Rapportage vaccinatiedata gemeente Heerlen

Vaccinatiegraad BMR vaccinatie Gemeente Heerlen Zijn er verschillen op CBS wijkniveau in Heerlen van kinderen volledig gevaccineerd tegen mazelen?

GGD Zuid-Limburg Heerlen, 1 september 2025

tie voor

Inhoud

Aanleiding Vanuit de gemeenteraad van de gemeente Maastricht is in het voorjaar van 2025 aan de GGD ZuidLimburg een vraag gesteld. De raad wil graag weten wat “de vaccinatiegraad per wijk” in Maastricht is. Om meer inzicht te krijgen welke stadsdelen/wijken een relatief lage vaccinatiegraad hebben, analyseerde de GGD Zuid-Limburg de Rijksvaccinatieprogramma vaccinatiegraadcijfers, verkregen van het RIVM, waarbij we hebben gekeken naar de BMR (bof/mazelen/rode hond) vaccinatie. Naar aanleiding van de opgeleverde rapportage voor Maastricht, is eenzelfde verzoek gekomen voor de gemeente Heerlen.

Achtergrond Het Rijksvaccinatieprogramma (RVP) bestaat sinds 1957. De vaccinaties in het RVP beschermen tegen 14 ernstige infectieziektes die kinderen soms niet overleven of kunnen leiden tot blijvende ziektelast. Vaccinaties beschermen het individu, maar een hoge vaccinatiegraad biedt bovendien groepsbescherming. Kwetsbare inwoners, en in het bijzonder kinderen die (nog) niet zijn ingeënt, lopen bij een hoge vaccinatiegraad minder risico een infectieziekte door te maken. Zij worden beschermd door de ingeënte groep. Om deze groepsbescherming zo hoog mogelijk te houden is het belangrijk dat zoveel mogelijk inwoners zijn ingeënt. Voor mazelen (BMR) streeft de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) daarom naar een vaccinatiegraad van 95%.

BMR Vaccinatie Kinderen krijgen op de leeftijd van 14 maanden een eerste BMR vaccinatie (BMR-1) aangeboden. Deze krijgen zij individueel, op een consultatiebureau. Tot en met 2024 kregen zij op de leeftijd van 9 jaar een tweede vaccinatie (BMR-2) aangeboden tijdens een groepsvaccinatie (in het voor- of najaar). Deze tweede vaccinatie is nodig omdat 5% van de gevaccineerden na de eerste vaccinatie onvoldoende of niet beschermd is tegen deze ziekten. 1 Vanaf 2025 is er een verandering in dit landelijke schema en krijgen kinderen op de leeftijd van 3 jaar hun BMR-2 vaccinatie op het consultatiebureau. Kinderen die de 3 jaar al gepasseerd zijn (geboortecohort 2016 t/m 2021) krijgen de BMR-2 vaccinatie de komende jaren op de leeftijd van 5 t/m 9 jaar, tijdens een (inhaal)groepsvaccinatie.

Interpretatie vaccinatiegegevens De vaccinatiegraad Dé vaccinatiegraad van een populatie weten we niet. Een populatie is immers opgebouwd uit verschillende leeftijdscohorten. Elk leeftijdscohort ontvangt verschillende vaccinaties volgens het RVP schema. We kunnen wél de vaccinatiegraden van de verschillende leeftijdscohorten weergeven. Op landelijk en gemeentelijk niveau zijn deze data openbaar. 2 Op verzoek (en onder strikte voorwaarden ivm privacy) kan de GGD ook de data op postcode 4 (PC4) niveau weergeven. Deze data worden vanuit het RIVM aan de GGD aangeleverd enkel op aanvraag.

