Ambitiedocument programma Klimaat 20200813.pdf

Programma Klimaat 2021-2025

Ambitiedocument versie 3 augustus 2020

Inhoud Voorwoord

4

Samenvatting

6

1.

Aanleiding & Context

12

2.

Onze visie

14

3.

Ambitie BUCH

18

4.

Doelen

20

5. Klimaatbeleid BUCH in tijden van Covid-19 en economische recessie

24

6.

Aanpak per pijler

27

Energietransitie

28

Duurzame mobiliteit

33

Circulaire Economie

36

Klimaatadaptatie

39

Duurzame bedrijfsvoering

43

7.

Organisatie

45

8.

Peiling

48

9.

Communicatie en Participatie strategie

51

10.

Impact en financieel

53

11.

Monitoring

58

I II III IV V

Bijlage 1: Impactanalyse Bijlage 2: Overzicht van de opdrachten Bijlage 3: Indicatie extra uitvoeringskosten basisambitie Bijlage 4: Indicatie kosten plusambitie gemeenten Bijlage 5: Vragenformulier ambitiedocument

61 63 67 69 70

de BUCH | Ambitiedocument | Inhoud

3

Voorwoord In deze onzekere tijd waar het Covid-19 virus onze maatschappij hard heeft geraakt, is het van belang om toch verder vooruit te kijken. Hoe moeilijk dat soms ook is. Als BUCH-gemeenten staan we1 voor een belangrijke opgave waarin we nu moeten handelen om onze toekomst op langere termijn veilig te stellen en klimaatverandering tegen te gaan. Voor de huidige én de toekomstige generatie.

De klimaatveranderingen zullen ons steeds vaker en intenser treffen. De gevolgen van klimaatverandering zijn bijvoorbeeld droogte, zoetwatertekort, hittegolven, biodiversiteitsverlies, extreme neerslag, mislukte oogsten, zeespiegelstijging, massale vluchtelingenstromen2. Daar moeten we ons bewust van zijn en naar handelen door onze woon- en leefomgeving daarop voor te bereiden en in te richten. Het gaat er met voorliggende klimaatvisie niet alleen om de impact van klimaatverandering te agenderen, maar ook om de kansen te benoemen. Investeren in duurzaamheid kan voor inwoners de kwaliteit van leven verbeteren: bijvoorbeeld schonere lucht, een comfortabeler huis, meer biodiversiteit en verkoeling door groen. Daarnaast vinden we het belangrijk om de klimaatopgaven te integreren in de omgevingsvisies. Alleen als we dat goed doen, kunnen we de verschillende opgaven integraal afwegen en meters maken. Ruimte voor water kan bijvoorbeeld de schoonheid en ruimtelijke kwaliteit van het dorp verbeteren, overvloedig water bergen, verkoeling bieden en een duurzame energiebron betekenen. De duurzaamheidsopgaven waar wij voor staan, hebben veel impact. Niet alleen financieel, maar ook op onze manier van leven en werken. De focus op een gezond klimaat moet onderdeel worden van ons DNA als gemeente, werkorganisatie en samenleving.

Binnen de BUCH-gemeenten richten wij ons in het Programma Klimaat op de thema’s: Energietransitie, Duurzame Mobiliteit, Klimaatadaptatie, Circulaire Economie en Duurzame Bedrijfs­ voering. Het Programma Klimaat is wendbaar, adaptief en bestemd voor alle vier gemeenten. Integraal en verbindend. Met lokaal maatwerk waar nodig.

1 2

 et ‘we’ of ‘wij’ worden in dit ambitiedocument de gemeente Bergen, Uitgeest, M Castricum en Heiloo bedoeld. https://www.pnas.org/content/early/2020/04/28/1910114117

Met dit programmadocument geven wij inzicht in de ambities die de BUCH-gemeenten willen waarmaken. Het geeft een beeld hoe er programmatisch wordt gewerkt en wat kan worden verwacht van de programma-organisatie en de zichtbare resultaten die ‘buiten’ worden bereikt. Het programmadocument neemt bestuurders, raadsleden, medewerkers en stakeholders mee in de manier waarop doelen zijn gesteld en hoe deze worden bereikt. En vooral hoe wij inwoners en ondernemers door middel van communicatie en participatie willen informeren, faciliteren en stimuleren om zelf aan de slag te kunnen gaan. De opgave is van en voor iedereen: inwoners, bedrijven, overheden, en andere stakeholders, niet alleen lokaal maar ook regionaal. Daar gaan we voor. Erik Bekkering, wethouder gemeente Bergen: “Duurzaamheid is van ons allemaal. Ik ben blij dat steeds meer mensen, bedrijven en overheden het als vanzelfsprekend ervaren. Samen gaan we dan ook zorgen dat Bergen aantrekkelijk blijft. Niet alleen om te wonen of te verblijven, maar vooral gericht op een gezonde toekomst voor deze en de volgende generaties.” Jelle Brouwer, wethouder gemeente Uitgeest: “We moeten ons voorbereiden op de gevolgen van klimaat­ verandering, zoals hevige regenval of extreme droogte. Maar

Energietransitie

Duurzame mobiliteit

Circulaire Economie

ook het hergebruik van grondstoffen stimuleren. Samen moeten we toewerken naar het voornaamste doel, de CO2-reductie. En dat is geen eenvoudige opgave. Het is belangrijk om elkaar te blijven vinden en te motiveren. De gemeente wil daarin vooral aanjagen, begeleiden en faciliteren. Of het nu gaat om een zonneweide in onze gemeente of het duurzamer maken van een wijk, het komt allemaal op ons af.” Falgun Binnendijk, wethouder gemeente Castricum: “Er is veel voor nodig om de Rijksopdrachten uit te voeren en dan is het goed om te constateren dat het onderwerp duurzaamheid leeft in Castricum. Iedereen moet mee kunnen doen om op zijn of haar manier een bijdrage te leveren. Wij willen als gemeente zorgen voor een zo groot mogelijk draagvlak. Dat is nodig om samen op te kunnen trekken en in gezamenlijkheid onze doelen te behalen.” Rob Opdam, wethouder gemeente Heiloo: “Nederland staat de komende jaren voor de grote uitdaging om de bestaande energie- en warmtevoorzieningen te vervangen door duurzame alternatieven. Wij nemen als gemeente hierin onze verantwoordelijkheid en gaan samen met de inwoners onze ambitie om een van de duurzaamste gemeenten te zijn waarmaken.”

Klimaatadaptatie

Duurzame bedrijfsvoering de BUCH | Ambitiedocument | Voorwoord

5

Samenvatting De afgelopen decennia jaar zijn er in de gemeente Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo vele duurzaamheidsinitiatieven ontplooit. Onze energiecoöperaties zijn ware pioniers geweest. Zij hebben veel verkenningswerk gedaan door pilot projecten, bewustzijn gecreëerd en veel inwoners aangezet tot het nemen van duurzaamheidsmaatregelen.

Door deze lokale ervaring zijn we als gemeenschap beter in staat de nieuwe ambitieuze doelen van de Rijksoverheid te vertalen naar onze dorpen en wijken. Er is wel een trendbreuk noodzakelijk, het huidige tempo van verduurzamen is te laag om de doelen uit het Klimaatakkoord te halen. Een goede samenwerking tussen energiecoöperaties, gemeenten en andere partners wordt essentieel.

Urgentie Het klimaat verandert doordat de temperatuur op aarde stijgt. Wetenschappers zijn het erover eens dat de mens grotendeels verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde. De mens heeft een steeds grotere invloed door het gebruik van fossiele brandstoffen, grootschalige houtkap en veeteelt. Hierdoor komen onnatuurlijk grote hoeveelheden broeikasgassen in de atmosfeer, wat het broeikaseffect versterkt en de opwarming van de aarde versnelt.3 De effecten van klimaatverandering zullen ons steeds vaker en intenser treffen, denk aan droogte, zoetwatertekort, hittegolven, biodiversiteitsverlies, extreme neerslag, mislukte oogsten, zeespiegelstijging, grote vluchtelingenstromen4. Daar moeten we ons bewust van zijn en naar handelen door onze woon- en leefomgeving daarop voor te bereiden en in te richten.

