Rapport Rekenkamer toegankelijk stemmen in Heerlen
Tekst van het document
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Rekenkamer
Rapport
Toegankelijk stemmen in Heerlen Rekenkameronderzoek naar de toegankelijkheid van de stemlokalen in Heerlen tijdens de verkiezingen voor de Tweede kamer op 29 oktober 2025
27-01-2026
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
Bijlagen
Samenvatting Waarom een rekenkameronderzoek naar stemlokalen?
Welke bevindingen deed de rekenkamer?
Welke conclusies trekt de rekenkamer?
Het onderzoek laat zien dat drie van de 27 bezochte
De rekenkamer concludeert dat de gemeente Heerlen
De Rekenkamer heeft tijdens de (vervroegde)
stemlocaties aan alle door de overheid gestelde
er, ondanks de geconstateerde tekortkomingen, goed
verkiezingen voor de Tweede kamer, 29 oktober 2025,
criteria voldoen. Vier locaties voldeden slechts op 1
in slaagt alle burgers met een lichamelijke beperking
bijna de helft van de 45 stemlokalen in Heerlen bezocht.
subcriterium niet geheel. In totaal zijn 10 locaties goed
zelfstandig te laten stemmen. De medewerkers en
De landelijke Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen
tot goeddeels toegankelijk. Één locatie is gekwalificeerd
vrijwilligers die de stemlocaties bemensen zijn hierbij
toegankelijk moeten zijn voor mensen met een
als zeer moeilijk zelfstandig toegankelijk voor mensen
zeer welwillend en behulpzaam. De rekenkamer
lichamelijke beperking, naar aanleiding van het VN-
met een fysieke beperking. De andere locaties zijn
constateert dat de toegankelijkheid voor alle burgers
verdrag Handicap. De centrale onderzoeksvraag van de
als (iets) minder toegankelijk aangemerkt, maar deze
aandacht heeft van de gemeente. Bij de keuze
rekenkamer is: “Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat
kunnen vaak met een kleine aanpassing goeddeels
voor de stemlocaties wordt gestreefd naar een
alle burgers met een lichamelijke beperking die mogen
toegankelijk gemaakt worden. Bij de feitencheck in
combinatie van goede spreiding over de gemeente en
stemmen op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen?”
december 2025 is aan de ambtenaren een uitgebreid
toegankelijkheid. In een enkel geval moet de gemeente
overzicht van de bevindingen gestuurd, zodat mogelijke
genoegen nemen met een minder optimale locatie. De
Hoe pakte de rekenkamer het onderzoek aan?
verbeteringen met betrekking tot de toegankelijkheid
informatievoorziening over de toegankelijkheid van de
De organisatie van de verkiezingen is met behulp van
tijdig voor de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart
stemlocaties aan de gemeenteraad en de kiezers wordt
deskresearch en een interview onderzocht. Daarbij
2026 aangebracht zouden kunnen worden.
als voldoende aangemerkt.
is nagegaan hoe de locaties worden gekozen, wie verantwoordelijk is voor de toegankelijkheid van de stemlocaties, de instructie en werkwijze op de stembureaus en de informatievoorziening aan de kiezers en de raad. Op de verkiezingsdag hebben de rekenkamerleden en de ondersteuning, samen met drietal geïnteresseerden 27 stemlokalen onderzocht op bereikbaarheid en betreedbaarheid van de stemlocaties en de bruikbaarheid van de stemfaciliteiten.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
Bijlagen
Welke aanbevelingen leveren de bevindingen en conclusies op? De bevindingen en de conclusies hebben de rekenkamer gebracht tot de volgende drie aanbevelingen: 1.
Blijf aandacht besteden aan de toegankelijkheid van de stemlocaties, zoals in de evaluatie na afloop van iedere verkiezingsdag en neem de bevindingen uit dit onderzoek, die al eerder gedeeld zijn met de gemeente, mee in het draaiboek en instructies en hulpmiddelen voor de volgende verkiezingen.
2.
Maak bij de voorbereiding gebruik van de hulpmiddelen die de rijksoverheid heeft ontwikkeld en wees scherp in het beoordelen van de toegankelijkheid van de stemlokalen. Blijf daarbij de lokale situatie en de nabijheid van het stemlokaal voor alle inwoners in het oog houden.
3.
Verhelp tekortkomingen die relatief eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld de inpandige route
Colofon
hindernisvrij te maken of door stoelen (met
Rekenkamer Heerlen
leuningen) gebruiksklaar neer te zetten en
Margriet van Tulder (voorzitter)
daar waar nodig tijdelijke voorzieningen aan
Geneviève van Liere
te brengen (bijvoorbeeld het plaatsen van
Etienne Lemmens
drempeloverbruggingen of het aanwijzen van
Alexandra van der Weijden (secretaris)
(tijdelijke) gehandicaptenparkeerplaatsen). Omdat de gemeente gebruikmaakt van veel vaste
Correspondentie
stemlocaties, is dit met een korte checklist per
griffie@heerlen.nl
locatie eenvoudig te realiseren en te controleren.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
Aanleiding Op 29 oktober 2025 vonden de (vervroegde) verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats. De Rekenkamer Heerlen heeft besloten gedurende die verkiezing onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van de stemlokalen voor de kiezers met een lichamelijke beperking. Vergelijkbare onderzoeken van onder andere de rekenkamers van Utrecht (2019) en IJsselstein (2023) vormden daarvoor de inspiratiebron. De Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Ligging en inrichting moeten zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen. Wanneer een stemlocatie niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad hierover over de reden hiervoor1. Deze wettelijke bepalingen komen voort uit het VN-verdrag Handicap, dat de positie van mensen met een beperking beoogt te verbeteren.
1
Kieswet, artikelen J 4-2 en J 4-3.
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
Bijlagen
Conclusies en aanbevelingen Op 29 oktober 2025 vonden de vervroegde
De volgende deelvragen worden in het onderzoek
Conclusies
verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats. De
beantwoord:
Op basis van de bevindingen uit de schouw trekt de
Rekenkamer Heerlen deed daarbij onderzoek naar de toegankelijkheid van stemlokalen voor kiezers met een
rekenkamer de algemene conclusie dat de gemeente er, 1. Zijn de stemlokalen in Heerlen toegankelijk voor
lichamelijke beperking. Dat betreft voor Heerlen onder
mensen met een lichamelijke beperking?
andere 30,1% van de kiesgerechtigde bevolking ouder
2. Is de informatievoorziening van de gemeente
dan 65 jaar, op basis van gegevens van de GGD.
alle burgers met een lichamelijke beperking zelfstandig te laten stemmen. De deelconclusies zijn als volgt.
Heerlen over de toegankelijkheid van stemlokalen toegankelijk voor alle mensen met een lichamelijke
Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de organisatie
ondanks geconstateerde tekortkomingen, goed in slaagt
beperking?
1. Medewerkers en vrijwilligers zijn zeer welwillend en behulpzaam
van de verkiezingen en de Kieswet bepaalt dat alle
3. Is deze informatie juist, consistent en volledig?
Op basis van de bezoeken tijdens de schouw bleek
stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met
4. In hoeverre is de gemeenteraad voorafgaand aan de
dat op de stemlocaties een grote bereidheid was om
een lichamelijke beperking. Ligging en inrichting moeten
verkiezingen volledig en juist geïnformeerd over de
mensen met een lichamelijke beperking indien en
zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen
mate van toegankelijkheid van stemlokalen?
waar nodig te helpen. De voorzitters en leden van de
zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen
stembureaus waren op de hoogte van het onderzoek
uitbrengen. Dat is een belangrijke voorwaarde om te
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden heeft de
van de rekenkamer en reageerden zeer positief. Men
zorgen dat iedereen het stemrecht kan uitoefenen.
rekenkamer op 29 oktober 2025 een schouw uitgevoerd
zag over het algemeen het belang ervan en er was een
Alle stemlokalen moeten daarom voldoen aan de
op 27 van de 45 stemlokalen (60%) in Heerlen. Met
grote bereidheid om mee te werken. Ook de studenten
zogenaamde toegankelijkheidseisen. Deze komen voort
behulp van twee leden uit de doelgroep en één raadslid.
van Vista College waren positief en behulpzaam om het
uit het VN-verdrag Handicap, dat de positie van mensen
alle kiezers mogelijk te maken hun stem uit te brengen.
met een beperking beoogt te verbeteren.
