Bijlage 4- Maatschappelijke waarde Bovengrondse Vakschool Heerlen.pdf

In opdracht van Stichting WerkvoorHeerlen. Uitgevoerd in september-november 2021

Maatschappelijke meerwaarde BVS Heerlen Quick scan naar de verwachte kosten en maatschappelijke baten van de Bovengrondse Vakschool (BVS), aan de hand van vijf scenario’s

2

Managementsamenvatting •

•

•

•

•

•

De Bovengrondse Vakschool (BVS) wordt momenteel opgericht in Heerlen in samenwerking tussen Stichting WerkvoorHeerlen, Het Werkgever Service Punt (WSP) Parkstad, de gemeente Heerlen en Praktech. De BVS is onderdeel van de Stedelijke Vernieuwing Heerlen-Noord en beoogt mismatches op de arbeidsmarkt op te lossen. De doelgroep bestaat uit jongeren en uitkeringsgerechtigden in Heerlen die om diverse redenen geen werk kunnen vinden en personeel dat bij-/omscholing nodig heeft voor doorstroming naar ander werk. Om de BVS te kunnen starten is eenmalig ~€7.5M investering nodig, waarvoor overleg met Rijk plaatsvindt, en voor 2022 t/m 2024 jaarlijks ~€0,5M exploitatiebijdrage vanuit de gemeente Heerlen. Na 2024 beoogt de BVS zelfvoorzienend te zijn. De BVS heeft Rebel gevraagd een quick-scan uit te voeren naar de verwachte (maatschappelijke) baten van de vakschool en deze af te zetten tegen de door hen geraamde kosten. We onderscheiden vier categorieën baten van de BVS: 1. Baten voor het individu: nieuw werk, meer zelfvertrouwen etc. 2. Baten voor de buurt: veiligheid, sociale cohesie 3. Baten voor ondernemers/werkgevers: invullen van vacatures, samenwerking 4. Baten voor de overheid: minder kosten uitkeringen, toeslagen etc., meer inkomstenbelasting Circa €5M van de investeringssom is bestemd voor de verbouwing van het pand en leidt tot een gebouw dat meer waard wordt.

De exacte waardetoename is moeilijk te ramen.

•

•

•

Dit rapport gaat nadrukkelijk niet in op de haalbaarheid van de plannen van de BVS (bijv. de resultaten per jaar of benodigde investeringen). Wel hebben we een tweetal risico's geïdentificeerd: • Risico 1: de ambitie van 300 mensen extra/jaar naar werk wordt niet gehaald • Risico 2: het lukt de BVS niet om (al in 2024) zelfvoorzienend te worden Op basis hiervan hebben we vijf scenario’s geformuleerd en ook de kosten en baten per scenario doorgerekend: • Scenario 1: huidige ambitie BVS (~300 extra/jaar naar werk) Totale kosten: €9M, totale baten: €114M, extra mensen per jaar naar werk: 300 eerste tien jaar, daarna stabilisatie • Scenario 2: BVS draait in 20 jaar maatschappelijk break even Totale kosten: €9M, totale baten: €9M, extra mensen per jaar naar werk: 12 per jaar gedurende 20 jaar • Scenario 3: BVS verbetert 20% t.o.v. het NL’s gemiddelde Totale kosten: €9M, totale baten: €19M, extra mensen per jaar naar werk: 23 per jaar gedurende 20 jaar • Scenario 4: BVS verbetert 20% t.o.v.

het NL’s gemiddelde en wordt niet zelfvoorzienend Totale kosten: €18M, totale baten: €19M, extra mensen per jaar naar werk: 23 per jaar gedurende 20 jaar • Scenario 5: BVS verbetert naar het NL gemiddelde Totale kosten: €9M, totale baten: €83M, extra mensen per jaar naar werk: 110 per jaar gedurende 20 jaar Conclusie: zelfs in de minder ambitieuze scenario's dan de ambitie van de BVS is de maatschappelijke meerwaarde aanzienlijk.

Inhoud 1. Context en uitgangspunten onderzoek

4

2. Maatschappelijke baten van de BVS

6

3. Kosten en baten in verschillende scenario’s

12

Waarom scenario’s?

13

Uitkomst analyse kosten en baten

23

Bijlagen 1. Data handboek

28

1. Context en uitgangspunten onderzoek

5

De Bovengrondse Vakschool Heerlen wil inzicht in haar maatschappelijke meerwaarde De Bovengrondse Vakschool in het kort De Bovengrondse Vakschool (BVS) is onderdeel van het programma Stedelijke Vernieuwing Heerlen-Noord. Met de BVS wordt beoogd mismatches op de arbeidsmarkt op te lossen en bij te dragen aan de economische en sociale structuurversterking van Heerlen-Noord. De BVS richt zich op jongeren en uitkeringsgerechtigden in Heerlen die om diverse redenen geen werk kunnen vinden en op personeel dat bij/omscholing nodig heeft voor doorstroming naar ander werk. Het is geen school, maar een plek waar vraag naar en aanbod van praktijkgericht werk elkaar vinden, waar ontmoeting plaatsvindt en waar mensen begeleid worden naar een gezonde en zorgeloze leefstijl. De BVS huist in het oude Emma-college in Heerlen-Noord en heeft naast een opleidings- ook een hotelierfunctie: met de activiteiten die daar plaatsvinden wordt bijgedragen aan onderhoud en verzorging van het gebouw. Op elk niveau kan een ambacht geleerd worden, zoals installatietechniek, lassen, tegelzetten of timmeren. Bekwame vaklieden leren een nieuwe lichting de kneepjes van het vak. Dit zijn bijvoorbeeld gepensioneerden of vakmensen die door lichamelijke klachten hun oude vak niet meer goed kunnen uitoefenen. Daarnaast begeleiden professionals de deelnemers in hun werknemersvaardigheden.