Gemeentelijke doelen en opdrachten van het Rijk De gemeente Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo hebben elk eigen gemeentelijke ambities om klimaatverandering tegen te gaan en willen hier graag invulling aan geven op een manier die aansluit bij de lokale situatie. De afgelopen periode heeft de Rijksoverheid hier drie opdrachten aan toegevoegd: het Klimaatakkoord, het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie en het programma Nederland Circulair 2050. De gemeentelijke ambities sluiten hier inhoudelijk goed bij aan, alleen het tempo moet omhoog. 3 4

https://ec.europa.eu/clima/change/causes_nl#:~:text=De%20mens%20heeft%20 een%20steeds,opwarming%20van%20de%20aarde%20versnelt. https://www.pnas.org/content/early/2020/04/28/1910114117

Doel programma Klimaat

Visie

Het overkoepelende doel van het Programma Klimaat is om bij te dragen aan de CO2-reductiedoelstellingen uit het Klimaat­ akkoord (49% reductie in 2030 t.o.v. 1990), de leefomgeving klimaatbestendig in te richten zoals omschreven is in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie en toe te werken naar een Circulaire Economie in 2050.

De BUCH gemeenten werken aan het klimaat vanuit de visie: Samen met inwoners, ondernemers, publiek/private instellingen en regionale partners realiseren we de (inter)nationale duurzaamheidsopdrachten zoals omschreven in het Klimaatakkoord, waaronder het terugbrengen van CO2-uitstoot en het toewerken naar een Circulaire Economie in 2050. Tevens is in 2050 de gebouwde omgeving klimaatbestendig ingericht. We nemen regie waar nodig, werken zoveel mogelijk vanuit de lokale kleur en geven zelf het goede voorbeeld. Er zijn noodzakelijke keuzes nodig om de planeet leefbaar te houden voor toekomstige generaties. Inwoners en ondernemers hebben daarin ook een grote eigen verantwoordelijkheid. We leren de komende jaren met elkaar door te doen en door goed bij te houden welke maatregelen en projecten het meest effectief zijn in het behalen van de doelstellingen. We stellen waar nodig onze werkwijze bij.

We werken hieraan vanuit de vijf pijlers die onderling verbonden zijn: Energietransitie, Duurzame mobiliteit, Klimaatadaptatie, Circulaire Economie en Duurzame bedrijfsvoering. Onderstaande figuur geeft dit weer. Omslag naar een klimaatadaptieve leefomgeving met een circulaire economie

Duurzame mobiliteit

Duurzame bedrijfsvoering

Co2 reductie als resultaat van onze inspanningen

Circulaire economie

Energietransitie

Programma klimaat

Klimaatadaptatie

Bij de uitvoering van het programma Klimaat vinden we vijf uitgangspunten belangrijk. Deze uitgangspunten vormen onze manier van werken om de klimaatopgaven waar te maken. 1. Draagvlak creëren voor het probleem en de oplossing. 2. Lokale initiatieven van inwoners en ondernemers te stimuleren. 3. Oog hebben voor de haalbaarheid en betaalbaarheid van de maatregelen die wij als gemeenten soms verplicht zijn om te nemen. 4. We zetten in op de versnellingsfase die nodig is om de doelstellingen op tijd te bereiken. 5. We kunnen alleen een duurzame leefomgeving creëren als we pijlers en opgaven op een logische manier met elkaar verbinden. Daarvoor is integrale samenwerking nodig, waarin de inbedding en borging van beleid in de Omgevings­visie en -plannen essentieel is.

de BUCH | Ambitiedocument | Samenvatting

7

Flitspeiling onder inwoners en stakeholders

Projecten

Er heeft een flitspeiling plaatsgevonden onder inwoners en stakeholders om te pijlen hoe zij denken over de visie zoals omschreven in het programma klimaat. Voor de vier gemeenten samen hebben 330 inwoners gereageerd. Het beeld wat daar naar voren komt is dat de respondenten uit Bergen, Uitgeest en Heiloo zich het meest kunnen vinden in het uitgangspunt uit de visie ‘aandacht voor de haalbaarheid en betaalbaarheid’ en in Castricum in ‘versnellen en actief bijsturen’.

Vijf pijlers – projecten basis / plus

Op de vraag waar de gemeenten het meest op moet inzetten geven respondenten uit Castricum en Uitgeest de voorkeur aan klimaatadaptatie. Respondenten uit Heiloo en Bergen zien een belangrijkere rol voor de gemeente in de energietransitie. In de gemeente Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo zien inwoners de belangrijkste rol voor zichzelf in de circulaire economie. In Heiloo is het rolbesef het grootste voor de energietransitie. Ook is gevraagd welk ambitieniveau de inwoners graag zien in het programma klimaat. De resultaten laten zien dat een plusambitie gewenst is in Bergen, Castricum en Heiloo. In Uitgeest wordt de voorkeur gegeven aan de basisambitie. De stakeholders (bijv. dorpsverenigingen, energiecoöperaties, ondernemersverenigingen, PWN, Kennemerwonen etc) zijn in een separate vragenlijst ook gevraagd om hun mening over het concept ambitiedocument Klimaat. Hier is waardevolle informatie uit naar voren gekomen die goed bruikbaar is om de samenwerking in de toekomst verder vorm te geven. De aard van de antwoorden was dusdanig verdeeld dat er geen duidelijke conclusies of generieke standpunten uit naar voren kwamen. 5

https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2020Z11666&did=2020D25064 https://www.elibrary.imf.org/view/IMF001/28403-9781513514598/284039781513514598/28403-9781513514598.xml?language=en 7 https://science.sciencemag.org/content/365/6459/eaaw6974 6

8

de BUCH | Ambitiedocument | Samenvatting

Energietransitie

Energieopwekking •R  egionale Energie­ strategie. • Z on op (grote)daken stimuleren • Aandeelhouderschap in zon en wind door inwoners Aardgasvrije wijken • Visie Aardgasvrije wijken per gemeente • Wijkuitvoeringsplannen: een per jaar per gemeente • 2 030: 20% gebouwen aardgasvrij Energiebesparing • Wijkaanpakken/info avond; 3 per gemeente per jaar • Inkoopacties, 2 per jaar per gemeente • Subsidieregeling

Duurzame mobiliteit

Circulaire Economie

Klimaatadaptatie

Duurzame bedrijfsvoering

Laadinfrastructuur • Implementeren agenda laad­infra­structuur voor CO2 besparing

Strategie en uitvoeringsprogramma

Strategie en uitvoeringsprogramma

Circulaire leefomgeving (plus ambitie) • Circulair centrum • Landbouw • Tourisme en Recreatie

Openbare ruimte • Inbedding klimaatadaptatie in omgevingsplanologie

Co2 reductie • Verduurzaming vastgoed • Verduurzaming wagenpark • Co2 prestatieladder niveau 3 certificering

Verbetering en uitbreiding fietsnetwerk • Realisaie doorfietsroute Integraal duurzaam mobiliteitsplan in aansluiting op het Regionaal Mobiliteits Programma (RMP) Duurzamer en bewuster reisgedrag (plus ambitie) • Openbaar Vervoer optimalisatie • Parkeerbeleid

Particulier terrein • Voorlichting en bewustwording Bedrijventerreinen (plus ambitie) Maatschappelijk vastgoed (plus ambitie) Particulier terrein (plus ambitie) • Maatregelenpakket

Versnelling energietransitie (plus ambitie)

Financiën Covid-19 en investeringen Ondanks de huidige Covid-19 recessie zullen de Rijksopdrachten op het gebied van klimaat onverminderd van kracht blijven. Het kabinet heeft dit in een brief aan de Tweede Kamer laten weten5. Door later te starten moeten we straks hetzelfde doen in minder tijd en missen we op dit moment koppelkansen in bijvoorbeeld de omgevingsplanologie. Dit leidt tot onnodige extra kosten voor de gemeenten op een later moment. Tenslotte

Maatschappelijk Verantwoord inkopen • Implementatie circulaire inkoop en opdrachtge­ verschap Duurzaamheids-bewustwording • Verduurzamen mobiliteit medewerker • Duurzaamheid in alle facetten van het werk ingebed Primair en voortgezet Onderwijs (plus ambitie) • Gemeentelijk vastgoed verduurzamen bovenwettelijk • CO2 prestatieladder niveaus 4 en 5 certificering

zullen veel gemeenten vanaf 2022 extra capaciteit voor klimaat gaan aantrekken omdat er vanaf dan een (gedeeltelijke) compensatie van het Rijk komt. Er wordt vaak een valse tegenstelling gemaakt tussen economie en klimaat, maar onderzoek6 laat zien dat te laat en te zacht ingrijpen ten aanzien van het klimaat vijf tot zeven keer grotere schade oplevert voor de generaties na ons, in vergelijking met de financiële pijn die we nu moeten absorberen. Ook laat internationaal onderzoek zien dat veel vormen van klimaatbeleid zichzelf terugverdienen. Hoe hoger de opwarming, hoe groter de schade aan natuurlijke systemen en uiteindelijk ook aan de wereldeconomie, zo concludeert het onderzoeksteam in wetenschapsblad Science7. Het kabinet beschouwt de bestrijding van Covid19- en de klimaatcrisis niet als een kwestie van of-of maar als een zaak van én-én. De aanpak van de klimaatcrisis kan de lokale economische impact van Covid-19 verzachten door de werkgelegenheid te stimuleren. Dit kan door de lokale economie en werkgelegenheid te stimuleren. a) de gemeente gaat versneld haar eigen vastgoed verduurzamen, daarnaast kan de gemeente het maatschappelijk verantwoord inkopen implementeren. Gemeenten moeten dit toch gaan doen van het rijk en de lokale aannemers profiteren ervan. b) inzetten op het hergebruik van materialen en grondstoffen door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.