De rekenkamer heeft ook een positief en coöperatief contact gehad van de medewerkers van Burgerzaken
De centrale onderzoeksvraag is als volgt:
die de organisatie en logistiek van de verkiezingen verzorgen.
Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat alle burgers met een lichamelijke beperking die mogen stemmen op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen?
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
2. De keuze voor de stemlocaties De gemeente spant zich in voor een goede
3. De toegankelijkheid van de stemlokalen heeft aandacht
Bijlagen
6. De rekenkamer constateert dat de meeste bezochte stemlocaties goeddeels of prima toegankelijk
bereikbaarheid van de stemlocaties en streeft ernaar
In aanloop van een van de vorige verkiezingen
zijn, maar constateert ook bij een deel van de
deze goed te spreiden over de gemeente. Nabijheid en
hebben ambtenaren van de gemeente met leden van
stemlokalen tekortkomingen. De geconstateerde
spreiding behoort niet tot de toegankelijkheidscriteria
de doelgroep een schouw van stemlocaties gedaan.
tekortkomingen zijn over het algemeen eenvoudig
van BZK. De gemeente Heerlen heeft zelf als
Dat wordt niet bij elke verkiezing herhaald. De
uitgangspunt de spreiding van de stemlokalen, zodat
verantwoordelijkheid voor de toegankelijkheidscriteria
Een beperkt aantal locaties die betrokken
rekening wordt gehouden met het aantal inwoners en
in de openbare ruimte en binnen overheidsgebouwen
zijn in de schouw voldoet uitstekend op alle
stemgerechtigden rond een stemlocatie. Dit in verband
ligt bij de gemeente. Bij particuliere gebouwen ligt die
toegankelijkheidscriteria en het grootste deel is
met de drukte tijdens het stemmen en de tijd die het
verantwoordelijkheid bij de eigenaar. De gemeente
goeddeels toegankelijk voor mensen met een fysieke
tellen van de stemmen kost, maar ook vanwege de
kan in die gevallen in beperkte mate ondersteunen bij
beperking. Het grootste deel van de geconstateerd
fysieke nabijheid van en toegankelijkheid voor een grote
verbeteracties.
tekortkomingen is relatief eenvoudig te verhelpen.
groep kiezers. Dat betekent wel dat soms concessies
De voorzitters van de stembureaus krijgen informatie
Slechts een enkele locatie wordt door de rekenkamer als
kunnen worden gedaan met betrekking tot de eisen van
aangereikt waarin aandacht wordt gegeven aan de
moeilijk toegankelijk aangemerkt. De rekenkamer heeft
toegankelijkheid met betrekking tot mensen met een
toegankelijkheidscriteria. Indien op het moment van
geen redenen ervan uit te gaan dat de 27 locaties die op
fysieke beperking.
de verkiezingen daar iets aan schort, kan contact
29 oktober bezocht zijn, en op twee na at random zijn
opgenomen worden met het Team Verkiezingen en kan
gekozen, niet representatief zijn voor de 45 stemlocaties
indien nodig actie ondernomen worden.
in Heerlen.
Dat blijkt uit de keuze voor vier locaties waarvan de gemeente zelf heeft aangegeven dat toegankelijkheid niet optimaal is. Dat gebeurt alleen als men er niet
4. De gemeente informeert de kiesgerechtigden
in slaagt een beter alternatief in de buurt of wijk te
voor de toegankelijkheid van de stemlocaties
vinden. De rekenkamer kan zich in de benadering van de
De kiesgerechtigden zijn via websites en de achterzijde
gemeente vinden en onderschrijft spreiding en nabijheid
van de toegestuurde kandidatenlijst voldoende
als een voorwaarde voor de toegankelijkheid, mede
geïnformeerd over de toegankelijkheid van de
gelet op conclusie 6.
stemlocaties. 5. Het college informeert de gemeenteraad over de toegankelijkheid van de stemlokalen Ook de gemeenteraad is voldoende geïnformeerd over de beoogde stemlocaties en de overwegingen om stemlocaties die minder goed toegankelijk zijn te handhaven.
te verhelpen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Samenvatting
Aanleiding
Conclusies
Aanbevelingen
Aanbevelingen Naar aanleiding van de bovenstaande conclusies naar aanleiding van het onderzoek naar de toegankelijkheid van de stemlokalen in Heerlen, komt de rekenkamer tot de volgende aanbevelingen: 1. Blijf aandacht besteden aan de toegankelijkheid van de stemlocaties, zoals in de evaluatie na afloop van iedere verkiezingsdag en neem de bevindingen uit dit onderzoek, die al eerder gedeeld zijn met de gemeente, mee in het draaiboek en instructies en hulpmiddelen voor de volgende verkiezingen. 2. Maak bij de voorbereiding gebruik van de hulpmiddelen die de rijksoverheid heeft ontwikkeld en wees scherp in het beoordelen van de toegankelijkheid van de stemlokalen. Blijf daarbij de lokale situatie en de nabijheid van het stemlokaal voor alle inwoners in het oog houden. 3. Verhelp tekortkomingen die relatief eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld de inpandige route hindernisvrij te maken of door stoelen (met leuningen) gebruiksklaar neer te zetten en daar waar nodig tijdelijke voorzieningen aan te brengen (bijvoorbeeld het plaatsen van drempeloverbruggingen of het aanwijzen van (tijdelijke) gehandicaptenparkeerplaatsen). Omdat de gemeente gebruikmaakt van veel vaste stemlocaties, is dit met een korte checklist per locatie eenvoudig te realiseren en te controleren.
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Doelstelling, vraagstelling en definities
Aanpak van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Doel- en vraagstelling en definities Het doel van de rekenkamer is om de raad inzicht te
Leeswijzer
geven in de toegankelijkheid van de stemlokalen in
In hoofdstuk 5 gaan we in op de aanpak om de
Heerlen voor mensen met een lichamelijke beperking. De
onderzoeksvragen te beantwoorden. Daarna gaan
centrale vraag in het onderzoek luidt:
we in hoofdstuk 6 in op de wijze hoe de gemeente de verkiezingen organiseert. In dit hoofdstuk gaan
Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat alle burgers
we ook in op de informatievoorziening aan de kiezer
met een lichamelijke beperking die mogen stemmen
en aan de raad. In de hoofdstukken 7-9 behandelen
op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen?
we de bevindingen tijdens de schouw opgedaan met betrekking tot achtereenvolgens de bereikbaarheid,
De volgende deelvragen worden in het onderzoek
betreedbaarheid en de bruikbaarheid van de
beantwoord:
stemlocaties.
1. Zijn de stemlokalen in Heerlen toegankelijk voor mensen met een lichamelijke beperking?
In hoofdstuk 1 geven we een korte samenvatting van
2. Is de informatievoorziening van de gemeente
de bevindingen met betrekking tot bereikbaarheid,
Heerlen over de toegankelijkheid van stemlokalen
betreedbaarheid en bruikbaarheid van de stemlocaties.
toegankelijk voor alle mensen met een lichamelijke
Hoofdstuk 3 bevat de conclusies en aanbevelingen.
beperking? 3. Is deze informatie juist, consistent en volledig? 4. In hoeverre is de gemeenteraad voorafgaand aan de verkiezingen volledig en juist geïnformeerd over de mate van toegankelijkheid van stemlokalen?
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Doelstelling, vraagstelling en definities
Aanpak van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Aanpak Om het mogelijk te maken dat zoveel mogelijk mensen
Volgens de Gezondheidsmonitor Volwassenen en
hierover onder opgaf van redenen informeren (door
gebruik kunnen maken van hun democratisch recht
Ouderen 2024 GGD’en, heeft in de gemeente Heerlen
middel van het pas toe of leg uit-principe). Zie daarvoor
om te stemmen heeft het Ministerie van Binnenlandse
30,1% van de bevolking van 65 jaar en ouder te maken
de handreiking van de VNG over toegankelijk stemmen4.
Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) het naslagwerk
met een of meer beperkingen (horen, zien en mobiliteit).
Deze twee onderwerpen komen in hoofdstuk 6 als
Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus (2020)
Dit percentage ligt hoger dan het gemiddelde in Zuid-
respectievelijk §6.5 en §6.6 aan bod.
gepubliceerd . Toegankelijkheid wordt gedefinieerd
Limburg (25,8%) en Nederland (22,8%) .
2
3
als “de eigenschap van de gemaakte omgeving
Op basis van de documentstudie en het naslagwerk
(buitenruimten, producten, gebouwen en woningen),
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden hanteert
Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus is een
die maakt dat mensen – divers als ze zijn – er kunnen
de rekenkamer de volgende aanpak. Op basis van
checklist opgesteld ten behoeve van de schouw van de
doen wat ze er volgens de bestemming moeten kunnen
documentstudie en een interview met twee ambtenaren
stemlokalen op 29 oktober. Op de verkiezingsdag zijn
doen.” In dit geval gaat dat om hun stem uit te brengen.
van Burgerzaken beschrijven we in hoofdstuk 6 de
in totaal 27 van de 45 stemlokalen in Heerlen bezocht.
organisatie van de verkiezingen door de gemeente
Twee te bezoeken stemlokalen hebben we van tevoren
Ten behoeve van het onderzoek gaan we uit van de
Heerlen. Daarbij besteden we uiteraard vooral
vastgesteld, namelijk één die door de gemeente als
volgende definitie van lichamelijke beperking van
aandacht aan de wijze waarop de gemeente aandacht
beperkt toegankelijk is aangemerkt en één locatie met
de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD): Een
besteedt aan de toegankelijkheid van de stemlocaties.
een mobiel stembureau. De selectie van de overige
persoon heeft een lichamelijke beperking wanneer hij of
Daarnaast kijken we naar de informatievoorziening
25 stemlokalen was willekeurig (aselect).
zij moeite heeft met dagelijkse lichamelijke activiteiten
aan de kiezers op de website van de gemeente moet
door een langdurige aandoening, ziekte of lichamelijke
vermeld zijn welke stemlokalen voldoen aan de
Elk team voor de schouw van de stemlokalen stond
beperking. Lichamelijke beperkingen zijn problemen
toegankelijkheidscriteria. Ook op de stempas of op een
onder leiding van een van de rekenkamerleden of de
met horen, zien of bewegen. Naarmate mensen ouder
bijlage die met de stempas wordt meegestuurd moet
secretaris van de rekenkamer. Daarnaast namen twee
worden, komt het vaker voor dat iemand hiermee te
vermeld zijn op welke locatie gestemd kan worden en
mensen uit de doelgroep en een raadslid deel aan de
maken krijgt. Voor mensen met lichamelijke beperkingen
of dit stemlokaal toegankelijk is of niet. Ook komt de
schouw.
is het lastiger om mee te doen in de samenleving.
informatievoorziening aan de raad aan bod. Wanneer een stemlocatie niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad
2 Zie: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-4c89f702-9b54-4633-b274-68f280bd1a8b/pdf 3 Zie: https://gezondheidsatlaszl.nl/mosaic/gezondheidsatlas/lichamelijke-beperkingen 4 Zie https://vng.nl/sites/default/files/2024-04/handreiking_toegankelijk_stemmen.pdf
> lees verder
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Doelstelling, vraagstelling en definities
Aanpak van het onderzoek
Nota van bevindingen
De checklist die voor de schouw is gebruikt is ontwikkeld
Het totaalbeeld van de toegankelijkheid, op basis van
door de Rekenkamer Utrecht (zie bijlage 3). Deze is
de bereikbaarheid, betreedbaarheid en bruikbaarheid,
gebaseerd op de criteria die het Ministerie van BZK,
wordt in hoofdstuk 10 geadresseerd.
samen met vertegenwoordigende organisaties van mensen met een beperking heeft ontwikkeld. De criteria hebben betrekking op drie categorieën toegankelijkheid, namelijk: Bereikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig via de openbare weg bij het stemlokaal komen. Belangrijk daarvoor zijn onder andere een duidelijke bewegwijzering, de aanwezigheid van een gehandicaptenparkeerplaats en een obstakelvrije route van de openbare weg naar het gebouw waar het stemlokaal gevestigd is. Zie hiervoor hoofdstuk 7. Betreedbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig in het stemlokaal komen. Daarvoor zijn bijvoorbeeld van belang de toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw, de afwezigheid van hoge drempels en de aanwezigheid van geschikte hellingbanen en geleidelijnen. Daar gaan we in hoofdstuk 8 op in. Bruikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. Daarvoor moet er onder andere voldoende ruimte zijn om met een rolstoel of scootmobiel te kunnen draaien, moet er een leesloep aanwezig zijn en een stemtafel op zithoogte. Dit criterium komt in hoofdstuk 9 aan bod.
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Organisatie van de verkiezingen In de gemeente is voor de verkiezingen een Team
De kiezers kunnen door de gehele stad een stembureau
automatische deur. Als maatregel heeft de gemeente
Verkiezingen opgezet van in totaal zes medewerkers.
uitkiezen om te stemmen. Een goede evenredige
een beveiliger, student van Vista, ingezet.
Beleidsmedewerker Burgerzaken is projectleider,
spreiding op basis van inwoneraantal per cluster van
reservevoorzitter is de manager team Burgerzaken.
straten is daarom lastig te maken. Stembureaulocaties
De rekenkamer is bij de schouw op meerdere
Verder vier medewerkers van Burgerzaken die
die bijvoorbeeld nabij een winkelcentrum of in het
stemlocaties Vista studenten tegengekomen. Deze
ondersteuning op specifieke onderwerpen rond de
centrum van de stad zijn gelegen, zijn vaak meer in
waren altijd vriendelijk en behulpzaam voor de kiezers
verkiezingen bieden. De verantwoordelijkheid voor de
trek dan stemlokalen die in een uithoek van de stad
die wat meer hulp nodig hadden om hun stem uit te
toegankelijkheid van de stemlokalen ligt bij de gehele
zijn gelegen. Maar ook daar moeten de kiezers de
brengen.
projectgroep, maar specifiek bij twee leden van de
mogelijkheid hebben om in de directe nabijheid van de
projectgroep als aandachtspunt ondergebracht, die
woning te kunnen stemmen.
Verantwoordelijkheid
actiepunten hierop oppakken.
De gemeente probeert daarbij rekening te houden met
Alles in de openbare ruimte is voor verantwoordelijkheid
de toegankelijkheid van het stemlokaal. Er is in een
van de gemeentelijke overheid. Deze moet regelen
eerdere periode met leden van de cliëntenraad een
dat de bereikbaarheid van de stemlocaties optimaal
De keuze voor de stemlocaties gaat als volgt. Er
ronde gemaakt langs verschillende stemlocaties. Daarbij
is. In principe zijn de beheerders/eigenaren van de
wordt gekeken naar de spreiding van voldoende
zijn aandachtspunten naar voren gekomen die opgepakt
openbare gebouwen verantwoordelijk voor de goede
locaties over de gemeente. Criteria daarbij zijn de
zijn om de toegankelijkheid te verbeteren, en is ook
toegankelijkheid en bruikbaarheid van hun gebouw.
spreiding over het gebied van de gemeente en het
afscheid genomen van een aantal eerdere locaties die
Eventuele aanpassingen aan de gebouwen en locaties
aantal stemgerechtigden. Met betrekking tot het
niet of onvoldoende toegankelijk te maken waren.