Geboortecohort Zoals hierboven beschreven ontvangt GGD Zuid-Limburg de vastgestelde vaccinatiegraden van het RIVM. Het RIVM rapporteert de vaccinatiegraad per geboortecohort. Om een zo goed mogelijk beeld te kunnen geven wordt over de groep gerapporteerd die beide BMR vaccinaties ontvangen heeft. Zogenaamde volledige vaccinatie is nu rond de leeftijd van 10 jaar. In de toekomst wisselt deze leeftijd zoals hierboven uitgelegd. Gekeken naar de vaccinatiegraden op het niveau van postcode 4 van gemeente Heerlen, zijn de kinderen in deze rapportage gevaccineerd in verslagjaar 2020 t/m 2024. Het gaat om kinderen die uitgenodigd zijn voor een BMR-2 vaccinatie en waarvan de vaccinatiestatus is vastgesteld. Ter illustratie: een kind dat geboren is in 2019 krijgt doorgaans op de leeftijd van 14 maanden (dus in 2021) zijn BMR-1 vaccinatie. Daarover wordt in het daaropvolgende jaar in juni 2022 gerapporteerd. Daarom spreekt men over rapportagejaar of verslagjaar 2022, en bij voorkeur niet over ‘de vaccinatiegraad in 2021’. De cijfers met leeftijdsgrens zijn gehanteerd in deze rapportage.

Toestemming De vaccinatiegraden en de veranderingen in de vaccinatiegraden zijn zo goed mogelijk ingeschat. Het RIVM weet niet precies wat de vaccinatiegraad is. Dat komt doordat zij sinds 1 januari 2022 de gegevens van een deel van de vaccinaties anoniem ontvangt. Dat gebeurt als mensen geen toestemming geven om hun gegevens met het RIVM te delen. Anonieme vaccinaties kunnen niet worden meegeteld voor de vaccinatiegraad. De werkelijke vaccinatiegraad ligt vaak hoger dan de geregistreerde vaccinatiegraad. In 2023 kwam landelijk gemiddeld 4% van de RVP-vaccinaties anoniem binnen. 2

Vaccinaties over de grens Vanwege de geografische ligging is het mogelijk dat sommige Zuid-Limburgers, en dus ook inwoners van de gemeente Heerlen, hun vaccinaties in België of Duitsland halen. Uit onderzoek naar de vraag of hierdoor de geregistreerde vaccinatiegraad lager is dan de daadwerkelijke vaccinatiegraad hebben we geleerd dat de daling onvoldoende verklaard wordt door niet-geregistreerde vaccinaties over de grens. De vaccinatiegraden dalen echt. Zie bijlage 3 over deze studie specifiek voor de gemeente Heerlen.

Vaccinatiedata op gemeentelijk niveau en op het postcode 4 niveau van Heerlen Om een zo goed mogelijk beeld te kunnen geven hebben we ervoor gekozen om alle kinderen die beide BMR-vaccinaties gehad hebben te gebruiken in deze rapportage. De BMR-2 vaccinatie wordt gezet op de leeftijd van 9 jaar (dit noemen we ivm een leeftijdsgrens BMR volledig 10 jaar) voor de gehele gemeente Heerlen vergeleken met het Zuid-Limburgse gemiddelde. We laten de trend zien, met in het bijzonder ook de jaren voor de verplichte toestemming om data te delen en vóór de COVID-19 pandemie (die plaatsvond van 2020 t/m 2022). Vervolgens presenteren wij de vaccinatiegraden van BMR-2 op Postcode 4 (PC4) niveau. Het uitgangspunt hierbij is dat data niet herleidbaar mogen zijn tot individuen. Dit betekent dat wanneer er minder dan 50 kinderen in een postcodegebied wonen die in aanmerking komen voor vaccinatie niet worden gepresenteerd. Ditzelfde geldt als er in een postcodegebied een 100% vaccinatiegraad is. Daarnaast fluctueert de vaccinatiegraad in de gebieden waar weinig kinderen wonen en er is een extra kans op grote negatieve vertekening wanneer ouders geen toestemming hebben gegeven om de vaccinatiegegevens te delen met het RIVM.