Deze groep wordt nu bovengemiddeld getroffen door de crisis. c) ondernemers helpen om energiebesparende maatregelen te nemen zodat zij lagere maandlasten krijgen.

Waarom nu starten? Er zijn een aantal overwegingen waardoor het toch slim is om nu te starten met extra investeringen in klimaat:

• Door later te starten moeten we straks hetzelfde doen in minder tijd. Dit is niet goed voor het draagvlak opbouwen in de samenleving en de tijd die inwoners en ondernemers overhouden om zich (financieel) voor te bereiden. • Drie voorbeelden waaruit blijkt dan nu investeren hogere gemeentelijke kosten op termijn voorkomt: - Pakken van meekoppelkansen: Aan de omgevingstafels worden nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen besproken, wat uiteindelijk resulteert in een omgevingsplanwijziging en (bouw) vergunningaanvraag. We missen op dit moment koppelkansen in de omgevingsplanologie en duidelijke uitgangspunten tijdens gesprekken met projectontwikkelaars. Dit leidt tot onnodige extra kosten voor de gemeenten op een later moment. De buitenruimte zal bijvoorbeeld alsnog klimaatbestendig ingericht moeten worden, het fietspad of laadpaal moet achteraf geplaatst worden. Zonder extra capaciteit is het onmogelijk om bij álle projecten (groot en kleinschalig) in de openbare ruimte klimaat de plek te geven die nodig is. Daarnaast moeten de belemmeringen voor inwoners en ondernemers om te verduurzamen zoveel mogelijk worden weggehaald. Het gaat dan om duidelijke informatieverstrekking en eenvoudige procedures voor duurzame vergunningen.

- Beperken van schade: door later te starten verwachten we extra gemeentelijke kosten om schade te herstellen die ontstaat door een klimaatbui (winkels, woningen, wegen), door langdurige droogte (funderingsschade, afstervend groen), het achteraf aanleggen van een fietspad/laadinfrastructuur doordat beleid niet op tijd klaar was. - Vaste lasten gemeente omlaag: Door het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) zetten we in op CO2-reductie, een toekomstbestendige lokale economie, hergebruik van lokale grondstoffen en werkgelegenheid. Per jaar besteden we bijna 20%

de BUCH | Ambitiedocument | Samenvatting

9

van het budget van onze gemeenten aan grond/weg/ waterbouw (GWW). De initiële kosten zijn nu nog wat hoger. Dit vertaald zich vaak op termijn terug in lagere onderhoudskosten, langere levensduur en/of een hogere restwaarde. Hoe later we starten met het verduurzamen van gemeentelijk vastgoed en MVI hoe langer de terugverdientijd is. - Gemeenten hebben meer mankracht nodig voor het uitvoeren van het Klimaatakkoord. De uitkomst van het VNG onderzoek is 16-22 fte extra voor een middelgrote gemeente (30.000-80.000 inwoners). De verwachting is dat de rijksoverheid gemeenten gedeeltelijk zal compenseren vanaf 2022. Vanaf dan zullen gemeenten in Nederland op grotere schaal personele capaciteit gaan aantrekken voor klimaat. Gemeenten zullen zelf ook moeten blijven investeren. Dit betekent dat er vroeg of laat afwegingen en keuzes gemaakt moeten tussen de belangrijke thema’s die spelen in de gemeente. Door nu alvast te starten met de werving heeft de BUCH werkorganisatie grotere kans om gekwalificeerd personeel aan te trekken en de doelen te bereiken.

Budgetten Er wordt onderscheid gemaakt tussen twee type budgetten. Structurele organisatie budgetten en incidentele uitvoeringsbudgetten. Deze twee budgetten worden op verschillende momenten voorgelegd aan de college en raad ter besluitvorming. Het gaat om: 1. Structurele budgetten voor personele capaciteit vanaf 2021 e.v. Dit besluit ligt voor in september/oktober 2020 en gaat over de begroting van 2021e.v. 2. Incidentele uitvoeringsbudgetten vanaf 2022. Dit besluit wordt voorgelegd tijdens de kadernota 2021 en gaat over de begroting van 2022.

10

de BUCH | Ambitiedocument | Samenvatting

1. Structurele organisatie budgetten vanaf 2021: De impactanalyse heeft uitgewezen dat de huidige capaciteit binnen de BUCH werkorganisatie onvoldoende is om invulling te kunnen geven aan de drie Rijksopdrachten. Er is structureel aanvullend budget nodig ter hoogte van €588.000 voor 5,6 fte vaste formatie (schaal 10). Een kleine benchmark onder omliggende gemeenten heeft aangetoond dat vergelijkbare gemeenten ook bezig zijn om gelijksoortige budgetten beschikbaar te stellen voor klimaat. In 2025 is naar verwachting 11,4 fte aanvullende capaciteit nodig is om invulling te geven aan het basisambitieniveau van het programma klimaat (hiervan zou dan 5,6ft uit structureel budget bekostigd worden door dit over te hevelen naar de werkorganisatie. De overige 5,8fte zal uit incidentele gemeentelijke budgetten gedekt worden). De concept onderzoeksresultaten van de VNG bevestigen het beeld wat uit de impactanalyse Klimaat van de BUCH is gekomen. Dit inschatting van het programma Klimaat is een conservatieve inschatting in vergelijking met de inschatting van de VNG: een middelgrote gemeente 30.000 tot 80.000 inwoners heeft 16 tot 22 fte beschikbaar om Klimaatakkoord uit te voeren. In het VNG onderzoek zijn klimaatadaptatie en circulaire economie buiten beschouwing gelaten. In onderstaande tabel zijn de structurele budgetten per gemeente weergegeven (incl. inflatiecorrectie).

Structurele budgetten programma Klimaat basisambitie­ niveau vanaf 2021 Structurele kosten vanaf 2021 Totaal

Verdeelsleutel 100,00%

2021 € 588.000

2022 € 603.000

2023 € 618.000

2024 € 633.000

Bergen

32,69%

€ 192.000

€ 197.000

€ 202.000

€ 207.000

Uitgeest Castricum Heiloo

11,65% 34,40% 21,26%

€ 69.000 € 202.000 € 125.000

€ 70.000 € 207.000 € 128.000

€ 72.000 € 213.000 € 131.000

€ 74.000 € 218.000 € 135.000

De kosten voor het plus ambitieniveau staan in bijlage IV van het ambitiedocument. Het plusambitieniveau kan per gemeente naar eigen wens worden samengesteld. 2. Incidentele uitvoeringsbudgetten vanaf 2022 Er zijn incidentele budgetten nodig voor het opzetten/uitvoeren van nieuwe projecten. Incidentele budgetten bestaan uit twee typen uitvoeringskosten: a) een deel personele capaciteit zoals omschreven in de impactanalyse bijlage I en b) een deel materiele budgetten zoals gespecificeerd in bijlage III. Deze budgetten zijn gemeente specifiek en worden dus niet toegekend aan de werkorganisatie. Hierin zal ook een bepaalde fasering in de tijd van toepassing zijn omdat niet alle gelden direct nodig zijn. De uitvoeringsbudgetten op elk terrein zijn bepalend voor te slagen van deze missie. Deze budgetten zijn op dit moment moeilijk om met zekerheid te begroten omdat er vaak nog geen gemeentelijk beleid is vastgesteld. De uitvoeringskosten zijn afhankelijk van de ambities en de doelen die gesteld worden in het gemeentelijke en regionale beleid. Het gaat dan bijvoorbeeld over de RES, de Wijk Uitvoeringsplannen Aardgasvrij, het Regionaal Mobiliteitsprogramma en het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie. In 2021 is er meer zicht op de ambities en wordt daarom een nadere specificatie aan u voorgelegd ter besluitvorming.