waar de stemlokalen gevestigd zijn kunnen dus niet
Keuze voor de locaties
aantal stemgerechtigden wordt rekening gehouden
eenvoudigweg door de gemeente zelf uitgevoerd
met het telproces na het sluiten van de stembussen,
De meeste stemlokalen zijn eigendom en/of
worden. Daartoe heeft de gemeente vooraf aan de
na 21.00 uur. Het telproces wordt uitgevoerd door de
worden beheerd door een externe partij. Volledige
verkiezingen overleg met de beheerders/eigenaren.
stembureauleden en extra tellers. Bij de locatiekeuze
toegankelijkheid aanpakken en garanderen kan de
Daarbij blijkt dat een aantal aanpassingen niet binnen
wordt rekening gehouden met het aantal stemmers
gemeente dan ook niet altijd. Zo is in Eikenderveld bij
het budget van de gemeente gedaan kunnen worden.
dat op die locatie verwacht wordt. Aangegeven wordt
afwezigheid van een alternatieve locatie Café Dingus
De lijst in bijlage 2 met de beperkingen voor de
dat een aantal van 1.500 stemmen goed te verwerken
als stemlokaal aangewezen. Daarmee wordt een grote
toegankelijkheid van de stemlocaties is daarvan het
is, gelet op de drukte tijdens het stemmen en het tijdig
groep van meer dan 1.200 kiezers bediend. In de
gevolg.
tellen na 21.00 uur. Dat betekent dat de gemeente bij
informatie aan de kiezers en de raad is aangegeven
elke verkiezing streeft naar 45-50 stemlokalen.
dat het café een beperkte loopruimte heeft en geen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Instructie en werkwijze stembureaus
De voorzitters halen op de dag voor de verkiezingen de
verkiezingsdag de stemtafel. Het stembureau wordt
De voorzitters van de stembureaus hebben in de
stemkoffers op het stadskantoor op. In de stemkoffer
gevormd door de voorzitter, leden die de hele dag of
aanloop van de verkiezingen een informatiebijeenkomst
zijn materialen aanwezig met betrekking tot:
een ochtend-, middag- of avonddeel en stemmentellers
gehad voor de voorzitters van de stembureaus. Zij
• Administratieve en juridische documenten (onder
die na 21 uur in de stembureaus gaan tellen. Na het
krijgen de ‘Voorzittersinformatie voor de Tweede
andere proces-verbaal)
tellen maakt de voorzitter proces-verbaal op van de
Kamerverkiezingen op 29 oktober 2025’ uitgereikt.
• Stembescheiden (onder andere stembiljetten)
uitslag van het betreffende stembureau. De stemmen
Daarin wordt de werkwijze van de stembureaus
• Stem- en telmateriaal (onder andere stembus, rode
worden in een stembus gedaan die gesloten en
uitgelegd, met onder andere aandacht voor de toegankelijkheid van het stemlokaal en de stemruimte. Mocht de voorzitter constateren dat een stembureau niet voldoende toegankelijk is, wordt deze verzocht dat
potloden, zegels, tie-wraps, telhulpmiddelen) • Identificatie- en controlemiddelen (onder andere tablet met een stempasscanner) • Gegevens voor communicatie en logistiek
verzegeld wordt. De voorzitter levert het proces-verbaal en de materialen (zoals tablet, mobiele telefoon en papieren ROS) af bij het gemeentehuis. De stembus wordt opgehaald door de transporteur, beveiligd
te laten weten aan het Team Verkiezingen. Dan kunnen
(onder andere contactgegevens gemeentelijk
opgeslagen en de volgende dag bij de centrale
alsnog of in ieder geval bij toekomstige verkiezingen
coördinatiepunt, incidentenformulier)
tellocatie (Brightlands) afgeleverd.
maatregelen getroffen worden. In de instructie wordt erop gewezen dat het stembureau in het gemeentehuis
• Overig materiaal (onder andere posters, plakband, pennen)
over een stemmal beschikt voor kiezers met een visuele
Ondersteuning Zoals gemeld zijn op een aantal locaties studenten van
beperking. De voorzitter kan de kiezers die daarvan
Met behulp van het tablet kan de stempas
Vista aanwezig die kiezers bij het betreden van het
gebruik zouden willen maken daarnaar toe verwijzen.
gecontroleerd worden met het Register ongeldige
stembureau kunnen ondersteunen. In de stemruimte van
De wijze waarop hulp in het stemhokje voor mensen
stempassen (ROS). Het ROS is in papieren vorm in
alle locaties is het een lid van het stembureau, meestal
met een fysieke handicap kan worden geboden is in de
tweevoud aanwezig op elke stemlocatie, mocht het
de voorzitter, die de kiezers die dat nodig hebben de
instructie vermeld. En de voorzitters worden gewezen
tablet (of mobiele telefoon met stempasscanner) of het
gewenste ondersteuning kunnen bieden.
op de mogelijkheid dat kiezers een onzichtbare
internet (tijdelijk) uitvallen.
beperking kunnen hebben. Deze zijn soms te herkennen
Informatievoorziening aan de kiezer
aan een key-cord met zonnebloemen erop. Van de
De inrichting van het stembureau, waaronder het
Alle kiesgerechtigde inwoners zijn geïnformeerd,
voorzitters wordt gevraagd daar alert op te zijn en deze
vaandel en de klapborden, de stemhokjes en toebehoren
onder meer via de website en de achterzijde van de
kiezers te vragen of zij extra ondersteuning kunnen
zoals lichtbalken, worden in een rolcontainer door een
kandidatenlijst, het huis-aan-huisbiljet. Ook wordt
gebruiken.
transporteur rondgebracht. De stembureauleden zetten
op de stempas verwezen naar de website heerlen.
vaandel en klapborden op, richten het stembureau in. Zij
verkiezinginbeeld.nl (onder meer via een QR-
Ook het gegeven dat de rekenkamer onderzoek doet
breken het na 21.00 uur weer af en bergen het materiaal
code) waarop ook per stemlokaal is te zien hoe de
naar de toegankelijkheid bij de stemlokalen is in de
weer in de rolcontainer op.
toegankelijkheid is. Naast de website van Verkiezing in
instructie opgenomen.
De stembureauleden bemensen gedurende de
Beeld is de informatie terug te vinden op de (landelijk gepromote) website waarismijnstemlokaal.nl.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Informatievoorziening aan de raad
Het hoofdcriterium op bereikbaarheid is: mensen
De raad is met een raadsinformatiebrief op 6
met een beperking kunnen vanaf de openbare weg
oktober 2025 geïnformeerd over de beoogde
zelfstandig bij de ingang van het stemlokaal komen.
stembureaulocaties voor de verkiezingen. Daarbij heeft de burgemeester meegedeeld welke locaties niet
Daartoe hebben we gecontroleerd op:
volledig toegankelijk zijn op die dag. Daarbij gaat het
• De leesbaarheid en herkenbaarheid van de in de
om de locaties:
openbare ruimte aanwezige aanduidingen die de kiezer de weg
1. Café Dingus: kleinere en oudere locatie en daardoor minder goed toegankelijk; 2. Gemeenschapshuis Welten: kent een drempel bij de entree en heeft klapdeuren; 3. Cultuurhuis Heerlen: trap naar entree en/of steilere helling naar de achteringang; 4. Buurtcentrum ’t Heitje: steilere helling naar de entree. Om de spreiding van de drukte te regelen én dat de kiezer zoveel mogelijk in de nabijheid van de woning de stem kan uitbrengen en er geen goed alternatief voorhanden is, is besloten deze stemlocaties te handhaven.
wijzen naar het stemlokaal; • De beschikbaarheid van parkeergelegenheid voor mensen met een beperking; • Eventuele obstakels op de route naar en/of in de directe omgeving.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Bereikbaarheid Bevindingen bewegwijzering
Bevindingen parkeerplaatsen
Bevindingen looproute buiten
• Op één na is bij alle bezochte stembureaus een
• Over het algemeen zijn voldoende parkeerplaatsen
• Bij 10 van de 27 bezochte locaties is een
vaandel (beachflag) met de aanduiding ‘Stembureau’
rond de stembureaus aanwezig, binnen 100 meter van
hoogteverschil tussen de parkeerplaats en de route
geplaatst. Deze vaandels zijn op een witte voet
de entree van
naar het stembureau. Bij 7 van deze 10 locaties was
geplaatst en verplaatsbaar. Vaak zijn de vaandels
het stembureau.
er binnen 50 meter van het hoogteverschil een
gecombineerd met wegwijzers, in de vorm van een
• Bij 13 van de bezochte 27 stembureaus was binnen
overbrugging aanwezig of aangebracht. Van de 7
gele klapbord, die dichter bij de deur zijn geplaatst.
