varianten onder het scenario ‘bestuurlijke fusie’, zodat ook die in een afweging betrokken kan worden. Voor een verantwoording van alle oorspronkelijke hoofd- en deelvragen en de vindplaats van de antwoorden, zie bijlage 1.

Leeswijzer Deze rapportage bestaat uit twee delen: I) een bestuurlijke boodschap en; II) een rapport van bevindingen. Dit om een helder onderscheid te maken tussen duiding door Necker en de informatie die de BUCH gemeenten hebben aangeleverd. De bestuurlijke boodschap beslaat twee hoofdstukken: • Hoofdstuk 1 typeert de BUCH-gemeenten. Dit op volgens Necker relevante kenmerken op de onderwerpen voorzieningen en dienstverlening. • Hoofdstuk 2 neemt raadsleden mee in het beeld van Necker op de verschillende scenario’s en wat nodig is om de toekomst van voorzieningen en dienstverlening in Heiloo goed te organiseren. De tabellen in paragraaf 2.3.3 (voorzieningen) en paragraaf 2.4.3 (dienstverlening) beschrijven wat er per hoofdscenario belangrijk is om te organiseren. Het rapport van bevindingen beslaat ook twee hoofdstukken. Hoofdstukken 2 en 3 vatten de van de BUCH-gemeenten ontvangen beschrijvende informatie op voorzieningenniveau en dienstverlening samen. De onderzoeksverantwoording is opgenomen in bijlage 1. Bij dit rapport horen ook twee separate bijlagen: het rapport van de inwonerenquête (‘Onderzoek Verkenning toekomstscenario’s’) en het verslag van de verdiepende gesprekken met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties (‘Verslag verdiepende gesprekken’).

5.

Bestuurlijke boodschap

6.

1. Korte beschrijving BUCH-gemeenten Voordat we de onderwerpen voorzieningenniveau en niveau van dienstverlening aan de orde stellen, geven we in dit hoofdstuk eerst een korte beschrijving van de BUCH-gemeenten. Over welke gemeenten hebben we het? Wat zijn kenmerken van deze gemeenten die mogelijk van belang zijn wanneer op de onderwerpen voorzieningenniveau en dienstverlening gekeken wordt naar verschillende scenario’s en varianten?

1.1 Overzicht kenmerken gemeenten De tabel op de volgende pagina geeft een beschrijving op basis van openbare data, verzameld en bij elkaar gezet door Necker. Als toelichting vooraf, het volgende: • De volgorde van afgeronde gemeentegrootte van de BUCH-gemeenten (van groot naar klein) is als volgt: Castricum (36.500), Bergen (29.500), Heiloo (24.500) en Uitgeest (13.500). • Van de BUCH-gemeenten zijn er nu twee gemeenten die één dorp omvatten: Heiloo en Uitgeest. De twee andere gemeenten omvatten meer dorpen. In Bergen gaat het om negen dorpen en in Castricum om vijf. • De gemiddelde huishoudgrootte in de BUCH-gemeenten ontloopt elkaar niet veel. In Bergen is de huishoudgrootte iets lager dan in andere BUCH-gemeenten. • De sociaaleconomische status (SES WOA) is in Bergen (anders dan vanwege het welvarende imago wellicht verwacht zou worden) lager dan in andere BUCH-gemeenten. Dit wordt waarschijnlijk verklaard door de vergrijzing en grijze druk in Bergen (de verhouding tussen het deel van de bevolking in de leeftijd van 20 tot 65 jaar en het dat deel ouder of jonger is), die hoger ligt dan in andere BUCH-gemeenten. In sociaaleconomische status zit ook ‘recent arbeidsverleden’ verwerkt, wat in Bergen de SES WOA-score drukt.

• De leeftijdsopbouw, het opleidingsniveau en de mate van welvaart van de inwoners van de BUCH-gemeenten komt ook tot uitdrukking in de betrokkenheidsprofielen van Citisens die wij gebruiken om inzicht te krijgen in de bevolkingssamenstelling van gemeenten: o In Bergen zijn er relatief meer Idealistische Globalisten (jong, theoretisch opgeleid, (boven)modaal inkomen) en (Re)actieve Emptynesters (boven 45, theoretisch opgeleid en bovengemiddeld inkomen) dan in andere BUCH-gemeenten en juist minder Gehaaste gezinnen (tussen 30-65 jaar, theoretisch opgeleid, (boven)modaal inkomen). o In Uitgeest zijn er relatief minder Idealistische Globalisten en (Re)actieve Emptynesters) en meer jonge gezinnen, namelijk Gehaaste gezinnen en Alerte Families (30-65 jaar, praktisch opgeleid, (beneden) modaal inkomen). o In Heiloo zijn er minder Alerte families. • Samenvattend kun je stellen dat Castricum en Heiloo op elkaar lijken qua demografie. Bergen heeft gemiddeld genomen een iets oudere bevolking, Uitgeest juist een iets jongere. En in Uitgeest is de bevolking ook iets meer praktisch geschoold dan in de andere BUCH-gemeenten.

7.

Heiloo

Bergen

Castricum

Uitgeest

Aantal dorpen De gemeente Heiloo bestaat uit het dorp Heiloo en de buurtschappen1 Bollendorp, Kaandorp, Kapel, Oosterzij en Westerzij.

De gemeente Bergen bestaat uit de negen dorpen Aagtdorp, Bergen, Bergen aan Zee, Bregtdorp, Egmond-Binnen, Egmond aan den Hoef, Egmond aan Zee, Groet en Schoorl. Naast deze dorpen zijn er ook de buurtschappen Camperduin, Catrijp, Hargen, Rinnegom, Schoorldam en Wimmenum.

De gemeente Castricum bestaat uit de vijf dorpen Akersloot, Bakkum, Castricum, Limmen en Woude.

De gemeente Uitgeest bestaat uit het dorp Uitgeest en de buurtschappen Assum en Limmerkoog.

Inwoneraantal (CBS, januari 2025) 24.341

29.722

36.618

13.427

Aantal huishoudens (waarstaatjegemeente.nl, 2025) 11.000

13.900

16.000

5.700

Gemiddelde huishoudgrootte (waarstaatjegemeente.nl, 2025) NL: 2.14 2.18

2.09

2.24

2.33

SES-WOA2 (CBS, 2024) NL: 0 0.238

0.180

0.267

0.258

Vergrijzing (CBS, 2025) NL: 20.8% 27.7%

34.6%

26.8%

20.7%

Demografische druk3 (CBS, 2025) NL: 70.7% 90.2%

102.5%

87.5%

72.7%

Betrokkenheidsprofielen (Citisens, 2022)4 Eigenzinnige lokalen: 2% Bescheiden Grijzen: 8% Alerte Families: 4% Idealistische Globalisten: 12% (Re)actieve Emptynesters:20% Gehaaste Gezinnen: 34% Stille Overlevers:9% Ik-gerichte Starters:11%

Eigenzinnige lokalen:3% Bescheiden Grijzen:10% Alerte Families: 8% Idealistische Globalisten: 20% (Re)actieve Emptynesters: 27% Gehaaste Gezinnen: 12% Stille Overlevers: 13% Ik-gerichte Starters: 8%

Eigenzinnige lokalen: 1% Bescheiden Grijzen: 7% Alerte Families: 8% Idealistische Globalisten: 9% (Re)actieve Emptynesters: 22% Gehaaste Gezinnen: 30% Stille Overlevers: 10% Ik-gerichte Starters: 13%

Eigenzinnige lokalen: 2% Bescheiden Grijzen: 5% Alerte Families: 8% Idealistische Globalisten: 4% (Re)actieve Emptynesters: 15% Gehaaste Gezinnen: 39% Stille Overlevers: 12% Ik-gerichte Starters: 15%

1 We gebruiken hier het woord ‘dorp’ voor woonplaatsen die in de BAG en volgens het CBS een aparte woonplaatscode hebben en niet onder een andere woonplaats worden gerekend. 2 De SES-WOA score is voor het eerst bepaald door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS(Centraal Bureau voor de Statistiek)) op basis van gegevens over financiële welvaart (W), opleidingsniveau (O) en recent arbeidsverleden (A) van de huishoudens in de betreffende

regio's. De gemiddelde SES-WOA-score voor heel Nederland is ongeveer 0. Een hogere score reflecteert een hogere sociaaleconomische status en dit betekent dat de inwoners welvarender en/of hoger opgeleid en/of langduriger aan het werk zijn. 3 Demografische druk of bevolkingsdruk wordt gebruikt in de demografie om de verhouding uit te drukken tussen dat deel van de bevolking in de leeftijd van 20 tot 65 jaar en dat deel wat ouder of jonger is 4 Voor een verdere toelichting op de betrokkenheidsprofielen, zie de onderzoeksverantwoording in bijlage 1.