Op dat moment is ook het besluit van het kabinet bekend over de compensatie die gemeenten krijgen voor het uitvoeren van het Klimaatakkoord vanaf 2022. De BUCH gemeenten hebben in 2021 een nauwkeurig beeld van de uitvoeringskosten en in hoeverre het rijk gemeenten tegemoetkomt.

ambitiedocument. In bijlage IV van het ambitiedocument staat per gemeente een overzicht van de kosten die we verwachten te maken in de uitvoering. Een aantal projecten staan nog op PM omdat dat op dit moment niet reëel in te schatten is.

Proces In januari 2020 is er een bestuursopdracht gegeven voor het ontwikkelen van het programma Klimaat. In juni is het programmadocument ter consultatie voorgelegd aan de Raad. Na het verwerken van de feedback wordt de Raad in september gevraagd om besluitvorming. Deze besluiten kunnen dan nog worden verwerkt in de begrotingen voor 2021. In de loop van 2021 wordt het college en de raad opnieuw gevraagd om besluitvorming over de incidentele- en uitvoeringsbudgetten.

Op verzoek van de colleges en raden tijdens de behandeling van het concept programma klimaat in mei is wel een indicatie van de uitvoeringskosten vanaf 2022 gemaakt. De inschatting is tekstueel toegelicht bij de projecten in hoofdstuk 6 van het

de BUCH | Ambitiedocument | Samenvatting

11

1. Aanleiding & Context Wat zijn de redenen of triggers om met dit programma te starten? Voor welke opgave staan we met elkaar?

Het klimaat verandert

8

https://ec.europa.eu/clima/change/causes_nl#:~:text=De%20mens%20heeft%20een%20 steeds,opwarming%20van%20de%20aarde%20versnelt. 9 https://www.pnas.org/content/early/2020/04/28/1910114117 10 https://www.climate-change-performance-index.org/climate-change-performance-index-2020 11 https://www.pnas.org/content/115/33/8252

En dat is nu al voelbaar. Het klimaat verandert doordat de temperatuur op aarde stijgt. Dat komt doordat er steeds meer broeikasgassen zoals CO2 in de lucht komen. Wetenschappers zijn het erover eens dat de mens grotendeels verantwoordelijk is voor de opwarming van de aarde. De mens heeft een steeds grotere invloed door het gebruik van fossiele brandstoffen, grootschalige houtkap en veeteelt8. Deze veranderingen in het klimaat hebben grote gevolgen voor de volksgezondheid, economie en samen­ leving. Ook in Bergen, Uitgeest, Castricum en Heiloo hebben we afgelopen zomer deze effecten ervaren: bewoners schuilen binnenshuis voor de zon in plaats van op het strand of terras. Ons drinkwater uit de duinen moest in de zomer worden aangevuld vanuit andere reserves in Nederland, terwijl de intense buien in de herfst juist zorgden voor wateroverlast in de regio. De afgelopen jaren is het besef gegroeid dat er wereldwijd meer en sneller actie

nodig is om verandering van het klimaat te beperken en maatregelen te treffen. Het besef om CO2 te reduceren en de omslag naar een circulaire economie te maken groeit. De gevolgen van klimaatverandering zijn dan ook aanzienlijk. Het gaat bijvoorbeeld om droogte, zoet­watertekort, hittegolven, biodiversiteitsverlies, extreme neerslag, mislukte oogsten, zeespiegelstijging en grotere vluchtelingenstromen9.

We moeten aan de slag met CO2-reductie, klimaatadaptatie en een circulaire economie Het besef dat niemand in z’n eentje klimaatverandering kan stoppen heeft er toe geleid dat in 2015 het Klimaatakkoord van Parijs is getekend door 197 landen. In het Akkoord is de bovengrens van 2 graden opwarming ten opzichte van het pre-industriële tijdperk voor het eerst mondiaal vastgelegd. Ook is het streven vastgelegd om de opwarming beperkt te houden tot 1,5 graad en dat er snel een eind moet komen aan het gebruik van fossiele brandstoffen, de belangrijkste veroorzaker van CO2-uitstoot. Nederland loopt bovendien achter op andere Europese landen in de productie van duurzame energie en het klimaatbeleid10. Veel tijd om te wachten hebben we niet11. De BUCH-gemeenten hebben zich in de gemeentelijke politieke programma’s ook aan deze afspraken gecommitteerd. Daarnaast wordt gezien dat er nog veel winst is te behalen door naar de hele keten van het economische proces te kijken. Dus niet alleen het reduceren van grondstoffen maar ook het hergebruik ervan. De gemeente zal zoveel mogelijk het goede voorbeeld geven. Het is tijd om aan de slag te gaan met het Programma Klimaat, een meerjarig programma dat 2030 als horizon heeft en daarmee meerdere raadsperiodes overbrugt.

We willen samen zowel de economie als de samenleving verduurzamen We willen onze verantwoordelijkheid nemen om samen onze schouders er onder te zetten en werk te maken van zowel de energietransitie als de overgang naar een circulaire economie. Het tempo van de energietransitie hangt mede af van de beschikbaarheid van duurzame grondstoffen, aardmetalen en biomassa. Daarom is er integraal en nieuw beleid nodig. Dat is de reden

waarom we met een programma Klimaat starten. Het programma moet ruimte bieden aan iedereen om de belangrijkste transities in het dagelijks leven in te passen. Omdat transities structurele veranderingen zijn die een grote impact op de samenleving hebben, veronderstellen ze ook de nodige tijd om die verandering te kunnen laten plaatsvinden. In de komende jaren zullen we met concrete projecten en het faciliteren van lokale initiatieven laten zien hoe we gezamenlijk werk maken van een duurzame leefomgeving. Met onze acties wordt duurzaamheid een dagelijkse gewoonte van iedereen - van particulier tot de BUCH-werkorganisatie en bedrijven - en kunnen we onze toekomst leefbaar houden.

De energiecoöperaties maken de weg vrij om met de inwoners aan de slag te gaan De BUCH-gemeenten krijgen in toenemende mate Rijks­opdrachten met als doel om klimaatverandering tegen te gaan, grondstoffen te besparen en om een klimaatbestendige en waterrobuuste leef­omgeving in te richten voor 2050. Deze opdrachten zijn niet vrijblijvend. Wij hebben de lokale kennis en ervaring op het gebied van verduurzaming. Onze energiecoöperaties zijn ware pioniers geweest. Zij hebben veel verkenningswerk gedaan waar nu van geprofiteerd wordt. Zij hebben bijvoorbeeld veel bijeenkomsten georganiseerd, energie- en warmtecoaches voorlichting laten geven aan inwoners. Daarnaast heeft een aantal coöperaties zelfstandig acties vormgegeven voor isolatiemaatregelen en zonnepanelen in samenwerking met gemeente en andere partijen. Er zijn zonneweides gerealiseerd en dit wordt met succes gecontinueerd in Bergen. Er is ervaring opgedaan met deelauto’s en het verduurzamen van bedrijventerreinen. Door deze ervaring van energiecoöperaties zijn we in staat de landelijke opgaven nu versneld en grootschaliger naar de onze dorpen en wijken te vertalen. De kunst is om daarbij een balans te vinden tussen draagvlak onder inwoners, effectieve oplossingen die bijdragen aan CO2-reductie én betaalbaarheid van oplossingen.