Ter illustratie: in een stadsdeel met een vaccinatiegraad van 80% waar 100 kinderen wonen, zijn 80 kinderen wel, en 20 kinderen niet gevaccineerd. In een wijk waar 500 kinderen wonen en de vaccinatiegraad 80% is, zijn 100 kinderen niet gevaccineerd. Dit kan een indicatie zijn voor de verwachte winst van een mogelijke interventie. Omdat er in Heerlen per geboortecohort per wijk vaak te weinig (< 50) kinderen zijn, zijn de PC4 postcodegebieden gebruikt, waarin sommige wijken zijn samengevoegd. Vanuit hier zijn we gekomen tot de volgende (CBS) indeling: • • • • • • • • • • • • • •

Maria Gewanden en Terschuren: postcode 6432 Mariarade en Hoensbroek-De Dem: postcode 6431 Nieuw Lotbroek en De Koumen: postcode 6433 Vrieheide-De Stack, Heksenberg, en De Hei: postcode 6414 Heerlerheide-Passart en Rennemig-Beersdal: postcode 6413 Zeswegen-Nieuw Husken, Schandelen-Grasbroek, Woonboulevard-Ten Esschen: postcode 6412 Meezenbroek-Schaesbergerveld: postcode 6415 Heerlen-Centrum en Eikenderveld: postcode 6411 Welten-Benzenrade: postcode 6419 Bekkerveld en Caumerveld-Douve Weien: postcode 6417 Molenberg: postcode 6416 Heerlerbaan-Centrum en Heerlerbaan-Schil: postcode 6418 De Beitel: postcode 6422 Postcode 6421 is niet meegenomen, omdat dit postcodegebied slechts 10 inwoners heeft.

Deze PC4 postcode gebieden van Heerlen staan weergegeven in onderstaande kaart.

BMR gemeentelijk niveau Trend in BMR vaccinatie in gemeente Heerlen De volgende grafiek toont de trend over de jaren van de vaccinatiegraad van BMR-2 (2e vaccinatie leeftijd doorgaans 9 jaar, schoolkinderen). De gemeente Heerlen is hier afgezet tegen het gemiddelde van de Zuid-Limburgse gemeentes en Nederland.

Trend in vaccinatie voor BMR-2 (bron RIVM)

BMR volledig 10 jaar 100% 95% 90%

85% 80% 75% 70%

NL

ZL

Heerlen

Figuur 1: Trend in vaccinatiegraad voor BMR volledig gevaccineerd. De jaren representeren verslagjaren en niet geboortecohorten. * Vanaf verslagjaar 2023 toestemmingsplicht om data met het RIVM te delen

Interpretatie • •

De BMR vaccinatiegraad fluctueert, maar laat over het algemeen een dalende trend zien, met uitzondering van 2020 en 2021 in Heerlen en Zuid-Limburg. Voor schoolkinderen wordt de 95% norm al langere tijd niet gehaald. Zorgelijke ontwikkeling is dat deze in verslagjaar 2024 zakt tot onder de 80%.

Deze dalende trend is ook landelijk zichtbaar. Het RIVM concludeert op basis van eigen, landelijke onderzoeken dat er signalen zijn dat er een verminderd vertrouwen is in vaccineren, een beeld dat ook terugkomt in andere Westerse landen. 3 Als mogelijke, onderliggende oorzaken worden o.a. genoemd: de preventieparadox (we zien als individu niet meer de ernstige gevolgen van een infectieziekte omdat we ertegen vaccineren), een dalend vertrouwen in de overheid, vaccinatiemoeheid, de verspreiding van (des)informatie, geloofsovertuiging, prikangst van kinderen zelf en/of hun ouders etc. 4 Deze daling is zorgelijk omdat de kloof tussen de daadwerkelijke vaccinatiegraad in Heerlen en de norm van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) om te komen tot een vaccinatiegraad van minimaal 95%

groter wordt. Groepsbescherming en groepsimmuniteit nemen hierdoor af, waardoor jonge kinderen, kwetsbare en niet-ingeënte inwoners een groter risico lopen op ziektes zoals mazelen.