8.

2. Duiding toekomstscenario’s en varianten In dit hoofdstuk geeft Necker op de onderwerpen voorzieningen en dienstverlening een duiding van de scenario’s. Het gaat dan om de drie scenario’s bestuurlijke fusie (en de onderliggende varianten), voortzetten BUCH-werkorganisatie en zelfstandige gemeente. De twee vragen uit de inleiding staan daarbij centraal:

1. Wat is er voor nodig/zijn de aandachtspunten per toekomstscenario om de voorzieningen in Heiloo op sport, cultuur en sociaal netwerk te behouden en toekomstbestendig te ontwikkelen? 2. Op welke manier kan Heiloo per toekomstscenario haar (huidige) niveau van dienstverlening naar inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties organiseren? De opbouw van dit hoofdstuk is als volgt: • Allereerst laten wij zien wat volgens ons de onderscheiden kenmerken van de verschillende scenario’s zijn waarmee wij rekening houden in onze duiding. • Daarna zoomen we in op de twee onderwerpen en maken wij per onderwerp (dus voorzieningen en dienstverlening) transparant wat ons referentiekader is in het goed organiseren ervan, vatten we samen hoe wij de stand van zaken in Heiloo zien, waarna we per onderwerp duiden wat nodig is in de verschillende scenario’s en varianten. Op deze manier willen we ervoor zorgen dat onze duiding navolgbaar is voor raadsleden van Heiloo en gebruikt kan worden in het gesprek in de gemeenteraad.

2.1 Onderscheiden kenmerken verschillende scenario’s In dit onderzoek is volgens het raadsbesluit rekening gehouden met drie hoofdscenario’s, met daaronder een aantal varianten. Deze scenario’s zijn een bestuurlijke fusie, voorzetting van de ambtelijke samenwerking en een volledig zelfstandige gemeente worden. Hieronder lichten wij toe wat volgens ons onderscheidende kenmerken zijn van de hoofdscenario’s: • Het hoofdscenario bestuurlijke fusie vatten wij op als een situatie waarin er één gemeentebestuur is, dus: één gemeenteraad en één college. Deze ene gemeente verzorgt de dienstverlening en ook de instandhouding van voorzieningen voor haar beheergebied. In het geval van een bestuurlijke fusie van twee of meer BUCH-gemeenten zal die gemeente qua schaal (areaal en ook binnen de gemeente liggende kernen) groter zijn dan de huidige gemeente Heiloo. De omvang van de gemeentelijke organisatie zal, afhankelijk van de variant, de omvang hebben van de huidige BUCH-werkorganisatie (bij een fusie van de vier gemeenten) of kleiner (bij een fusie van drie of minder gemeenten).

De gemeentelijke organisatie is in dit fusiescenario een eigen organisatie die aangestuurd wordt door één eigen gemeentebestuur, gekozen uit alle inwoners van de nieuwe gemeente.5 • In het scenario voorzetten van de ambtelijke samenwerking zal er naar alle waarschijnlijkheid wel verandering optreden ten opzichte van de huidige situatie. Dit omdat Uitgeest heeft aangegeven te streven naar een bestuurlijke fusie waarbij er directe aansturing is van een 5 Het is denkbaar dat enkele BUCH-gemeenten fuseren en alsnog met andere, ‘losse’ gemeenten blijven participeren in de GR

BUCH. Dan is er sprake van een mengvorm van de scenario’s ‘bestuurlijke fusie’ en ‘ambtelijke samenwerking’. Dergelijke mengvormen worden in deze rapportage en de duiding in paragrafen 2.2.3 en 2.3.3 niet verder uitgewerkt.

9.

•

ambtelijke organisatie. Het gaat hier dus om een samenwerking van maximaal drie gemeentebesturen (drie gemeenteraden en drie colleges) die gezamenlijk één in een gemeenschappelijke regeling geplaatste gemeentelijke organisatie aansturen. Heiloo is hierin zelf bestuurlijk verantwoordelijk is voor dienstverlening en de instandhouding van voorzieningen, maar de uitvoering ligt bij één organisatie die voor meerdere gemeenten werkt. Het werkgebied van de gemeentelijke organisatie (areaal en kernen) zal afnemen ten opzichte van de huidige situatie. Aan gemeente Heiloo (areaal en kern) verandert er niets ten opzichte van de huidige schaal. In het scenario zelfstandige gemeente is er, net als in het eerste scenario, één gemeentebestuur, dus: één gemeenteraad en één college, dat van de gemeente Heiloo. Deze ene gemeente verzorgt de dienstverlening en ook de instandhouding van voorzieningen voor haar beheergebied. Qua schaal (areaal en kernen) verandert er voor de gemeente Heiloo niets, maar de omvang van de gemeentelijke organisatie zal aanzienlijk kleiner zijn, afgestemd op de omvang van Heiloo en niet meer op de vier BUCH-gemeenten, omdat Heiloo dan uittreedt uit de BUCH-werkorganisatie. Deze eigen organisatie moet opgericht, ingericht en bemenst worden. Waarbij er ook uittredingskosten zijn en ontvlechting uit de BUCH-werkorganisatie moet plaatsvinden.6

2.2 Duiding toekomstbestendige voorzieningen Heiloo 2.2.1 Ons referentiekader voor lokale voorzieningen Vanuit onze ervaring met bestuurskrachtonderzoek en andere onderzoeken naar lokale voorzieningen, denken wij dat voor het toekomstbestendig organiseren van voorzieningen in Heiloo de volgende zaken randvoorwaardelijk zijn. In elk scenario/variant is het volgende van belang: • Strategie en visie: het is van belang dat de gemeente een helder beeld heeft van de opgave op lange termijn, inzicht heeft in omvang van haar portefeuille maatschappelijke vastgoed en voorzieningen, zicht op (ontwikkeling in) het gebruik van voorzieningen en dat de gemeente duidelijk beleid heeft, dat ambities vertaalt in plannen. • Extern samenspel: het is belangrijk dat de gemeente een visie heeft op de rol/verantwoordelijkheid van gemeente en samenleving, dat er een lokaal netwerk wordt onderhouden en dat er een aanpak is om de kracht van de samenleving/vrijwilligers te benutten door samenwerking en/of ondersteuning. • Intern samenspel: van belang is goed politiek-bestuurlijk-ambtelijk samenspel om kwalitatieve besluitvorming en uitvoering te kunnen organiseren, bijvoorbeeld m.b.t. spreiding, multifunctioneel gebruik en/of bundeling van voorzieningen.

• Draagkracht: lokale voorzieningen vragen om maatschappelijke draagkracht in de vorm van voldoende gebruik en bijpassende bekostiging, ook vragen ze om gemeentelijk investeringsvermogen t.b.v. groot onderhoud en/of vervanging. Ook komt draagkracht tot uitdrukking in beschikbare ambtelijke capaciteit vanuit verschillende disciplines.