Een goede samenwerking tussen energiecoöperaties, gemeenten en andere partners is essentieel in het bereiken van de doelstellingen.

de BUCH | Ambitiedocument | Aanleiding & Context

13

2. Onze visie Wat vinden wij belangrijk bij de uitvoering van het Programma Klimaat?

Faciliteren en stimuleren van lokale initiatieven

Versnellen en actief bijsturen

Integraal werken

Haalbare en betaalbare oplossingen

Draagvlak voor oplossingen is het belangrijkste

Samen met inwoners, ondernemers, publiek/private instellingen en regionale partners realiseren we de (inter)nationale duurzaamheidsopdrachten zoals omschreven in het Klimaatakkoord, waaronder het terugbrengen van CO2-uitstoot en het toewerken naar een Circulaire Economie in 2050. Tevens leidt het Deltaplan Ruimtelijke Adaptatie ertoe dat de gebouwde omgeving bestand is tegen weersextremen als gevolg van klimaatverandering (klimaatadaptief). We nemen regie waar nodig, werken zoveel mogelijk vanuit de lokale kleur en geven zelf het goede voorbeeld. Er zijn noodzakelijke keuzes nodig om de planeet leefbaar te houden voor toekomstige generaties. Inwoners en onder­ nemers hebben daarin ook een grote eigen verantwoordelijkheid. We leren de komende jaren met elkaar door te doen en door goed bij te houden welke maatregelen en projecten het meest effectief zijn in het behalen van de doelstellingen. We stellen waar nodig onze werkwijze bij.

Bij de uitvoering van het programma Klimaat vinden we vijf uitgangspunten belangrijk. Deze uitgangspunten vormen onze manier van werken om de klimaatopgaven waar te maken. De eerste drie uitgangspunten zijn de drie bestuurlijke waarden die volgens de bestuurders van de BUCH-gemeenten bijzondere aandacht moeten krijgen.

Uitgangspunt 1. Draagvlak voor oplossingen is belangrijk De ambities die we moeten waarmaken kunnen we niet alléén realiseren. Een groot deel van de ambities zal immers door de inwoners thuis worden waargemaakt. Iedereen moet aan de slag met het verduurzamen van hun woningen, opnieuw nadenken over ons consumeren en onze manier van vervoer op duurzame wijze veranderen. Om onze opgave waar te maken moeten we dan ook gezamenlijk achter deze maatregelen staan. Alleen dan kunnen we ons dagelijks handelen met succes verduurzamen en werken aan onze leefomgeving. Daarom zetten we in op duidelijke communicatie en participatie waarbij we de focus leggen op inwoners & ondernemers, de colleges van B&W, de gemeenteraden en de BUCH-werkorganisatie. De groene voorhoede in de samenleving ligt al op koers, maar bij de grote middengroep zijn nog veel stappen te nemen. Dat is de groep waar de focus op ligt. Dit geldt zowel voor de samenleving, het bestuur als de werkorganisatie. Naast deze focus kiezen we ook voor de jeugd als doelgroep. Want jong geleerd is oud gedaan. Als gewenst gedrag jong wordt aangeleerd dan blijft dit gewenste gedrag vaak voor lange tijd in stand. Daarnaast werkt het gedrag dat kinderen en jongeren aanleren door op de ouders. Draagvlak kan worden gecreëerd door mensen goed te informeren, te laten meedenken en meedoen en mogelijk op sommige punten te laten meebeslissen.

In het hoofdstuk communi­catie & participatie vertellen we nog concreter wat deze participatievisie inhoudt.

Uitgangspunt 2. Faciliteren en stimuleren van lokale initiatieven De gemeente heeft als taak om inwoners en ondernemers te faciliteren bij het verduurzamen van hun woning, tuin, onder­ neming of keuze voor mobiliteit. Het doel is om ten eerste goede informatie te verstrekken en ten tweede te zorgen dat als mensen tot handeling over gaan niet tegen barrières oplopen maar juist gefaciliteerd worden. Lokale initiatieven vergroten het draagvlak en de geloofwaardigheid van duurzame projecten. Als iemand in de eigen sociale omgeving bevlogen is over een onderwerp en hierin gesteund wordt door de (lokale) overheid zijn anderen meer geneigd om zich hierbij aan te sluiten. Belangrijk is dat de kaders waarbinnen initiatieven ontplooid kunnen worden, helder zijn en objectief getoetst kunnen worden door de gemeente. Wat faciliteert de gemeente wel en wat niet. Per onderwerp en project kan bepaald worden hoe initiatieven worden getoetst. Of dit nu gaat om CO2-reductie, klimaatadaptatie, hergebruik van grondstoffen of sociale impact. Er is ruime ervaring in de samenwerking met energiecoöperaties en andere partners in de BUCH-gemeenten. De samenwerking met coöperaties is van grote waarde. Tegelijkertijd is de omvang en tempo van de Rijksopdrachten dusdanig dat er meerdere partners nodig zijn om hier uitvoering aan te kunnen geven.

De verwachting is dat in de toekomst meer mensen zich zullen verenigen: vóór en tégen klimaatmaatregelen. Als gemeenten moeten we samenwerken met inwoners en ondernemers en hun kennis benutten op een manier die bijdraagt aan het effectief behalen van onze klimaatdoelstellingen. Met deze focus op lokale initiatieven aanpak kan elke gemeente haar eigen keuzes maken maar leren we wel van elkaar. Ook de BUCH-gemeenten zijn immers buren die graag over de schutting heen kijken. de BUCH | Ambitiedocument | Onze visie

15

Tegelijkertijd is de financiering van de klimaattransities ook in de politiek een onderwerp van gesprek. De klimaatdoelstellingen zijn zeer fors, terwijl de gemeentelijke financiële middelen beperkt zijn. Gemeenten kunnen hun best doen, maar de snelheid wordt mede bepaald door de financiële tegemoetkoming vanuit de Rijksoverheid en de bereidheid van inwoners, ondernemers en partners om te investeren in een gezond klimaat. Bij dit uitgangspunt dragen we uit dat kostenefficiëntie een belangrijk ingrediënt is in de afweging om een duurzaamheidsmaatregel wel of niet uit te voeren. Hierbij wordt rekening gehouden met het feit dat veel duurzame en circulaire oplossingen nu een extra investering vergen maar tot financiële besparingen op lange termijn leiden. We zetten stevig in op het aantrekken van landelijke en provinciale subsidies om de gemeentelijke lasten en de investeringen van inwoners en ondernemers zoveel mogelijk tegemoet te komen. Dit doen we nu al en dit blijven we doen (momenteel benutten we bijvoorbeeld al de RRE, REP, Warmtetransitie, ECW, Circulaire subsidie).

Uitgangspunt 3. Haalbare en betaalbare oplossingen Of iets betaalbaar is of niet, hangt sterk af van individuele omstandigheden en keuzes van huishoudens en ondernemers. Huishoudens hebben verschillende bestedingspatronen en verschillende prioriteiten. Dit maakt een uniforme definitie onmogelijk. Betaalbaarheid als thema is wel een belangrijk uitgangspunt binnen onze visie omdat dit een voorwaarde is om een transitie door te maken. We brengen de betaalbaarheid van de transities onder de aandacht omdat hier veel zorgen over bestaan in de samenleving. Als BUCH-gemeenten gaan we groepen inwoners in kaart te brengen die extra begeleiding nodig hebben bij bijvoorbeeld een subsidieaanvraag.

In december 2020 komt er meer duidelijkheid over een struc­ turele Rijksbijdrage zodat gemeenten beter uitvoering kunnen geven aan het Klimaatakkoord (meer informatie hierover in hoofdstuk 8, Financieel).

Uitgangspunt 4. Versnellen en actief bijsturen Om ten minste op koers te liggen om landelijke klimaatdoel­ stellingen te halen kiest het bestuur een ambitieniveau en moet de BUCH-organisatie versneld klaargemaakt worden. Het is noodzakelijk om door middel van dit programma van de pioniers­ fase in de versnellingsfase te komen. In onderstaande tabel staan een aantal voorbeelden genoemd van wat we nu doen in de pioniersfase en wat we gaan doen in de versnellingsfase.

De klimaatdoelstellingen zijn bekend. De route die we nemen om daar te komen is aan ons om te bepalen en daarop actief te sturen. Bestuur, werkorganisatie en belanghebbenden moeten tijdens de uitvoering van deze opdrachten adaptief zijn. In dit nieuwe vakgebied worden komende jaren veel ontwikkelingen verwacht. Om de einddoelen te bereiken is sturingsinformatie met een monitoring- en kwaliteitscyclus voor colleges B&W, gemeenteraden en BUCH-directie essentieel (zie hoofdstuk 10, Monitoring). We leren de komende jaren met elkaar door te doen en door goed bij te houden welke maatregelen en projecten het meeste bijdragen aan het behalen van de doelstellingen. We stellen waar nodig onze werkwijze bij.