Door de deelname van de ROC’s uit de regio is het mogelijk om diploma’s en certificaten te behalen. Ondernemers en bedrijven investeren in de BVS door materialen en opdrachten ter beschikking te stellen. Door betrokkenheid van ondernemers sluiten de opleidingen direct aan op de werkomgeving, waarin deelnemers nadien terechtkomen.

De BVS wil inzicht in de meerwaarde, om verschillende redenen Stichting WerkvoorHeerlen, één van de initiatiefnemers van de BVS, heeft Rebel gevraagd een quick-scan uit te voeren naar de (maatschappelijke) baten van de BVS. Op korte termijn zodat de BVS onderbouwd aan investeerders kan laten zien welke waarde de vakschool oplevert, op lange termijn kunnen de uitkomsten van de quick scan gebruikt worden om de voortgang te monitoren en verdere sturing te geven aan het realiseren van waarde via de BVS. Uitgangspunten en scope van de studie Dit rapport heeft het karakter van een “quick scan”. Dat wil zeggen dat de verwachte maatschappelijke waarde van de BVS op hoofdlijnen in beeld is gebracht en de berekeningen vooral zijn gebaseerd op een combinatie van aannames, algemene en Heerlen-specifieke cijfers. De gemeente Heerlen heeft ons van relevante data voorzien. De kosten en baten zijn tevens niet netto contant gemaakt. Het is belangrijk te benoemen dat wij geen onderzoek hebben gedaan naar de haalbaarheid van ‘het concept BVS’, noch in termen van de geplande resultaten (succes van de BVS, bedrijfsplan, beschikbare doelgroep en banen etc.), noch in termen van kosten (zijn de begrote investeringen en exploitatiekosten realistisch?). Omdat de BVS nu nog niet ‘draait’, moet er een verwachting geformuleerd worden over de toekomstige resultaten.

Dit hebben we gedaan door vier verschillende scenario’s uit te werken, zie hoofdstuk 3.

2. Maatschappelijke baten van de BVS

7

Toelichting aanpak Effectenarena De “Effectenarena” is een instrument dat gebruikt kan worden voor uiteenlopende typen interventies en projecten. Het instrument is uitgegroeid tot een standaard dialooginstrument voor het inzichtelijk maken van het maatschappelijk rendement van verschillende typen projecten. Het wordt vaak gebruikt om maatschappelijke effecten van interventies in het sociale domein in beeld te brengen.

Stap 3: maatschappelijke effecten In de derde stap brengen we de maatschappelijke effecten die volgen uit de verschillende activiteiten in beeld. Wat zou er gebeuren in de maatschappij als de activiteiten uit stap 1 echt in de praktijk worden gebracht. Een deel van de verwachte effecten is direct afleidbaar uit de activiteiten, een ander deel volgt indirect.

Een ingevulde Effectenarena beschrijft de verwachtingen en beelden van betrokkenen over een toekomstig project. Tijdens een Effectenarena-sessie worden deze met elkaar gedeeld en kunnen deelnemers op elkaar reageren en samen tot nuanceringen en conclusies komen. Op 20 september jl. hebben we een Effectenarenasessie met de initiatiefnemers van de BVS en een medewerker van de gemeente Heerlen gehouden.

Stap 4: incasseerders in beeld In de vierde en laatste stap brengen we in beeld bij wie de effecten nu feitelijk landen: wie wordt er beter van of heeft er voordeel van?

In het kort bevat een Effectenarena vier stappen: Stap 1: interventie en resultaat In de eerste stap beschrijven we de activiteiten die tot de interventie behoren: wat gaat de BVS doen, welke activiteiten horen daarbij? Stap 2: investeerders in beeld In stap twee brengen we de partijen in beeld die een bijdrage leveren om de activiteiten van de BVS mogelijk te maken. De definitie van investeerders is met opzet ruim gekozen. Het gaat niet alleen om financiële bijdragen, maar ook om bijvoorbeeld tijd, materialen, afname van producten of een bijdrage in kennis.

Op de volgende pagina staat de uitkomst van de Effectenarena-sessie van 20 september jl. visueel samengevat.

NB op deze visualisatie ontbreken gezondheidseffecten. Het effect van het hebben van arbeid op de gezondheid blijkt diffuus, zie ‘Werk, zaligmakend of ziekmakend’ (WRR, 2020). Arbeid maakt voor een deel gezond – werklozen hebben gemiddeld een slechtere fysieke en mentale gezondheid – maar arbeid kan ook ziek maken (burn-outs, bedrijfsgevallen e.d.). Bovendien is er ook een omgekeerde relatie – een slechte gezondheid kan belemmerend werken om deel te nemen op de arbeidsmarkt – waardoor het ingewikkeld is om de causale relatie tussen beide vast te stellen. Mogelijk ontstaan er wel positieve gezondheidseffecten door de beweegactiviteiten die op de vakschool georganiseerd worden, maar de omvang hiervan is voor ons lastig in te schatten.

8

Uitkomsten Effectenarena

Zie separate bijlage voor de Effectenarena op originele grootte

9

Vier categorieën van effecten/baten Samenvattend zijn er vier categorieën baten die we kunnen onderscheiden. De focus van de quick-scan ligt op de directe effecten/baten van de BVS.

