Bijlage 2 - Statich & stadich, Strategisch gebiedsperspectief voor parklandschap Oranjewoud (dec 2023)

ANALYSEDOCUMENT GEBIEDSPERSPECTIEF ORANJEWOUD December 2023 | ‘s-Hertogenbosch

Opdrachtgever:

INHOUD 1

Inleiding

3

4

Hoofdconclusies gebiedsanalyse

44

1.1

Aanleiding en doel gebiedsperspectief

4

4.1

Hoofdconclusies

45

1.2

Proces en werkzaamheden

5

Uitgangspunten en autonome ontwikkelingen parklandschap Oranjewoud

6

Bijlagen

47

2

5

2.1

Introductie

7

2.2

Historische achtergrond

8

2.3

Ruimtelijk-economische structuur

11

2.4 2.5

Cultuurhistorische uitgangspunten

12 14

2.6 2.7

Uitgangspunten inwoners Oranjewoud Autonome ontwikkelingen

16 17

2.8

Conclusies

18

3

Analyse drukte, draagvlak en draagkracht

19

3.1 3.2

Introductie Feitelijke drukte

20 21

3.3

Draagvlak

26

3.4 3.5

Draagkracht

38

Conclusies

42

Ecologische uitgangspunten

2

1

0.1

Inleiding

Bron: https://www.ngoudenplak.nl/beeldbank/

3

1.1. AANLEIDING EN DOEL GEBIEDSPERSPECTIEF Aanleiding Parklandschap Oranjewoud ligt ten oosten van Heerenveen. De lommerrijke lanen, bossen, landhuizen, waterpartijen en landerijen zijn een vorstelijke omgeving met cultuurhistorische waarde en natuurwaarde. Het gebied is aantrekkelijk om in te wonen en te recreëren. De activiteiten in en rondom het parklandschap leiden bij inwoners, ondernemers en grondeigenaren/beheerders tot zorgen over de druk op het gebied. Bovendien kunnen diverse plannen van initiatiefnemers de druk op het gebied verder laten toenemen. De vraag is aan de orde in hoeverre het gebied en bewoners de bezoekersstromen nog kunnen dragen. Mede hierom heeft het college in het hoofdlijnenakkoord een onderzoek aangekondigd en heeft de gemeenteraad een motie aangenomen waarin gevraagd wordt om de druk in het parklandschap te onderzoeken en een gebiedsuitwerking te maken. Hiermee wordt de ontwikkelvisie uit 2013 - waar het devies “behoud door ontwikkeling” was - geactualiseerd. Een belangrijk uitgangspunt voor het nieuwe gebiedsperspectief is dat toekomstige ontwikkelingen in samenhang worden beoordeeld en aansluiten bij wat passend is in en versterkend

aan het gebied. Zo blijft het parklandschap ook in de toekomst een unieke plek.

Een gebiedsanalyse als basis Het doel is het opstellen van een integraal gebiedsperspectief voor Oranjewoud. Daarbij is het belangrijk dat de juiste afwegingen worden gemaakt en het perspectief kan rekenen op draagvlak. Een eerste stap in het proces is het opstellen van een gebiedsanalyse van de historische en beschermde waarden van/in het gebied. Dit bevat onder andere: ➢ Kwantificering van de draagkracht van het gebied; ➢ Inventarisatie van de beleefde druk; ➢ Een analyse van de harde en wenselijke opgaven; ➢ Een analyse van de draagkracht in relatie tot het aantal bezoekers; ➢ Een analyse van de aanbevelingen inzake leefstijlen van bezoekers en inwoners. Voorliggend rapport toont de gebiedsanalyse voor parklandschap Oranjewoud. Komende tijd wordt op basis van deze gebiedsanalyse met betrokkenen het gesprek gevoerd over het gewenste perspectief.

Eerst een gebiedsanalyse, daarna een logisch volgend perspectief, met oog voor draagvlak en draagkracht

4

1.2. PROCES EN WERKZAAMHEDEN Proces Ginder is door de gemeente Heerenveen gevraagd het proces rondom het opstellen van het gebiedsperspectief zowel inhoudelijk als procesmatig te begeleiden. Het opstellen van het gebiedsperspectief doet Ginder niet alleen, maar nadrukkelijk samen met de gemeente en betrokken partijen in het gebied. Om tot voorliggend analysedocument te komen, zijn de volgende onderzoeken en procesmatige stappen uitgevoerd: Diverse gesprek met de ambtelijke projectgroep; Startgesprek betrokken wethouder; Gebiedsschouw langs en door Oranjewoud onder begeleiding van betrokken ambtenaren; Een eerste overleg met de klankbordgroep bestaande uit een diverse afvaardiging van gebiedspartners en vertegenwoordigers van Oranjewoud (zie bijlage 1 voor een totaaloverzicht); Gesprek met de landgoedeigenaren; Doornemen van relevante basisinformatie zoals beleidsdocumenten, onderzoekrapportages, planologische kaders zoals Beschermd Dorpsgezicht, Visie Lanen in Oranjewoud etc.; Analyse van de historische ontwikkeling van het Oranjewoud; Acht verdiepende gesprekken met o.a.