Transitie naar een duurzame leefomgeving

schaal samenwerking doelgroep benaderingswijze

pioniersfase

versnellingsfase

huizen verduurzamen incidenteel voorlopers schot hagel

wijken verduurzamen structureel peloton en achterblijvers laserstraal

Versnellingsfase

Pioniersfase

1990

2020

2030

2050

Uitgangspunt 5. Integraal werken We kunnen alleen een duurzame leefomgeving creëren als we pijlers en opgaven op een logische manier met elkaar verbinden. Daarvoor is integrale samenwerking nodig. Dit vraagt om een toekomstbestendige gemeentelijke organisatie die op efficiënte wijze de gemeentelijke ambities en rijksopdrachten realiseert. Dit doen we door zoveel mogelijk multidisciplinair samen te werken. Dit betekent dat de hele keten van gebiedsontwikkeling, vergunningverlening, beheer tot en met toezicht en handhaving op elkaar aangesloten zijn. In de omgevingsvisies en in het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) komt alles samen. De raad zal indien nodig gevraagd worden om juridisch houdbare besluiten te nemen in lijn met de klimaatambities indien de landelijke wet- of regelgeving niet toereikend is. Het is vanzelfsprekend dat er in het programma Klimaat thematisch wordt samengewerkt en dat dit de grenzen van de verschillende domeinen overstijgt. Het ‘MT Klimaat’ bestaat uit domeinmanagers en teamleiders uit verschillende domeinen en bestaat de ‘stuurgroep Klimaat’ uit vier duurzaamheidswethouders van de BUCH-gemeenten. Daarnaast is er een multidisciplinair programmateam waarin beleidsmakers van verschillende domeinen, gebiedsregisseurs en communicatieadviseurs vertegenwoordigd zijn.

De aanvullende capaciteit (zoals benoemd in dit document) gaat onderdeel uitmaken van de bestaande teams. Er komt dus bijvoorbeeld extra capaciteit bij het team juridische zaken, bij gebouwenbeheer, bij plannen en projecten. Dit verlicht de werkdruk bij bestaande teams en zorgt ervoor dat de kansen voor klimaat in een vroeg stadium verzilverd worden. Duurzaamheid wordt op deze manier vanzelfsprekend onderdeel van ieders werk en is ingebed in de omgevingsplanologie.

de BUCH | Ambitiedocument | Onze visie

17

3. Ambitie BUCH! Wat zijn de ambitieniveaus en hoe maken we de ambities inzichtelijk?

Een eenduidige visie met een lokale set aan ambities De ambitieniveaus gaan over de snelheid en intensiteit waar­mee het programma klimaat wil werken aan projecten en het inbedden van klimaat in het DNA van de organisatie. We werken vanuit één ambtelijke organisatie en vier aparte besturen. Elk bestuur heeft behoefte aan een eigen lokale identiteit die tot uiting komt in de manier van communiceren, participatie en lokale initiatieven. Daarom werken we vanuit een eenduidige visie en één aanpak per pijler. Met ruimte voor lokale inkleuring.

Bergen

We hanteren twee verschillende ambitieniveaus

Ambitieniveau Plus

Ba si sn iv ea u

Met dit programmadocument stellen we de keuze voor twee ambitieniveaus voor. Het eerste ambitieniveau noemen we het Basisniveau. Het basisniveau omvat de (verplichte) doelstellingen en ambities die op Rijksniveau en Europese richtlijnen is gebaseerd. Deze doelstellingen moeten hoe dan ook worden uitgevoerd. De invulling van de maatregelen (‘het hoe’) is aan de gemeenten zelf. Het tweede ambitieniveau omvat doelstellingen en ambities waarmee we een extra stap zetten. Dit ‘plus ambitieniveau’ is niet wettelijk verplicht maar past soms beter bij de bestaande gemeentelijke kaders. Dit kan zowel een hogere ambitie zijn als een sneller in de tijd gerealiseerde doelstelling.

Uitgeest

Wettelijke doelstellingen

De vier gemeenten stellen gezamenlijk de basisambitie vast De basisambitie is het gezamenlijke vertrekpunt. Daarbovenop kunnen gemeenten met meer ambitie het pluspakket kiezen en dit naar eigen inzicht samenstellen. Op deze manier kunnen de doelstellingen uit het basispakket efficiënt bereikt worden en wordt gemeenten met meer ambitie toch de mogelijkheid geboden deze te realiseren.

Basis Ambitieniveau

Heiloo

We werken met twee ambitieniveaus

Castricum

Vier gemeenten die eigen ambitieniveau bepalen

De context waarmee de BUCH-gemeenten te maken hebben De Rijksopdrachten om CO2 te reduceren, over te gaan naar een circulaire economie en de leefomgeving klimaat robuust in te richten, sluiten goed aan bij de ambities in de gemeentelijke politieke programma’s in de BUCH-gemeenten. De landelijke klimaatdoelstellingen zijn op dit moment meestal ambitieuzer dan de gemeentelijke ambities. Dit komt doordat de Klimaatwet en het Klimaatakkoord tot stand zijn gekomen nadat de gemeentelijke politieke programma’s gemaakt werden (m.u.v. gemeente Bergen). Ongeveer 70% van wat er in de gemeentelijke politieke programma’s staat van de BUCH-gemeenten over duurzaamheid, komt overeen.

de BUCH | Ambitiedocument | Ambitie BUCH!

19

4. Doelen Welke doelen moeten behaald worden met het programma?

Waar draagt het programma Klimaat aan bij? Het overkoepelende doel van het Programma Klimaat is om bij te dragen aan de CO2-reductiedoelstellingen uit het Klimaat­ akkoord (49% reductie in 2030 t.o.v. 1990)12, de leefomgeving klimaatbestendig in te richten zoals omschreven is in het Deltaplan Ruimtelijke adaptatie13 en toe te werken naar een Circulaire Economie in 2050. Dit betekent dat al onze projecten en activiteiten vanuit de 5 pijlers bijdragen aan een gezond klimaat, duurzame leef­ omgeving en economie.

Naast CO2-reductie is de overgang naar een circulaire economie belangrijk. 12

https://www.klimaatakkoord.nl/ https://ruimtelijkeadaptatie.nl/overheden/deltaplan-ra/ 14 https://www.ser.nl/nl/Publicaties/SERmagazine/circulaire-economie-energietransitie 15 D e verborgen impact, Babette Porcelijn, december 2019. https://mijnverborgenimpact.nl/ 13

Om de economie en de samenleving te verduurzamen, zijn twee

Omslag naar een klimaatadaptieve leefomgeving met een circulaire economie

Duurzame mobiliteit

Duurzame bedrijfsvoering

Energietransitie

Programma klimaat

als de circulaire economie serieus vorm krijgt14. Daarom is er integraal en nieuw beleid nodig. Beleid dat zich niet alleen richt op technologische innovaties, maar ook op sociale innovaties, nieuwe vormen van ketensamenwerking, de ontwikkeling van concepten op het gebied van modulair samengestelde producten en innovatief hergebruik. Continu hergebruik van grondstoffen biedt grote kansen voor het bedrijfsleven en helpt bovendien om de Nederlandse klimaatdoelen te halen. Klimaatadaptatie is belangrijk om de consequenties van klimaatverandering tegen te gaan en schade door droogte of teveel water te beperken. Daarnaast nemen bomen CO2 op en zijn belangrijk tegen de hitte, droogte en wateroverlast en kan water een bron voor het opwekken van duurzame warmte zijn.