2.2.2 Onze observaties bij voorzieningen in Heiloo Op basis van de uitvraag, de inwonerenquête en de verdiepende gesprekken vinden wij de volgende observaties relevant voor de toekomst van voorzieningen in Heiloo:

6 Het is denkbaar dat een zelfstandig Heiloo bijvoorbeeld iets als ‘dienstverlening’ wel samen blijft doen met de huidige

partners / BUCH, bijvoorbeeld in een inkooprelatie. Voor de helderheid in de analyse wordt deze mogelijkheid in de duiding in paragraaf 2.3.3 wel genoemd, maar niet verder uitgewerkt.

10.

•

•

•

•

•

Voor inwoners zijn voorzieningen het belangrijkste onderwerp voor de toekomst van Heiloo. Het huidige voorzieningenniveau in Heiloo is goed, zowel qua aantal voorzieningen als de afstand tot voorzieningen. Inwoners kunnen voor veel van hun dagelijkse behoeften in Heiloo terecht en zijn ook zeer tevreden over de voorzieningen. Belangrijke voorzieningen die in Heiloo moeten blijven zijn het station, supermarkten, gezondheidscentra en recreatiegebied. Voorzieningen die nog gemist worden, zijn o.m. de afslag naar de A9 en specifieke voorzieningen voor jongeren. Ook in de verdiepende gesprekken7 wordt extra aandacht gevraagd voor voorzieningen voor jongeren. Vanuit de BUCH-gemeenten wordt er zowel vanuit de gemeente Castricum als (in iets mindere mate) Uitgeest gebruik gemaakt van voor Heiloo belangrijke voorzieningen. Het gebruik vanuit de gemeente Bergen is onbekend. De oriëntatie van Heilooërs buiten Heiloo richt zich: o overwegend op Alkmaar, voor alle functies op recreatie na, en daarnaast op; o de gemeente Castricum, namelijk op de kern Limmen voor boodschappen en huisarts/apotheek en op de kern Castricum voor school en recreatie; o verschillende plekken in de gemeente Bergen voor recreatie. De betrokkenheid van vrijwilligers bij voorzieningen is een gegeven en bijzondere kracht van Heiloo als gemeenschap.

Enkele belangrijke voorzieningen zijn door vrijwilligers in de lucht gehouden of worden door hen mogelijk gemaakt. De gemeente steunt dit met financiële middelen, maar tegelijk is financiële draagkracht beperkt. De OZB is op het landelijk gemiddelde gebracht en structurele investeringen vragen al in de nabije toekomst om nog meer scherpe keuzes. De verdiepende gesprekken laten zien dat Heiloo beschikt over een betrokken samenleving die bereid is mee te denken en mee te doen, mits de gemeente herkenbaar, toegankelijk en betrouwbaar blijft in de samenwerking. In de verdiepende gesprekken wordt gevraagd om daadkracht en aangegeven dat de gemeente een belangrijke rol kan spelen door vrijwilligers en verenigingen te ondersteunen, continuïteit te waarborgen en lokale kracht te benutten. Juist voor het ondersteunen van vrijwilligers (in het VIP) zoekt Heiloo nu omwille van betaalbaarheid in de werkorganisatie BUCH naar een duurzame oplossing. De gemeente en BUCH-werkorganisatie verwerft steeds meer inzicht in de portefeuille aan voorzieningen en het gebruik ervan. Daarin strategische keuzes maken voor de lange termijn is een volgende stap, die voor gemeente en BUCH-werkorganisatie juist lastig is, zeker waar die keuzes gaan over spreiding of bundeling van voorzieningen over gemeentegrenzen heen en dus sprake is van harmonisatie en/of minder keuzevrijheid.

Dat vergt (ook blijkens het bestuurskrachtonderzoek) een beter politiek-bestuurlijk-ambtelijk samenspel tussen BUCH en gemeenten dan nu het geval is.

7 De verdiepende gesprekken hebben nadrukkelijk niet de pretentie om een statistisch representatief beeld van de

opvattingen van inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties te geven. Het ging om kwalitatieve gesprekken waarin de nadruk lag op dialoog en het gesprek van de doelgroep met raadsleden. Dit zodat raadsleden zichzelf een verdiepend beeld konden vormen. In deze rapportage worden de uitkomsten van de verdiepende gesprekken illustratief gebruikt. Dus als aanvulling met voorbeelden op de wel representatieve opbrengst uit de inwonerenquête.

11.

2.2.3 Toekomstbestendige voorzieningen in de verschillende scenario’s Wat is er voor nodig/zijn de aandachtspunten per toekomstscenario om de voorzieningen in Heiloo op sport, cultuur en sociaal netwerk te behouden en toekomstbestendig te ontwikkelen? In de onderstaan tabel geven we het antwoord op deze vraag. Voor de drie hoofdscenario’s benoemen we wat er nodig is op vier onderwerpen die randvoorwaardelijk zijn: strategie en visie; extern samenspel; intern samenspel, en; draagkracht.

Strategie en visie: het is van belang dat de gemeente een helder beeld heeft van de opgave op lange termijn, inzicht heeft in omvang van haar portefeuille maatschappelijke vastgoed en voorzieningen, zicht op (ontwikkeling in) het gebruik van voorzieningen en dat de gemeente duidelijk beleid heeft, dat ambities vertaalt in plannen.

Bestuurlijke fusie

Verder in B(U)CH-werkorganisatie

Zelfstandig

Het behoud en toekomstbestendig ontwikkelen van lokale voorzieningen in Heiloo vraagt dat een nieuwe gemeente strategisch krachtig opereert. Daarbij moet de huidige werkwijze, die soms ad hoc en reactief is, zich ontwikkelen naar anticiperend en gericht op de lange termijn. In een organisatie met één bestuur in plaats van vier (of drie) is politiek-bestuurlijk sturing geven eenduidiger en kan meer tijd en energie naar strategie gaan. Voorwaarde is wel dat het bestuur ook daadwerkelijk op dat strategische niveau gaat besturen.

Tot nu toe is het ingewikkeld om BUCH-breed strategisch naar voorzieningen te kijken. Het inzicht in de portefeuille van maatschappelijk vastgoed en het gebruik van voorzieningen komt meer op orde, maar keuzes over gemeentegrenzen heen lijken op dit moment in de huidige organisatievorm niet voor de hand te liggen. Dit terwijl in verschillende gemeenten de financiële grenzen in zicht zijn of komen.

Het lijkt weinig kansrijk om in dit scenario een grotere strategische kracht te organiseren. De eigen organisatie waarvan in dit scenario sprake is moet opgericht, ingericht en bemenst worden. Waarbij er ook uittredingskosten zijn en ontvlechting uit de BUCH moet plaatsvinden.

Onder die voorwaarde kan het huidige strategisch vastgoedmanagement zich ontwikkelen van inzichtgevend (in de vastgoedportefeuille en het gebruik van voorzieningen) tot richtinggevend ‘strategisch voorzieningenbeleid’. Dat beleid moet een visie bevatten op de benodigde en/of te behouden voorzieningen, zowel in de afzonderlijke dorpen als in de nieuwe gemeente als geheel. Ook moet het een antwoord geven op de houdbaarheid daarvan, met bijpassend ambitieniveau en plan. Dit is onder meer van belang omdat in een gemeente met grotere schaal onvermijdelijk de vraag naar bundeling van voorzieningen gaat spelen. Voor sommige voorzieningen kan spreiding en/of bundeling ervoor zorgen dat ze weliswaar als functie behouden blijven, maar dat de afstand naar een locatie toeneemt. De nieuwe gemeente moet dat goed uit kunnen leggen aan haar inwoners. Het ontwikkelen van strategisch voorzieningenbeleid vraagt om bestuurlijke nabijheid in de dorpen, goede participatie met de dorpen (en evt. dorpsraden) èn goede participatie met stakeholders die gemeentebreed opereren. En het vraagt om samenhang met kernenbeleid dat de nieuwe gemeente ook te ontwikkelen heeft (zie ook extern samenspel bij ‘dienstverlening’ in paragraaf 2.3.3).