BMR per stadsdeel Vaccinatiegraad per stadsdeel gemeente Heerlen Schoolkinderen BMR-2 2020

2021

2022

2023

2024

Heerlen

85%-90%

90%-95%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 10 Maria Gewanden en Terschuren

85% - 90%

90% - 95%

< 85%

85% - 90%

< 85%

Wijk 11 Mariarade, Wijk 12 Hoensbroek-De Dem

85% - 90%

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 13 Nieuw Lotbroek, Wijk 14 De Koumen Wijk 20 Vrieheide-De Stack, Wijk 22 Heksenberg, Wijk 23 De Hei

85% - 90%

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

85% - 90%

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 21 Heerlerheide-Passart, Wijk 24 Rennemig-Beersdal

85% - 90%

90% - 95%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 30, Zeswegen-Nieuw Husken, Wijk 31 SchandelenGrasbroek, Wijk 35 Woonboulevard-Ten Esschen

< 85%

85% - 90%

< 85%

90% - 95%

< 85%

Wijk 32 Meezenbroek-Schaesbergerveld

< 85%

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 33 Heerlen-Centrum, Wijk 34 Eikenderveld

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 36 Welten-Benzenrade

95% - 100%

90% - 95%

85% - 90%

90% - 95%

85% - 90%

Wijk 37 Bekkerveld, Wijk 38 Caumerveld-Douve Weien

90% - 95%

90% - 95%

< 85%

90% - 95%

90% - 95%

Wijk 39 Molenberg

< 85%

85% - 90%

< 85%

< 85%

< 85%

Wijk 40 Heerlerbaan-Centrum, Wijk 41 Heerlerbaan-Schil

90% - 95%

90% - 95%

< 85%

85% - 90%

< 85%

Wijk 42 De Beitel*

Figuur 2: Beschermingsgraad per stadsdeel voor BMR volledig immuun schoolgaande kinderen in gemeente Heerlen. De jaren representeren verslagjaren en niet geboortecohorten. *Wijk 42 De Beitel kan in deze figuur niet weergegeven worden, omdat er <50 kinderen wonen in postcodegebied 6422 (industrieterrein).

Interpretatie • •

In verslagjaar 2024 daalt de BMR-2 vaccinatiegraad of blijft deze stabiel in alle stadsdelen. Ten opzichte van verslagjaar 2023 zijn er meer stadsdelen met een vaccinatiegraad <85%. De dalende trend over de verslagjaren is zorgelijk. Geen enkel stadsdeel behaalt in verslagjaar 2024 de WHO norm van 95%.

Verdieping in aantallen basis- en volledig immune kinderen in gemeente Heerlen De hoogste (absolute) aantallen niet of onvolledig gevaccineerde kinderen zijn woonachtig in het stadsdeel bestaande uit een combinatie van Heerlerheide-Passart en Rennemig-Beersdal: postcode 6413 (zie bijlage 1). Hier wonen ook de meeste kinderen. Kinderen blijven niet enkel binnen hun stadsdeel, zij zullen zich bewegen buiten deze stadsdeelgrenzen, binnen en buiten de gemeente Heerlen. Er bestaat dus een risico op verspreiding van een infectieziekte (zoals mazelen) binnen maar ook buiten dit gebied.