100 meter geen gehandicaptenparkeerplaats
plekken waar overbrugging aanwezig of aangebracht
Een enkele keer zijn twee vaandels aangetroffen, als
aanwezig. Op 4 gehandicaptenparkeerplaatsen
was de overbrugging op het oog niet in orde,
de route naar de deur lang of onoverzichtelijk is of als
stond een auto geparkeerd en in alle gevallen had
bijvoorbeeld te steil of niet stabiel of sterk.
er twee routes mogelijk zijn.
deze een gehandicaptenkaart duidelijk zichtbaar
• Het kleurgebruik van de beide wegwijzers, vaandel en
geplaatst voor de ruit. Dat betekent dat de
wegwijzer, heeft voldoende contrastwaarde en wijkt
gehandicaptenparkeerplaats niet ten onrechte is
af van mogelijke andere borden in de omgeving. De
bezet.
letters zijn in alle gevallen groter dan 2,5 cm. • Mits goed geplaatst voldoen de vaandels als
• De looproute naar het stembureau is in 24 van de 27 gevallen vlak, verhard en vrij van obstakels, zodat een rolstoel of scootmobiel er goed overheen kan. • Tussen de route en de entree is in 13 van de 27 locaties een hoogteverschil aanwezig. Dat noopte in 4 gevallen tot het aanbrengen van een
aanduiding van het stemlokaal, ook op een wat
overbrugging zodat iemand met een rollator, rolstoel
grotere afstand. Op 1 locatie was dat niet het geval,
of scootmobiel er eenvoudig en veilig overheen kan.
en was het vaandel niet goed zichtbaar vanaf de
Deze overbrugging voldeed in 1 geval op het oog
openbare weg5.
niet aan de eis dat deze niet te steil, stabiel, anti-slip, weerbestendig en sterk was. • In totaal voldeden 24 van de bezochte 27 locaties aan de eis dat de volledige obstakelvrije toegangsroute naar de entree meer dan 1,2 meter is.
5
Uit de ambtelijke hoor en wederhoor is gebleken dat de beachflag door een missend onderdeel niet is geplaatst. Dat is tussen 10.00 en 10.30 uur hersteld, na onze schouw.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Recapitulatie bevindingen bereikbaarheid
Tabel 1. Stemlokaal Bewegwijzering Parkeren Looproute buiten
Stemlokaal
Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria
Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade Buurtpunt Peter Schunck Zorgcentrum Douvenrade Ouderencentrum Weijenberg Parc Imstenrade
Van de 27 onderzochte locaties voldoen er 11 aan alle
Brightlands
criteria op bereikbaarheid. Op verreweg de meeste
Buurtcentrum De Koffiepot
locaties voldoet de bewegwijzering locaties aan de
Gemeenschapshuis Caumerbron
gestelde normen. Eén locatie voldoet op één van de
Bob Auvermoer
onderdelen van de punten die we op bereikbaarheid
Samsam bmv
hebben gecheckt, namelijk bewegwijzering, geheel niet
A Gene Bek
en op de andere twee onderdelen deels6. In de nabijheid
Cultuurhuis Sittarderweg
van 13 locaties is geen gehandicaptenparkeerplaats
Ouderencentrum Vogelsanck
aangetroffen. Op vier van deze parkeerplaatsen was
Basisschool Het Spoor
deze bezet en had de auto een duidelijk zichtbare
Grotius College
gehandicaptenkaart. Met betrekking tot de looproute
Scouting Sint Jan Baptist
buiten voldeden 15 locaties aan alle subcriteria,
Buurtpunt Paulus
7 locaties niet aan één van de criteria en
BMV Molenberg
5 op meer dan één subcriterium niet.
Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje
6 Zoals hiervoor al vermeld in de voetnoot bij deze bevinding bleek uit de ambtelijke hoor en wederhoor dat de beachflag door een missend onderdeel niet is geplaatst. Dat is tussen 10.00 en 10.30 uur hersteld, na onze schouw.
Gemeentehuis
Bewegwijzering
Parkeren
Looproute buiten
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Betreedbaarheid Het hoofdcriterium met betrekking tot betreedbaarheid:
Bevindingen buitendeur
Bevindingen inpandige route
mensen met een beperking kunnen vanaf de ingang
• Van de buitendeuren op de 27 bezochte locaties staan
• Niet overal komt de kiezer direct na de buitendeur bij
van het gebouw waarin het stemlokaal gevestigd is
acht permanent open. Dertien deuren gaan automatisch
de stemhokjes en moet een route afgelegd worden.
zelfstandig bij de stemruimte komen.
open door een mechanisme of door een student van
Gekeken is of deze route duidelijk is aangegeven en
Vista. Zes deuren zijn handbediend. De bedienings
obstakelvrij is voor de doelgroep. • Bij de voordeur of op de looproute van de
De naleving hiervan hebben we gecontroleerd door
kracht om een handbediende de deur waarvan er
te checken op:
één alleen met relatief veel kracht te openen is.
buitendeur naar de stemhokjes liggen bij vier locaties
• De opstelruimte bij de deur moet genoeg ruim zijn
rubber(ring)matten en bij één locatie een kokosmat.
• De toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw; • De begaanbaarheid van de route in het gebouw tussen de buitendeur en de stemruimte.
voor rolstoelen om te kunnen draaien, bij voorkeur 2x2 meter, maar minimaal 1,5x1,5 meter. 23 van de 27 locaties voldoen aan de norm en bij twee locaties
Dat maakt het voor mensen met een rolstoel of rollator iets lastiger om vooruit te komen. • Eenmaal inpandig is de route naar het stemlokaal
is de ruimte krap, maar wel 1,5x1,5 meter.
in 18 van de 27 locaties duidelijk aangegeven met
Bij twee locaties is er minder ruimte. Bij1 locatie is de
pijlen en aanduiding waarvan de tekst goed leesbaar
openingshoek van de deur minder dan de benodigde
is (tekst is minimaal 3 cm hoog en met contrastrijke
90° (haakse hoek). De andere locaties hebben een
kleuren aangegeven). De route is in het overgrote
draaihoek van minimaal 90° en/of een draaideur met
deel van de stemlocaties vlak en vrij van obstakels.
genoeg ruimte voor een rolstoel om te manoeuvreren.
In één geval is er een mat waarover gestruikeld
• Bij zeventien locaties heeft de buitendeur geen drempel
kan worden en bij één locatie is een lichte helling
(9x) of een drempel lager dan twee cm hoog (8x). Bij 10
aanwezig, die wel te belopen of met een rollator/
locaties is de drempel hoger, soms in delen of trapsgewijs.
rolstoel te begaan is. De route is in 25 van de
• De vrije doorgangsbreedte van de buitendeur moet
27 locaties 1,2 meter breed en obstakelvrij zodat
bij voorkeur 85 cm zijn, en in ieder geval 80 cm. Bij
bijvoorbeeld rolstoelen en kinderwagens elkaar
één locatie is de breedte tussen de 80 en 85 cm, en
kunnen passeren en kunnen keren.
bij één is de deur minder dan 80 cm breed. • Bij de buitendeur van 6 van de 27 locaties zijn roosters aangetroffen. Bij drie van deze zes locaties zijn de gaten in het rooster niet groter dan 2x2 cm of ze zijn afgedekt met een stevig, weerbestendig en goed verankerd materiaal.