De hoogste klimaatwinst

Co2 reductie als resultaat van onze inspanningen

Circulaire economie

Klimaatadaptatie

dingen nodig: de energietransitie en de overgang naar een circulaire economie. De energietransitie legt de komende jaren een enorm beslag op schaarse aardmetalen. Dat heeft te maken met de snelle groei van wind- en zonne-energie en de omschakeling naar elektrisch vervoer. Het tempo van de energietransitie hangt dus mede af van de beschikbaarheid van duurzame grond­ stoffen en aardmetalen. Daarnaast is voor het gebruik van secundaire grondstoffen driekwart minder energie nodig dan voor primaire grondstoffen. Dit betekent dat de uitstoot van broeikasgassen en andere vervuilende stoffen navenant afneemt

De onderwerpen in dit programma zijn nauw verbonden met elkaar en hebben allemaal betrekking op de ontwikkeling van de openbare ruimte, iets waar de gemeente verantwoordelijk voor is. Juist daarom is het belangrijk om integraal te kijken naar de categorieën en maatregelen die de hoogste klimaatwinst hebben. Hierbij wordt ook de verborgen impact meegenomen zoals plastic, watergebruik, CO2-uitstoot elders, landgebruik en ontbossing. Voor de gemiddelde Nederlander is de klimaatimpact het grootst voor: 1. Spullen (vooral complexe spullen zoals elektronica, meubels, speelgoed etc.), 2. Vlees, 3. Wonen, 4. Auto, 5. Plantaardig eten, vis en drinken, 6. Vliegen (bij verre vluchten plek 3), 7. Warm water gebruik, 8. Kleding en textiel, 9. Zuivel en eieren, 10. Openbaar vervoer15. Deze categorieën geven aan dat de onderwerpen binnen het Programma Klimaat intrinsiek met elkaar verbonden zijn. De circulaire economie, energietransitie, duurzame mobiliteit en de duurzame bedrijfsvoering zijn allemaal nodig voor een gezond klimaat. Klimaat-

de BUCH | Ambitiedocument | Doelen

21

adaptatie zorgt voor de onvermijdelijke aanpassingen die nodig zijn, maar is ook goed voor de biodiversiteit. De natuur moet kunnen omgaan met (klimaat)veranderingen. Wanneer er genoeg soorten en ecosystemen zijn, kan de natuur veel veranderingen opvangen. De natuur kan dan beter omgaan met het wegvallen van een soort, doordat er nog miljoenen andere soorten zijn die de balans behouden. Een grote biodiversiteit maakt de natuur dus veerkrachtiger.16

Sturing op resultaten Wij zijn ons ervan bewust dat CO2-reductie een graadmeter is maar dat gemeentelijke inspanningen niet altijd 1-op-1 te herleiden zijn naar CO2-reductie. Gemeenten zijn voor een belangrijk deel afhankelijk van externe factoren die de uitstoot van CO2 bepalen: de economische conjunctuur, mobiliteit op

provinciale/rijkswegen, de individuele woningeigenaar, een bedrijf wat CO2-uitstoot, etc. Desalniettemin is 49% CO2 reductie in 2030 een doel dat gebruikt wordt om te zien of we op de goede weg zijn. Klimaatmonitor.nl17 vormt de landelijke database als het gaat om CO2-uitstoot en energieverbruik voor woningen, mobiliteit, landbouw en dienstverlening. De data lopen echter twee jaar achter door de bepaling van de stroometiquette. Daarom formuleren we kwantitatieve doelstellingen op project­ niveau, maar niet op een algehele CO2-daling als ‘outcome’ voor de gemeente waar jaarlijks op gestuurd kan worden. In dit hoofd­stuk maken we inzichtelijk welke doelen per pijler nu al bekend zijn en die we in het programma Klimaat willen realiseren.

Doelen en ambities op verschillende schaalniveaus Op regionaal niveau verbindt de Focusagenda Regio Alkmaar ambities en behoeften die op verschillende niveaus spelen (Rijk, provincie, regio en gemeente) en bepaalt welke keuzes we maken en hoe gemeenten zich moeten bewegen in het krachtenveld. Zo is de Focusagenda een vertrekpunt voor de samenwerkingsagenda met de Provincie (conform Omgevings­visie NH 2050). Het agendapunt ‘Energieinnovatie’ is relevant in het kader van het Programma Klimaat. In samenwerking met de Regio Alkmaar wordt ook de Regionale Energie­strategie opgesteld. Daarnaast werken we samen in de waterketen NHN voor het Deltaplan Klimaatadaptatie en is de MRA een belangrijke partner in het uitvoeren van de laad­infrastructuur voor elektrische voertuigen. De opdrachten vanuit het Rijk, de provincie, regio en gemeenten zijn in bijlage II specifiek omschreven.

16 17

https://www.naturalis.nl/wetenschap/biodiversiteit/waarom-is-biodiversiteit-belangrijk https://klimaatmonitor.databank.nl/dashboard/

Bouwstenen en doelen per pijler [plus ambitie in oranje weergegeven] Energietransitie

Energieopwekking • Regionale Energie­ strategie. • Zon op (grote) daken stimuleren • Aandeelhouderschap in zon en wind door inwoners Aardgasvrije wijken • Visie Aardgasvrije wijken per gemeente • Wijkuitvoeringsplannen: een per jaar per gemeente • 2030: 20% gebouwen aardgasvrij Energiebesparing • Wijkaanpakken/info avond; 3 per gemeente per jaar • Inkoopacties, 2 per jaar per gemeente • Subsidieregeling Versnelling energietransitie (plus ambitie)

Duurzame mobiliteit

Circulaire Economie

Klimaatadaptatie

Duurzame bedrijfsvoering

Laadinfrastructuur • Implementeren agenda laad­infra­structuur voor CO2 besparing

Strategie en uitvoeringsprogramma

Strategie en uitvoeringsprogramma

Circulaire leefomgeving (plus ambitie) • Circulair centrum • Landbouw • Tourisme en Recreatie

Openbare ruimte • Inbedding klimaatadaptatie in omgevingsplanologie

Co2 reductie • Verduurzaming vastgoed • Verduurzaming wagenpark • Co2 prestatieladder niveau 3 certificering

Verbetering en uitbreiding fietsnetwerk • Realisaie doorfietsroute Integraal duurzaam mobiliteitsplan in aansluiting op het Regionaal Mobiliteits Programma (RMP) Duurzamer en bewuster reisgedrag (plus ambitie) • Openbaar Vervoer optimalisatie • Parkeerbeleid

Particulier terrein • Voorlichting en bewustwording Bedrijventerreinen (plus ambitie) Maatschappelijk vastgoed (plus ambitie) Particulier terrein (plus ambitie) • Maatregelenpakket

Maatschappelijk Verantwoord inkopen • Implementatie circulaire inkoop en opdrachtge­ verschap Duurzaamheids-bewustwording • Verduurzamen mobiliteit medewerker • Duurzaamheid in alle facetten van het werk ingebed Primair en voortgezet Onderwijs (plus ambitie) • Gemeentelijk vastgoed verduurzamen bovenwettelijk • CO2 prestatieladder niveaus 4 en 5 certificering

de BUCH | Ambitiedocument | Doelen

23

5. Klimaatbeleid BUCH in tijden van Covid-19 en economische recessie Welke doelen moeten behaald worden met het programma?

Ondanks dat de coronacrisis de wereld in zijn greep houdt, lijkt de aandacht van de Nederlandse bevolking voor het klimaatprobleem te stijgen. Uit onderzoek komt naar voren dat 71 procent van de Nederlanders zich zorgen maakt over het klimaat. Dit is opvallend, omdat anderhalve maand geleden, voor de uitbraak van het virus in Nederland, nog 65 procent van de bevolking deze mening deelde.18 Ook als lokale overheid is het zaak om vooruit te zien en wellicht juist te investeren zodat de lokale economie blijft draaien en tegelijkertijd verduurzaamt. In dit hoofdstuk wordt hier nader op ingegaan.

18

https://www.binnenlandsbestuur.nl/Uploads/2020/4/Peiling-IO-Research-klimaat-in-tijden-van-corona.pdf https://science.sciencemag.org/content/365/6459/eaaw6974 20 https://wegwijzer.gdci.nl/nl/topics/productgroepen/grond-weg-en-waterbouw 21 https://www.pianoo.nl/sites/default/files/documents/documents/deroutenaareencirculairecategoriekantoorinrichting.pdf 19

Het kabinet beschouwt de bestrijding van beide crises niet als een kwestie van of-of maar als een zaak van en-en. Nieuw internationaal onderzoek laat zien dat de uiteindelijke kosten van ‘niets doen’ aan klimaat veel hoger zijn, en dat veel vormen van klimaatbeleid zichzelf terugverdienen. Hoe hoger de opwarming, hoe groter de schade aan natuurlijke systemen en uiteindelijk ook aan de wereldeconomie, zo concludeert het onderzoeksteam in wetenschapsblad Science. Er zijn investeringen nodig in duurzame energie, energiebesparing, klimaatadaptatie en een overgang naar de circulaire economie. Bij elkaar opgeteld is dat een aanzienlijk bedrag - maar de financiële kosten van het niet voeren van beleid zijn ongeveer vijf keer zo groot. Door het doen van de juiste investeringen voorkomen we grote schadeposten in milieu en leefomgeving en stimuleren we innovatie en werkgelegenheid19. Nu gericht investeren in klimaatadaptatie, circulaire economie en duurzame energie brengt initiële kosten met zich mee, maar dit betaalt zichzelf terug. Daarnaast helpen de investeringen de lokale economie op een duurzame manier op gang.