RCE, Staatsbosbeheer, ondernemers en evenementenorganisatoren; Kwantificeren bezoekersaantallen aan de hand van Resonodata; Fysieke bezoekersenquête onder 407 bezoekers in juni en juli 2023; Inwonersenquête (N1)= 553) verspreid via de gemeentelijke website, social media, een advertentie in Heerenveense Courant, een flyer bij ondernemers in het gebied en posters bij parkeerplaatsen; Kinderenquête gehouden onder basisschoolleerlingen van groep 7 & 8

(N=257); Analyse draagkracht in relatie tot het aantal bezoekers op basis van expert interviews en open sources; Analyse van de leefstijlen op basis van de Leefstijlvinder en de Toolkit Natuurbeleving.

Gebiedsafbakening Oranjewoud In voorliggend analysedocument wordt – tenzij anders aangegeven – dezelfde gebiedsafbakening gebruikt als in het bestemmingsplan Beschermd Dorpsgezicht het Oranjewoud (2013) en de in 2020 opgestelde visie Lanen Oranjewoud.

Afbeelding 1. Gebiedsafbakening Oranjewoud (bron: bestemmingsplan Beschermd Dorpsgezicht het Oranjewoud, 2013) 5

1.

“N” staat voor het aantal respondenten (de steekproef) dat heeft deelgenomen aan het onderzoek.

2

Uitgangspunten en autonome ontwikkelingen parklandschap Oranjewoud

6

Bron: https://www.ngoudenplak.nl/beeldbank/

2.1. INTRODUCTIE Om grip te krijgen op de situatie in parklandschap Oranjewoud is het relevant eerst te kijken hoe het park in het verleden is ontstaan en welke rol het park heeft gespeeld in Heerenveen en de regio (paragraaf 2.2.). Vervolgens kijken we op hoofdlijnen vanuit een ruimtelijk-economisch, cultuurhistorisch, ecologisch en leefbaarheid opzicht hoe het park momenteel functioneert en wat de belangrijkste randvoorwaarden zijn vanuit beleid (paragraaf 2.3. – 2.6.). Ten slotte sommen we een aantal autonome ontwikkelingen op die de komende jaren in bepaalde mate een impact gaan hebben op de bezoekersaantallen in parklandschap Oranjewoud (paragraaf 2.7.). We ronden dit hoofdstuk af met enkele conclusies (paragraaf 2.8.).

7

Bron: Het Andere Friesland

2.2. HISTORISCHE ACHTERGROND Ontstaansgeschiedenis Oranjewoud Oranjewoud, gelegen in de provincie Fryslân, heeft een lange geschiedenis die teruggaat tot de 17e eeuw. Het gebied kreeg zijn naam vanwege de band met het Huis van Oranje-Nassau, de koninklijke familie van Nederland. In 1676 werd Oranjewoud aangelegd als een landschapspark rondom het landgoed Oranjewoud, eigendom van stadhouder Hendrik Casimir II van Nassau-Dietz. Het park was bedoeld als een buitenverblijf voor de adellijke familie en werd ontworpen in de formele barokstijl, met symmetrische paden, waterpartijen en beeldhouwwerken.

Slot Oranjewoud (1754) (bron: https://oranjewoudhistorie.nl/aristocratie-en-adel/)

In de loop der tijd heeft Oranjewoud verschillende transformaties ondergaan. In de 18e eeuw werd het park omgevormd tot een Engels landschapspark, waarbij de nadruk werd gelegd op natuurlijke elementen zoals glooiende gazons, kronkelende paden en pittoreske bruggen. In de 19e eeuw werd Oranjewoud een geliefde bestemming voor de welgestelde burgerij, die genoot van de rust en schoonheid van het park. In deze periode werden er ook diverse villa's en landhuizen gebouwd in de omgeving van Oranjewoud, wat het gebied extra allure gaf. De landgoederen dienden als zomerverblijf voor de stadhouderlijke familie. Voor onderhoud van de bossen en dienstverlening in de landhuizen waren arbeiders nodig. Deze werklieden vestigden zich in de omgeving van hun werk en door de jaren heen ontstond het dorp Oranjewoud.

Ontwikkeling toeristisch-recreatieve functie

Engels Landschapspark de Overtuin. (bron: https://oranjewoudhistorie.nl)

Het fraaie Oranjewoud trok van oudsher veel dagjesmensen aan (zie bijlage 2). In 1834 werd hotel ‘Heidewoud’ door logementhouder en tuinman Johan Meijer gesticht. De familie Tjaarda nam dit hotel in 1877 over. In die jaren verschenen ook de eerste dagattracties voor bezoekers; van de speeltuin tegenover het hotel in 1891 tot een houten uitkijktoren of ‘belvédère’ in het Tjaarda’s bos en een doolhof van 8.000 beukenboompjes met een lachkabinet in het midden. Oranjewoud werd door al deze initiatieven steeds aantrekkelijker voor dagjesmensen. Na WOII zette de trend van een toename van bezoekers zich door. Na de overdracht van het landgoed Oranjewoud aan de Stichting Het Oranjewoud in 1954, werd er gestart met de ontwikkeling van het gebied om het voor het publiek toegankelijker te maken. Het doel was om de prachtige natuurlijke en culturele kenmerken van Oranjewoud te behouden en tegelijkertijd bezoekers de mogelijkheid te bieden om van het gebied te genieten.