Conclusie en advies Algehele conclusie De vaccinatiegraad voor BMR laat over het algemeen in de gemeente Heerlen specifiek een dalende trend zien, waarbij de WHO-norm van 95% niet meer wordt gehaald. Hierbij moet de kanttekening worden geplaatst dat de daadwerkelijke vaccinatiegraad vanaf verslagjaar 2023 mogelijk hoger ligt vanwege de invoering van de toestemming voor het delen van data met het RIVM. Echter, dit is niet de enige mogelijke verklaring. De dalende trend was al ingezet vóór de invoering van deze toestemming en zelfs vóór de COVID-19 pandemie in 2020. De vaccinatiegraad stijgt nog wel tijdens de coronajaren en is mogelijk het gevolg van een actie van het RIVM door aan het begin van de COVID-19 pandemie een extra brief naar >200.000 ouders van 0-2 jarigen landelijk te sturen om het belang van een tijdige vaccinatie te benadrukken. Ook werd in de coronajaren de RVP vaccinaties individueel aangeboden (ipv in groepsverband), wat mogelijk een andere verklaring kan zijn. Deze daling is zorgelijk zowel individueel als op groepsniveau, voor de burgers van Heerlen. Groepsbescherming neemt hierdoor af, waardoor jonge kinderen, kwetsbare en niet-ingeënte inwoners een groter risico lopen op ziektes zoals mazelen. Introductie van het mazelenvirus met een risico op verspreiding is reëel gezien een toenemend aantal gevallen van mazelen in Nederland, Europa en wereldwijd.

In verslagjaar 2024 daalde de BMR-2 vaccinatiegraad of bleef deze stabiel (laag) in alle stadsdelen. Ten opzichte van verslagjaar 2023 zijn er meer stadsdelen met een vaccinatiegraad <85%. Concluderend behaalt geen enkel stadsdeel, de WHO norm van 95%. De grootste aantallen niet of onvolledig gevaccineerde kinderen zijn woonachtig in het stadsdeel bestaande uit een combinatie van Heerlerheide-Passart en Rennemig-Beersdal. Een interventie daar gericht op het verhogen van de vaccinatiegraad zal daarom de meeste impact hebben voor de gehele gemeente Heerlen.

Advies •

•

Samenwerking tussen de gemeente Heerlen en GGD Zuid-Limburg om te kijken naar o.a. de demografie van het stadsdeel bestaande uit een combinatie van Heerlerheide-Passart en Rennemig-Beersdal. Wie wonen aldaar en wat hebben deze ouders nodig om de vaccinatiegraad voor BMR te verhogen? Zoals ook reeds gedeeld met het AB (zie ook bijlage), heeft de GGDZL door middel van onderzoek een goed beeld gekregen van de redenen waarom mensen geen vaccinaties meer halen als ook van de manieren hoe we kunnen bijdragen aan het verhogen van de vaccinatiegraad. Onderzoek toont namelijk aan dat de groep mensen die twijfelt over vaccinaties steeds groter wordt. Deze groep is niet altijd te overtuigen via de gebruikelijke kanalen (denk aan een brief of oproep) omdat de redenen om te twijfelen heel divers kunnen zijn. Ook daar laat onderzoek zien dat dit kan door bijvoorbeeld prikangst en wantrouwen in de overheid. Deze groep twijfelaars is in beweging te

•

• •

•

brengen door persoonlijke aandacht, een luisterend oor en nabije vaccinatiemogelijkheden. Middels fijnmazig vaccineren en zorgzaam vaccineren is het tij mogelijk te keren. Dit vraagt echter wel om een arbeidsintensievere en op maat afgestemde aanpak per wijk of PC4 postcodegebied. Momenteel biedt de huidige manier van financiering van de GGDZL hier geen ruimte voor. Dit is ook landelijk onderwerp van gesprek. Het is aan te bevelen om samen in de praktijk te onderzoeken wat er gedaan kan worden aan het verhogen van de vaccinatiegraad. Ten slotte: de GGDZL adviseert om op Zuid-Limburgse schaal te zoeken naar passende methoden en opties om fijnmaziger te vaccineren.