Categorie

Directe baten Een baan met (hoger) inkomen

Voor het individu

Nieuwe vaardigheden Verbeterde veiligheid en netheid in de omgeving

Voor de buurt

Verbeterde sociale cohesie

Voor de ondernemer/werkgever

Invullen van vacatures door werkgevers

Meer samenwerking tussen ondernemers

Gemeente

Minder kosten voor uitkeringen (PW)

Voor de overheid

Minder kosten voor Wmo Minder kans op problematische schulden Verbeterde dienstverlening door ontschotting Waardetoename gebouw

Rijk

Minder kosten voor uitkeringen (WW) Meer inkomsten door inkomstenbelasting Minder kosten voor toeslagen

10

Kwalitatieve beschrijving effecten (1/2) Voor het individu • Een baan met (hoger) inkomen: de opleidingsmogelijkheden van de BVS zorgen ervoor dat er een betere match komt tussen vraag naar en aanbod van praktisch opgeleid personeel in Heerlen. De Heerlenaren die in een uitkering zitten of daarin dreigen te raken, hebben door deelname aan de BVS meer kans om uit de uitkering te komen of deze te ontlopen. Inkomen uit werk is hoger dan een bijstandsuitkering, waardoor er sprake is van een stijging van het inkomen voor deze mensen. Bovendien kan bijscholing bij de BVS ervoor zorgen dat mensen werk op een hoger niveau kunnen gaan doen dan het werk dat ze nu hebben. • Nieuwe vaardigheden: de deelnemers aan de BVS krijgen een kans om nieuwe vaardigheden te leren en deze te laten erkennen via diploma’s of certificaten. Dit draagt bij aan de kans op werk (zie vorige punt) maar kan daarnaast ook een gevoel van waardering en zelfvertrouwen bij hen opleveren. Voor de buurt • Verbeterde veiligheid en netheid in de omgeving: het plan van de BVS houdt onder andere in dat deelnemers aan de BVS in de directe omgeving zorgdragen voor de buurt. Bijvoorbeeld door extra inzet als het gaat om groenvoorziening, schoonmaak of het uitvoeren van praktische klussen in de buurt.

Het plan is dat door de directe lijn met de gemeente zulke projecten makkelijk opgepakt kunnen worden en hierdoor de omgeving van de BVS een positieve verandering ondergaat.

•

Verbeterde sociale cohesie: de BVS gaat draaien op een veelvoud van betrokkenen, zoals inwoners van Heerlen, ondernemers en lokale verenigingen. Het bij elkaar brengen van deze verschillende stakeholders onder één dak bevordert het onderlinge contact en de sociale cohesie in Heerlen-Noord.

Voor de ondernemer/werkgever • Invullen van vacatures door werkgevers: voor werkgevers biedt de BVS een grotere kans om vacatures, die door tekorten nu moeilijk in te vullen zijn, op te lossen. Het gevolg daarvan is dat ze een hogere productie kunnen draaien, minder wervingskosten maken en/of minder arbeidskrachten uit het buitenland moeten halen. Daarvoor in ruil wordt van werkgevers een zekere inzet voor de BVS gevraagd. • Meer samenwerking tussen ondernemers: De BVS beoogt een samenwerking met verschillende ondernemers, bijvoorbeeld verschillende aannemers, schilderbedrijven, beveiligingsbedrijven e.d. Doordat deze bedrijven ook met elkaar optrekken in het ondersteunen van de BVS en het leveren van materialen, opdrachten en onderwijs aan deelnemers, is de verwachting dat hier positieve effecten uit voortkomen. Bijvoorbeeld samenwerkingen in de buurt of rondom het werven van personeel.

11

Kwalitatieve beschrijving effecten (2/2) Voor de overheid • Minder kosten voor uitkeringen, Wmo, toeslagen, subsidies: in het verlengde van het eerste effect geldt dat indien mensen een (hoger) inkomen uit werk hebben, ze minder recht hebben en gebruikmaken van PW- of WW-uitkeringen, inkomensafhankelijke toeslagen (met name huur- en zorgtoeslag; het effect op kind- en kinderopvangtoeslag kan in theorie beide kanten op werken) en subsidieregelingen. Ook valt te verwachten dat een (klein) deel van de deelnemers minder beroep zal doen op maatschappelijke ondersteuning (Wmo) omdat ze zelfredzamer worden door het hebben van werk. Naast de directe besparingen ontstaan er in potentie ook besparingen op de uitvoering (bijv. inzet consulenten voor begeleiding en re-integratie van uitkeringsgerechtigden). • NB de baten uit een besparing op PW-uitkeringen worden voor een

deel tenietgedaan door een afname van de middelen die de gemeente Heerlen zal ontvangen uit het Gemeentefonds als minder mensen een uitkering hebben. •

Minder kans op problematische schulden: vooral de mensen met een laag inkomen hebben kans om problematische schulden te ontwikkelen. Gemeenten in Nederland zijn verantwoordelijk voor schuldhulpverlening. Voor de deelnemers die vanwege de BVS een hogere kans op een baan met (hoger) inkomen hebben, neemt de kans op ontwikkelen van schulden af. Dit bespaart de gemeente Heerlen uitvoeringskosten en leidt voor de mensen die het betreft tot minder stress. Overigens zijn de mogelijke besparingen hiervan voor de gemeente Heerlen kleiner dan in sommige andere gemeenten. Heerlen heeft namelijk als beleid om uithuisplaatsingen (wat grote kosten met zich meebrengt, zoals het aanbieden van

• •

•

maatschappelijke opvang) ten alle tijden te voorkomen en desnoods de huur tijdelijk over te nemen. Meer inkomsten door inkomstenbelasting: meer mensen aan het werk betekent een hogere afdracht van inkomensbelasting. Verbeterde dienstverlening door ontschotting: de verwachting is dat dienstverlening, met name door de gemeente, efficiënter kan gebeuren doordat er ontschotting ontstaat tussen domeinen en alle dienstverlening aan een inwoner op één plek kan plaatsvinden, namelijk de vakschool. De meerwaarde zal grotendeels zitten in de effectiviteit van de BVS en een positieve waardering van deelnemers over de dienstverlening. Waardestijging gebouw BVS: circa €5M van de investeringssom (van in totaal ~7,5M) is bestemd voor de verbouwing van het gebouw waarin de BVS huisvest. Door deze investering stijgt direct de waarde van het gebouw. Stel dat de BVS over 20 jaar zou vertrekken, dan heeft het gebouw inmiddels wel zijn (technische) afschrijvingstermijn bereikt, maar heeft het waarschijnlijk wel een hogere marktwaarde dan als het niet zou worden verbouwd en die hele periode leeg zou blijven. Dat komt mede door de beoogde hotelierfunctie van de BVS: met activiteiten wordt bijgedragen aan onderhoud en verzorging van het gebouw. De gemeente profiteert als eigenaar van het gebouw van de waardestijging.