> lees verder
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
• Bij 3 stemlocaties is een hoogteverschil tussen de entree en de stemruimte zelf. In alle drie de gevallen is een overbrugging aanwezig die op het oog in orde is (niet te steil, anti-slip en veilig). De route van de buitendeur naar de stemruimte heeft bij 17 locaties een of meer deuren. De vrije doorgangsbreedte van deze deur(en) op de route van de buitendeur naar de stemruimte bedraagt op één deur na meer dan de vereiste 85 cm. • Er is bij 19 locaties een deur naar de stemruimte aanwezig, bij 8 locaties is deze toegang open. In 17 van de 19 gevallen is deze handbediend, en bij 2 opent de deur automatisch. In 15 stemlocaties staat de handbediende of automatische deur altijd open. De handbediende deuren die niet altijd open staan zijn op één na makkelijk met twee vingers te openen. De laatste betreft een deur met een dranger. • Bij alle stemruimtes heeft de draaiende toegangsdeur minstens een hoek van 90°. 6 deuren naar de stemruimte hebben een drempel, waarvan twee hoger dan 2 cm. In totaal hebben drie drempels een goed verankerde en antislip drempeloverbrugging.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Recapitulatie bevindingen betreedbarheid
Tabel 1. Stemlokaal Betreedbaarheid en looproute binnen
Stemlokaal
Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria
Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade
Groen: voldoet aan alle subcriteria
Buurtpunt Peter Schunck
Met betrekking tot de buitendeur voldoen 13
Ouderencentrum Weijenberg
locaties volledig aan de criteria en 11 locaties op één
Parc Imstenrade
subcriterium na. Drie locaties voldoen op meerdere
Brightlands
subcriteria ten aanzien van de buitendeur niet. Bij de
Buurtcentrum De Koffiepot
inpandige route voldoen 14 locaties volledig en 10
Gemeenschapshuis Caumerbron
locaties op één na aan alle criteria. Ook hier voldoen
Bob Auvermoer
drie locaties op meerdere punten niet. Gecombineerd
Samsam bmv
voldoen van de 27 onderzochte locaties er 5 aan
A Gene Bek
alle criteria met betrekking tot de betreedbaarheid
Cultuurhuis Sittarderweg
(buitendeur en de inpandige route). Vijf locaties voldoen
Ouderencentrum Vogelsanck
op meerdere subcriteria niet volledig aan de gestelde
Basisschool Het Spoor
eisen.
Grotius College
Zorgcentrum Douvenrade
Scouting Sint Jan Baptist Buurtpunt Paulus BMV Molenberg Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje Gemeentehuis
Buitendeur
Inpandige route
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Bruikbaarheid zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal
Bevindingen ruimte bij stemtafel, stemhokjes en stembus
gebruiken.
• In alle stemruimten is de vloer verhard en is geen
Dit criterium is getoetst door de kijken naar:
• In één stemlokaal is de manoeuvreerruimte of vrije
Het hoofdcriterium bij bruikbaarheid is: kiezers kunnen
(opmerkenswaardige) drempel aanwezig. • De opstelruimte en draaicirkel/manoeuvreerruimte bij de stemtafel, de stemhokjes en de stembus; • De inrichting van het lage stemhokje; • De aanwezigheid van stoelen (ook met armleuningen); • De aanwezigheid van een operationele leesloep op de kiestafel.
draaicirkel na de stemtafel (waar de leden van het stembureau zitten) minder dan 1,5 meter. • In een ander stemlokaal is deze ruimte er niet voor het stemhokje zelf. • Bij vier stemlokalen is de opstelruimte om het stemformulier zelfstandig in de stembus te deponeren minder dan 1,5 meter.
Tijdens de schouw hebben we ook gekeken of
Bevindingen inrichting lage stemhokjes
er (gehandicapten)toiletten aanwezig zijn op de
• Er moet een stemhokje met een laag blad aanwezig
stemlocaties. Dat is geen wettelijke eis, maar kan het
zijn dat 75-85 cm hoog is en onderrijdbaar is met
stemmen wel aangenamer maken. Deze bevindingen
een scootmobiel. Op één stemlokaal na is een laag
nemen we niet mee in de scores.
stemhokje aanwezig dat aan deze eisen voldoet7.
7
Bevindingen aanwezigheid van stoelen • In op vier na alle stemruimte zijn één of meer stoelen aanwezig voor de stemmers om indien nodig uit te rusten. Van deze 23 stemruimtes met stoelen hebben 16 minstens één stoel die met leuningen is uitgevoerd.
Bevindingen leesloep • In 24 stemruimtes is op de stemtafel een leesloep met verlichting zichtbaar aanwezig voor slechtzienden. In 3 stemruimtes is dat niet het geval8. • Bij controle van de leesloep bleek deze in drie gevallen niet operationeel. Dat wil waarschijnlijk zeggen dat de batterijen leeg zijn en vervangen moeten worden. Blijkbaar wordt de loep niet in alle gevallen getest of raken de batterijen gedurende de verkiezingsdag leeg. > lees verder
Uit de ambtelijke hoor en wederhoor blijkt dat alle stemhokjes in hoogte verstelbaar zijn en dat dit eenvoudig te herstellen is. Een bovenwettelijke eis is dat het lage stemhokje zo is opgesteld dat je er met een klein model scootmobiel voor kunt rijden en vanuit je scootmobiel het stembiljet kunt. Dat is in 19 van de 27 stemlokalen het geval. Dit criterium nemen we niet mee in de scores, maar geven het wel mee als bevinding. 8 Één van de voorzitter van de drie stemlocaties gaf aan dat de leesloep wel aanwezig is, maar in de koffer met verkiezingsmateriaal zit om diefstal van de loep te voorkomen. Kortom, als de leesloep niet zichtbaar op tafel ligt, wil dat nog niet zeggen dat deze niet aanwezig is om slechtzienden te helpen met hun stem uit te brengen.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Recapitulatie bevindingen bruikbaarheid
Tabel .1.
Stemlokaal
Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria
Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade Buurtpunt Peter Schunck Zorgcentrum Douvenrade Ouderencentrum Weijenberg Parc Imstenrade
Van de 27 onderzochte locaties voldoen er 10 geheel
Brightlands
aan de criteria. Eveneens voldoen 11 locaties op één
Buurtcentrum De Koffiepot
punt na aan alle subcriteria. Dan resten er 7 locaties die
Gemeenschapshuis Caumerbron
op meerdere aspecten niet aan de subcriteria voldoen.
Bob Auvermoer
Geen enkele locatie voldoet geheel niet aan één van de
Samsam bmv
sets criteria.
A Gene Bek Cultuurhuis Sittarderweg Ouderencentrum Vogelsanck Basisschool Het Spoor Grotius College Scouting Sint Jan Baptist Buurtpunt Paulus BMV Molenberg Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje Gemeentehuis
Ruimte
Laag stemhokje
Stoelen
Leesloep
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
Totaalbeeld toegankelijkheid Stemlokaal
In tabel 8.1 hieronder zijn de
Beweg wijzering
Parkeren
Looproute buiten
Tabel 1. Totaaloverzicht scores toegankelijkheid stemlokalen Heerlen.
Buitendeur
Inpandige route
Ruimte
Laag stemhokje
Stoelen
Leesloep
Totaal
Café Dingus
0
4
0
5
samengevoegd. In de tabel
Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek
0
2
2
5
wordt per bezochte locatie
Gemeenschapshuis Mariarade
0
6
0
3
een totaalscore weergegeven.
Buurtpunt Peter Schunck
1
2
2
4
Dat doen we door te turven
Zorgcentrum Douvenrade
0
0
0
9
op hoeveel criteria al dan niet
Ouderencentrum Weijenberg
0
0
0
9
volledig wordt voldaan aan de
Parc Imstenrade
0
1
1
7
subcriteria.