Waarbij aanbevelingen zijn: o

Biedt betrouwbare informatie over vaccineren toegankelijk aan. ▪ Denk ook aan het actief aanbieden van een gesprek over vaccineren, waarbij ouders in gesprek kunnen gaan over hun zorgen en vragen betreffende vaccineren. Een mogelijke methode hiervoor is het gebruik van motiverende gespreksvoering, zie hiervoor de resultaten de MICK-studie in bijlage 1. o Maak het halen van een vaccinatie zo bekend en makkelijk mogelijk. Denk aan het aanbieden van een BMR-2 in de wijk, bijvoorbeeld op het consultatiebureau. Ondanks dat de BMR-2 in 2025 verschuift naar de leeftijd van 3 jaar op het consultatiebureau, blijven er de komende jaren (t/m 2027) kinderen voor BMR-2 opgeroepen worden voor groepsvaccinaties. o Heb oog voor twijfelaars, prikangst, wantrouwen richting de overheid en desinformatie. o Gebruik bestaande netwerken van betrouwbare professionals zoals huisartsen in deze wijken of basisscholen. Aanbeveling door een professional maakt bijvoorbeeld de kans op vaccineren groter. 4 • Alle adviezen hierboven genoemd vragen een aanpassing in de organisatie van vaccineren. Hierover willen we graag in gesprek met alle Zuid-Limburgse gemeenten. Virussen en infecties hou je immers niet staande aan de wijk- of gemeentegrens.

Passage uit: bijlage 4

Referenties 1

LCI Factsheet BMR-vaccinatie, zie https://lci.rivm.nl/factsheets/bmr-vaccinatie#effectiviteit

2

Vaccinatiegraad en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2024. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). 3

Vaccinatiegraad en jaarverslag Rijksvaccinatieprogramma Nederland 2022. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM). 4

Informatie uit (inter)nationale literatuur, eigen ervaringen professionals jeugdgezondheidszorg en infectieziektebestrijding, RIVM zoals sociovax zie https://www.rivm.nl/gedragsonderzoek/sociovax/onderzoek-samenhang-bereidheid-deelname , etc

Bijlage 1: Cumulatief aantal kinderen onvoldoende beschermd voor BMR2 Schoolkinderen BMR-2

Wijken op basis van postcodes Wijk 10 Maria Gewanden en Terschuren Wijk 11 Mariarade, Wijk 12 Hoensbroek-De Dem Wijk 13 Nieuw Lotbroek, Wijk 14 De Koumen Wijk 20 Vrieheide-De Stack, Wijk 22 Heksenberg, Wijk 23 De Hei Wijk 21 Heerlerheide-Passart, Wijk 24 Rennemig-Beersdal Wijk 30, Zeswegen-Nieuw Husken, Wijk 31 SchandelenGrasbroek, Wijk 35 Woonboulevard-Ten Esschen Wijk 32 Meezenbroek-Schaesbergerveld Wijk 33 Heerlen-Centrum, Wijk 34 Eikenderveld Wijk 36 Welten-Benzenrade Wijk 37 Bekkerveld, Wijk 38 Caumerveld-Douve Weien Wijk 39 Molenberg Wijk 40 Heerlerbaan-Centrum, Wijk 41 Heerlerbaan-Schil Wijk 42 De Beitel Totaal

Totaal aantal kinderen dat in aanmerking komt voor vaccinatie

Niet volledig imuun (n)

Niet volledig imuun (%)

169 418 250 348 551

27 65 44 69 89

16% 16% 18% 20% 16%

382 347 216 138 296 334 442

54 69 40 12 26 63 54

14% 20% 19% 9% 9% 19% 12%

3891

612

16%

Tabel 1: Cumulatief (verslagjaar 2020-2024) aantal kinderen niet volledig immuun voor BMR en % niet volledig immune kinderen per stadsdeel * Waarschijnlijk is het ware aantal ongevaccineerde kinderen lager, omdat niet alle ouders toestemming geven om data te delen met het RIVM (ca. 4%).

Bijlage 2: MICK studie

Bijlage 3: Bordervax Studie

Bijlage 4: Presentatie voor AB GGDZL van 28.06-2024 over vaccineren