Het blijkt in de praktijk echter lastig en tijdrovend om te ramen hoeveel een pand na verbouwing in waarde stijgt, omdat dit niet kan op basis van vergelijkbare marktwaardes (zoals bij woningen of kantoren vaak gebeurt). Normaliter wordt de waardering van een dergelijk (nietstandaard) gebouw gemaakt op basis van de exploitatie (mogelijke huurinkomsten) en een risico-opslag.

3. Kosten en baten in verschillende scenario's

Waarom scenario’s?

14

Onzekerheid over de toekomst vangen we op door verschillende scenario’s te gebruiken, die passen bij de grootste risico’s We doen in dit rapport nadrukkelijk geen inhoudelijke beoordeling en toets op de haalbaarheid van de plannen, benodigde investeringen en/of verwachte resultaten van de BVS. Wel laten we zien wat er in verschillende alternatieve scenario’s zou gebeuren met de verhouding tussen kosten en baten. Daarmee zeggen we niet dat deze scenario’s ook allemaal echt haalbaar zijn; het heeft vooral als doel om een bandbreedte weer te geven waarbinnen de kosten en de baten zouden kunnen vallen zodra de vakschool operationeel is. De scenario’s die we hebben vormgegeven komen primair voort uit de twee risico’s die we signaleren: Risico 1 (baten): het aantal individuen naar werk per jaar wordt niet gehaald. [zie pagina 15-20] De omvang van veel van de maatschappelijke baten hangt af van het tempo waarin het de BVS lukt om mensen uit een (dreigende) uitkeringssituatie naar werk te helpen. De huidige ambitie van de BVS luidt dat de vakschool in staat moet zijn om per jaar ~300 extra uitkeringsgerechtigden naar werk te begeleiden. Daarnaast kan een uitkering worden voorkomen voor deelnemende jongeren (PW) en werknemers die dreigen ontslagen te worden (WW). Deze laatste groep is kleiner en hiervoor zijn geen ambitiecijfers genoemd.

Naar schatting van de BVS zal – na een ingroeifase van een aantal jaren – de populatie van in totaal ~800 deelnemers als volgt zijn opgebouwd:

• • •

~650 uitkeringsgerechtigden (waarvan dus ~300 extra per jaar naar werk) ~120 jongeren ~30 werknemers die worden bij-/omgeschoold en van werk-naarwerk begeleid

Per jaar ~300 mensen extra naar werk is erg ambitieus. Dit zou namelijk betekenen dat Heerlen in ongeveer 10 jaar tijd tot de top-10 gemeenten in Nederland zou komen te behoren (wat betreft minste uitkeringen). Als alternatieven gaan we uit van een 20% en 100% verbetering richting het Nederlands gemiddelde in 20 jaar tijd. Dit resulteert in respectievelijk ~23 en ~110 mensen per jaar extra naar werk. De gekozen termijn van 20 jaar geldt in alle scenario’s en volgt uit de afschrijvingstermijn voor het gebouw waarin de BVS huisvest. Risico 2 (kosten): het lukt de BVS niet volledig zelfvoorzienend te worden. [zie pagina 21] De kosten zijn geraamd op (eenmalig) ~€7.5M voor de verbouwing van het gebouw en ~€0.5M exploitatiekosten per jaar in 2022, 2023 en 2024 vanuit de gemeente Heerlen als exploitatiebijdrage. Daarna wil de BVS zelfvoorzienend zijn, door inzet van vrijwilligers en investeringen van ondernemers. Omdat het onzeker is of dit (reeds in 2024) gaat lukken, rekenen we een scenario door waarbij de gemeente ook in de jaren na 2024 een exploitatiebijdrage blijft doen.

15

Op dit moment behoort Heerlen met ~65 uitkeringen per 1.000 inwoners tot de 10 gemeenten met de hoogste uitkeringsgraad (PW)

Rotterdam, Heerlen, Arnhem, Leeuwarden, Den Haag, Amsterdam, Groningen, Enschede, Almelo, Vlissingen

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS.

Ameland, Rozendaal, Terschelling, Renswoude, Tubbergen, Sint-Anthonis, Reusel-de Mierden, Heeze-Leende, Drimmelen, Kapelle

16

Het plan van de BVS (~300 mensen / jaar extra naar werk) lijkt ambitieus en zou betekenen dat Heerlen in 2028 op het Nederlands gemiddelde zit Als we uitgaan van het streven van de BVS, namelijk jaarlijks 300 extra mensen uit een uitkeringssituatie naar werk begeleiden, dan zou dat betekenen dat Heerlen zich na ongeveer 6 jaar heeft opgewerkt uit de groep van 10 gemeenten met de meeste uitkeringen, naar het niveau van het Nederlands gemiddelde. Na ongeveer 10 jaar zou de situatie in Heerlen stabiliseren, omdat er naar verwachting ongeveer 3.000 Heerlenaren zijn die door de BVS extra naar werk te begeleiden zijn en de overige inwoners in de algemene bijstand niet direct de doelgroep van de vakschool zijn. Het lijkt een behoorlijk ambitieus scenario gezien de situatie in Heerlen.