Speerpunten BUCH in klimaatbeleid in Corona-tijd: Investeren in lokale economie en besparing gemeentelijke kosten 1. Gemeenten stimuleren de lokale economie en werkgelegenheid: a. Het nemen van energiebesparende maatregelen (isolatie en zonnepanelen) en circulair ondernemen zorgt voor lagere maandlasten voor ondernemers. Door lagere maandlasten kunnen ondernemers beter tegen econo­mische schommelingen (dit geldt overigens ook voor inwoners).

b. De gemeenten gaan hun eigen vastgoed versneld verduurzamen. Dit zorgt voor meer werkgelegenheid in de bouwen installatiesector, voor groen-bedrijven en voor hun leveranciers. c. Hergebruik van materialen en grondstoffen. Dit kan in een centrum waar bijvoorbeeld afgedankte elektronica of meubels worden gedemonteerd en afgevoerd via een gecontroleerde afvalstroom of ze worden gerenoveerd zodat ze hergebruikt kunnen worden. TNO berekent een potentieel van 54.000 additionele banen in Nederland door de transitie naar een circulaire economie. Dit zijn ook banen voor mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt, de groep die nu ook bovengemiddeld getroffen wordt door de crisis. Dit doen wij door de volgende projecten te starten/intensiveren: • Lokale ondernemers helpen hun vaste lasten omlaag te brengen door over te gaan op duurzame energie en circulair te ondernemen. Informeren over subsidieregelingen, faciliteren en stimuleren. (basisambitie) • Gemeentelijk vastgoed versneld verduurzamen en maatschappelijke partners stimuleren om hetzelfde te doen. (gedeeltelijk basisambitie, gedeeltelijk plusambitie) • Circulair ambachtscentrum in de BUCH behoort tot de mogelijkheden mits er voldoende financiering beschikbaar wordt gesteld.

(plus ambitieniveau) • Maatschappelijk Verantwoord Inkopen en Circulair inkopen met focus op eigen organisatie en de Grond-, Weg- en Waterbouw samen met lokale ondernemers. (basisambitie)

de BUCH | Ambitiedocument | Klimaatbeleid BUCH in tijden van Covid-19 en economische recessie

25

2. Besparing gemeentelijke kosten: a. Als klimaatbeleid niet goed geborgd wordt in alle projecten die de gemeente faciliteerd en initieerd dan gaat dit op termijn meer geld kosten dan nodig: • Klimaatadaptatie: 1) Door schade die ontstaat door bijvoorbeeld een klimaatbui (bijv. water in woningen/winkels, of belangrijke wegen die niet toegankelijk zijn) die met maatregelen voorkomen had kunnen worden. Bij rioleringswerkzaamheden kunnen we tegen beperkte meerkosten (of soms zelfs zonder meerkosten) veel klimaatadaptieve wijzigingen worden gerealiseerd. De grond hoeft dan niet over een aantal jaar weer open (duur en overlast) en er is geen extra geld nodig om schade te herstellen. 2) Door schade die ontstaat door langdurige droogte (funderingsschade, afstervend groen als niet klimaatbestendig aangelegd) die met maatregelen voorkomen had kunnen worden. 3) Andere mogelijke kostenposten zijn dat bij extreme hitte mensen binnen blijven in plaats van gaan winkelen of op het terras gaan zitten als de omgeving te weinig schaduw/verkoeling kent. Mensen willen in een fijne leefomgeving wonen/werken. Als het vestigingsklimaat minder is dan bij de buren gaat dat ook geld kosten. • Mobiliteit: het aanleggen van een fietspad wat het station of de dorpskern goed bereikbaar maakt is veel voordeliger om direct aan te leggen dan wanneer dit in tweede instantie moet gebeuren.

Door de laadinfrastructuur direct goed in te bouwen in de omgevingsplanologie stimuleert dit elektrisch rijden en voorkomt dit kosten en lange wachttijden voor plaatsing achteraf. 1) Door Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) zetten we in op CO2-reductie, een toekomstbestendige lokale economie, hergebruik van lokale grondstoffen en werkgelegenheid. Dit doen we door ons te richten op onze interne bedrijfsvoering maar ook op de Grond,

26

de BUCH | Ambitiedocument | Klimaatbeleid BUCH in tijden van Covid-19 en economische recessie

Weg- en Waterbouwsector (GWW) omdat we hier als gemeente het meeste impact kunnen maken20. Per jaar besteden we bijna 20% van het budget van de BUCH aan GWW (16 miljoen euro). Er is veel directe winst in de vorm van een betere prijs kwaliteitsverhouding en milieuwinst te behalen door in te zetten op circulariteit en het terugbrengen van negatieve milieu-impact. Dit stimuleert de lokale ondernemers om ook stappen te zetten richting een circulaire economie. De initiële kosten zijn mogelijk hoger. Niet erg, zolang zich dat maar terugvertaalt in lagere onderhoudskosten, langere levensduur en/of een hogere restwaarde. Door slimmer te organiseren met andere gemeentes kunnen er grote besparingenworden behaald op de kosten van bedrijfsvoering. Zie dit voorbeeld van kantoorinrichting21. 2) De gemeenten gaan hun eigen vastgoed versneld verduurzamen. Dit leidt tot lagere vaste lasten voor verwarming en koeling van de gemeentelijke panden. We gaan meer panden isoleren, duurzaam energie opwekken, bestrating eruit, groen/bomen erin etc. Dit doen wij door de organisatie versneld op orde te brengen: van omgevingsplan tot vergunning. Aan de omgevingstafels worden nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen besproken, wat uit­ eindelijk resulteert in een omgevingsplanwijziging en (bouw-) vergunningaanvraag.

Het Handboek Inrichting Openbare Ruimte (HIOR) is hierbij de primaire input met eisen/wensen vanuit de gemeente. De ontwikkelaar ontvangt het HIOR aan het begin van het proces. Zonder extra capaciteit is het onmogelijk om bij álle projecten (groot en kleinschalig) in de openbare ruimte klimaat de plek te geven die het nodig heeft. (basisambitie). Daarnaast moeten de belemmeringen voor inwoners en onder­ nemers om te verduurzamen zoveel mogelijk worden weg­ gehaald. Het gaat dan om duidelijke informatieverstrekking en eenvoudige en voordelige procedures voor duurzame vergun­ ningen. (basisambitie).

6. Aanpak per pijler Wat zijn de doelen, opdrachten en belangrijkste projecten per pijler?

Energietransitie

Duurzame mobiliteit

Circulaire Economie

Klimaatadaptatie

Duurzame bedrijfsvoering

de BUCH | Ambitiedocument | Aanpak per pijler

27

Energietransitie

Energietransitie

Welke doelen moeten we realiseren binnen deze pijler? In het Klimaatakkoord is Energieopwekking • Regionale Energiestrategie. de nationale doelstelling • Zon op (grote) daken stimuleren vastgelegd om in 2030 • Aandeelhouderschap in zon en een CO2-reductie van 49% wind door inwoners te hebben gerealiseerd ten Aardgasvrije wijken opzichte van 1990. Om dit • V isie Aardgasvrije wijken per waar te kunnen maken, gemeente moeten alle Nederlandse • Wijkuitvoeringsplannen: een per jaar per gemeente gemeenten samen 35 TWh • 2030: 20% gebouwen aardgasvrij per jaar aan hernieuwbare energie op land produceEnergiebesparing ren in 2030. Daarnaast • Wijkaanpakken/info avond; 3 per wordt er in het Klimaatakgemeente per jaar • Inkoopacties, 2 per jaar per koord van uitgegaan dat in gemeente 2030 7 TWh per jaar door • Subsidieregeling zon op daken (binnenstedelijk) wordt gerealiseerd. Versnelling energietransitie (plus ambitie) Ook zullen woningen en andere gebouwen worden geïsoleerd en aardgasvrij worden gemaakt. De ambitie uit het Klimaatakkoord is om minimaal 1,5 miljoen woningen en andere gebouwen te verduurzamen vóór 2030. De BUCH gemeenten willen hieraan bijdragen door duurzaam opgewekte energie in de regio te realiseren, energie te besparen en toe te werken naar een aardgasvrije gebouwde omgeving.