Extern samenspel: het is belangrijk dat de gemeente een visie heeft op de rol/verantwoordelijkheid van gemeente en samenleving, dat er een lokaal netwerk wordt onderhouden en dat er een aanpak is om de kracht van de samenleving/vrijwilligers te

De kracht van voorzieningen in Heiloo schuilt voor een belangrijk deel in de inzet van vrijwilligers en het ondernemerschap in de lokale samenleving. Die kracht is enerzijds een bijzonder gegeven dat onlosmakelijk bij Heiloo hoort. Anderzijds vraagt de relatie van de gemeente Heiloo met lokale stakeholders sowieso om verdere ontwikkeling. Dit is een belangrijke opgave voor een nieuwe gemeente. De ondersteuning van vrijwilligers is daarvan ook onderdeel, of het nu gebeurt in het doorontwikkelen van het VIP of op een andere manier.

Voor de organisatie die dan ontstaat, zal het lastig zijn om ambtenaren op strategisch niveau in dienst te nemen/houden. Dit zowel vanwege de arbeidsmarkt (door Een randvoorwaarde voor keuzes over gemeentegrenzen een relatief lagere inschaling) als kostentechnisch (een heen is verdere harmonisatie van beleid: echt gezamenlijk relatief groter benodigd aandeel van het budget). Door een voorzieningenbeleid net zoals er een gezamenlijke kleinere bezetting zullen posities bovendien kwetsbaarder dienstverleningsvisie ligt. Dit op een beleidsterrein waar de zijn bij ziekte e.d. lokale/gemeentelijke identiteit sterk aan verbonden is en de beleidsruimte nog relatief groot. Ook is er naast Het is zeer de vraag of dit nadeel opweegt tegen winst in het strategisch beleid, meer ambtelijke capaciteit en kwaliteit externe en interne samenspel (zie hieronder), want de nodig dan er op dit moment is. Het risico met de gemeente zal steeds tegen haar grenzen aan lopen. bestaande formatie in de BUCH is dat wanneer je strategisch beleid maakt, je het vervolgens niet kunt uitvoeren. Voorzieningen staan onder druk en worden misschien enkele jaren gered door een gezamenlijke inspanning van gemeente en vooral vrijwilligers. Maar dat is niet houdbaar op termijn en dan is er het risico dat de voorziening alsnog verdwijnt.

Als verdere harmonisatie niet gebeurt, is het risico groot dat het voorzieningenbestand in Heiloo op den duur verschraalt. Dit kan dan komen door onvoldoende gericht investeringsvermogen vanuit de gemeenten en/of onvoldoende maatschappelijke draagkracht, bijvoorbeeld als de gemeente Heiloo geen wegen vindt om voor inwoners, verenigingen, organisaties en andere stakeholders een betrouwbare partner te zijn op de lange termijn. De samenwerking van de gemeente Heiloo met lokale stakeholders vraagt sowieso om verdere ontwikkeling. In de huidige vorm wordt enerzijds wel nabijheid ervaren, maar anderzijds een gebrek aan daadkracht in het in de BUCH-werkorganisatie realiseren van toezeggingen. Dit leidt bij verenigingen/stakeholders tot teleurstelling.

Een gemeentelijke organisatie die congruent is aan de bestuurlijke schaal van Heiloo kan heel nabij, in goede samenwerking met bestuurders en flexibel opereren in omgang met verenigingen/stakeholders die zo belangrijk zijn voor de voorzieningen in Heiloo. Dat kan in eerste instantie een impuls geven aan het benutten van lokale kracht.

Een manier om hier verbetering in aan te brengen is het verbeteren van het opdrachtgever-opdrachtnemerschap in het interne samenspel tussen de gemeente Heiloo en de

Maar waar nu een gebrek aan daadkracht wordt ervaren vanwege de moeite om zaken in de BUCH-werkorganisatie georganiseerd te krijgen, kan dat in dit scenario ook

12.

benutten door samenwerking en/of ondersteuning.

Bestuurlijke fusie

Verder in B(U)CH-werkorganisatie

Zelfstandig

De in de verdiepende gesprekken gevraagde ‘daadkracht’ van de gemeente Heiloo is geen automatisch bijproduct van schaalvergroting en betekent een transitieopgave voor bestuur en organisatie van de nieuwe gemeente. Dit terwijl het bestuur in dit scenario ook op meer afstand komt te staan. Deze transitie vergt visie, tijd en geld.

BUCH-werkorganisatie. Iets wat in de huidige BUCHwerkorganisatie met vier gemeenten juist als heel weerbarstig wordt ervaren. Ook nóg beter gebiedsgericht werken op ambtelijk niveau is een manier tot verbetering. Maar ook daar speelt de weerbarstigheid van het in BUCHverband realiseren van lokale wensen en van het opdrachtgever-opdrachtnemerschap.

gemakkelijk gaan spelen. Weliswaar is de organisatie minder complex dan nu, maar ze zal op een andere manier tegen grenzen aanlopen: qua strategische kracht, ambtelijke kwetsbaarheid, financiële draagkracht. Het behoud van voorzieningen wordt in dit scenario helemaal afhankelijk van de kracht die lokaal (dus met verenigingen/stakeholders) georganiseerd kan worden.

Belangrijke randvoorwaarde voor betrouwbaar extern samenspel op voorzieningen in BUCH-verband is opnieuw de harmonisatie/ontwikkeling van strategisch voorzieningenbeleid dat hierboven is benoemd, maar dus inclusief de gegeven spanning van een beleidsterrein waar de lokale/gemeentelijke identiteit sterk aan verbonden is en de beleidsruimte nog relatief groot.

In het (boven)regionaal opereren, dus t.b.v. de grotere voorzieningen als het behoud van een station, aansluiting A9, recreatiegebied en subsidieverwerving bij het Rijk, boet de gemeente Heiloo zeker aan kracht in ten opzichte van nu.

Een fusie biedt tegelijk kansen op een echt nieuw perspectief en handelwijze in de programmering van voorzieningen en de omgang met betrokken verenigingen/stakeholders. Dat vraagt dat de ‘oude’ gemeenten gelijkwaardig optrekken om samen te bouwen aan iets nieuws. In het samen vinden van een nieuwe modus helpt het wanneer er tussen de ‘oude’ gemeenten samenhang is in bevolkingssamenstelling en historische verwevenheid in het gebruik van elkaars voorzieningen. Voor organisaties die in meerdere gemeenten actief zijn (zorgorganisaties bv.) wordt het dan ook makkelijker afstemmen. Een andere kans voor een nieuwe gemeente met een grotere schaal is het (boven)regionaal opereren t.b.v. grotere voorzieningen zoals het behoud van een station, aansluiting op de A9 en goede bereikbaarheid in het algemeen. Ook het behouden van voor Heiloo belangrijk recreatiegebied vraagt een sterk en eensgezind regionaal optreden. Met een goede positie in de regio kan richting het Rijk ook steviger aanspraak worden gedaan op geld-/subsidiestromen.

Waar het gaat om de ondersteuning van vrijwilligers ligt dat anders. Daar kan in de BUCH-werkorganisatie een generieke werkwijze gevonden worden. Gemeenten kunnen daar, al naar gelang de samenstelling van hun gemeente en het vrijwilligersbestand, van een gedeeld instrumentarium gebruik kunnen maken. Hieraan wordt ook al in de BUCH-werkorganisatie gewerkt.

Intern samenspel: van belang is goed politiek-bestuurlijkambtelijk samenspel om kwalitatieve besluitvorming en uitvoering te kunnen organiseren, bijvoorbeeld m.b.t. spreiding, multifunctioneel gebruik en/of bundeling van voorzieningen.