2028: op niveau Nederlands gemiddelde (~33)

2031: stabilisatie verondersteld, want verwachting is dat er ~3.000 mensen naar werk begeleid kunnen worden

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS. Toelichting: om praktische redenen hebben we eventuele bevolkingsgroei of krimp niet meegenomen in berekeningen, maar zijn uitgegaan van gelijkblijvende inwonerstaantallen

17

Als alternatief toekomstbeeld berekenen we het scenario dat Heerlen in 20 jaar tijd 20% opschuift naar het NL gemiddelde

Rotterdam, Heerlen, Arnhem, Leeuwarden, Den Haag, Amsterdam, Groningen, Enschede, Almelo, Vlissingen

Ameland, Rozendaal, Terschelling, Renswoude, Tubbergen, Sint-Anthonis, Reusel-de Mierden, Heeze-Leende, Drimmelen, Kapelle

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS. Toelichting: om praktische redenen hebben we eventuele bevolkingsgroei of krimp niet meegenomen in berekeningen, maar zijn uitgegaan van gelijkblijvende inwonerstaantallen

18

Dat betekent dat er ongeveer 23 mensen / jaar extra vanuit een uitkering naar werk geleid zouden worden Als alternatieve berekening doen we de aanname dat de BVS dusdanig succesvol is dat Heerlen na 20 jaar BVS 20% opgeschoven is naar het Nederlands gemiddelde. Dit betekent dus dat als het Nederlands gemiddelde ongeveer 33 blijft, Heerlen na 20 jaar van 65 uitkeringen per 1.000 inwoners verbetert naar 59 uitkeringen per 1.000 inwoners (65-33=32, 20% van 32=~6 en 65-6=59). Als we dat verdelen over 20 jaar betekent het jaarlijks ~23 mensen extra naar werk vergeleken met de huidige situatie in Heerlen. Dit is een stuk minder ambitieus dan de 300 in het plan van de BVS, maar betekent alsnog een significante verbetering.

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS. Toelichting: om praktische redenen hebben we eventuele bevolkingsgroei of krimp niet meegenomen in berekeningen, maar zijn uitgegaan van gelijkblijvende inwonerstaantallen

19

Een ander alternatief toekomstbeeld is dat Heerlen in 20 jaar tijd volledig (100%) opschuift naar het NL gemiddelde

Rotterdam, Heerlen, Arnhem, Leeuwarden, Den Haag, Amsterdam, Groningen, Enschede, Almelo, Vlissingen

Ameland, Rozendaal, Terschelling, Renswoude, Tubbergen, Sint-Anthonis, Reusel-de Mierden, Heeze-Leende, Drimmelen, Kapelle

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS. Toelichting: om praktische redenen hebben we eventuele bevolkingsgroei of krimp niet meegenomen in berekeningen, maar zijn uitgegaan van gelijkblijvende inwonerstaantallen

20

Dat zou betekenen dat er ongeveer 110 mensen / jaar extra vanuit een uitkering naar werk geleid worden Als tweede alternatieve berekening doen we de aanname dat de BVS dusdanig succesvol is dat Heerlen na 20 jaar BVS volledig is opgeschoven naar het Nederlands gemiddelde. Dit betekent dat als het Nederlands gemiddelde ongeveer 33 blijft, Heerlen na 20 jaar van 65 uitkeringen per 1.000 inwoners verbetert naar 33 uitkeringen per 1.000 inwoners. Als we dat verdelen over 20 jaar betekent het jaarlijks ~110 mensen extra naar werk vergeleken met de huidige situatie in Heerlen.

Bron: waarstaatjegemeente.nl en CBS. Toelichting: om praktische redenen hebben we eventuele bevolkingsgroei of krimp niet meegenomen in berekeningen, maar zijn uitgegaan van gelijkblijvende inwonerstaantallen

21

Aan de kostenkant bestaat een risico dat het de BVS niet lukt om na 2024 volledig zelfvoorzienend te zijn In de plannen van de BVS wordt ervan uitgegaan dat de gemeente Heerlen de jaarlijkse exploitatiekosten van ~€0.5M dekt voor 2022, 2023 en 2024 en dat de BVS hierna zelfvoorzienend is. De exploitatiebegroting is als volgt opgebouwd door de BVS: Exploitatiebegroting Kosten overhead 15% Kosten materiaal exploitatie gebouw Kosten verbinding naar wijken Totaal

Kosten 225.000 150.000 150.000 525.000

De BVS voorziet zelfvoorzienend te worden door inzet van: • Inwoners van Heerlen, als het gaat om opleiding en training van de deelnemers aan de vakschool • Ondernemers/werkgevers, doordat zij opdrachten uitzetten bij de vakschool zonder hiervoor facturen te sturen (het werk wordt immers gedaan voor niets door kandidaten van de vakschool) en de benodigde materialen leveren • Initiatiefnemers van de BVS, zoals het WSP, WerkvoorHeerlen en Praktech die nu al (deels) bekostigd worden door de gemeente Heerlen, kunnen inzet leveren aan de BVS vanuit deze bestaande relatie • Deelnemers zouden zelf kunnen betalen voor deelname aan de BVS

Een risico is dat het de BVS niet lukt om (al in 2024) zelfvoorzienend te worden. Bijvoorbeeld omdat ondernemers/werkgevers niet voor langere termijn bereid zijn te investeren in de vakschool. Of omdat deelnemers niet kunnen of willen betalen voor deelname aan de vakschool. Dat kan betekenen dat er in een later stadium toch publieke middelen nodig zijn om de exploitatiekosten te dekken.

22

We hebben daarom vijf verschillende scenario’s doorgerekend waarin we rekening houden met deze risico's •

Scenario 1: Ambitie van de BVS Het plan van de BVS gaat uit van ~300 mensen per jaar (extra versus de huidige situatie in Heerlen) die naar werk worden begeleid. Die mensen zouden zonder de BVS niet naar werk begeleid worden en in een uitkeringssituatie blijven verkeren.

•

Scenario 2: Break even situatie In het Break even scenario rekenen we door hoeveel mensen ieder jaar naar werk begeleid zouden moeten worden (extra vs. huidige situatie in Heerlen) om over de looptijd van 20 jaar BVS de kosten en maatschappelijke baten tegen elkaar af te kunnen strepen.

•

Scenario 3: BVS realiseert 20% verbetering naar NL gemiddelde In scenario 3 rekenen we door hoe de kosten en baten eruitzien als we ervan uit zouden gaan dat de vakschool een 20% verbetering (ten opzicht van het Nederlands gemiddelde) voor Heerlen realiseert in de komende 20 jaar.

