Rapport Rekenkamer toegankelijk stemmen in Heerlen
Tekst van het document
Bestuurlijke nota Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie BijlagenOpzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Rekenkameronderzoek naar de toegankelijkheid van de stemlokalen in Heerlen tijdens de verkiezingen voor de Tweede kamer op 29 oktober 2025 Rapport Toegankelijk stemmen in Heerlen 27-01-2026 Rekenkamer Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Samenvatting | Aanleiding | Conclusies Samenvatting Waarom een rekenkameronderzoek | Welke bevindingen deed de rekenkamer? | Welke conclusies trekt de rekenkamer? naar stemlokalen? | Het onderzoek laat zien dat drie van de 27 bezochte | De rekenkamer concludeert dat de gemeente Heerlen De Rekenkamer heeft tijdens de (vervroegde) | stemlocaties aan alle door de overheid gestelde | er, ondanks de geconstateerde tekortkomingen, goed verkiezingen voor de Tweede kamer, 29 oktober 2025, | criteria voldoen. Vier locaties voldeden slechts op 1 | in slaagt alle burgers met een lichamelijke beperking bijna de helft van de 45 stemlokalen in Heerlen bezocht. | subcriterium niet geheel. In totaal zijn 10 locaties goed | zelfstandig te laten stemmen. De medewerkers en De landelijke Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen | tot goeddeels toegankelijk.
Één locatie is gekwalificeerd | vrijwilligers die de stemlocaties bemensen zijn hierbij toegankelijk moeten zijn voor mensen met een | als zeer moeilijk zelfstandig toegankelijk voor mensen | zeer welwillend en behulpzaam. De rekenkamer lichamelijke beperking, naar aanleiding van het VN- | met een fysieke beperking. De andere locaties zijn | constateert dat de toegankelijkheid voor alle burgers verdrag Handicap. De centrale onderzoeksvraag van de | als (iets) minder toegankelijk aangemerkt, maar deze | aandacht heeft van de gemeente. Bij de keuze rekenkamer is: “Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat | kunnen vaak met een kleine aanpassing goeddeels | voor de stemlocaties wordt gestreefd naar een alle burgers met een lichamelijke beperking die mogen | toegankelijk gemaakt worden. Bij de feitencheck in | combinatie van goede spreiding over de gemeente en stemmen op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen?” | december 2025 is aan de ambtenaren een uitgebreid | toegankelijkheid. In een enkel geval moet de gemeente overzicht van de bevindingen gestuurd, zodat mogelijke | genoegen nemen met een minder optimale locatie.
De Hoe pakte de rekenkamer het onderzoek aan? | verbeteringen met betrekking tot de toegankelijkheid | informatievoorziening over de toegankelijkheid van de De organisatie van de verkiezingen is met behulp van | tijdig voor de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart | stemlocaties aan de gemeenteraad en de kiezers wordt deskresearch en een interview onderzocht. Daarbij | 2026 aangebracht zouden kunnen worden. | als voldoende aangemerkt. is nagegaan hoe de locaties worden gekozen, wie verantwoordelijk is voor de toegankelijkheid van de stemlocaties, de instructie en werkwijze op de stembureaus en de informatievoorziening aan de kiezers en de raad. Op de verkiezingsdag hebben de rekenkamerleden en de ondersteuning, samen met drietal geïnteresseerden 27 stemlokalen onderzocht op bereikbaarheid en betreedbaarheid van de stemlocaties en de bruikbaarheid van de stemfaciliteiten. Bestuurlijke nota Bestuurlijke nota Aanleiding Conclusies Aanbevelingen Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie Bijlagen Samenvatting Rekenkamer Heerlen Margriet van Tulder (voorzitter) Geneviève van Liere Etienne Lemmens Alexandra van der Weijden (secretaris) Correspondentie griffie@heerlen.nl Colofon Welke aanbevelingen leveren de bevindingen en conclusies op? De bevindingen en de conclusies hebben de rekenkamer gebracht tot de volgende drie aanbevelingen: 1.
Blijf aandacht besteden aan de toegankelijkheid van de stemlocaties, zoals in de evaluatie na afloop van iedere verkiezingsdag en neem de bevindingen uit dit onderzoek, die al eerder gedeeld zijn met de gemeente, mee in het draaiboek en instructies en hulpmiddelen voor de volgende verkiezingen. 2. Maak bij de voorbereiding gebruik van de hulpmiddelen die de rijksoverheid heeft ontwikkeld en wees scherp in het beoordelen van de toegankelijkheid van de stemlokalen. Blijf daarbij de lokale situatie en de nabijheid van het stemlokaal voor alle inwoners in het oog houden. 3. Verhelp tekortkomingen die relatief eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld de inpandige route hindernisvrij te maken of door stoelen (met leuningen) gebruiksklaar neer te zetten en daar waar nodig tijdelijke voorzieningen aan te brengen (bijvoorbeeld het plaatsen van drempeloverbruggingen of het aanwijzen van (tijdelijke) gehandicaptenparkeerplaatsen). Omdat de gemeente gebruikmaakt van veel vaste stemlocaties, is dit met een korte checklist per locatie eenvoudig te realiseren en te controleren. Bestuurlijke nota Bestuurlijke nota Samenvatting Conclusies Aanbevelingen Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie Bijlagen Aanleiding Op 29 oktober 2025 vonden de (vervroegde) verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats.
De Rekenkamer Heerlen heeft besloten gedurende die verkiezing onderzoek te doen naar de toegankelijkheid van de stemlokalen voor de kiezers met een lichamelijke beperking. Vergelijkbare onderzoeken van onder andere de rekenkamers van Utrecht (2019) en IJsselstein (2023) vormden daarvoor de inspiratiebron. De Kieswet bepaalt dat alle stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met een lichamelijke beperking. Ligging en inrichting moeten zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen uitbrengen. Wanneer een stemlocatie niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad hierover over de reden hiervoor1. Deze wettelijke bepalingen komen voort uit het VN-verdrag Handicap, dat de positie van mensen met een beperking beoogt te verbeteren. 1 Kieswet, artikelen J 4-2 en J 4-3. Aanleiding Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Samenvatting | Aanleiding | Conclusies Conclusies en aanbevelingen Op 29 oktober 2025 vonden de vervroegde | De volgende deelvragen worden in het onderzoek | Conclusies verkiezingen voor de Tweede Kamer plaats.
De | beantwoord: | Op basis van de bevindingen uit de schouw trekt de Rekenkamer Heerlen deed daarbij onderzoek naar de | rekenkamer de algemene conclusie dat de gemeente er, toegankelijkheid van stemlokalen voor kiezers met een | 1. Zijn de stemlokalen in Heerlen toegankelijk voor | ondanks geconstateerde tekortkomingen, goed in slaagt lichamelijke beperking. Dat betreft voor Heerlen onder | mensen met een lichamelijke beperking? | alle burgers met een lichamelijke beperking zelfstandig andere 30,1% van de kiesgerechtigde bevolking ouder | 2. Is de informatievoorziening van de gemeente | te laten stemmen. De deelconclusies zijn als volgt. dan 65 jaar, op basis van gegevens van de GGD. | Heerlen over de toegankelijkheid van stemlokalen toegankelijk voor alle mensen met een lichamelijke | 1. Medewerkers en vrijwilligers zijn zeer Gemeenten zijn verantwoordelijk voor de organisatie | beperking? | welwillend en behulpzaam van de verkiezingen en de Kieswet bepaalt dat alle | 3. Is deze informatie juist, consistent en volledig? | Op basis van de bezoeken tijdens de schouw bleek stemlokalen toegankelijk moeten zijn voor mensen met | 4. In hoeverre is de gemeenteraad voorafgaand aan de | dat op de stemlocaties een grote bereidheid was om een lichamelijke beperking.