Hier zit een potentieel grote winst op een politiek onderwerp als voorzieningen. Een organisatie met één bestuur kan bouwen aan betere en meer voorspelbare besluitvorming. Tegelijk vergt de transitie van bestuur en organisatie naar een visie en aanpak op een nieuwe schaal echt veel, juist bestuurlijk (in bestuurlijkambtelijke voorbereiding en in politieke behandeling). Het is afhankelijk van de gekozen partnergemeente(n) en de samenhang in de nieuwe gemeente of die potentiële winst goed en snel te organiseren is. Natuurlijk kost het ook tijd tot een fusie een feit is. Als de keuze eenmaal gemaakt is, zullen de betreffende gemeenten al zoveel mogelijk vanuit die toekomstige werkelijkheid moeten werken bij vraagstukken op het gebied van voorzieningen.

Zie hierboven. Aan het onderwerp voorzieningen is de lokale/gemeentelijke identiteit sterk verbonden. Tegelijk is de beleidsruimte per gemeente relatief groot. Dat maakt het moeilijk om als BUCH-gemeenten tot één gezamenlijk voorzieningenbeleid te komen. Als Heiloo hierin stappen wil zetten, moet het samen met de B(U)CH-gemeenten heel bewust verder kijken dan het strikte lokale belang. Dat vergt dat gemeenteraden en inwoners ook inhoudelijk mee moeten kunnen komen. Lukt dat niet, dan is het risico groot dat het voorop stellen van het behoud van gezamenlijke voorzieningen gezien zal worden als een puur technocratische of financiële gedreven beweging van ‘de BUCH’. Dat is politiek complex.

Zie ook hierboven. Door de congruentie in schaal van organisatie en bestuur wordt het interne samenspel ogenschijnlijk makkelijker. In de uitvoering zal de gemeenten tegen de grenzen aanlopen die hierboven al beschreven zijn.

Draagkracht: lokale voorzieningen vragen om maatschappelijke draagkracht in de vorm van voldoende gebruik en bijpassende bekostiging, ook vragen ze om gemeentelijk investeringsvermogen t.b.v. groot onderhoud en/of vervanging. Ook

De inzet van vrijwilligers zal in Heiloo niet zomaar verdwijnen als het dorp onderdeel wordt van een grotere gemeente. De totale maatschappelijke draagkracht van de nieuwe gemeente hangt samen met de bevolkingssamenstelling van die nieuwe gemeente en dus de partnergemeente(n).

De inzet van vrijwilligers zal in Heiloo niet zomaar verdwijnen. Wel is er sprake van frustratie bij verenigingen/stakeholders, die op de lange duur de draagkracht kan aantasten. Financieel loopt de gemeente Heiloo tegen haar grenzen aan.

De maatschappelijke draagkracht is een belangrijk en bijzonder gegeven voor de voorzieningen in Heiloo. In het scenario van zelfstandig verder gaan als Heiloo kan die kracht een impuls krijgen zoals hierboven aangegeven, ook vanwege de identificatie van verenigingen/stakeholders met de gemeente Heiloo. Het investeringsvermogen, zeker voor extra voorzieningen (bv. voor jongeren) zal zeer beperkt zijn,

In een meer eenduidige en strategische aansturing van een nieuwe gemeente kan, door prioritering en efficiëntie, meer

13.

Bestuurlijke fusie komt draagkracht tot uitdrukking in beschikbare ambtelijke capaciteit vanuit verschillende disciplines.

ruimte ontstaan om financiële middelen of ambtelijke capaciteit te investeren in voorzieningen. Dit is ook afhankelijk van de bevindingen in het financiële en organisatieonderzoek.

Verder in B(U)CH-werkorganisatie

Zelfstandig evenals de ambtelijke capaciteit. Dit is ook afhankelijk van de bevindingen in het financiële en organisatieonderzoek.

14.

2.3 Duiding organiseren dienstverlening Heiloo 2.3.1 Ons referentiekader voor dienstverlening Vanuit onze ervaring met bestuurskrachtonderzoek en andere onderzoeken naar dienstverlening, denken wij dat voor het organiseren van dienstverlening in Heiloo de volgende zaken randvoorwaardelijk zijn en dus in elk scenario/variant van belang: • Strategie en visie: het is van belang dat de gemeente een heldere visie heeft op dienstverlening die samenhangt met de opgaven van de gemeente en die past bij de bevolkingssamenstelling van de gemeente en de wensen van inwoners, bedrijven en organisaties. Ook is het van belang dat de ambities die uit de visie volgen vertaald zijn in een uitvoerbaar plan. • Intern samenspel: dienstverlening vraagt om organisatievermogen, om de professionele/vakmatige vertaling in acties bijvoorbeeld m.b.t. kanaalsturing, gewenste houding/bejegening, meten van klanttevredenheid, doorontwikkeling. Dit in verbinding met bestuurlijke wensen. • Extern samenspel: dienstverlening vraagt om herkenbaarheid en (ervaren) nabijheid bij ‘klanten’. Het kunnen inspelen op gevraagde couleur locale/verbinding met dorpen in de vorm van aanwezigheid en gebiedskennis (bestuurlijk en ambtelijk) en vertegenwoordiging (politiek).

• Draagkracht: houdbare dienstverlening is betaalbaar wat vraagt om een zeker omvang, met daarin een balans tussen eenduidige dienstverlening en specifiek maatwerk. Ook vraag dienstverlening om gemeentelijk investeringsvermogen t.b.v. doorontwikkeling en vervanging van benodigde toepassingen. Ook komt draagkracht tot uitdrukking in beschikbare ambtelijke capaciteit voor dienstverlening.

2.3.2 Onze observaties bij dienstverlening in Heiloo Op basis van de uitvraag, de inwonerenquête en de verdiepende gesprekken vinden wij de volgende observaties relevant voor de toekomst van het organiseren van dienstverlening in Heiloo: • Heiloo deelt haar dienstverleningsconcept met de andere BUCH-gemeenten. Het heeft dezelfde visie, participeert in het gedeelde KCC van de BUCH-werkorganisatie en hanteert ambtelijk ook dezelfde werkwijze voor het contact met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. De couleur locale zit in de persoonlijke werkwijze van ambtenaren en bestuurders. En per gemeente zijn er ook verschillende openingstijden voor de publieksbalie. Heiloo werkt op afspraak, waar andere gemeenten bv. op inloop werken en/of avondopenstelling kennen. • De overall waardering voor dienstverlening lag in 2021 (burgerpeiling) voor Heiloo ruim boven het landelijk gemiddelde. Bij Castricum en Uitgeest ligt deze op het landelijk gemiddelde en bij Bergen iets eronder. In de volledige breedte van dienstverlening – incl. ‘samenwerking met inwoners’ – scoort Heiloo boven het gemiddelde van de andere BUCH-gemeenten en ook boven het landelijk gemiddelde. De continu gemeten tevredenheid over de lokale publieksbalies is in alle gemeenten hoger dan de scores uit de burgerpeiling. Het gaat dan om de waardering van de deskundigheid van de medewerkers aan de balies.

Ook daarin scoort Heiloo ongeveer net zo goed of hoger dan de andere BUCH-gemeenten. • In het bestuurskrachtonderzoek wordt dienstverlening genoemd als een punt met een positieve bijdrage van het gemeentebestuur, net als het sociaal domein en de verzorging van de openbare ruimte. Om bestuurlijk meer richting te geven aan dienstverlening wordt er in BUCHwerkorganisatie gewerkt met een focusagenda, waarmee het bestuur meer samenhang heeft willen aanbrengen tussen dienstverlening, participatie en communicatie. • Heiloo heeft, logischerwijs en net als Uitgeest, geen expliciet vastgelegd kernenbeleid. Castricum heeft ervaring met zowel de ambtelijke als bestuurlijke omgang met verschillen

15.