•

Scenario 4: BVS realiseert 20% verbetering naar NL gemiddelde en BVS wordt niet zelfvoorzienend In scenario 4 rekenen we met dezelfde verbetering als in scenario 3, maar gaan we er daarbij ook nog van uit dat de BVS niet zelfvoorzienend kan worden en jaarlijks een ~€0.5M bijdrage voor de exploitatiekosten ontvangt van de gemeente Heerlen.

• •

Scenario 5: BVS realiseert verbetering naar NL gemiddelde In scenario 5 sluiten we aan bij de ambitie van de gemeente Heerlen in het kader van de stedelijke vernieuwing Heerlen-Noord, namelijk opschuiven naar NL gemiddelde. We gaan uit van verbetering naar het Nederlands gemiddelde in 20 jaar tijd.

Uitkomst analyse kosten en baten

24

In alle scenario’s wegen de gekwantificeerde baten op tegen de kosten (1/2) SCENARIO 1: Ambitie BVS

SCENARIO 2: Break even

SCENARIO 3: 20% verbetering t.o.v. NL gemiddelde

Totale kosten: €9M + PM Totale baten: €114M + PM Zelfvoorzienend per: 2024 Individuen uitkering naar werk: 3.000 Individuen werk naar werk: 600

Totale kosten: €9M + PM Totale baten: €9M + PM Zelfvoorzienend per: 2024 Individuen uitkering naar werk: 237 Individuen werk naar werk: 34

Totale kosten: €9M + PM Totale baten: €19M + PM Zelfvoorzienend per: 2024 Individuen uitkering naar werk: 460 Individuen werk naar werk: 71

Legenda

Kosten Gemeente

Baten Individu

Kosten Rijk

Baten Rijk Baten Gemeente*

* de baten die bij de gemeente Heerlen neerslaan bestaan voor bijna 100% uit besparing op PW-uitkeringen; de besparing op Wmo-kosten en schuldhulpverleningstrajecten blijkt marginaal. We hebben hierbij geen rekening gehouden met een afname van middelen uit het Gemeentefonds die de gemeente zal ervaren, zoals eerder beschreven.

25

In alle scenario’s wegen de gekwantificeerde baten op tegen de kosten (2/2) SCENARIO 4: 20% verbetering en niet zelfvoorzienend

SCENARIO 5: Verbetering naar NL gemiddelde

Totale kosten: €18M + PM Totale baten: €19M + PM Zelfvoorzienend per: niet Individuen uitkering naar werk: 460 Individuen werk naar werk: 71

Totale kosten: €9M + PM Totale baten: €83M + PM Zelfvoorzienend per: 2024 Individuen uitkering naar werk: 2.194 Individuen werk naar werk: 439

Legenda

Kosten Gemeente

Baten Individu

Kosten Rijk

Baten Rijk Baten Gemeente

26

Conclusie: zelfs in minder ambitieuze scenario's dan het plan van de BVS is de maatschappelijke meerwaarde aanzienlijk Rekening houdend met de risico’s wegen de baten ruimschoots op tegen kosten In alle doorgerekende scenario’s (behalve uiteraard break even) zijn de door ons berekende baten hoger dan kosten. In de oorspronkelijke ambitie van de BVS (scenario 1) zijn de baten zelfs bijna 13 keer hoger dan de kosten, in scenario 5 ongeveer 9 keer. In de meer gematigde scenario’s, waarin ook rekening is gehouden met de geïdentificeerde risico’s, zijn de baten ruim twee keer zo hoog (scenario 3) of ~€1M hoger dan de kosten (scenario 4). Kortom, ook als we rekening houden met deze risico’s, is de verwachte meerwaarde van de BVS aanwezig. Monitoring aan te bevelen om effect zichtbaar te maken Omdat de effectiviteit van de BVS op voorhand nog moeilijk te bepalen is, is het aan te bevelen om een (lichte) monitoring op te zetten, met name gefocust op de jaarlijkse kosten en het aantal mensen dat per jaar extra aan het werk komt door de BVS (daling in Heerlen). Zodat na een aantal jaren met meer zekerheid uitspraken gedaan kunnen worden over het slagen van de vakschool en er waar nodig bijgestuurd kan worden. Baten vallen grotendeels bij gemeente De meerderheid van de baten (ongeveer 2/3e) komt voor rekening van de gemeente, bijna uitsluitend door de besparing op uitkeringen

(waarbij dus geen rekening is gehouden met een andere verdeling van middelen uit het Gemeentefonds). De verdeling van waar de baten van de BVS terechtkomen ziet er als volgt uit: • Baten bij gemeente: ~66%, door besparingen op uitkeringen (en op kosten Wmo en schuldhulpverlening) • Baten bij individu: ~17%, als gevolg van een hoger inkomen • Baten bij Rijk ~16%, door besparing op uitkeringen (WW), toeslagen en door extra inkomen vanuit de inkomstenbelasting Aanvullend zijn er niet gekwantificeerde kosten en baten (“+PM”) Tot slot geven we nog een nuancering mee. In voorgaande overzichten is een +PM opgenomen. Dit staat voor een Pro Memorie, ofwel nog te specificeren post. Vanwege het quick-scan karakter van deze studie ontbreken er zowel aan de kosten- als batenkant nog bedragen die op basis van verdere studie mogelijk gekwantificeerd kunnen worden. Bij de kosten hebben we bijvoorbeeld geen goed zicht op de waarde van de inzet (tijd) en materialen die ondernemers en werkgevers leveren om een bijdrage te doen aan de BVS. Bij de baten gaat het om posten die in de Effectenarena-plaat staan genoemd maar niet gekwantificeerd konden worden en de waardestijging van het gebouw.