Ligging en inrichting moeten | verkiezingen volledig en juist geïnformeerd over de | mensen met een lichamelijke beperking indien en zodanig zijn dat kiezers met lichamelijke beperkingen | mate van toegankelijkheid van stemlokalen? | waar nodig te helpen. De voorzitters en leden van de zoveel mogelijk hun stem zelfstandig kunnen | stembureaus waren op de hoogte van het onderzoek uitbrengen. Dat is een belangrijke voorwaarde om te | Om de onderzoeksvragen te beantwoorden heeft de | van de rekenkamer en reageerden zeer positief. Men zorgen dat iedereen het stemrecht kan uitoefenen. | rekenkamer op 29 oktober 2025 een schouw uitgevoerd | zag over het algemeen het belang ervan en er was een Alle stemlokalen moeten daarom voldoen aan de | op 27 van de 45 stemlokalen (60%) in Heerlen. Met | grote bereidheid om mee te werken. Ook de studenten zogenaamde toegankelijkheidseisen. Deze komen voort | behulp van twee leden uit de doelgroep en één raadslid. | van Vista College waren positief en behulpzaam om het uit het VN-verdrag Handicap, dat de positie van mensen | alle kiezers mogelijk te maken hun stem uit te brengen. met een beperking beoogt te verbeteren. | De rekenkamer heeft ook een positief en coöperatief contact gehad van de medewerkers van Burgerzaken De centrale onderzoeksvraag is als volgt: | die de organisatie en logistiek van de verkiezingen verzorgen.
Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat alle burgers met een lichamelijke beperking die mogen stemmen op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen? Bestuurlijke nota Bestuurlijke nota AanleidingSamenvatting Aanbevelingen Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie Bijlagen 2. De keuze voor de stemlocaties De gemeente spant zich in voor een goede bereikbaarheid van de stemlocaties en streeft ernaar deze goed te spreiden over de gemeente. Nabijheid en spreiding behoort niet tot de toegankelijkheidscriteria van BZK. De gemeente Heerlen heeft zelf als uitgangspunt de spreiding van de stemlokalen, zodat rekening wordt gehouden met het aantal inwoners en stemgerechtigden rond een stemlocatie. Dit in verband met de drukte tijdens het stemmen en de tijd die het tellen van de stemmen kost, maar ook vanwege de fysieke nabijheid van en toegankelijkheid voor een grote groep kiezers. Dat betekent wel dat soms concessies kunnen worden gedaan met betrekking tot de eisen van toegankelijkheid met betrekking tot mensen met een fysieke beperking. Dat blijkt uit de keuze voor vier locaties waarvan de gemeente zelf heeft aangegeven dat toegankelijkheid niet optimaal is. Dat gebeurt alleen als men er niet in slaagt een beter alternatief in de buurt of wijk te vinden.
De rekenkamer kan zich in de benadering van de gemeente vinden en onderschrijft spreiding en nabijheid als een voorwaarde voor de toegankelijkheid, mede gelet op conclusie 6. 3. De toegankelijkheid van de stemlokalen heeft aandacht In aanloop van een van de vorige verkiezingen hebben ambtenaren van de gemeente met leden van de doelgroep een schouw van stemlocaties gedaan. Dat wordt niet bij elke verkiezing herhaald. De verantwoordelijkheid voor de toegankelijkheidscriteria in de openbare ruimte en binnen overheidsgebouwen ligt bij de gemeente. Bij particuliere gebouwen ligt die verantwoordelijkheid bij de eigenaar. De gemeente kan in die gevallen in beperkte mate ondersteunen bij verbeteracties. De voorzitters van de stembureaus krijgen informatie aangereikt waarin aandacht wordt gegeven aan de toegankelijkheidscriteria. Indien op het moment van de verkiezingen daar iets aan schort, kan contact opgenomen worden met het Team Verkiezingen en kan indien nodig actie ondernomen worden. 4. De gemeente informeert de kiesgerechtigden voor de toegankelijkheid van de stemlocaties De kiesgerechtigden zijn via websites en de achterzijde van de toegestuurde kandidatenlijst voldoende geïnformeerd over de toegankelijkheid van de stemlocaties. 5.
Het college informeert de gemeenteraad over de toegankelijkheid van de stemlokalen Ook de gemeenteraad is voldoende geïnformeerd over de beoogde stemlocaties en de overwegingen om stemlocaties die minder goed toegankelijk zijn te handhaven. 6. De rekenkamer constateert dat de meeste bezochte stemlocaties goeddeels of prima toegankelijk zijn, maar constateert ook bij een deel van de stemlokalen tekortkomingen. De geconstateerde tekortkomingen zijn over het algemeen eenvoudig te verhelpen Een beperkt aantal locaties die betrokken zijn in de schouw voldoet uitstekend op alle toegankelijkheidscriteria en het grootste deel is goeddeels toegankelijk voor mensen met een fysieke beperking. Het grootste deel van de geconstateerd tekortkomingen is relatief eenvoudig te verhelpen. Slechts een enkele locatie wordt door de rekenkamer als moeilijk toegankelijk aangemerkt. De rekenkamer heeft geen redenen ervan uit te gaan dat de 27 locaties die op 29 oktober bezocht zijn, en op twee na at random zijn gekozen, niet representatief zijn voor de 45 stemlocaties in Heerlen.
Conclusies Bestuurlijke nota Bestuurlijke nota AanleidingSamenvatting Conclusies Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie Bijlagen Aanbevelingen Naar aanleiding van de bovenstaande conclusies naar aanleiding van het onderzoek naar de toegankelijkheid van de stemlokalen in Heerlen, komt de rekenkamer tot de volgende aanbevelingen: 1. Blijf aandacht besteden aan de toegankelijkheid van de stemlocaties, zoals in de evaluatie na afloop van iedere verkiezingsdag en neem de bevindingen uit dit onderzoek, die al eerder gedeeld zijn met de gemeente, mee in het draaiboek en instructies en hulpmiddelen voor de volgende verkiezingen. 2. Maak bij de voorbereiding gebruik van de hulpmiddelen die de rijksoverheid heeft ontwikkeld en wees scherp in het beoordelen van de toegankelijkheid van de stemlokalen. Blijf daarbij de lokale situatie en de nabijheid van het stemlokaal voor alle inwoners in het oog houden. 3. Verhelp tekortkomingen die relatief eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden gerealiseerd. Bijvoorbeeld de inpandige route hindernisvrij te maken of door stoelen (met leuningen) gebruiksklaar neer te zetten en daar waar nodig tijdelijke voorzieningen aan te brengen (bijvoorbeeld het plaatsen van drempeloverbruggingen of het aanwijzen van (tijdelijke) gehandicaptenparkeerplaatsen).
Omdat de gemeente gebruikmaakt van veel vaste stemlocaties, is dit met een korte checklist per locatie eenvoudig te realiseren en te controleren. Aanbevelingen Opzet van het onderzoek Opzet van het onderzoek Aanpak van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Doelstelling, vraagstelling en definities Het doel van de rekenkamer is om de raad inzicht te geven in de toegankelijkheid van de stemlokalen in Heerlen voor mensen met een lichamelijke beperking. De centrale vraag in het onderzoek luidt: Zorgt de gemeente Heerlen ervoor dat alle burgers met een lichamelijke beperking die mogen stemmen op 29 oktober 2025 ook kunnen stemmen? De volgende deelvragen worden in het onderzoek beantwoord: 1. Zijn de stemlokalen in Heerlen toegankelijk voor mensen met een lichamelijke beperking? 2. Is de informatievoorziening van de gemeente Heerlen over de toegankelijkheid van stemlokalen toegankelijk voor alle mensen met een lichamelijke beperking? 3. Is deze informatie juist, consistent en volledig? 4. In hoeverre is de gemeenteraad voorafgaand aan de verkiezingen volledig en juist geïnformeerd over de mate van toegankelijkheid van stemlokalen? Leeswijzer In hoofdstuk 5 gaan we in op de aanpak om de onderzoeksvragen te beantwoorden. Daarna gaan we in hoofdstuk 6 in op de wijze hoe de gemeente de verkiezingen organiseert.