Hotel Tjaarda 1937 (bron: https://oranjewoudhistorie.nl)

8

De landgoederen haalden in het verleden hun opbrengsten voornamelijk uit het productiebos en pacht van landbouwbedrijven. Deze inkomsten liepen de afgelopen decennia echter terug, waardoor gezocht is naar alternatieve inkomstenbronnen. De gastvrijheidsfunctie is hier een van. Zodoende zijn er de afgelopen decennia verdere inspanningen geleverd om Oranjewoud aantrekkelijk te maken voor bezoekers. Er werden wandelpaden aangelegd die bezoekers door de weelderige bossen en langs schilderachtige waterpartijen leiden. Daarnaast werden er picknickplaatsen gecreëerd en werden er informatieborden geplaatst om bezoekers te informeren over de flora, fauna en geschiedenis van het gebied.

Ansichtkaart: Belvedère-toren en speeltuin bij Tjaarda

Naast de natuurlijke schoonheid zijn in Oranjewoud ook culturele voorzieningen ontwikkeld. De realisatie van Museum Belvedère, met aandacht voor moderne en hedendaagse kunst, in 2004 is hiervan het bekendste voorbeeld. Ook worden er verschillende culturele evenementen georganiseerd, waaronder tentoonstellingen, concerten en theaterstukken. Deze evenementen dragen bij aan de reputatie van Oranjewoud als een culturele locatie. Met de bouw van de woonwijk Skoatterwâld aan het begin van de 21e eeuw, is het aantal woningen nabij Oranjewoud fors uitgebreid. Daarmee nam ook de recreatieve functie van Oranjewoud als ‘uitloopgebied voor het omliggende verstedelijkte gebied’ verder toe. De kaarten op de volgende pagina laten zien dat de verstedelijking steeds meer richting Oranjewoud is gegroeid. Desondanks zijn de contouren van Oranjewoud, zoals herkenbaar in de 19e eeuw, vandaag de dag nog steeds goed zichtbaar. De hoge beschermingsgraad doet wat dat betreft zijn werk. Door de jaren heen heeft Oranjewoud zijn populariteit zien groeien. Het gebied trekt jaarlijks vele bezoekers, zowel uit de directe omgeving als van daarbuiten. Het behoud van de natuurlijke en culturele waarden blijft echter een belangrijk aandachtspunt, waarbij de nadruk ligt op het borgen van een goede balans tussen leefbaarheid, cultuurhistorische, ecologische en economische kwaliteiten van het parklandschap.

Dit moet gebeuren in combinatie met het beheersen van de drukte, zodat zowel de lokale gemeenschap als de bezoekers van verder weg kunnen blijven genieten van de unieke charme van Oranjewoud. Dit geldt voor zowel huidige als toekomstige generaties.

Museum Belvedère (bron: https://museumbelvedere.nl)

Skoatterwâld, uitdraai Google Earth

9

Oranjewoud halverwege 19de eeuw

Oranjewoud jaren ’50 20ste eeuw

Oranjewoud eind 20ste eeuw

Oranjewoud heden

10

Bron: Topotijdreis.nl

2.3. RUIMTELIJK-ECONOMISCHE STRUCTUUR Toeristisch-recreatief aanbod in/nabij Parklandschap Oranjewoud P Parkeerplaats

Hoofdontsluiting gebied

P P

1

P

4

P

P P

2 P

6

P

Museum Belvédère

2

Parkhotel Tjaarda

3

De Overtuin

4

Belvedère Toren

5

Theetuin “De Tún” Oranjewoud

6

Ecokathedraal

5 P

3

P

1

P P

Afbeelding 2.1. Overzicht routestructuur en belangrijkste toeristisch-recreatief aanbod

Wat valt verder op? Het toeristisch-recreatieve aanbod ligt sterk geclusterd rondom de Overtuin. De routestructuur van Oranjewoud kenmerkt zich door een verscheidenheid aan wandel-, fiets- en autowegen. Op diverse plekken in het gebied is overlap tussen de wandel- en fietsroutes. Er lopen diverse autowegen door Oranjewoud. Deze lopen door het gebied waar ook het meeste aanbod geclusterd is en routes langs lopen. Een deel van de autowegen is alleen toegankelijk voor bestemmingsverkeer. De focus van Oranjewoud ligt op dagrecreatie. Naast Parkhotel Tjaarda is er – op enkele kleine B&B’s na – geen grootschalig logiesaanbod gevestigd in de nabijheid van Oranjewoud. Met de plannen voor een Van der Valk, nabij de afslag van de A32, komt hier mogelijk verandering in. 11

2.4. CULTUURHISTORISCHE UITGANGSPUNTEN Het doel van het bestemmingsplan Beschermd Dorpsgezicht het Oranjewoud (2013) is om de ruimtelijke en functionele structuur van het plangebied te behouden, inclusief de cultuurhistorische en natuurwetenschappelijke waarden. Hierbij wordt nadrukkelijk genoemd dat het belangrijk is dat de leefbaarheid versterkt wordt en dat nieuwe ontwikkelingen rekening houden met de waardevolle cultuurhistorische structuren. Nieuwe ontwikkelingen moeten passen binnen het overheidsbeleid, ruimtelijk inpasbaar zijn en de historische kenmerken van het gebied respecteren. Het document is vastgesteld in 2013, en daarmee op sommige punten wat verouderd. De volgende elementen uit de ruimtelijke hoofdstructuur zijn noemenswaardig als randvoorwaarden voor nieuwe ontwikkelingen:

Voorbeeld open en gesloten gebied. (bron: Lanenplan Oranjewoud)