BIJLAGEN

Bijlage 1 Data handboek

29

Individu | Een baan met (hoger) inkomen

Baten i ndi vi du : Een ba a n met (hoger) i nkomen O nderwerp

Input

Uitgangspunt en / toelichting

Huidige situatie

Inkomen uitkering

€16.104

Hoogte PW-uitkering, incl. vakantietoeslag Bron: Gemeente Heerlen

Na interventie BVS

Inkomen baan

€20.632

Hoogte minimumloon (netto), incl. vakantietoeslag. Bron: Rijksoverheid

Duur

Gemiddelde duur uitkering

77 weken

Gemiddelde duur PW-uitkering Bron: Gemeente Heerlen – Divosa rapportage

Baten

Uitgaande van een periode van 77 weken.

Baten per individu

€ 6.209

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 18,6 mln

In 20 jaar worden 3.000 mensen van een uitkering aan een baan geholpen.

Sc. 2: Break even situatie

€ 1,5 mln

In 20 jaar worden 237 mensen van een uitkering aan een baan geholpen.

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 2,9 mln

In 20 jaar worden 460 mensen van een uitkering aan een baan geholpen.

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 13,6 mln

In 20 jaar worden 2.194 mensen van een uitkering aan een baan geholpen.

30

Overheid | Minder kosten voor uitkeringen

Baten overhei d: Minder kosten voor uitkeringen O nderwerp PW-uitkering

WW-uitkering

Uitvoeringskosten

Baten

Input

Uitgangspunt en / toelichting

Hoogte PW-uitkering

€ 14.911

Hoogte PW-uitkering. Bron: Gemeente Heerlen

Gemiddelde duur

77 weken

Gemiddelde duur PW-uitkering Bron: Gemeente Heerlen – Divosa rapportage

Gemiddelde hoogte WWuitkering

€ 25.550

Aanname: Op basis van modaal inkomen (€ 36.500) x 70% Bron: Randstad

Gemiddelde duur WWuitkering

7 maanden

Uitvoeringskosten per uitkering

€ 2.900

Baten per individu (PW) Baten per individu (WW)

€ 24.980 € 18.230

Uitgaande van een periode van 77 weken. Uitgaande van een periode van 7 maanden.

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 85,9 mln

In 20 jaar worden 3.000 mensen van een uitkering aan een baan geholpen en 600 mensen van werk naar werk.

Sc. 2: Break even situatie

€ 6,8 mln

In 20 jaar worden 237 mensen van een uitkering aan een baan geholpen en 47 mensen van werk naar werk.

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 13,2 mln

In 20 jaar worden 460 mensen van een uitkering aan een baan geholpen en 92 mensen van werk naar werk.

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 62,8 mln

In 20 jaar worden 2.194 mensen van een uitkering aan een baan geholpen en 439 mensen van werk naar werk.

Gemiddelde berekend Bron: Gemeente Heerlen Bron: https://www.consultancy.nl/nieuws/24796/gemeente-2900-kwijtaan-uitvoering-bijstandsuitkering

31

Overheid | Minder kosten voor Wmo

Baten overhei d: Minder kosten voor Wmo O nderwerp WMO uitvoeringskosten

WMO maatwerkvoorzienin gen

Baten

Input

Uitgangspunt en / toelichting Van 4.400 PW-ers, gebruiken 580 mensen Wmo Bron: Gemeente Heerlen

Aandeel van PW-ers met Wmo gebruik

13,18%

Aandeel minder Wmo gebruik door deelname vakschool

20%

Aanname

Gemiddelde uitvoeringskosten per Wmo voorziening

€ 592

Bron: https://www.consultancy.nl/nieuws/24796/gemeente-2900-kwijtaan-uitvoering-bijstandsuitkering

Gemiddelde uitgaven per Wmo client

€ 3.517

Berekening op basis van CBS-cijfers (gerealiseerde uitgaven Wmo / Wmo clienten) Bron: CBS

Baten per individu (uitvoering) Baten per individu (vergoeding)

€ 592 € 5.208

Uitgaande van een periode van 77 weken.

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 0,5 mln

In 20 jaar gebruiken 79 mensen minder Wmo door uitstroom naar werk

Sc. 2: Break even situatie

€ 0,0 mln

In 20 jaar gebruiken 6 mensen minder Wmo door uitstroom naar werk

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 0,1 mln

In 20 jaar gebruiken 12 mensen minder Wmo door uitstroom naar werk

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 0,3 mln

In 20 jaar gebruiken 58 mensen minder Wmo door uitstroom naar werk

32

Overheid | Minder kosten voor toeslagen

Baten overhei d: Minder kosten voor toeslagen O nderwerp Toeslagen

Huurtoeslag

Zorgtoeslag

Baten

Input

Uitgangspunt en / toelichting

Aandeel van PW-ers met toeslag

85,0%

Bron: huurtoeslag, wie krijgt hoeveel (CBS)

Reductie op toeslag door hoger inkomen

27,2%

Op basis van proefberekening: minimuminkomen vs bijstandsniveau Bron: Belastingdienst

Gemiddeld bedrag aan huurtoeslag per jaar

€ 2.717

Gemeente Heerlen

Gemiddeld bedrag aan zorgtoeslag per jaar

n.v.t.

Hoogte zorgtoeslag is gelijk voor bijstandsniveau en minimumloon (Bron: Belastingdienst), dus is aanname: geen verandering zorgtoeslag

Baten per individu

€ 1.095

Uitgaande van een periode van 77 weken.

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 2,8 mln

In 20 jaar gebruiken 2.550 mensen minder huurtoeslag door uitstroom naar werk (hoger inkomen).

Sc. 2: Break even situatie

€ 0,2 mln

In 20 jaar gebruiken 201 mensen minder huurtoeslag door uitstroom naar werk (hoger inkomen).

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 0,4 mln

In 20 jaar gebruiken 391 mensen minder huurtoeslag door uitstroom naar werk (hoger inkomen).

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 2,0 mln

In 20 jaar gebruiken 1.865 mensen minder huurtoeslag door uitstroom naar werk (hoger inkomen).