In dit hoofdstuk gaan we ook in op de informatievoorziening aan de kiezer en aan de raad. In de hoofdstukken 7-9 behandelen we de bevindingen tijdens de schouw opgedaan met betrekking tot achtereenvolgens de bereikbaarheid, betreedbaarheid en de bruikbaarheid van de stemlocaties. In hoofdstuk 1 geven we een korte samenvatting van de bevindingen met betrekking tot bereikbaarheid, betreedbaarheid en bruikbaarheid van de stemlocaties. Hoofdstuk 3 bevat de conclusies en aanbevelingen. Doel- en vraagstelling en definities Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Doelstelling, vraagstelling | Aanpak van het onderzoek en definities Aanpak Om het mogelijk te maken dat zoveel mogelijk mensen | Volgens de Gezondheidsmonitor Volwassenen en | hierover onder opgaf van redenen informeren (door gebruik kunnen maken van hun democratisch recht | Ouderen 2024 GGD’en, heeft in de gemeente Heerlen | middel van het pas toe of leg uit-principe). Zie daarvoor om te stemmen heeft het Ministerie van Binnenlandse | 30,1% van de bevolking van 65 jaar en ouder te maken | de handreiking van de VNG over toegankelijk stemmen4. Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) het naslagwerk | met een of meer beperkingen (horen, zien en mobiliteit).
| Deze twee onderwerpen komen in hoofdstuk 6 als Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus (2020) | Dit percentage ligt hoger dan het gemiddelde in Zuid- | respectievelijk §6.5 en §6.6 aan bod. gepubliceerd2. Toegankelijkheid wordt gedefinieerd | Limburg (25,8%) en Nederland (22,8%)3. als “de eigenschap van de gemaakte omgeving | Op basis van de documentstudie en het naslagwerk (buitenruimten, producten, gebouwen en woningen), | Om de onderzoeksvragen te beantwoorden hanteert | Criteria Integrale Toegankelijkheid Stembureaus is een die maakt dat mensen – divers als ze zijn – er kunnen | de rekenkamer de volgende aanpak. Op basis van | checklist opgesteld ten behoeve van de schouw van de doen wat ze er volgens de bestemming moeten kunnen | documentstudie en een interview met twee ambtenaren | stemlokalen op 29 oktober. Op de verkiezingsdag zijn doen.” In dit geval gaat dat om hun stem uit te brengen. | van Burgerzaken beschrijven we in hoofdstuk 6 de | in totaal 27 van de 45 stemlokalen in Heerlen bezocht. organisatie van de verkiezingen door de gemeente | Twee te bezoeken stemlokalen hebben we van tevoren Ten behoeve van het onderzoek gaan we uit van de | Heerlen.
Daarbij besteden we uiteraard vooral | vastgesteld, namelijk één die door de gemeente als volgende definitie van lichamelijke beperking van | aandacht aan de wijze waarop de gemeente aandacht | beperkt toegankelijk is aangemerkt en één locatie met de Gemeentelijke Gezondheidsdiensten (GGD): Een | besteedt aan de toegankelijkheid van de stemlocaties. | een mobiel stembureau. De selectie van de overige persoon heeft een lichamelijke beperking wanneer hij of | Daarnaast kijken we naar de informatievoorziening | 25 stemlokalen was willekeurig (aselect). zij moeite heeft met dagelijkse lichamelijke activiteiten | aan de kiezers op de website van de gemeente moet door een langdurige aandoening, ziekte of lichamelijke | vermeld zijn welke stemlokalen voldoen aan de | Elk team voor de schouw van de stemlokalen stond beperking. Lichamelijke beperkingen zijn problemen | toegankelijkheidscriteria. Ook op de stempas of op een | onder leiding van een van de rekenkamerleden of de met horen, zien of bewegen. Naarmate mensen ouder | bijlage die met de stempas wordt meegestuurd moet | secretaris van de rekenkamer. Daarnaast namen twee worden, komt het vaker voor dat iemand hiermee te | vermeld zijn op welke locatie gestemd kan worden en | mensen uit de doelgroep en een raadslid deel aan de maken krijgt. Voor mensen met lichamelijke beperkingen | of dit stemlokaal toegankelijk is of niet.
Ook komt de | schouw. is het lastiger om mee te doen in de samenleving. | informatievoorziening aan de raad aan bod. Wanneer een stemlocatie niet toegankelijk is of gemaakt kan worden, moeten burgemeester en wethouders de raad | > lees verder 2 | Zie: https://open.overheid.nl/documenten/ronl-4c89f702-9b54-4633-b274-68f280bd1a8b/pdf 3 | Zie: https://gezondheidsatlaszl.nl/mosaic/gezondheidsatlas/lichamelijke-beperkingen 4 | Zie https://vng.nl/sites/default/files/2024-04/handreiking_toegankelijk_stemmen.pdf Opzet van het onderzoek Opzet van het onderzoek Doelstelling, vraagstelling en definities Nota van bevindingen Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota De checklist die voor de schouw is gebruikt is ontwikkeld door de Rekenkamer Utrecht (zie bijlage 3). Deze is gebaseerd op de criteria die het Ministerie van BZK, samen met vertegenwoordigende organisaties van mensen met een beperking heeft ontwikkeld. De criteria hebben betrekking op drie categorieën toegankelijkheid, namelijk: Bereikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig via de openbare weg bij het stemlokaal komen. Belangrijk daarvoor zijn onder andere een duidelijke bewegwijzering, de aanwezigheid van een gehandicaptenparkeerplaats en een obstakelvrije route van de openbare weg naar het gebouw waar het stemlokaal gevestigd is. Zie hiervoor hoofdstuk 7. Betreedbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig in het stemlokaal komen.
Daarvoor zijn bijvoorbeeld van belang de toegankelijkheid van de buitendeur van het gebouw, de afwezigheid van hoge drempels en de aanwezigheid van geschikte hellingbanen en geleidelijnen. Daar gaan we in hoofdstuk 8 op in. Bruikbaarheid: kiezers kunnen zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. Daarvoor moet er onder andere voldoende ruimte zijn om met een rolstoel of scootmobiel te kunnen draaien, moet er een leesloep aanwezig zijn en een stemtafel op zithoogte. Dit criterium komt in hoofdstuk 9 aan bod. Het totaalbeeld van de toegankelijkheid, op basis van de bereikbaarheid, betreedbaarheid en bruikbaarheid, wordt in hoofdstuk 10 geadresseerd. Aanpak van het onderzoek Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Organisatie van de verkiezingen | Bereikbaarheid | Betreedbaarheid | Bruikbaarheid | Totaalbeeld toegankelijkheid Organisatie van de verkiezingen In de gemeente is voor de verkiezingen een Team | De kiezers kunnen door de gehele stad een stembureau | automatische deur. Als maatregel heeft de gemeente Verkiezingen opgezet van in totaal zes medewerkers. | uitkiezen om te stemmen. Een goede evenredige | een beveiliger, student van Vista, ingezet. Beleidsmedewerker Burgerzaken is projectleider, | spreiding op basis van inwoneraantal per cluster van reservevoorzitter is de manager team Burgerzaken.
| straten is daarom lastig te maken. Stembureaulocaties | De rekenkamer is bij de schouw op meerdere Verder vier medewerkers van Burgerzaken die | die bijvoorbeeld nabij een winkelcentrum of in het | stemlocaties Vista studenten tegengekomen. Deze ondersteuning op specifieke onderwerpen rond de | centrum van de stad zijn gelegen, zijn vaak meer in | waren altijd vriendelijk en behulpzaam voor de kiezers verkiezingen bieden. De verantwoordelijkheid voor de | trek dan stemlokalen die in een uithoek van de stad | die wat meer hulp nodig hadden om hun stem uit te toegankelijkheid van de stemlokalen ligt bij de gehele | zijn gelegen. Maar ook daar moeten de kiezers de | brengen. projectgroep, maar specifiek bij twee leden van de | mogelijkheid hebben om in de directe nabijheid van de projectgroep als aandachtspunt ondergebracht, die | woning te kunnen stemmen. | Verantwoordelijkheid actiepunten hierop oppakken. | De gemeente probeert daarbij rekening te houden met | Alles in de openbare ruimte is voor verantwoordelijkheid de toegankelijkheid van het stemlokaal. Er is in een | van de gemeentelijke overheid. Deze moet regelen Keuze voor de locaties | eerdere periode met leden van de cliëntenraad een | dat de bereikbaarheid van de stemlocaties optimaal De keuze voor de stemlocaties gaat als volgt. Er | ronde gemaakt langs verschillende stemlocaties. Daarbij | is.