Brightlands
0
1
2
6
Buurtcentrum De Koffiepot
0
0
2
7
Gemeenschapshuis Caumerbron
0
2
1
6
Bob Auvermoer
0
2
2
5
Samsam bmv
0
1
1
7
A Gene Bek
0
0
1
8
Cultuurhuis Sittarderweg
0
2
3
4
Ouderencentrum Vogelsanck
0
1
4
4
Basisschool Het Spoor
0
1
3
5
Grotius College
0
2
2
5
Scouting Sint Jan Baptist
0
1
1
7
Buurtpunt Paulus
0
0
1
8
BMV Molenberg
0
0
1
8
Juphuis
0
2
1
6
Residentie Hooghendael
0
2
3
4
Buurtpunt Schandelen
0
0
1
8
Mobiel stembureau
0
0
2
7
Gemeenschapshuis Heksenberg
0
0
1
8
Buurtpunt het Heitje
0
1
3
5
Gemeentehuis
0
0
0
0
scores in de vorige drie tabellen
> lees verder
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Organisatie van de verkiezingen
Bereikbaarheid
Betreedbaarheid
Bruikbaarheid
Totaalbeeld toegankelijkheid
De bevindingen zijn als volgt samen te vatten:
• Één locatie scoorde op één criterium rood. Dat betrof de bewegwijzering, een aspect dat relatief makkelijk te
• Drie van de 27 stemlocaties voldoen aan alle door de
verhelpen is9.
overheid gestelde subcriteria. • De criteria zijn erg gedetailleerd. Als een locatie
Daarnaast hebben we bevindingen gedaan die niet
op een enkel klein punt niet voldoet, wil dat niet
terugslaan op de vooraf opgestelde criteria, maar die
onmiddellijk zeggen dat een stemlokaal niet
we toch graag benoemen:
toegankelijk is voor mensen met een beperking. Zo was er op vier van de 27 locaties was er sprake
• Op elk van de 27 locaties is een toilet aanwezig en
van dat slechts op 1 subcriterium niet geheel werd
van deze zijn 20 een gehandicaptentoilet. Dat is een
voldaan. Naast de voornoemde zeven zijn er drie
bovenwettelijke vereiste.
locaties die geen rode of oranje score hebben. Deze beoordelen we als goeddeels toegankelijk.
• Op het gemeentehuis is een stemmal aanwezig voor kiezers met een visuele beperking. Daarvoor heeft
• Op één locatie, met zes oranje scores, was de aard
het Team Verkiezingen contact opgenomen met de
en ernst van een of meer tekortkomingen zodanig
Oogvereniging. Zij doen daar op hun website ook
dat het voor mensen in een rolstoel of scootmobiel
melding van. Aangezien bij deze verkiezingen veel
moeilijk en wellicht zelfs onmogelijk was om er
partijen op het stembiljet staan, en deze bijgevolg
zelfstandig hun stem uit te brengen. Hier was sprake
heel groot is, kost het stemmen met de stemmal
van lastig te betreden ingang door onder andere
enige tijd. Bij navraag blijkt de stemmal door 2
losliggende tegels, een smalle ingang en andere
kiezers te zijn gebruikt, waarvan één de voorzitter
ruimtelijke beperkingen. Deze locatie kwalificeren we
van de rekenkamer om deze wijze van stemmen uit te
als zeer moeilijk zelfstandig toegankelijk voor mensen
proberen.
met een beperking. • Op andere locaties was er sprake van of meer subcriteria waaraan slechts gedeeltelijk (lichtgroene
Overige bevindingen over kleinere zaken die tijdens de schouw zijn opgevallen, zijn in bijlage 4 opgenomen.
en oranje scores) werd voldaan. Deze kwalificeren we als minder toegankelijk voor de doelgroep. Deze kunnen met enkele aanpassingen goeddeels toegankelijk gemaakt worden.
9 Hetgeen ook verholpen werd na de schouw van het rekenkamerteam, zo blijkt uit de ambtelijke hoor en wederhoor.
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Bestuurlijke reactie
Nawoord rekenkamer
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bestuurlijke reactie college van B&W Geachte mevrouw van Tulder,
waar we uiteraard dankbaar gebruik van willen blijven maken en wat ook noodzakelijk is om alle inwoners zo
Dank voor het recente rekenkamerrapport
dicht mogelijk bij huis een stemlokaal te kunnen bieden.
‘Toegankelijkheid stemlokalen’. Met veel belangstelling
Doordat de meeste stemlokalen echter niet door ons
hebben wij kennisgenomen van uw bevindingen.
beheerd worden zijn sommige aanpassingen met het
Immers, wij hechten groot belang aan het zo goed
oog op een betere toegankelijkheid niet makkelijk te
mogelijk toegankelijk maken en houden van landelijke
realiseren. Uiteraard zullen tekortkomingen die relatief
en lokale verkiezingen, waarbij ook rekening wordt
eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden
gehouden met kiezers met een lichamelijke beperking.
gerealiseerd (aanbeveling 3), ook opgepakt worden.
In onze democratie telt immers elke stem net zo zwaar.
Dit is deels ook al gebeurd in aanloop naar de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen. Onder meer is gekeken
Het onderzoek toont gelukkig aan dat veel stemlokalen
naar het creëren van structurele en eventueel tijdelijke
goed toegankelijk zijn. Verbeterpunten zijn en blijven
gehandicaptenparkeerplaatsen in de directe nabijheid
er altijd. Zodoende dat ook opvolging gegeven zal
van een stemlokaal.
(blijven) worden aan de aanbevelingen die zijn gedaan
Daarnaast zijn bijvoorbeeld voor alle stemlokalen
door de Rekenkamer. We zijn daarbij wel van mening
leesloepen besteld mét verlichting, omdat er nog
dat toegankelijkheid verdergaat dan de letterlijke
enkele lokalen waren die hier niet over beschikten.
toegankelijkheid naar en binnen een stemlokaal. Denk bijvoorbeeld aan een goede en duidelijke communicatie
Hoogachtend,
over de stembureaulocaties binnen de stad en een
burgemeester en wethouders van Heerlen,
voldoende spreiding, of het beschikbaar stellen van de stemmal. Daarnaast is van belang om te benoemen
de burgemeester,
secretaris a.i.,
dat veel stemlokalen worden beheerd door derden.
drs. R. Wever
drs. R. van Wuijtswinkel
Als gemeente zijn we hier te gast met een stemlokaal,
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Bestuurlijke reactie
Nawoord rekenkamer
Nawoord rekenkamer De rekenkamer bedankt het college voor de bestuurlijke reactie. De rekenkamer is verheugd te vernemen dat de aanbevelingen worden opgepakt, binnen de mogelijkheden die de gemeente heeft wat betreft middelen en het beheer van de locaties door derden. Zoals het college aangeeft zullen er altijd verbeteringen op toegankelijkheid mogelijk blijken. De rekenkamer heeft er vertrouwen in dat de gemeente aandacht blijft houden voor het onderwerp. Door het delen van de relevante informatie met de kiezers en de gemeenteraad worden daardoor de goede condities voor de toegankelijkheid van de stemlocaties gecreëerd. Zodat iedere inwoner van Heerlen zijn of haar stem kan uitbrengen.
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bronnen
Overzicht stemlokalen
Schouwformulier
Overige bevindingen
Bijlagen
Bronnen Geraadpleegde personen
Geraadpleegde websites
• Projectleiders Verkiezingen gemeente Heerlen
• Website Volksgezondheid en Zorg (VZinfo.nl) Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van GGD’en
(interview 15-12-2025) • Diverse voorzitters en leden van de stembureaus tijdens de schouw op 29 oktober 2025
CBS en RIVM: www.vzinfo.nl/beperkingen-horen-zien-mobiliteit-adl/regionaal/eenof-meer-beperkingen • Website digitale training stembureauleden, Stembureauinstructie: www.stembureauinstructie.nl • Website gemeente Heerlen met informatie over de stembureau’s: www.heerlen.nl/Bestuur_en_organisatie/ Verkiezingen/Tweede_Kamerverkiezing_2025
Geraadpleegde documenten
• Website Waar is mijn stemlokaal: www.waarismijnstemlokaal.nl
• Ministerie van BZK, Checklist Toegankelijkheid
• Website Toegankelijkheid verkiezingen, informatie en tools om toegankelijke verkiezingen te organiseren:
Stembureaus, Den Haag, september 2020 • Ministerie van BZK, Ontwerprichtlijnen Toegankelijkheid Stembureaus, Den Haag, september 2020 • PBT Consult, Toegankelijkheidscriteria stembureaus 2018, Utrecht 2018 • VNG, Handreiking Toegankelijk stemmen, Tips en voorbeelden voor het inrichten van een stemlokaal voor een specifieke doelgroep, Den Haag, februari 2022 • Voorzittersinformatie voor de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober 2025, Heerlen.