•

•

tussen dorpen, juist ook als fusiegemeente. Alle drie de gemeenten hebben ervaring met zowel themagerichte als gebiedsgerichte participatie, onder meer in de vorm van commissies, adviesraden en ook een dorpsraad (in de kern de Woude in Castricum en in Uitgeest). De situatie voor Bergen is niet bekend. Ook uit de gehouden inwonerenquête blijkt tevredenheid met publieksdienstverlening in Heiloo. De tevredenheid is het hoogst bij producten van burgerzaken zoals paspoort, rijbewijs, reisdocument, doorgeven verhuizing en VOG. Bij iets complexere dienstverlening, zoals het aanvragen van subsidie of een vergunning is de tevredenheid lager. Opvallend is dat in de inwonerenquête de Fixi-meldingen tot een lagere tevredenheid leiden, terwijl in de burgerpeiling uit 2021 de waardering duidelijk boven het landelijk gemiddelde ligt. Ook het bestuurskrachtonderzoek spreekt positief over de verzorging van de openbare ruimte. In de verdiepende gesprekken met inwoners, ondernemers en maatschappelijke partners was dienstverlening geen expliciet thema, wel samenwerking met de gemeente. Het beeld dat daaruit naar boven komt, is dat nabijheid en benaderbaarheid een aandachtspunt blijft, evenals continuïteit in contactpersonen en de ervaren gebiedskennis. De band tussen organisaties en de gemeente wordt niet altijd als stabiel ervaren.

En er is behoefte aan (meer) wederkerigheid en betrouwbaarheid in de relatie. Bij dat laatste hoort ook daadkracht om toezeggingen georganiseerd te krijgen en zo gestand te doen.

16.

2.3.3 Dienstverlening organiseren in de verschillende scenario’s Op welke manier kan Heiloo per toekomstscenario haar (huidige) niveau van dienstverlening naar inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties organiseren? In de onderstaan tabel geven we het antwoord op deze vraag. Voor de drie hoofdscenario’s benoemen we wat er nodig is op vier onderwerpen die randvoorwaardelijk zijn: strategie en visie; intern samenspel; extern samenspel; en; draagkracht.

Strategie en visie: het is van belang dat de gemeente een heldere visie heeft op dienstverlening die samenhangt met de opgaven van de gemeente en die past bij de bevolkingssamenstelling van de gemeente en de wensen van inwoners, bedrijven en organisaties. Ook is het van belang dat de ambities die uit de visie volgen vertaald zijn in een uitvoerbaar plan.

Bestuurlijke fusie

Verder in B(U)CH-werkorganisatie

Zelfstandig

De BUCH-gemeenten delen al met elkaar hun dienstverleningsconcept. Ze hebben dezelfde visie, participeren in een gedeeld KCC en hanteren ambtelijk ook dezelfde werkwijze voor het contact met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties. Alle gemeenten doen aan thema- en projectgerichte participatie en werken geografisch met (een) gebiedsregisseur(s). De couleur locale zit nu in de persoonlijke werkwijze van ambtenaren en bestuurders. En per gemeente zijn er ook verschillende openingstijden voor de publieksbalie.

De BUCH-gemeenten delen al met elkaar hun dienstverleningsconcept. Nog verdere harmonisering op publieksdienstverlening sec ligt niet voor de hand, omdat er anders nauwelijks nog couleur locale overblijft en juist in de lokale invulling ook ruimte wordt gezocht door de gemeentebesturen.

Verder gaan als zelfstandige gemeente Heiloo vraagt het ontwikkelen van een eigen visie op dienstverlening en een eigen dienstverleningsconcept. Gegeven de klantwaardering voor de huidige werkwijze en de kosten die Heiloo zou moeten maken om helemaal zelf iets te ontwikkelen, ligt het meer voor de hand om de dienstverlening in te gaan kopen bij de BUCH-partners waarmee Heiloo nu samenwerkt.

Bij fusie ligt verdere harmonisering voor de hand, waarbij ook doorontwikkeling van het lokale maatwerk nodig is. Bestuurlijke fusie vraagt, zeker naarmate de schaal en/of het aantal te bedienen kernen groter wordt, om een duidelijke visie op nabije dienstverlening. Dit vraagt ook een toets op uitvoerbaarheid en het ontwikkelen van kernenbeleid (zie ook hieronder). Intern samenspel: dienstverlening vraagt om organisatievermogen, om de professionele/vakmatige vertaling in acties bijvoorbeeld m.b.t. kanaalsturing, gewenste houding/bejegening, meten van klanttevredenheid, doorontwikkeling. Dit in verbinding met bestuurlijke wensen.

Bij fusie kan worden verder gebouwd op het huidige organisatievermogen en de professionele werkwijze die er al is. Opereren als één gemeente maakt het interne proces eenvoudiger. Meer focus vanuit de ambtelijke organisatie betekent ook makkelijker een leercyclus inrichten, eenduidig naar buiten treden, en makkelijker bewegen tussen wensen van de samenleving en wensen van bestuur.

In het huidige model is er de behoefte om de dienstverlening nog beter te verbinden met bestuurlijke wensen. Dat zal lastig blijven. Er is het risico van het tenietdoen van schaalvoordeel en professionaliteit door te veel inspelen op lokale wensen.

Het zelf optuigen van een dienstverleningsconcept vraagt veel organisatievermogen, wat nu juist lastig en kwetsbaar is voor een kleine(re) ambtelijke organisatie. De verbinding met bestuurlijke wensen neemt mogelijkerwijs toe, maar professionele vertaling kan lastig zijn. Wanneer de zelfstandige gemeente zou gaan voor de inkoop van dienstverlening is het mogelijk juist weer lastiger om de verbinding met bestuurlijke wensen te maken.

Extern samenspel: dienstverlening vraagt om herkenbaarheid en (ervaren) nabijheid bij ‘klanten’. Het kunnen inspelen op gevraagde couleur locale/verbinding met dorpen in de vorm van aanwezigheid en gebiedskennis (bestuurlijk en ambtelijk) en vertegenwoordiging (politiek).

Niet zozeer de publieksdienstverlening, als wel de complexere dienstverlening c.q. samenwerking met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties vraagt in Heiloo om verbetering. Hier moet in een fusiegemeente een antwoord op gevonden worden. Bijvoorbeeld met een duidelijke dorpenstrategie of kernenbeleid.

Het extern samenspel vraagt ook nu al om verbetering. Het gaat dan om zaken als continuïteit in contactpersonen, een meer stabiele band tussen enerzijds ondernemer en organisaties en anderzijds de gemeente, meer wederkerigheid en betrouwbaarheid in de relatie en daadkracht van de gemeente. Het hiernaast genoemde kernenbeleid zóu ook in de huidige BUCHwerkorganisatie tot versterking kunnen leiden. Maar net als met het strategisch voorzieningenbeleid is dat mogelijk inherent een stap te ver, gegeven het feit dat de BUCH nu nog heel bewust een samenwerking is van vier afzonderlijke gemeenten.

In het scenario van Heiloo als zelfstandige gemeente is dienstverlening mogelijk heel dichtbij, maar het investeringsvermogen is laag. Het risico is dat als de gemeente echt helemaal zelf een dienstverleningsconcept ontwikkelt, de dienstverlening op termijn moet worden afgeschaald.

Dat kernenbeleid bepaalt idealiter hoe bestuurlijke nabijheid in de dorpen is geregeld, hoe participatie met stakeholders uit de dorpen vorm krijgt en wie daarin welke rol heeft. Een nieuwe gemeenteraad moet zich uitspreken over zijn volksvertegenwoordigende rol i.r.t. de dorpen en of andere vormen van lokale vertegenwoordiging gewenst zijn. Daarin dient ook de schaal en kiesdrempel voor vertegenwoordiging mee te worden gewogen. Ook moet het kernenbeleid ingaan op het gebiedsgerichte werken vanuit de gemeentelijke organisatie.

17.

Bestuurlijke fusie

Verder in B(U)CH-werkorganisatie

Zelfstandig

Het lijkt erop dat de BUCH-werkorganisatie op dit moment qua publieksdienstverlening een goede balans houdt tussen eenduidige dienstverlening en specifiek maatwerk die past bij deze vorm van ambtelijke samenwerking. Zeker als gekeken wordt naar de waardering van dienstverlening in Heiloo.