In principe zijn de beheerders/eigenaren van de wordt gekeken naar de spreiding van voldoende | zijn aandachtspunten naar voren gekomen die opgepakt | openbare gebouwen verantwoordelijk voor de goede locaties over de gemeente. Criteria daarbij zijn de | zijn om de toegankelijkheid te verbeteren, en is ook | toegankelijkheid en bruikbaarheid van hun gebouw. spreiding over het gebied van de gemeente en het | afscheid genomen van een aantal eerdere locaties die | Eventuele aanpassingen aan de gebouwen en locaties aantal stemgerechtigden. Met betrekking tot het | niet of onvoldoende toegankelijk te maken waren. | waar de stemlokalen gevestigd zijn kunnen dus niet aantal stemgerechtigden wordt rekening gehouden | eenvoudigweg door de gemeente zelf uitgevoerd met het telproces na het sluiten van de stembussen, | De meeste stemlokalen zijn eigendom en/of | worden. Daartoe heeft de gemeente vooraf aan de na 21.00 uur. Het telproces wordt uitgevoerd door de | worden beheerd door een externe partij. Volledige | verkiezingen overleg met de beheerders/eigenaren. stembureauleden en extra tellers. Bij de locatiekeuze | toegankelijkheid aanpakken en garanderen kan de | Daarbij blijkt dat een aantal aanpassingen niet binnen wordt rekening gehouden met het aantal stemmers | gemeente dan ook niet altijd. Zo is in Eikenderveld bij | het budget van de gemeente gedaan kunnen worden.
dat op die locatie verwacht wordt. Aangegeven wordt | afwezigheid van een alternatieve locatie Café Dingus | De lijst in bijlage 2 met de beperkingen voor de dat een aantal van 1.500 stemmen goed te verwerken | als stemlokaal aangewezen. Daarmee wordt een grote | toegankelijkheid van de stemlocaties is daarvan het is, gelet op de drukte tijdens het stemmen en het tijdig | groep van meer dan 1.200 kiezers bediend. In de | gevolg. tellen na 21.00 uur. Dat betekent dat de gemeente bij | informatie aan de kiezers en de raad is aangegeven elke verkiezing streeft naar 45-50 stemlokalen. | dat het café een beperkte loopruimte heeft en geen Nota van bevindingen Nota van bevindingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Instructie en werkwijze stembureaus De voorzitters van de stembureaus hebben in de aanloop van de verkiezingen een informatiebijeenkomst gehad voor de voorzitters van de stembureaus. Zij krijgen de ‘Voorzittersinformatie voor de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober 2025’ uitgereikt. Daarin wordt de werkwijze van de stembureaus uitgelegd, met onder andere aandacht voor de toegankelijkheid van het stemlokaal en de stemruimte.
Mocht de voorzitter constateren dat een stembureau niet voldoende toegankelijk is, wordt deze verzocht dat te laten weten aan het Team Verkiezingen. Dan kunnen alsnog of in ieder geval bij toekomstige verkiezingen maatregelen getroffen worden. In de instructie wordt erop gewezen dat het stembureau in het gemeentehuis over een stemmal beschikt voor kiezers met een visuele beperking. De voorzitter kan de kiezers die daarvan gebruik zouden willen maken daarnaar toe verwijzen. De wijze waarop hulp in het stemhokje voor mensen met een fysieke handicap kan worden geboden is in de instructie vermeld. En de voorzitters worden gewezen op de mogelijkheid dat kiezers een onzichtbare beperking kunnen hebben. Deze zijn soms te herkennen aan een key-cord met zonnebloemen erop. Van de voorzitters wordt gevraagd daar alert op te zijn en deze kiezers te vragen of zij extra ondersteuning kunnen gebruiken. Ook het gegeven dat de rekenkamer onderzoek doet naar de toegankelijkheid bij de stemlokalen is in de instructie opgenomen. De voorzitters halen op de dag voor de verkiezingen de stemkoffers op het stadskantoor op.
In de stemkoffer zijn materialen aanwezig met betrekking tot: • Administratieve en juridische documenten (onder andere proces-verbaal) • Stembescheiden (onder andere stembiljetten) • Stem- en telmateriaal (onder andere stembus, rode potloden, zegels, tie-wraps, telhulpmiddelen) • Identificatie- en controlemiddelen (onder andere tablet met een stempasscanner) • Gegevens voor communicatie en logistiek (onder andere contactgegevens gemeentelijk coördinatiepunt, incidentenformulier) • Overig materiaal (onder andere posters, plakband, pennen) Met behulp van het tablet kan de stempas gecontroleerd worden met het Register ongeldige stempassen (ROS). Het ROS is in papieren vorm in tweevoud aanwezig op elke stemlocatie, mocht het tablet (of mobiele telefoon met stempasscanner) of het internet (tijdelijk) uitvallen. De inrichting van het stembureau, waaronder het vaandel en de klapborden, de stemhokjes en toebehoren zoals lichtbalken, worden in een rolcontainer door een transporteur rondgebracht. De stembureauleden zetten vaandel en klapborden op, richten het stembureau in. Zij breken het na 21.00 uur weer af en bergen het materiaal weer in de rolcontainer op. De stembureauleden bemensen gedurende de verkiezingsdag de stemtafel.
Het stembureau wordt gevormd door de voorzitter, leden die de hele dag of een ochtend-, middag- of avonddeel en stemmentellers die na 21 uur in de stembureaus gaan tellen. Na het tellen maakt de voorzitter proces-verbaal op van de uitslag van het betreffende stembureau. De stemmen worden in een stembus gedaan die gesloten en verzegeld wordt. De voorzitter levert het proces-verbaal en de materialen (zoals tablet, mobiele telefoon en papieren ROS) af bij het gemeentehuis. De stembus wordt opgehaald door de transporteur, beveiligd opgeslagen en de volgende dag bij de centrale tellocatie (Brightlands) afgeleverd. Ondersteuning Zoals gemeld zijn op een aantal locaties studenten van Vista aanwezig die kiezers bij het betreden van het stembureau kunnen ondersteunen. In de stemruimte van alle locaties is het een lid van het stembureau, meestal de voorzitter, die de kiezers die dat nodig hebben de gewenste ondersteuning kunnen bieden. Informatievoorziening aan de kiezer Alle kiesgerechtigde inwoners zijn geïnformeerd, onder meer via de website en de achterzijde van de kandidatenlijst, het huis-aan-huisbiljet. Ook wordt op de stempas verwezen naar de website heerlen. verkiezinginbeeld.nl (onder meer via een QR- code) waarop ook per stemlokaal is te zien hoe de toegankelijkheid is.
Naast de website van Verkiezing in Beeld is de informatie terug te vinden op de (landelijk gepromote) website waarismijnstemlokaal.nl. Organisatie van de verkiezingen Nota van bevindingen Nota van bevindingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Informatievoorziening aan de raad De raad is met een raadsinformatiebrief op 6 oktober 2025 geïnformeerd over de beoogde stembureaulocaties voor de verkiezingen. Daarbij heeft de burgemeester meegedeeld welke locaties niet volledig toegankelijk zijn op die dag. Daarbij gaat het om de locaties: 1. Café Dingus: kleinere en oudere locatie en daardoor minder goed toegankelijk; 2. Gemeenschapshuis Welten: kent een drempel bij de entree en heeft klapdeuren; 3. Cultuurhuis Heerlen: trap naar entree en/of steilere helling naar de achteringang; 4. Buurtcentrum ’t Heitje: steilere helling naar de entree. Om de spreiding van de drukte te regelen én dat de kiezer zoveel mogelijk in de nabijheid van de woning de stem kan uitbrengen en er geen goed alternatief voorhanden is, is besloten deze stemlocaties te handhaven. Het hoofdcriterium op bereikbaarheid is: mensen met een beperking kunnen vanaf de openbare weg zelfstandig bij de ingang van het stemlokaal komen.