• Het contrast en de afwisseling tussen de visueel open en gesloten gebied. Het doel is om het contrast en de afwisseling tussen open en gesloten gebieden te behouden. Het bestemmingsplan richt zich op het behoud, herstel en de ontwikkeling van de cultuurhistorische waarden van beboste gebieden en het behoud van het open landschap. Het plan is ook gericht op het behoud van waardevol grasland en beschermt de hout- en boswallenstructuur, die bijdragen aan de waarde van het gebied. • De landgoederen met de daarbij behorende buitenplaatsen, landhuizen en tuinen. De buitenplaatsen met de daarbij behorende parken en tuinen vallen onder de beschermende werking van de Monumentenwet en de Erfgoedwet, met de daaraan gelieerde vereisten en verplichtingen. Voor alle aanpassingen en wijzigingen is op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht een omgevingsvergunning nodig. In het bestemmingsplan hebben de buitenplaatsen een specifieke bestemming en zijn alle gebouwen (op maat) inbestemd. Dit laatste geldt zowel voor de plaats van

12 Landgoed Oranjewoud (Bron: Beeldbank Provincie Fryslân)

• de bebouwing als de maten van de bebouwing. Naast genoemde wet- en regelgeving wordt in de Ontwikkelvisie uit 2013 gestreefd naar ontwikkelruimte voor landgoederen. Nieuwe verdienmodellen zijn nodig om de landgoederen in de toekomst te behouden. • De ontsluitingsstructuur. Een kenmerkend element van Oranjewoud betreft de ontsluitingsstructuur met de oost-westgerichte wegen en de haaks daarop staande lanen. Het bestemmingsplan legt deze structuur vast door te regelen dat voor alle aanpassingen aan deze lanen-structuur eerst beoordeeld moet worden of deze geen afbreuk doen aan de cultuurhistorische waarden. Deze vergunning kan daarbij alleen kan worden verleend indien geen onevenredige afbreuk wordt gedaan aan de cultuurhistorische waarden. • De recreatie-elementen. Twee recreatie-elementen zijn benoemd: de Belvedère toren en Parkhotel Tjaarda. Ten aanzien van de Belvedère is volstaan met het inbestemmen van de plaats en de afmetingen van de uitkijktoren. Verdere bescherming wordt namelijk geboden door de Monumentenwet 1988. Parkhotel Tjaarda is positief bestemd binnen de huidige verschijningsvorm van het gebouw. Ten aanzien van dit hotel zet het bestemmingsplan in op het behoud van het hotel en daarbij wordt als uitgangspunt gehanteerd dat een rendabele exploitatie de beste garantie op het behoud van het hotel inhoudt.

Er is daarom (enige) uitbreidingsruimte aan het hotel toegekend, maar een uitbreiding van het hotel moet wel passen binnen de cultuurhistorische waarden en voldoen aan de eisen van een goede ruimtelijke ordening.

Lanenstructuur Oranjewoud (Bron: https://pboranjewoud.nl/werkgroep-lanenplan/)

Belvedère toren (bron: Beeldbank Provincie Fryslân)

13

2.5. ECOLOGISCHE UITGANGSPUNTEN Het parklandschap Oranjewoud is onderdeel van Natuurnetwerk Nederland (NNN)/ Ecologische Hoofdstructuur (EHS), een netwerk van bestaande en te realiseren natuurgebieden in Nederland. Het ruimtelijke beleid voor het NNN is, naast behoud van oppervlakte en samenhang, altijd gericht op behoud, herstel en ontwikkeling van het NNN, waarbij tevens rekening wordt gehouden met andere gebiedsbelangen. Parklandschap Oranjewoud is geen Natura2000 gebied. Dit zijn natuurgebieden met de hoogste beschermingsstatus van Europa. Het parklandschap heeft een herkenbare ruimtelijke structuur, waarin de diverse perioden en ontwikkelingen nog steeds herkenbaar zijn. De buitenplaatsen Oranjewoud en Oranjestein en de bijbehorende tuinen liggen op een centrale plaats in het gebied. Deze tuinen zijn ingericht als parkachtige tuinen in landschapsstijl. Het gebied daaromheen kenmerkt zich door een hoge mate van beslotenheid door de omvangrijke boscomplexen, afgewisseld met open weides en hakhoutpercelen met een veelal noord-zuidgerichte oriëntatie. De open ruimten zijn in het algemeen in gebruik als weiland, terwijl de besloten ruimten zijn beplant met bos. Lanenstructuur Naast een cultuurhistorische betekenis heeft de lanenstructuur ook een ecologische betekenis.

Lanen fungeren als effectieve schermen voor bosverjonging en dienen als overgangsgebied tussen open landbouwgebied en dicht bos. Lanen vormen een belangrijke habitat in het bos. Een deel van de vogelbevolking is afhankelijk van de oudere laanbomen binnen de bosgebieden (voorbeelden zijn glanskop, boomklever, kleine bonte specht). Ze zijn er zowel voor voedsel als voor nestelgelegenheid (holtes hoog in de boom) van afhankelijk. Aftakelende lanen zijn ecologische hotspots voor onder meer paddenstoelen en ongewervelden.