Investeringsvermogen en ambtelijke capaciteit echt kwetsbaarder dan in andere scenario's, vanwege ontbreken schaalvoordeel dat er nu is. Ten zij je inkoopt, maar dan is er dus mate van voegen in eenduidigheid grotere eenheid.

In een nieuwe gemeente van een grotere schaal met meer kernen vraagt ook de publieksdienstverlening om extra aandacht. Vanwege de onzekere financiële toekomst van gemeenten gaat efficiency ongetwijfeld een rol spelen. En dan is het risico dat efficiency de schaal gaat bepalen waarop dienstverlening georganiseerd wordt en dat nabijheid ondersneeuwt. Dat vraagt een gedegen analyse en visie op zaken als gemeenteloketten in de dorpen (bv. als onderdeel van andere voorzieningen). Die visie moet in de fase van het maken van een herindelingsontwerp ontwikkeld worden. Draagkracht: houdbare dienstverlening is betaalbaar, wat vraagt om een zeker omvang, met daarin een balans tussen eenduidige dienstverlening en specifiek maatwerk. Ook vraag dienstverlening om gemeentelijk investeringsvermogen t.b.v. doorontwikkeling en vervanging van benodigde toepassingen. Ook komt draagkracht tot uitdrukking in beschikbare ambtelijke capaciteit voor dienstverlening.

In geval van fusie heeft de organisatie, afhankelijk van de schaal en omvang, een beter loongebouw en dus meer capaciteit en/of meer kwaliteit op dienstverlening. De ambtelijke capaciteit en kwaliteit en het investeringsvermogen, bijvoorbeeld t.b.v. doorontwikkeling van dienstverlening is bij fusie ook eenduidiger te richten.

18.

2.4 Kenmerken fusievarianten relevant voor voorzieningen en dienstverlening Ter aanvulling op wat hierboven in paragrafen 2.2.3 en 2.3.3 over het scenario ‘bestuurlijke fusie’ is opgemerkt, geven wij hieronder per variant van bestuurlijke fusie nog enkele kenmerken die behulpzaam zijn bij het duiden van de verschillen. •

Bestuurlijk fusie BUCH (104.000 inwoners, 16 kernen, 39 zetels): Van de fusievarianten de grootste in omvang. Hier zou vanuit vier ‘oude gemeenten’ tot nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid moeten worden gekomen gericht op 16 kernen. Heiloo heeft grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum, daarna met Uitgeest (iets jonger, praktisch geschoold), daarna met Bergen (ouder). Vanuit Castricum en Uitgeest is er gebruik van voorzieningen in Heiloo, vanuit Heiloo het meest van voorzieningen in Castricum en daarna Bergen. Gegeven de verschillen in bevolkingsopbouw en het aantal kernen heeft deze fusievariant maatschappelijk de meeste complexiteit. Maar deze variant bouwt wel voort op bestaande ambtelijke organisatie. Deze variant is (nog) niet in onderzoek bij Bergen. Ratio zetels/kern: 2,4. Ratio inwoners/zetel: 2.667.

•

Bestuurlijk fusie UCH (74.500 inwoners, 7 kernen, 35 zetels): Van de fusievarianten de derde in omvang. Hier zou vanuit drie ‘oude gemeenten’ tot nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid moeten worden gekomen gericht op 7 kernen. Heiloo heeft grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum, daarna met Uitgeest (iets jonger, praktisch geschoold). Vanuit Castricum en Uitgeest is er gebruik van voorzieningen in Heiloo, vanuit Heiloo het meest van voorzieningen in Castricum. Gegeven de verschillen en overeenkomsten in bevolkingsopbouw en het aantal kernen heeft deze fusievariant maatschappelijk de op twee na minste complexiteit. Deze variant is in onderzoek bij alle drie de gemeenten. Ratio zetels/kern: 5,0. Ratio inwoners/zetel: 2.129.

•

Bestuurlijke fusie BCH (90.500 inwoners, 15 kernen, 37 zetels): Van de fusievarianten de op één na grootste in omvang. Hier zou vanuit drie ‘oude gemeenten’ tot nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid moeten worden gekomen gericht op 15 kernen. Grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum, minder met Bergen (ouder). Gebruik van voorzieningen vanuit Bergen in Heiloo is onbekend, vanuit Heiloo is er ook gebruik van voorzieningen in Bergen. Gegeven de verschillen in bevolkingsopbouw en het aantal kernen heeft deze fusievariant maatschappelijk de op één na meeste complexiteit. Deze variant is (nog) niet in onderzoek bij Bergen en Castricum. Ratio zetels/kern: 2,5. Ratio inwoners/zetel: 2.446. Bestuurlijke fusie BH (54.000 inwoners, 10 kernen, 31 zetels): Van de fusievarianten de kleinste in omvang. Hier zou vanuit twee ‘oude gemeenten’ tot nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid moeten worden gekomen gericht op 10 kernen. Minste overeenkomst in bevolkingssamenstelling (Bergen is ouder). Wederzijds gebruik van voorzieningen. Gegeven de verschillen in bevolkingsopbouw en het aantal kernen heeft deze fusievariant maatschappelijk de op één na minste complexiteit. Deze variant is niet in onderzoek bij Bergen. Ratio zetels/kern: 3,1. Ratio inwoners/zetel: 1.742.

Bestuurlijke fusie CH (61.000 inwoners, 6 kernen, 33 zetels): Van de fusievarianten de op één na kleinste in omvang. Hier zou vanuit twee ‘oude gemeenten’ tot nieuw strategisch accommodatie- en kernenbeleid moeten worden gekomen gericht op 6 kernen. Grote overeenkomst in bevolkingssamenstelling met Castricum. Wederzijds gebruik van voorzieningen. Gegeven de overeenkomsten in bevolkingsopbouw en het aantal kernen heeft deze fusievariant maatschappelijk de minste complexiteit. Deze variant is niet in onderzoek bij Castricum. Ratio zetels/kern: 5,5. Ratio inwoners/zetel: 1.848.

•

•

19.

Rapport van bevindingen

20.

3. Voorzieningenniveau Dit hoofdstuk gaat in op de stand van zaken, het beleid en de aandachtspunten van de BUCHgemeenten ten aanzien van het lokaal voorzieningenniveau. Ook besteden we aandacht aan die delen in de inwonerenquête die gaan over voorzieningen. Dit om inzicht te kunnen geven in de volgende vragen: a. Welk beleid wordt gevoerd bij de fusiepartners ten aanzien van de lokale voorzieningen? b. Wat zijn de aandachtspunten voor het beleid bij voorzetting van de werkorganisatie BUCH/BCH en zelfstandigheid Heiloo ten aanzien van de lokale voorzieningen? c. Welke strategische kracht en investeringsvermogen hebben fusiepartners of heeft Heiloo nodig bij voorzetting huidige werkorganisatie BUCH of zelfstandigheid Heiloo om deze voorzieningen te behouden en toekomstbestendig te laten ontwikkelen? d. Welke lokale kennis en verbinding is nodig en hoe wordt deze georganiseerd in de toekomstscenario’s? e. Bij fusie. Heiloo heeft een grote vrijwilligerskracht. Hoe gaan Bergen, Uitgeest en Castricum om met vrijwilligers in hun gemeenten?