Daartoe hebben we gecontroleerd op: • De leesbaarheid en herkenbaarheid van de in de openbare ruimte aanwezige aanduidingen die de kiezer de weg wijzen naar het stemlokaal; • De beschikbaarheid van parkeergelegenheid voor mensen met een beperking; • Eventuele obstakels op de route naar en/of in de directe omgeving. Organisatie van de verkiezingen Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Organisatie van de verkiezingen | Bereikbaarheid | Betreedbaarheid | Bruikbaarheid | Totaalbeeld toegankelijkheid Bereikbaarheid Bevindingen bewegwijzering | Bevindingen parkeerplaatsen | Bevindingen looproute buiten • Op één na is bij alle bezochte stembureaus een | • Over het algemeen zijn voldoende parkeerplaatsen | • Bij 10 van de 27 bezochte locaties is een vaandel (beachflag) met de aanduiding ‘Stembureau’ | rond de stembureaus aanwezig, binnen 100 meter van | hoogteverschil tussen de parkeerplaats en de route geplaatst. Deze vaandels zijn op een witte voet | de entree van | naar het stembureau. Bij 7 van deze 10 locaties was geplaatst en verplaatsbaar. Vaak zijn de vaandels | het stembureau. | er binnen 50 meter van het hoogteverschil een gecombineerd met wegwijzers, in de vorm van een | • Bij 13 van de bezochte 27 stembureaus was binnen | overbrugging aanwezig of aangebracht.
Van de 7 gele klapbord, die dichter bij de deur zijn geplaatst. | 100 meter geen gehandicaptenparkeerplaats | plekken waar overbrugging aanwezig of aangebracht Een enkele keer zijn twee vaandels aangetroffen, als | aanwezig. Op 4 gehandicaptenparkeerplaatsen | was de overbrugging op het oog niet in orde, de route naar de deur lang of onoverzichtelijk is of als | stond een auto geparkeerd en in alle gevallen had | bijvoorbeeld te steil of niet stabiel of sterk. er twee routes mogelijk zijn. | deze een gehandicaptenkaart duidelijk zichtbaar | • De looproute naar het stembureau is in 24 van de 27 • Het kleurgebruik van de beide wegwijzers, vaandel en | geplaatst voor de ruit. Dat betekent dat de | gevallen vlak, verhard en vrij van obstakels, zodat een wegwijzer, heeft voldoende contrastwaarde en wijkt | gehandicaptenparkeerplaats niet ten onrechte is | rolstoel of scootmobiel er goed overheen kan. af van mogelijke andere borden in de omgeving. De | bezet. | • Tussen de route en de entree is in 13 van de letters zijn in alle gevallen groter dan 2,5 cm. | 27 locaties een hoogteverschil aanwezig. Dat • Mits goed geplaatst voldoen de vaandels als | noopte in 4 gevallen tot het aanbrengen van een aanduiding van het stemlokaal, ook op een wat | overbrugging zodat iemand met een rollator, rolstoel grotere afstand.
Op 1 locatie was dat niet het geval, | of scootmobiel er eenvoudig en veilig overheen kan. en was het vaandel niet goed zichtbaar vanaf de | Deze overbrugging voldeed in 1 geval op het oog openbare weg5. | niet aan de eis dat deze niet te steil, stabiel, anti-slip, weerbestendig en sterk was. • In totaal voldeden 24 van de bezochte 27 locaties aan de eis dat de volledige obstakelvrije toegangsroute naar de entree meer dan 1,2 meter is. 5 | Uit de ambtelijke hoor en wederhoor is gebleken dat de beachflag door een missend onderdeel niet is geplaatst. Dat is tussen 10.00 en 10.30 uur hersteld, na onze schouw. Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Betreedbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Bereikbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Betreedbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Recapitulatie bevindingen bereikbaarheid Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria Van de 27 onderzochte locaties voldoen er 11 aan alle criteria op bereikbaarheid.
Op verreweg de meeste locaties voldoet de bewegwijzering locaties aan de gestelde normen. Eén locatie voldoet op één van de onderdelen van de punten die we op bereikbaarheid hebben gecheckt, namelijk bewegwijzering, geheel niet en op de andere twee onderdelen deels6. In de nabijheid van 13 locaties is geen gehandicaptenparkeerplaats aangetroffen. Op vier van deze parkeerplaatsen was deze bezet en had de auto een duidelijk zichtbare gehandicaptenkaart. Met betrekking tot de looproute buiten voldeden 15 locaties aan alle subcriteria, 7 locaties niet aan één van de criteria en 5 op meer dan één subcriterium niet. 6 Zoals hiervoor al vermeld in de voetnoot bij deze bevinding bleek uit de ambtelijke hoor en wederhoor dat de beachflag door een missend onderdeel niet is geplaatst. Dat is tussen 10.00 en 10.30 uur hersteld, na onze schouw. Tabel 1.
Stemlokaal Bewegwijzering Parkeren Looproute buiten Stemlokaal Bewegwijzering Parkeren Looproute buiten Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade Buurtpunt Peter Schunck Zorgcentrum Douvenrade Ouderencentrum Weijenberg Parc Imstenrade Brightlands Buurtcentrum De Koffiepot Gemeenschapshuis Caumerbron Bob Auvermoer Samsam bmv A Gene Bek Cultuurhuis Sittarderweg Ouderencentrum Vogelsanck Basisschool Het Spoor Grotius College Scouting Sint Jan Baptist Buurtpunt Paulus BMV Molenberg Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje Gemeentehuis Bereikbaarheid Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Organisatie van de verkiezingen | Bereikbaarheid | Betreedbaarheid | Bruikbaarheid | Totaalbeeld toegankelijkheid Betreedbaarheid Het hoofdcriterium met betrekking tot betreedbaarheid: | Bevindingen buitendeur | Bevindingen inpandige route mensen met een beperking kunnen vanaf de ingang | • Van de buitendeuren op de 27 bezochte locaties staan | • Niet overal komt de kiezer direct na de buitendeur bij van het gebouw waarin het stemlokaal gevestigd is | acht permanent open. Dertien deuren gaan automatisch | de stemhokjes en moet een route afgelegd worden. zelfstandig bij de stemruimte komen.
| open door een mechanisme of door een student van | Gekeken is of deze route duidelijk is aangegeven en Vista. Zes deuren zijn handbediend. De bedienings- | obstakelvrij is voor de doelgroep. De naleving hiervan hebben we gecontroleerd door | kracht om een handbediende de deur waarvan er | • Bij de voordeur of op de looproute van de te checken op: | één alleen met relatief veel kracht te openen is. | buitendeur naar de stemhokjes liggen bij vier locaties • De toegankelijkheid van de buitendeur van | • De opstelruimte bij de deur moet genoeg ruim zijn | rubber(ring)matten en bij één locatie een kokosmat. het gebouw; | voor rolstoelen om te kunnen draaien, bij voorkeur | Dat maakt het voor mensen met een rolstoel of • De begaanbaarheid van de route in het gebouw | 2x2 meter, maar minimaal 1,5x1,5 meter. 23 van de | rollator iets lastiger om vooruit te komen. tussen de buitendeur en de stemruimte. | 27 locaties voldoen aan de norm en bij twee locaties | • Eenmaal inpandig is de route naar het stemlokaal is de ruimte krap, maar wel 1,5x1,5 meter. | in 18 van de 27 locaties duidelijk aangegeven met Bij twee locaties is er minder ruimte. Bij1 locatie is de | pijlen en aanduiding waarvan de tekst goed leesbaar openingshoek van de deur minder dan de benodigde | is (tekst is minimaal 3 cm hoog en met contrastrijke 90° (haakse hoek). De andere locaties hebben een | kleuren aangegeven).