Vooral Mycorrhizasymbionten van zomereik en beuk treden in Oranjewoud op de voorgrond. Grotere holtes kunnen dienst doen als nestgelegenheid voor kleine zoogdieren als boommarters en als kraamkolonies van vleermuizen. Oudere laanbomen bieden een biotoop voor verschillende soorten mossen en korstmossen. In zekere zin fungeren de oudere lanen als het (ecologische) geraamte voor het omliggende bos. Dit benadrukt het belang van het behoud van de lanen als ecologische corridors. In de Visie Lanen In Oranjewoud (2020) is vastgelegd dat de ecologische waarden behouden en versterkt moeten worden. Vanuit de historische en ruimtelijke betekenis van een laan zijn vier categorieën onderscheiden: • Goud: de topstukken uit de collectie, koste wat het kost te behouden; • Zilver: belangrijk voor het gebiedskarakter van Oranjewoud als geheel; • Brons: binnen een deelgebied van belang; • Lood: zonder grote betekenis.

14 Afbeelding 2.2. Categorieën lanenstructuur (bron: Visie Lanen in Oranjewoud (2020))

Op deze categorieën zijn vijf verschillende strategieën toepasbaar. Gouden lanen dienen zo goed mogelijk regulier onderhouden en, wanneer nodig, integraal herplant te worden. Voor zilveren lanen geldt eveneens het regulier onderhoud, alsmede het waar nodig en mogelijk herplanten van één of meer bomen tussen bestaande laanbomen (inboet). Bij de bronzen lanen is de keuze mede afhankelijk van de aanwezige compositie en de gebiedsvisie van de eigenaar. De aanduiding als loden laan geeft dat deze laan voor het gebied als totaal weinig bijdraagt en investeren hierin niet logisch is. Beheer alsof het een bos is of geen beheer, waardoor de laanbomen geleidelijk vervallen, behoort dan tot de opties. Bossen De bossen in het parklandschap kunnen worden opgedeeld in verschillende lagen, waaronder de boomlaag, ondergroei en moslaag. De boomsoorten in het gebied zijn divers, met de eik als een prominente vertegenwoordiger, evenals naaldbomen zoals fijnspar en sitkaspar. De bodem bestaat uit leemarm en lemig dekzand met een zeer lage zuurgraad (pH rond pH 3). Dit houdt in dat wat betreft natuurlijke bosontwikkeling vooral het berken-zomereikenbos (Betulo-Quercetum roboris) te verwachten is. Op leemrijkere plekken zijn overgangen aanwezig naar het wintereiken-beukenbos (Fago-Quercetum). Het lokaal voorkomen van salomonszegel, hulst en dalkruid wijst hier op.

De bodem is te zuur en vaak ook te voedselarm voor andere bosgemeenschappen. De grondwaterstand is in de loop der tijd gedaald door ontwatering binnen het gebied, maar vooral ook daarbuiten. Een belangrijke observatie is de aanwezigheid van diverse varensoorten en andere planten. De stekelvaren komt vaak voor, evenals plaatselijk de adelaarsvaren. Over het algemeen vertoont het bos een hoge mate van

biodiversiteit, wat te wijten kan zijn aan de hoge luchtvochtigheid en de oude humusrijke bosbodem in dit deel van Fryslân. Soortgroepen De volgende soortgroepen zijn waargenomen in het parklandschap Oranjewoud. • Zoogdieren: Vooral de vleermuizen (8 soorten) zijn vermeldenswaard. Daarnaast das, boommarter, damhert, ree, hermelijn, egel, mol, bunzing, rat, konijn, haas en diverse muizen. • Vogels: De vogelpopulatie bestaat uit soorten uit loof- en naaldbos. Bijzondere soorten zijn bosuil, wespendief, glanskopmees, boomklever en vogel. • Insecten: Vermeldenswaardig zijn de minder algemene soorten zoals tengere pantserjuffer, Noordse winterjuffer, vroege glazenmaker en glassnijder. Een recente nachtvlinderinventarisatie (2018) leverde een lijst van ruim 300 soorten op, waaronder de rode- lijstsoorten: bruine sikkeluil, getande spanner, dennenbandspanner en late heide-uil • Reptielen: Naast de algemenere soorten zijn er recente gegevens van levendbarende hagedis en ringslang. De laatste waarnemingen van adder en gladde slang zijn van respectievelijk 2015 en 1992. • Paddenstoelen: Bossen bevatten in de regel veel soorten paddenstoelen.

Er zijn veel Rode lijstsoorten waargenomen: Kersrode boleet, Netstelige heksenboleet, Roodnetboleet, Cantharel, Fluwelige stekelzwam, Gezoneerde stekelzwam, Fijngegordelde melkzwam, Schaapje, Gewoon varkensoor, Wollige stekelzwam, Abrikozenrussula, Gele ringboleet, Grauwe ringboleet, Witte ridderzwam, Zeepzwam, Narcisridderzwam, Valse beukeridderzwam en Parasietbeurszwam. (bronnen: Beschrijving Terreinen en Inventarisatie Staatsbosbeheer (2023) en Beheersplan Oranjewoud 1994-2004, opgesteld door F. Leereveld van Staatsbosbeheer (1993))