33

Overheid | Meer inkomsten door inkomstenbelasting

Baten overhei d: Meer inkomsten door inkomstenbelasting O nderwerp

Input

Uitgangspunt en / toelichting

Huidige situatie

Inkomen uitkering

€14.911

Hoogte PW-uitkering. Bron: Gemeente Heerlen

Na interventie BVS

Inkomen baan

€20.412

Hoogte minimumloon. Bron: Rijksoverheid

Belasting

Gemiddeld belastingtarief bij inkomen van € 20.412

Baten

6,4%

Berekening: In 2021 met € 20.412 als inkomen uit werk, geen auto van de zaak, geen eigen woning en geen andere aftrekposten. Bron: Belastingdienst

Baten per individu

€ 1.934

Uitgaande van een periode van 77 weken.

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 5,4 mln

In 20 jaar worden 3.000 mensen van een uitkering aan een baan geholpen met hogere inkomstenbelasting.

Sc. 2: Break even situatie

€ 0,4 mln

In 20 jaar worden 237 mensen van een uitkering aan een baan geholpen met hogere inkomstenbelasting.

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 0,8 mln

In 20 jaar worden 460 mensen van een uitkering aan een baan geholpen met hogere inkomstenbelasting.

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 4,0 mln

In 20 jaar worden 2.194 mensen van een uitkering aan een baan geholpen met hogere inkomstenbelasting.

34

Overheid | Minder kans op problematische schulden

Baten overhei d: Minder kans op problematische schulden O nderwerp

Schulden

Schuldhulpverlening

Huur

Baten

Input

Uitgangspunt en / toelichting

Aandeel PW-ers met schulden

36,8 %

Aandeel huishoudens minder met schulden door vakschool

25%

Kosten schuldhulpverlening

€ 2.173

Bron: Gemeente Heerlen Aanname Eerder onderzoek van Rebel Bron: MKBA NPRZ

Gemiddeld gebruik van schuldhulpverlening

15%

Bron: https://nos.nl/artikel/2287062-minder-mensen-bijschuldhulpverlening-gemiddelde-schuld-stijgt

Kans op afsluiting nutsbedrijven en huurderving

13%

Bron: Panteia, "Amsterdam: Vroeg eropaf / Schuldhulpverlening loont!"

Kosten afsluiting per huishouden nutsbedrijven

€ 790

Bron: Panteia, "Amsterdam: Vroeg eropaf / Schuldhulpverlening loont!"

Gemiddelde huur sociale huurwoning

€5,697

Aanname: gemiddelde huurprijs van € 475 (=75% van eerste aftoppingsgrens)

Baten per individu (schuldh.) Baten per individu (huur)

€ 2.173 € 3.638

Uitgaande van een huurderving van 6 maanden

Sc. 1: Ambitie van BVS

€ 0,5 mln

In 20 jaar komen 239 huishoudens minder in de schuldhulpverlening en 124 huishoudens minder met huurschulden

Sc. 2: Break even situatie

€ 0,0 mln

In 20 jaar komen 19 huishoudens minder in de schuldhulpverlening en 10 huishoudens minder met huurschulden

Sc. 3/4: BVS realiseert 20% verschuiving naar NL gem

€ 0,1 mln

In 20 jaar komen 37 huishoudens minder in de schuldhulpverlening en 19 huishoudens minder met huurschulden

Sc. 5: Verschuiving naar NL gemiddelde

€ 0,4 mln

In 20 jaar komen 175 huishoudens minder in de schuldhulpverlening en 91 huishoudens minder met huurschulden

Anne-Floor Bonk

Judith Gunnink

Radboud Koning

+31 6 24 89 21 19

+31 6 13 07 19 78

+31 6 14 93 89 83

Anne-Floor.Blonk@Rebelgroup.com

Judith.gunnink@rebelgroup.com

Radboud.Koning@Rebelgroup.com

Rotterdam

Amsterdam Düsseldorf

Londen Antwerpen Washington DC

Mumbai

Wijnhaven 23 3011 WH Rotterdam Nederland +31 10 275 59 90

Nairobi Jakarta

Johannesburg

info@rebelgroup.com www.rebelgroup.com

36

Over Rebel No change without a Rebel Rebels werken aan de vraagstukken van de toekomst op het gebied van duurzaamheid, transport, gebiedsontwikkeling, zorg en de sociale sector. Wij maken impact, niet alleen als adviseur maar ook als investeerder. Want wie gelooft in zijn eigen adviezen, investeert mee. Toegewijd aan het creëren van verandering, initiëren en realiseren we ook onze eigen projecten. We leveren kwaliteit op het gebied van o.a. strategisch advies & ontwikkeling, beleidsanalyses & evaluatie, partnership consulting & contracten, financieel advies & modellering en investeren & fondsbeheer. Samen buiten de lijntjes kleuren Het Rebel-avontuur begon in 2002 met tien stoelen. Aan een grote ronde tafel besloten de eerste Rebels – na een carrière bij adviesbureaus – een eigen onderneming te starten. Eentje zonder kaders, hiërarchie en bazen. Een plek waarbinnen iedereen zijn beste zelf kan zijn. Alles wat we in ons hebben, leggen we op tafel. Intrinsieke motivatie, de drang om verandering te brengen, inhoud en één focus: impactvolle projecten realiseren, wereldwijd. Inmiddels werken we met meer dan 180 Rebels vanuit onze kantoren in Rotterdam, Amsterdam, Antwerpen, Düsseldorf, Washington D.C., Nairobi, Johannesburg, Mumbai, Manila en Jakarta.

Hoe we op die dag met elkaar begonnen, is hoe we vandaag werken voor en met onze samenwerkingspartners: op basis van vertrouwen. In alles wat we doen – en dat is veel – is ons streven om een positieve impact op de wereld te hebben. Op het raakvlak van publiek en privaat, omdat ons Rebel-rode hart daar ligt waar maatschappelijke waarden en privaat ondernemerschap samenkomen. Een ambitieuze doelstelling misschien, maar wel één die uitdaagt. We nodigen iedereen uit aan te schuiven en onderdeel te worden van de verandering. Samen buiten de lijntjes kleuren. Als overheid, bedrijf en individu.