De route is in het overgrote draaihoek van minimaal 90° en/of een draaideur met | deel van de stemlocaties vlak en vrij van obstakels. genoeg ruimte voor een rolstoel om te manoeuvreren. | In één geval is er een mat waarover gestruikeld • Bij zeventien locaties heeft de buitendeur geen drempel | kan worden en bij één locatie is een lichte helling (9x) of een drempel lager dan twee cm hoog (8x). Bij 10 | aanwezig, die wel te belopen of met een rollator/ locaties is de drempel hoger, soms in delen of trapsgewijs. | rolstoel te begaan is. De route is in 25 van de • De vrije doorgangsbreedte van de buitendeur moet | 27 locaties 1,2 meter breed en obstakelvrij zodat bij voorkeur 85 cm zijn, en in ieder geval 80 cm. Bij | bijvoorbeeld rolstoelen en kinderwagens elkaar één locatie is de breedte tussen de 80 en 85 cm, en | kunnen passeren en kunnen keren. bij één is de deur minder dan 80 cm breed. • Bij de buitendeur van 6 van de 27 locaties zijn roosters aangetroffen. Bij drie van deze zes locaties zijn de gaten in het rooster niet groter dan 2x2 cm of ze zijn afgedekt met een stevig, weerbestendig en goed verankerd materiaal.
| > lees verder Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota • Bij 3 stemlocaties is een hoogteverschil tussen de entree en de stemruimte zelf. In alle drie de gevallen is een overbrugging aanwezig die op het oog in orde is (niet te steil, anti-slip en veilig). De route van de buitendeur naar de stemruimte heeft bij 17 locaties een of meer deuren. De vrije doorgangsbreedte van deze deur(en) op de route van de buitendeur naar de stemruimte bedraagt op één deur na meer dan de vereiste 85 cm. • Er is bij 19 locaties een deur naar de stemruimte aanwezig, bij 8 locaties is deze toegang open. In 17 van de 19 gevallen is deze handbediend, en bij 2 opent de deur automatisch. In 15 stemlocaties staat de handbediende of automatische deur altijd open. De handbediende deuren die niet altijd open staan zijn op één na makkelijk met twee vingers te openen. De laatste betreft een deur met een dranger. • Bij alle stemruimtes heeft de draaiende toegangsdeur minstens een hoek van 90°. 6 deuren naar de stemruimte hebben een drempel, waarvan twee hoger dan 2 cm. In totaal hebben drie drempels een goed verankerde en antislip drempeloverbrugging.
Betreedbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Bruikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Recapitulatie bevindingen betreedbarheid Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria Met betrekking tot de buitendeur voldoen 13 locaties volledig aan de criteria en 11 locaties op één subcriterium na. Drie locaties voldoen op meerdere subcriteria ten aanzien van de buitendeur niet. Bij de inpandige route voldoen 14 locaties volledig en 10 locaties op één na aan alle criteria. Ook hier voldoen drie locaties op meerdere punten niet. Gecombineerd voldoen van de 27 onderzochte locaties er 5 aan alle criteria met betrekking tot de betreedbaarheid (buitendeur en de inpandige route). Vijf locaties voldoen op meerdere subcriteria niet volledig aan de gestelde eisen.
Stemlokaal Buitendeur Inpandige route Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade Buurtpunt Peter Schunck Zorgcentrum Douvenrade Ouderencentrum Weijenberg Parc Imstenrade Brightlands Buurtcentrum De Koffiepot Gemeenschapshuis Caumerbron Bob Auvermoer Samsam bmv A Gene Bek Cultuurhuis Sittarderweg Ouderencentrum Vogelsanck Basisschool Het Spoor Grotius College Scouting Sint Jan Baptist Buurtpunt Paulus BMV Molenberg Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje Gemeentehuis Tabel 1. Stemlokaal Betreedbaarheid en looproute binnen Betreedbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Het hoofdcriterium bij bruikbaarheid is: kiezers kunnen zelfstandig de stemfaciliteiten in het stemlokaal gebruiken. Dit criterium is getoetst door de kijken naar: • De opstelruimte en draaicirkel/manoeuvreerruimte bij de stemtafel, de stemhokjes en de stembus; • De inrichting van het lage stemhokje; • De aanwezigheid van stoelen (ook met armleuningen); • De aanwezigheid van een operationele leesloep op de kiestafel. Tijdens de schouw hebben we ook gekeken of er (gehandicapten)toiletten aanwezig zijn op de stemlocaties.
Dat is geen wettelijke eis, maar kan het stemmen wel aangenamer maken. Deze bevindingen nemen we niet mee in de scores. 7 Uit de ambtelijke hoor en wederhoor blijkt dat alle stemhokjes in hoogte verstelbaar zijn en dat dit eenvoudig te herstellen is. Een bovenwettelijke eis is dat het lage stemhokje zo is opgesteld dat je er met een klein model scootmobiel voor kunt rijden en vanuit je scootmobiel het stembiljet kunt. Dat is in 19 van de 27 stemlokalen het geval. Dit criterium nemen we niet mee in de scores, maar geven het wel mee als bevinding. 8 Één van de voorzitter van de drie stemlocaties gaf aan dat de leesloep wel aanwezig is, maar in de koffer met verkiezingsmateriaal zit om diefstal van de loep te voorkomen. Kortom, als de leesloep niet zichtbaar op tafel ligt, wil dat nog niet zeggen dat deze niet aanwezig is om slechtzienden te helpen met hun stem uit te brengen. Bevindingen ruimte bij stemtafel, stemhokjes en stembus • In alle stemruimten is de vloer verhard en is geen (opmerkenswaardige) drempel aanwezig. • In één stemlokaal is de manoeuvreerruimte of vrije draaicirkel na de stemtafel (waar de leden van het stembureau zitten) minder dan 1,5 meter. • In een ander stemlokaal is deze ruimte er niet voor het stemhokje zelf. • Bij vier stemlokalen is de opstelruimte om het stemformulier zelfstandig in de stembus te deponeren minder dan 1,5 meter.
Bevindingen inrichting lage stemhokjes • Er moet een stemhokje met een laag blad aanwezig zijn dat 75-85 cm hoog is en onderrijdbaar is met een scootmobiel. Op één stemlokaal na is een laag stemhokje aanwezig dat aan deze eisen voldoet7. Bevindingen aanwezigheid van stoelen • In op vier na alle stemruimte zijn één of meer stoelen aanwezig voor de stemmers om indien nodig uit te rusten. Van deze 23 stemruimtes met stoelen hebben 16 minstens één stoel die met leuningen is uitgevoerd. Bevindingen leesloep • In 24 stemruimtes is op de stemtafel een leesloep met verlichting zichtbaar aanwezig voor slechtzienden. In 3 stemruimtes is dat niet het geval8. • Bij controle van de leesloep bleek deze in drie gevallen niet operationeel. Dat wil waarschijnlijk zeggen dat de batterijen leeg zijn en vervangen moeten worden. Blijkbaar wordt de loep niet in alle gevallen getest of raken de batterijen gedurende de verkiezingsdag leeg.
Bruikbaarheid > lees verder Bruikbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Betreedbaarheid Bruikbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Totaalbeeld toegankelijkheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota Recapitulatie bevindingen bruikbaarheid Rood: voldoet op geen van de subcriteria Oranje: voldoet aan een deel van de subcriteria Lichtgroen: voldoet op één na aan de subcriteria Groen: voldoet aan alle subcriteria Van de 27 onderzochte locaties voldoen er 10 geheel aan de criteria. Eveneens voldoen 11 locaties op één punt na aan alle subcriteria. Dan resten er 7 locaties die op meerdere aspecten niet aan de subcriteria voldoen. Geen enkele locatie voldoet geheel niet aan één van de sets criteria.
Stemlokaal Ruimte Laag stemhokje Stoelen Leesloep Café Dingus Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek Gemeenschapshuis Mariarade Buurtpunt Peter Schunck Zorgcentrum Douvenrade Ouderencentrum Weijenberg Parc Imstenrade Brightlands Buurtcentrum De Koffiepot Gemeenschapshuis Caumerbron Bob Auvermoer Samsam bmv A Gene Bek Cultuurhuis Sittarderweg Ouderencentrum Vogelsanck Basisschool Het Spoor Grotius College Scouting Sint Jan Baptist Buurtpunt Paulus BMV Molenberg Juphuis Residentie Hooghendael Buurtpunt Schandelen Mobiel stembureau Gemeenschapshuis Heksenberg Buurtpunt het Heitje Gemeentehuis Tabel .1. Bruikbaarheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Bruikbaarheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota In tabel 8.1 hieronder zijn de scores in de vorige drie tabellen samengevoegd. In de tabel wordt per bezochte locatie een totaalscore weergegeven. Dat doen we door te turven op hoeveel criteria al dan niet volledig wordt voldaan aan de subcriteria.