3.1 BUCH-gemeenten over voorzieningen Verantwoording bij overzicht voorzieningen In de tabel die volgt beperken we ons tot een weergave van de beschrijving en waardering (genoemde uitgangspunten, kracht in aanpak en uitdagingen) van de stand van zaken in het heden, op basis van een samenvatting van de informatie van deze gemeenten zelf. Deze informatie hebben wij ontvangen als antwoord op een uitvraag en omwille van de leesbaarheid van het overzicht samengevat. Duiding van deze informatie, waarbij we ook naar de toekomst en mogelijke scenario’s kijken, vindt plaats in hoofdstuk 4. Bij de onderstaande tabel horen verder de volgende opmerkingen: • Bergen heeft als antwoord op de uitvraag op twee onderdelen informatie geleverd, namelijk op het aantal voorzieningen (zie onderstaande tabel) en de waardering van de dienstverlening in Bergen (zie de tabel in paragraaf 3.1). Op de andere vragen heeft Bergen geantwoord: “Voor gemeente Bergen staan alle opties open, maar de gemeente Bergen moet in de eerste plaats haar eigen traject tot afronding brengen. Gemeente Bergen houdt alle paden zoveel als mogelijk open en staat met een positieve grondhouding in het proces. Onderzocht wordt waar de samenwerking van toegevoegde waarde is op de maatschappelijke- of kernwaarden van de gemeente Bergen.

De kernwaarden van gemeente Bergen zijn uiterlijk in november bekend.” • Castricum en Uitgeest hebben de antwoorden heel bewust gezamenlijk beantwoord. Dit om de verbinding tussen deze twee gemeenten in de scenario’s uit te drukken: Uitgeest is in geen enkel scenario ‘los verkrijgbaar’. Omwille van analyse zijn de antwoorden van deze gemeenten door Necker toch en zo goed als mogelijk onderscheiden, omdat er ook scenario’s zijn waarin Heiloo wel met Castricum zou samenwerken of fuseren, maar niet met Uitgeest. • De samenvatting in de onderstaande tabel is teruggelegd en besproken in gesprekken met de gemeentesecretarissen van de betreffende gemeenten. Het betreft in alle gevallen echter antwoorden die in de presidia of begeleidingscommissies van de gemeenteraden zijn afgestemd. We zijn daarom terughoudend geweest in het samenvatten en/of aanvullend verduidelijken van de informatie die er al stond. Omdat er in de verschillende gemeenten zorgvuldig is gewikt en gewogen over de antwoorden is de integrale tekst van die antwoorden als separate bijlage bij deze rapportage opgenomen.

21.

Heiloo

Bergen

Castricum

Uitgeest

Afstand tot voorzieningen (CBS) Afstand tot ziekenhuis: 4.8 km (NL – 7.3 km) Afstand tot supermarkt: 0.9 km (NL- 1.0 km) Afstand tot voortgezet onderwijs: 2.0 km (NL – 1.0 km) Afstand tot bibliotheek: 1.3 km (NL - 2.0 km) Afstand tot treinstation: 1.6 km (NL – 5.3 km) Afstand tot snelweg: 3.1 km (NL - 1.9 km) Afstand tot brandweerkazerne: 2.0 km (NL – 2.2km)

Afstand tot ziekenhuis: 8.4 km Afstand tot supermarkt: 0.9 km Afstand tot voortgezet onderwijs: 3.8 km Afstand tot bibliotheek: 1.6 km Afstand tot treinstation: 6.5 km Afstand tot snelweg: 1.5 km Afstand tot brandweerkazerne: 1.5 km

Afstand tot ziekenhuis: 9.2km Afstand tot supermarkt: 0.9 km Afstand tot voortgezet onderwijs: 2.3 km Afstand tot bibliotheek: 1.2 km Afstand tot treinstation: 2.6 km Afstand tot snelweg: 1.6 km Afstand tot brandweerkazerne: 1.3 km

Afstand tot ziekenhuis: 7.9 km Afstand tot supermarkt: 0.7 km Afstand tot voortgezet onderwijs: 4.5 km Afstand tot bibliotheek: 4.1 km Afstand tot treinstation: 1.5 km Afstand tot snelweg: 1.2 km Afstand tot brandweerkazerne: 2.0 km

Welke voorzieningen zijn er? Aantal voorzieningen Gezondheidscentra: 1 Speeltuinen (plekken met speel- en sporttoestellen) en parken: 55 + 4 Buiten- en binnensportaccommodaties: 12 + 7 Zwembaden (binnen en buiten) 1 + 1 Culturele voorzieningen: 8 Scholen (basis en middelbaar): 10 + 1 Jongerencentra: 1 Buurthuizen: 3 Bibliotheken: 1 Van regionale betekenis Meerdere voorzieningen in Heiloo zijn regionaal en/of nationaal van betekenis: GGZ Noord-Holland-Noord op landgoed Willibrordus (regionaal, en bovendien een grote werkgever); Onze Lieve Vrouw ter Nood. Grootste Mariale bedevaartsplaats van Nederland (nationaal); de middelbare school het PCC (regionaal, trekt ook kinderen uit omliggende dorpen als Limmen, Bergen, de Egmonden en Castricum); theater De Beun en de Cultuurkoepel (regionaal, vooral de Cultuurkoepel fungeert ook als locatie voor congressen en presentaties); winkelcentrum ’t Loo (regionaal, vervult een centrale rol in het winkelaanbod van Heiloo en omgeving).

Aantal voorzieningen Gezondheidscentra: 7 Speeltuinen (plekken met speel- en sporttoestellen) en parken: 70 Buiten- en binnensportaccommodaties: 13 + 13 Zwembaden (binnen en buiten): 5+0 Culturele voorzieningen: 16 Scholen (basis en middelbaar): 11 + 3 Jongerencentra: 4 Buurthuizen: 8 Bibliotheken: 2

Aantal voorzieningen Gezondheidscentra: 9 Speeltuinen (plekken met speel- en sporttoestellen) en parken: 152 + 10 Buiten- en binnensportaccommodaties: 7 + 10 Zwembaden (binnen en buiten): 1 Culturele voorzieningen: 35 (incl. molens, kerken, etc.) Scholen (basis en middelbaar): 12 + 4 Jongerencentra: 3 Buurthuizen: 6 Bibliotheken: 3

Aantal voorzieningen Gezondheidscentra: 2 Speeltuinen (plekken met speel- en sporttoestellen) en parken: 40 + 3 Buiten- en binnensportaccommodaties: 1 + 3 Zwembaden (binnen en buiten):0+ 1 Culturele voorzieningen: 3 Scholen (basis): 4 Jongerencentra: 1 Buurthuizen: 2 Bibliotheken: 1

Gebruik van voorzieningen in Heiloo Voor Castricum zijn meerdere voorzieningen in Heiloo van betekenis. Hierbij wordt gedacht aan theater de Beun, Cultuurkoepel Heiloo, het winkelaanbod in Heiloo, Golf & Countryclub Heiloo, GGZ NHN (Willibrordus) en zwembad het Baafje. Het treinstation in Heiloo is naar inschatting van de gemeente Castricum vooral van belang voor inwoners van de kern Limmen. Het verschilt per kern van Castricum welke voorzieningen veel gebruikt worden.

Gebruik van voorzieningen in Heiloo Voor Uitgeest zijn meerdere voorzieningen in Heiloo van betekenis. Hierbij wordt gedacht aan theater de Beun, Cultuurkoepel Heiloo, het winkelaanbod in Heiloo, Golf & Countryclub Heiloo, GGZ NHN (Willibrordus) en zwembad het Baafje. De gemeente Uitgeest schat in dat de inwoners van Uitgeest minder gebruik maken van deze voorzieningen dan de inwoners van Castricum. De gemeente baseert zich hierbij op de recente inwonerenquête met betrekking tot regionale oriëntatie.

Wat is het beleid ten aanzien van lokale voorzieningen? Beleid en uitgangspunten Heiloo zet in op het behouden en versterken van lokale voorzieningen die bijdragen aan welzijn, leefbaarheid en het dorpse karakter van Heiloo. Het kader hiervoor is het BUCH-beleidskader ‘Iedereen doet mee’ met een lokale uitwerking in het gebiedsplan Heiloo. Hierin staat een aantal voorzieningen, die belangrijk zijn voor Heiloo benoemd, zoals het wijkteam, sportaccommodaties, culturele podia en het Trefpunt.