www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/verkiezingentoolkit/toegankelijkheidverkiezingen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bronnen
Overzicht stemlokalen
Schouwformulier
Overige bevindingen
Overzicht stemlokalen gemeente Heerlen #
Naam
Straat
Nummer
Stad
1 2 3 4
Stadskantoor ingang Geleenstraat Zorgcentrum Douvenrade Brightlands Café Dingus
Geleenstraat Douvenrade Smedestraat Parallelweg
25 1 2 63
Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen
5 6 7 11 12
Delphinium Zorg Huize Coriovallum De Twee Gezusters Grotius College MEE Zuid-Limburg Gemeenschapshuis Welten
Schakelweg Putgraaf Akerstraat Frankenlaan Weltertuijnstraat
4 3 117 7 44
Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen
13 15 17 18 19 22 23 26 27 28 29 30 31 32 34 35 36 37 39 42 43 44 46 47 48 101 104 106 107 109 110 112 114 115 116 200
Zorgcentrum St. Anna Wijkpunt Peter Schunck Gemeenschapshuis Caumerbron Vitalis Parc Imstenrade A gene Bek BMV Molenberg Verpleeghuis Bergweide Zalencentrum 't Leiehoes Scouting St. Jan Baptist Buurthuis Beersdal Sporthal Palemig Gemeenschapshuis het Juphuis Buurtpunt Schandelen Cultuurhuis Heerlen Residentie Hooghendael Corneliushuis Basisschool Windekind Sporthal Varenbeuk Buurtcentrum 't Heitje Gemeenschapshuis Heksenberg Ouderencentrum Vogelsanck Buurtpunt Paulus Basisschool Mijn Spoor Buurtpunt The Flash BMV SamSam Partycentrum Amicitia Buurtcentrum de Koffiepot Ons Trefcentrum Kantine FC Hoensbroek BMV Maria Gewanden BMV Auvermoer Ouderencentrum Weijenberg Gemeenschapshuis Mariarade BMV Aldenhof Hoeskamer Butting Inn Mobiel stembureau locaties: -Zuyderland Ziekenhuis - Mondriaan - Geriatrisch Revalidatiecentrum Plataan Mobiel Stembureau (Vista College - Adelante - Pius) - Vista College - Adelante - Zorgcentrum PIUS
De Doom Peter Schunckstraat Corisbergweg Parc Imstenrade Tacitusstraat Kerkraderweg Voskuilenweg Limburgiastraat Jamboreepad Maasstraat Heldevierlaan Schandelerstraat Molenwei Sittarderweg Gravenstraat Groeët Genhei Van Weerden Poelmanstraat Hei-Carisborgweg Anjelierstraat Hei-Grindelweg Cookstraat Olmstraat Belemnieterf Corisbergweg Mijnzetellaan Markt Kasteel Hoensbroeklaan Pius XII Plein Frederikstraat Maria-Gewandenstraat Auvermoerstraat Weijenbergstraat Op de Weijenberg Mgr. Nolensstraat Buttingstraat
9 340A 197 66 130 9 12 36 2 10 10 81 500 145 107A 14 192 19 48A 84 27A 1 10 197C 6 9 190 38 50 24 2 476 11 29 278
Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Heerlen Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek Hoensbroek
Henri Dunantstraat John F. Kennedylaan Henri Dunantstraat
5 301 3
Heerlen Heerlen Heerlen
07:30-11:00 12:00-14:00 15:00-17:00
Valkenburgerweg Zandbergsweg Mettenstraat
148 111 2
Heerlen Hoensbroek Hoensbroek
08:00-13:00 14:00-16:00 17:00-20:00
201
Afwijkende openingstijden
Toegankelijkheid
Toelichting
Beperkte loopruimte, geen automatische deur. Geen andere alternatieve locaties in Eikenderveld. Wel nemen we maatregelen door een beveiliger (Vista student) in te zetten.
Dichtvallende klapdeuren (mede ivm warmte kunnen ze niet opengezet worden. Wel nemen we maatregelen door een beveiliger (Vista student) in te zetten.
Minder goed toegankelijk i.v.m. hoogteverschil. Steile oprit.
Minder goed toegankelijk i.v.m. hoogteverschil. Steile oprit.
Bijlagen
Bestuurlijke nota
Opzet van het onderzoek
Nota van bevindingen
Bestuurlijke reactie
Bronnen
Overzicht stemlokalen
Schouwformulier
Overige bevindingen
Bijlagen
Schouwformulier 1.1 Aanduiding openbare weg (Bord met
1.3.b Er is een overbrugging aanwezig/aangebracht
2.1.c Bedieningskracht buitendeur: de deur kan
aanduiding ‘STEMLOKAAL’ of ‘STEMBUREAU’ is
zodat iemand met een rollator, rolstoel of
met twee gestrekte vingers volledig open
aanwezig. Ja: Verder naar vraag 1.1.a /
scootmobiel het hoogteverschil eenvoudig en
getrokken of open geduwd worden. (volledig
veilig kan overbruggen (hellingbaan, lift, afritje)
open: minstens haakse hoek van 90 graden,
1.3.c Overbrugging is op het oog in orde: niet te steil,
bij sommige deuren gaat het laatste stukje
Nee: Verder naar vraag 1.2) 1.1.a De aanduiding is duidelijk zichtbaar vanaf de openbare weg
stabiel, anti-slip, weerbestendig en sterk (tot
1.1.b
De teksthoogte is minimaal 2,5 cm.
300 kg) en veilig (afrijdbeveiliging/ stootrand
1.1.c
De tekst is qua kleurgebruik duidelijk leesbaar
van 5 cm bij hoogteverschil vanaf 10 cm en
deuren is minstens 90 graden (haakse hoek);
leuning op armhoogte bij hoogteverschil vanaf
bij een draaideur: in de compartimenten is
binnen 100 meter van het stemlokaal (in
25 cm; of overbrugging is zeer breed)
genoeg ruimte voor een rolstoel (ca 1 m2) en
voetgangersgebied: binnen 200 meter).
1.3.d Obstakelvrije breedte van de volledige
1.2.a Is er een gehandicaptenparkeerplaats aanwezig
1.2.b Staat er een auto geparkeerd op de gehandicaptenparkeerplaats? 1.2.c Heeft de auto een duidelijk zichtbare gehandicaptenkaart? 1.2.d Is er een hoogteverschil tussen de parkeerplaats
toegangsroute is route is ≥ 1,2 meter (bijv.
voor het hoogteverschil (trottoir op-/afrit) binnen 50 meter van de parkeerplek?
manouvreerruimte. 2.1.e Is er een drempel in de deuropening t.o.v. straat/
rolstoelen, kinderwagens moeten elkaar kunnen passeren en kunnen keren)
vloer niveau? 2.1.f De vrije doorgangsbreedte van de buitendeur
1.4. Opmerkingen over bereikbaarheid (opvallende zaken, twijfelpunten, overige)
en het trottoir / route naar het stembureau? 1.2.e Is er een overbrugging aanwezig/aangebracht
zwaarder, dat is niet de bedoeling) 2.1.d De openingshoek van gewoon open draaiende
is ≥ 85 cm 2.2.a
Is er een rooster bij de buitendeur aanwezig?
2.2.b Het rooster is afgedekt met stevig, 2.1a Welk deurtype is de buitendeur?
weersbestendig en goed verankerd materiaal of
2.1.b De opstelruimte aan beide zijden van de deur
de gaten in het rooster zijn niet groter dan 2x2
is ≥ 2 x 2 meter. Als de deur niet met een
cm (iemand met krukken of wandelstok moet er
1.2.f De overbrugging is op het oog in orde: niet te