15

2.6. UITGANGSPUNTEN INWONERS ORANJEWOUD Dorpsvisie Oranjewoud In 2007 hebben de inwoners van de kern Oranjewoud gezamenlijk een dorpsvisie opgesteld. Het doel van de visie is de kwaliteit en de leefbaarheid van het gebied te versterken. De visie gaat o.a. in op de Landschap & landgoederen, Ruimtelijke ontwikkeling, Recreatie & toerisme, Leefbaarheid en Infrastructuur. Hoewel de visie alweer enkele jaren oud is, staan er de nodige punten in die nog steeds actueel zijn (zie ook de resultaten op de enquête in het volgende hoofdstuk). De visie erkent dat er tegengestelde belangen zijn tussen recreatie, natuurbehoud, economische ontwikkeling en bewonerswensen. De functie van Oranjewoud wordt gezien als een combinatie van natuur, recreatie, cultuurhistorie en landschap, waarbij het evenwicht tussen deze functies behouden moet blijven. Er wordt aandacht besteed aan het beheer van afgesloten bospercelen, het beperken van verstoring door georganiseerde trainingen en het beheren van groenstroken in nieuwe woonwijken. Verbeteringen worden voorgesteld voor het fietspadennetwerk en er zijn doelstellingen zoals het verminderen van geluidsoverlast en het stimuleren van wandelrecreatie. Verder worden voorstellen gedaan de verkeerscirculatie en parkeervoorzieningen te verbeteren en er wordt aandacht besteed aan bewegwijzering.

Inwoners geven aan voorstander te zijn van zonering, waarbij groepen bezoekers met uiteenlopende behoeftes gescheiden worden en voorzieningen zoveel mogelijk worden gesitueerd aan de rand van het uit te breiden parklandschap.

Pand met woonfunctie

16

Afbeelding 2.3. Panden met woonfunctie in Oranjewoud en omgeving (bron: ArcGIS)

2.7. AUTONOME ONTWIKKELINGEN Om parklandschap Oranjewoud te behouden, is het belangrijk rekening te houden met enkele autonome ontwikkelingen. Deze zullen naar verwachting in meer of mindere mate een impact gaan hebben op de toekomstige bezoekersstromen in het park. Hieronder volgt een overzicht. Bevolkingsgroei: Conform de prognoses van het CBS groeit de bevolking van Heerenveen tot en met 2050 naar 55.600 inwoners, een groei van ruim 8% (bron: Regionale prognose 2023-2050; bevolking, regio-indeling 2021). Een groeiende bevolking leidt over het algemeen tot meer vraag naar recreatieve activiteiten, waaronder bezoek aan natuurgebieden. De ruimtebehoefte voor recreatie neemt dus toe. De eventuele aanleg van de Lelylijn zou deze groei verder kunnen versnellen. Groei recreatiebehoefte: De recreatiemogelijkheden dichtbij huis zijn door Corona ‘herontdekt’. Het aantal bezoekers van natuur- en recreatiegebieden zijn toegenomen. De Nederlandse natuur is divers, aantrekkelijk en toegankelijk en veel inwoners zien dit als de ideale manier om hun vrije tijd door te brengen. Uit onderzoek van de ANWB (2023) blijkt dat het aantal recreatieve activiteiten in de directe woonomgeving en in recreatiegebieden nog verder zal toenemen. Dit komt onder meer door hogere kosten voor mobiliteit en toenemende aandacht voor gezondheid en bewegen.

Vanwege de toenemende recreatiebehoefte neemt de druk op de natuur ook toe. Groei overnachtingen Fryslân: In de provincie Fryslân is het aantal toeristische en zakelijke overnachtingen in de periode 2015-2022 sterk gegroeid. De totale groei over deze periode bedraagt zo’n 24%. Wel zijn er forse verschillen naar type accommodaties. Vooral de meer luxere vormen van verblijf laten een groei zien (hotels en huisjes-terreinen), terwijl overnachtingen op groepsaccommodaties een daling laten zien. Het effect van de coronapandemie op het verblijfstoerisme in Fryslân is relatief beperkt geweest. Er zijn geen grote verblijfsrecreatieve bedrijven (campings en vakantieparken) gevestigd in of nabij Oranjewoud.

Krantenkoppen bevolkingsgroei en binnenlands toerisme Bronnen: websites CBS en NBTC

140 130 120 110 100 90 80 70 60 50

40 2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Totaal logiesovernachtingen

Hotels

Huisjesterreinen

Kampeerterreinen

2022

Groepsaccommodaties

Grafiek 2.1: Ontwikkelingen aantal overnachtingen17 Fryslân naar type logies (Geïndexeerd; 2015 = 100) (bron: CBS)

2.8. CONCLUSIES Wanneer we de historie van parklandschap Oranjewoud samen met autonome ontwikkelingen in acht nemen, ontstaan een aantal belangrijke deelconclusies: De cultuurhistorische kracht van parklandschap Oranjewoud is onderscheidend en kenmerkend. De uniciteit betreft zowel de landschappelijke en cultuurhistorische kwaliteiten; de lanenstructuur, landgoederen met tuinen en bossen op zandgrond. De landgoederen zijn nog steeds bepalend in de ruimtelijke structuur en opzet van de omgeving. Door de unieke kenmerken van parklandschap Oranjewoud, is het gebied al bijna 200 jaar een dagrecreatieve pleisterplaats voor dagrecreanten uit de omgeving en in mindere mate bezoekers van verder weg. Ook is het parklandschap een woongebied. Inwoners streven ernaar hun woonkern leefbaar en vitaal te houden.