Totaalbeeld toegankelijkheid Stemlokaal Beweg- wijzering Parkeren Looproute buiten Buiten- deur Inpandige route Ruimte Laag stem- hokje Stoelen Leesloep Totaal Café Dingus 0 4 0 5 Gemeenschapshuis Caumerbron bibliotheek 0 2 2 5 Gemeenschapshuis Mariarade 0 6 0 3 Buurtpunt Peter Schunck 1 2 2 4 Zorgcentrum Douvenrade 0 0 0 9 Ouderencentrum Weijenberg 0 0 0 9 Parc Imstenrade 0 1 1 7 Brightlands 0 1 2 6 Buurtcentrum De Koffiepot 0 0 2 7 Gemeenschapshuis Caumerbron 0 2 1 6 Bob Auvermoer 0 2 2 5 Samsam bmv 0 1 1 7 A Gene Bek 0 0 1 8 Cultuurhuis Sittarderweg 0 2 3 4 Ouderencentrum Vogelsanck 0 1 4 4 Basisschool Het Spoor 0 1 3 5 Grotius College 0 2 2 5 Scouting Sint Jan Baptist 0 1 1 7 Buurtpunt Paulus 0 0 1 8 BMV Molenberg 0 0 1 8 Juphuis 0 2 1 6 Residentie Hooghendael 0 2 3 4 Buurtpunt Schandelen 0 0 1 8 Mobiel stembureau 0 0 2 7 Gemeenschapshuis Heksenberg 0 0 1 8 Buurtpunt het Heitje 0 1 3 5 Gemeentehuis 0 0 0 0 Tabel 1. Totaaloverzicht scores toegankelijkheid stemlokalen Heerlen. > lees verder Totaalbeeld toegankelijkheid Nota van bevindingen Nota van bevindingen Organisatie van de verkiezingen Bereikbaarheid Betreedbaarheid Bruikbaarheid Opzet van het onderzoek Bestuurlijke reactie BijlagenBestuurlijke nota De bevindingen zijn als volgt samen te vatten: • Drie van de 27 stemlocaties voldoen aan alle door de overheid gestelde subcriteria. • De criteria zijn erg gedetailleerd.
Als een locatie op een enkel klein punt niet voldoet, wil dat niet onmiddellijk zeggen dat een stemlokaal niet toegankelijk is voor mensen met een beperking. Zo was er op vier van de 27 locaties was er sprake van dat slechts op 1 subcriterium niet geheel werd voldaan. Naast de voornoemde zeven zijn er drie locaties die geen rode of oranje score hebben. Deze beoordelen we als goeddeels toegankelijk. • Op één locatie, met zes oranje scores, was de aard en ernst van een of meer tekortkomingen zodanig dat het voor mensen in een rolstoel of scootmobiel moeilijk en wellicht zelfs onmogelijk was om er zelfstandig hun stem uit te brengen. Hier was sprake van lastig te betreden ingang door onder andere losliggende tegels, een smalle ingang en andere ruimtelijke beperkingen. Deze locatie kwalificeren we als zeer moeilijk zelfstandig toegankelijk voor mensen met een beperking. • Op andere locaties was er sprake van of meer subcriteria waaraan slechts gedeeltelijk (lichtgroene en oranje scores) werd voldaan. Deze kwalificeren we als minder toegankelijk voor de doelgroep. Deze kunnen met enkele aanpassingen goeddeels toegankelijk gemaakt worden. 9 Hetgeen ook verholpen werd na de schouw van het rekenkamerteam, zo blijkt uit de ambtelijke hoor en wederhoor. • Één locatie scoorde op één criterium rood. Dat betrof de bewegwijzering, een aspect dat relatief makkelijk te verhelpen is9.
Daarnaast hebben we bevindingen gedaan die niet terugslaan op de vooraf opgestelde criteria, maar die we toch graag benoemen: • Op elk van de 27 locaties is een toilet aanwezig en van deze zijn 20 een gehandicaptentoilet. Dat is een bovenwettelijke vereiste. • Op het gemeentehuis is een stemmal aanwezig voor kiezers met een visuele beperking. Daarvoor heeft het Team Verkiezingen contact opgenomen met de Oogvereniging. Zij doen daar op hun website ook melding van. Aangezien bij deze verkiezingen veel partijen op het stembiljet staan, en deze bijgevolg heel groot is, kost het stemmen met de stemmal enige tijd. Bij navraag blijkt de stemmal door 2 kiezers te zijn gebruikt, waarvan één de voorzitter van de rekenkamer om deze wijze van stemmen uit te proberen. Overige bevindingen over kleinere zaken die tijdens de schouw zijn opgevallen, zijn in bijlage 4 opgenomen. Totaalbeeld toegankelijkheid Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Nawoord rekenkamer Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen BijlagenBestuurlijke nota Bestuurlijke reactie college van B&W Geachte mevrouw van Tulder, Dank voor het recente rekenkamerrapport ‘Toegankelijkheid stemlokalen’. Met veel belangstelling hebben wij kennisgenomen van uw bevindingen.
Immers, wij hechten groot belang aan het zo goed mogelijk toegankelijk maken en houden van landelijke en lokale verkiezingen, waarbij ook rekening wordt gehouden met kiezers met een lichamelijke beperking. In onze democratie telt immers elke stem net zo zwaar. Het onderzoek toont gelukkig aan dat veel stemlokalen goed toegankelijk zijn. Verbeterpunten zijn en blijven er altijd. Zodoende dat ook opvolging gegeven zal (blijven) worden aan de aanbevelingen die zijn gedaan door de Rekenkamer. We zijn daarbij wel van mening dat toegankelijkheid verdergaat dan de letterlijke toegankelijkheid naar en binnen een stemlokaal. Denk bijvoorbeeld aan een goede en duidelijke communicatie over de stembureaulocaties binnen de stad en een voldoende spreiding, of het beschikbaar stellen van de stemmal. Daarnaast is van belang om te benoemen dat veel stemlokalen worden beheerd door derden. Als gemeente zijn we hier te gast met een stemlokaal, waar we uiteraard dankbaar gebruik van willen blijven maken en wat ook noodzakelijk is om alle inwoners zo dicht mogelijk bij huis een stemlokaal te kunnen bieden. Doordat de meeste stemlokalen echter niet door ons beheerd worden zijn sommige aanpassingen met het oog op een betere toegankelijkheid niet makkelijk te realiseren.
Uiteraard zullen tekortkomingen die relatief eenvoudig zijn en tegen weinig kosten kunnen worden gerealiseerd (aanbeveling 3), ook opgepakt worden. Dit is deels ook al gebeurd in aanloop naar de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen. Onder meer is gekeken naar het creëren van structurele en eventueel tijdelijke gehandicaptenparkeerplaatsen in de directe nabijheid van een stemlokaal. Daarnaast zijn bijvoorbeeld voor alle stemlokalen leesloepen besteld mét verlichting, omdat er nog enkele lokalen waren die hier niet over beschikten. Hoogachtend, burgemeester en wethouders van Heerlen, de burgemeester, secretaris a.i., drs. R. Wever drs. R. van Wuijtswinkel Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Bestuurlijke reactie Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen BijlagenBestuurlijke nota Nawoord rekenkamer Nawoord rekenkamer De rekenkamer bedankt het college voor de bestuurlijke reactie. De rekenkamer is verheugd te vernemen dat de aanbevelingen worden opgepakt, binnen de mogelijkheden die de gemeente heeft wat betreft middelen en het beheer van de locaties door derden. Zoals het college aangeeft zullen er altijd verbeteringen op toegankelijkheid mogelijk blijken. De rekenkamer heeft er vertrouwen in dat de gemeente aandacht blijft houden voor het onderwerp.