Een doorlopende zoektocht naar de balans tussen leefbaarheid,

Economie, cultuur(historie) en natuur zijn al die tijd vervlochten geweest met elkaar, waarbij continu gezocht werd naar een (nieuwe) balans. Deze factoren zijn ook vandaag de dag nog duidelijk van invloed op parklandschap Oranjewoud en zijn bij belangrijke beslissingen niet los van elkaar te zien.

cultuur (historie),

Deze balans blijft ook naar de toekomst toe belangrijk, temeer omdat de recreatiebehoefte van eigen inwoners en bezoekers van buiten blijft toenemen. Bij ongewijzigd beleid leidt dit automatisch tot een groei van de bezoekersdruk in parklandschap Oranjewoud. Daarnaast spelen er meerdere ontwikkelingen, o.a. om het behoud van de landgoederen te borgen.

economie

natuur en

18

3

Analyse drukte, draagvlak en draagkracht

19

Bron: https://www.ngoudenplak.nl/beeldbank/

3.1. INLEIDING Het streven naar balans tussen bewoners, natuur, bedrijven, bezoekers en bestemmingen is een belangrijk uitgangspunt voor het perspectief van parklandschap Oranjewoud. Daarbij speelt ook de vraag welke functie(s) en waarden leidend (moeten) zijn. En daarnaast, welk gebruik is nodig om duurzaam invulling te kunnen geven aan 'behoud door ontwikkeling’? Om dit verder te concretiseren, en vervolgens passende maatregelen te nemen, is het belangrijk om de drukte, het draagvlak en draagkracht in beeld te brengen. Balans tussen drukte, draagvlak en draagkracht is essentieel voor een vitaal en toekomstbestendig parklandschap. Maar wat bedoelen we hier eigenlijk mee?: ➢ Feitelijke drukte: het aantal bezoekers, maar ook de spreiding, intensiteit, dichtheid en het gedrag dat hierbij hoort. ➢ Draagvlak: het gewenste aantal bezoekers, dat verschilt per stakeholder. Een ondernemersvereniging kijkt immers anders naar drukte dan een natuurbeheerder. In dit onderzoek staat vooral het draagvlak van inwoners van Oranjewoud en recreanten centraal. Hoe ervaren zij het gebied en voldoet het aan hun verwachtingen? ➢ Draagkracht: het maximum aantal bezoekers dat tegelijkertijd op de bestemming aanwezig kan zijn, zonder afbreuk te doen aan de fysieke (incl.

ecologische) of sociaal-culturele aspecten van de leefomgeving en zonder onacceptabele achteruitgang in de kwaliteit van de bezoekersbeleving. Door drukte, draagvlak en draagkracht met elkaar in verhouding te brengen, ontstaat inzicht in de mogelijkheden van een gebied, waarbij voldoende aandacht is voor de belangen van de natuur, de bezoekers, ondernemers en bewoners. In de komende paragrafen staat de data van de drukte, draagvlak en draagkracht uitgewerkt. Hierbij wordt alleen de kern van de data weergegeven en geanalyseerd. Een verdere uiteenzetting van het model en allerlei detail-analyses zijn te vinden in bijlage 3.

20

Bron: https://www.ngoudenplak.nl/beeldbank/

3.2. FEITELIJKE DRUKTE Voor het bepalen van de feitelijke drukte is gebruik gemaakt van het Mobile Panel van Resono, waarmee we direct en doorlopend inzicht hebben in de drukte en het bezoekersgedrag op en in fysieke tellocaties. De tellocaties zijn verdeeld over 10 deellocaties in het parklandschap Oranjewoud. De locaties en begrenzing van de tellocaties zijn in samenspraak met de werkgroep en Staatsbosbeheer vastgesteld. Op de volgende pagina staan de tellocaties afgebeeld. De tellocaties zijn verdeeld over de grootste parkeergelegenheden en enkele drukke bezoekpunten. Zo ontstaat een goed beeld voor het hele plangebied. Door de Resono-tellocaties is er inzicht in de drukte en het bezoekersgedrag op en in fysieke locaties. Voor de 10 deelgebieden is een zogenaamde hyperfence aangemaakt. Deze kan op elke locatie en in elke willekeurige vorm worden aangemaakt. Deze techniek maakt het mogelijk om zonder additionele hardware de drukte en het aantal bezoeken op de gewenste fysieke locatie te meten. Hiermee is er zicht op het aantal bezoeken, unieke bezoekers en het terugkerend bezoek van de periode 1 januari 2022 tot en met 31 december 2022.

honderdprocentsmetingen (bv. fysieke tellingen). Hiermee zijn de schattingen van de bezoekersaantallen betrouwbaar. Gekozen is om zoveel mogelijk drukke gebieden in te tekenen als tellocatie, zoals parkeerplaatsen en gebieden waar veel wandelaars komen. Deze leveren doorgaans de meest betrouwbare data op. Doordat de methode gebruik maakt van app-data zijn fietsers, hardlopers, wielrenners in mindere mate onderdeel van de tellingen (deze groepen maken immers tijdens hun aanwezigheid niet altijd gebruik van hun telefoon of hebben deze zelfs niet mee). Op totaalniveau (tellocatie 10) kan er daardoor een lichte onderschatting in de bezoekersaantallen aanwezig zijn. Het is niet bekend om hoeveel bezoekers dit gaat. Op de volgende pagina’s staan de tien tellocaties schematisch weergegeven en volgen de belangrijkste conclusies. In de bijlage is per tellocatie een factsheet met meer specifieke informatie opgenomen.