Door het delen van de relevante informatie met de kiezers en de gemeenteraad worden daardoor de goede condities voor de toegankelijkheid van de stemlocaties gecreëerd. Zodat iedere inwoner van Heerlen zijn of haar stem kan uitbrengen. Bijlagen Bijlagen Overzicht stemlokalen Schouwformulier Overige bevindingen Opzet van het onderzoek Nota van bevindingen Bestuurlijke reactieBestuurlijke nota Bronnen Geraadpleegde personen • Projectleiders Verkiezingen gemeente Heerlen (interview 15-12-2025) • Diverse voorzitters en leden van de stembureaus tijdens de schouw op 29 oktober 2025 Geraadpleegde documenten • Ministerie van BZK, Checklist Toegankelijkheid Stembureaus, Den Haag, september 2020 • Ministerie van BZK, Ontwerprichtlijnen Toegankelijkheid Stembureaus, Den Haag, september 2020 • PBT Consult, Toegankelijkheidscriteria stembureaus 2018, Utrecht 2018 • VNG, Handreiking Toegankelijk stemmen, Tips en voorbeelden voor het inrichten van een stemlokaal voor een specifieke doelgroep, Den Haag, februari 2022 • Voorzittersinformatie voor de Tweede Kamerverkiezingen op 29 oktober 2025, Heerlen.
Geraadpleegde websites • Website Volksgezondheid en Zorg (VZinfo.nl) Gezondheidsmonitor Volwassenen en Ouderen van GGD’en CBS en RIVM: www.vzinfo.nl/beperkingen-horen-zien-mobiliteit-adl/regionaal/eenof-meer-beperkingen • Website digitale training stembureauleden, Stembureauinstructie: www.stembureauinstructie.nl • Website gemeente Heerlen met informatie over de stembureau’s: www.heerlen.nl/Bestuur_en_organisatie/ Verkiezingen/Tweede_Kamerverkiezing_2025 • Website Waar is mijn stemlokaal: www.waarismijnstemlokaal.nl • Website Toegankelijkheid verkiezingen, informatie en tools om toegankelijke verkiezingen te organiseren: www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/verkiezingentoolkit/toegankelijkheidverkiezingen Bronnen Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Bronnen | Overzicht stemlokalen | Schouwformulier | Overige bevindingen Overzicht stemlokalen gemeente Heerlen # | Naam | Straat | Nummer | Stad | Afwijkende | Toegankelijkheid | Toelichting openingstijden 1 | Stadskantoor ingang Geleenstraat | Geleenstraat | 25 | Heerlen 2 | Zorgcentrum Douvenrade | Douvenrade | 1 | Heerlen 3 | Brightlands | Smedestraat | 2 | Heerlen 4 | Café Dingus | Parallelweg | 63 | Heerlen | Beperkte loopruimte, geen automatische deur. Geen andere alternatieve locaties in Eikenderveld.
Wel nemen we maatregelen door een beveiliger (Vista student) in te zetten. 5 | Delphinium Zorg Huize Coriovallum | Schakelweg | 4 | Heerlen 6 | De Twee Gezusters | Putgraaf | 3 | Heerlen 7 | Grotius College | Akerstraat | 117 | Heerlen 11 | MEE Zuid-Limburg | Frankenlaan | 7 | Heerlen 12 | Gemeenschapshuis Welten | Weltertuijnstraat | 44 | Heerlen | Dichtvallende klapdeuren (mede ivm warmte kunnen ze niet opengezet worden. Wel nemen we maatregelen door een beveiliger (Vista student) in te zetten. 13 | Zorgcentrum St. Anna | De Doom | 9 | Heerlen 15 | Wijkpunt Peter Schunck | Peter Schunckstraat | 340A | Heerlen 17 | Gemeenschapshuis Caumerbron | Corisbergweg | 197 | Heerlen 18 | Vitalis Parc Imstenrade | Parc Imstenrade | 66 | Heerlen 19 | A gene Bek | Tacitusstraat | 130 | Heerlen 22 | BMV Molenberg | Kerkraderweg | 9 | Heerlen 23 | Verpleeghuis Bergweide | Voskuilenweg | 12 | Heerlen 26 | Zalencentrum 't Leiehoes | Limburgiastraat | 36 | Heerlen 27 | Scouting St. Jan Baptist | Jamboreepad | 2 | Heerlen 28 | Buurthuis Beersdal | Maasstraat | 10 | Heerlen 29 | Sporthal Palemig | Heldevierlaan | 10 | Heerlen 30 | Gemeenschapshuis het Juphuis | Schandelerstraat | 81 | Heerlen 31 | Buurtpunt Schandelen | Molenwei | 500 | Heerlen 32 | Cultuurhuis Heerlen | Sittarderweg | 145 | Heerlen | Minder goed toegankelijk i.v.m. hoogteverschil. Steile oprit.
34 | Residentie Hooghendael | Gravenstraat | 107A | Heerlen 35 | Corneliushuis | Groeët Genhei | 14 | Heerlen 36 | Basisschool Windekind | Van Weerden Poelmanstraat | 192 | Heerlen 37 | Sporthal Varenbeuk | Hei-Carisborgweg | 19 | Heerlen 39 | Buurtcentrum 't Heitje | Anjelierstraat | 48A | Heerlen | Minder goed toegankelijk i.v.m. hoogteverschil. Steile oprit. 42 | Gemeenschapshuis Heksenberg | Hei-Grindelweg | 84 | Heerlen 43 | Ouderencentrum Vogelsanck | Cookstraat | 27A | Heerlen 44 | Buurtpunt Paulus | Olmstraat | 1 | Heerlen 46 | Basisschool Mijn Spoor | Belemnieterf | 10 | Heerlen 47 | Buurtpunt The Flash | Corisbergweg | 197C | Heerlen 48 | BMV SamSam | Mijnzetellaan | 6 | Heerlen 101 | Partycentrum Amicitia | Markt | 9 | Hoensbroek 104 | Buurtcentrum de Koffiepot | Kasteel Hoensbroeklaan | 190 | Hoensbroek 106 | Ons Trefcentrum | Pius XII Plein | 38 | Hoensbroek 107 | Kantine FC Hoensbroek | Frederikstraat | 50 | Hoensbroek 109 | BMV Maria Gewanden | Maria-Gewandenstraat | 24 | Hoensbroek 110 | BMV Auvermoer | Auvermoerstraat | 2 | Hoensbroek 112 | Ouderencentrum Weijenberg | Weijenbergstraat | 476 | Hoensbroek 114 | Gemeenschapshuis Mariarade | Op de Weijenberg | 11 | Hoensbroek 115 | BMV Aldenhof | Mgr.
Nolensstraat | 29 | Hoensbroek 116 | Hoeskamer Butting Inn | Buttingstraat | 278 | Hoensbroek 200 | Mobiel stembureau locaties: -Zuyderland Ziekenhuis | Henri Dunantstraat | 5 | Heerlen | 07:30-11:00 - Mondriaan | John F. Kennedylaan | 301 | Heerlen | 12:00-14:00 - Geriatrisch Revalidatiecentrum Plataan | Henri Dunantstraat | 3 | Heerlen | 15:00-17:00 201 | Mobiel Stembureau (Vista College - Adelante - Pius) - Vista College | Valkenburgerweg | 148 | Heerlen | 08:00-13:00 - Adelante | Zandbergsweg | 111 | Hoensbroek | 14:00-16:00 - Zorgcentrum PIUS | Mettenstraat | 2 | Hoensbroek | 17:00-20:00 Bestuurlijke nota | Opzet van het onderzoek | Nota van bevindingen | Bestuurlijke reactie | Bijlagen Bronnen | Overzicht stemlokalen | Schouwformulier | Overige bevindingen Schouwformulier 1.1 | Aanduiding openbare weg (Bord met | 1.3.b | Er is een overbrugging aanwezig/aangebracht | 2.1.c | Bedieningskracht buitendeur: de deur kan aanduiding ‘STEMLOKAAL’ of ‘STEMBUREAU’ is | zodat iemand met een rollator, rolstoel of | met twee gestrekte vingers volledig open aanwezig. Ja: Verder naar vraag 1.1.a / | scootmobiel het hoogteverschil eenvoudig en | getrokken of open geduwd worden.