Voor het tellen van bezoek of bepalen van drukte op een locatie wordt een statistische analyse toegepast waarbij gebruik gemaakt wordt van cluster modellering en andere geavanceerde statistische methodes. Deze techniek is in de loop der jaren door Resono steeds verder ontwikkeld en verfijnd. De bezoekaantallen worden vervolgens gebruikt om het werkelijk aantal bezoeken aan de locatie te kunnen schatten. Dit schattingsmodel is getest door dit regelmatig te vergelijken met diverse 21

Overzicht tellocaties 1 1 Parkeerplaats De Blocq van Scheltingaweg 2 2 Parkeerplaats Marijke Muoiwei 3 3 Overtuin en Museumpark eo

8

4 4 Parkeerplaats B. Oostingweg en Belvedère-toren 5 5 Parkeerplaats Kerkelaan

1

3

5

4

6 6 Parkeerplaats Kon. Julianaweg 7 7 Parkeerplaats Watergang v/d Tsjonger

2

9 6

8 8 Parkeerplaatsen Woudsterweg/Oranje Nassaulaan 9 9 Parkeerplaats Parkhotel Tjaarda 10

Oranjewoud totaal 7 Afbeelding 3.1. Overzicht tellocaties Oranjewoud 22

NB: De precieze afbakeningen van de individuele tellocaties staan vermeld in de bijlagen

Totaal bezoeken en unieke bezoekers Parklandschap Oranjewoud is in 2022 door ruim 100.000 unieke bezoekers bezocht. Dit zijn bezoekers die, onafhankelijk hoe vaak ze in Oranjewoud zijn geweest, allen één keer worden meegeteld. Het is opvallend dat het aantal unieke bezoekers op maandniveau redelijk constant is, namelijk rond de 15.000 unieke bezoekers per maand. De eerste maanden van 2022 lag dit aantal wel iets lager, zeer waarschijnlijk een effect van de lockdown als gevolg van de coronapandemie. Een reden is waarschijnlijk dat het gebied vooral een lokaal-regionale bezoekersfunctie heeft (zie ook Herkomst bezoekers), waardoor er geen grote piek te zien is in de zomermaanden vanuit verblijfstoerisme. Het totaal aantal bezoeken bedraagt ca. 650.000 in 2022 (zie bijlage 3 voor alle definities). Kruisbezoek Met kruisbezoek wordt bedoeld het percentage bezoekers dat op dezelfde dag wordt gezien op meerdere tellocaties. Dit zegt iets over hoe het bezoek zich verspreidt over het parklandschap. In sommige tellocaties is het kruisbezoek vrij fors. De meerderheid van de bezoekers op de parkeerlocaties in de De Blocq van Scheltingaweg en de Mareike Muoiwei bezoeken op dezelfde dag ook de Overtuin en het Museumpark. Vanuit de parkeerplaatsen bij Tjaarda en Woudsterweg/Oranje Nassaulaan is het kruisbezoek ongeveer een derde.

Ook van hieruit bezoeken dus nog behoorlijk wat mensen de Overtuin en het museumpark. Vanuit de overige parkeerplaatsen, die ook het verste weg liggen van de overtuin en het museumpark, is het kruisbezoek beperkt. Bezoekers die hier parkeren zullen dus grotendeels een ander deel van het parklandschap bezoeken, waarschijnlijk meer in de nabijheid van de desbetreffende parkeerplaats.

Bezoek per weekdag De weekenden zijn gemiddeld gezien de drukste dagen op weekbasis. Hierin zit nog wel wat variatie, op sommige tellocaties is de zaterdag de drukste dag van de week, en op andere locaties juist de zondag. In eerdere vergelijkbare onderzoeken in Nationale Parken zagen we de zondag er echt uitspringen als drukste dag van de week. In Oranjewoud is het aantal bezoekers gelijkmatiger over de week verdeeld. Dit zegt iets over het gebruik van het parklandschap, dat ook op doordeweekse dagen nog behoorlijk wat bezoekers aantrekt. Dit zien we vooral terug op tellocaties als de Kon. Julianaweg en Mareike Muoiwei, waar het op woensdag en vrijdag net zo druk is als in de weekenden.

Herkomst bezoekers Het is enigszins afhankelijk van de specifieke tellocatie en de maand, maar ca. twee derde van de bezoeken aan parklandschap Oranjewoud is afkomstig uit de gemeente Heerenveen. De meeste bezoeken aan bijvoorbeeld de Overtuin en het gebied rond de Belvedère-toren worden afgelegd door inwoners van de kern Oranjewoud. Daarnaast valt op dat er behoorlijk wat bezoeken afkomstig zijn uit de kern Heerenveen (grosso modo het gebied ten westen van de snelweg). Ook vanuit hier is het dus gebruikelijk om het parklandschap te bezoeken. Vooral de parkeerplaatsen op de Kon. Julianaweg en bij Tjaarda worden relatief veel gebruikt door bezoekers uit de kern Heerenveen. Het bezoek vanuit Skoatterwâld lijkt zich meer te beperken tot het noordelijke deel van parklandschap Oranjewoud. In de tellocatie Overtuin en Museumpark is ongeveer 10-20% van de bezoeken afkomstig uit Skoatterwâld. Daarnaast valt op dat bezoek van buiten Fryslân beperkt is tot hoogstens 20%. Gezien de afwezigheid van vakantieparken en campings in de directe 23 omgeving is dit goed te verklaren.

Kruisbezoek van tellocaties naar Overtuin

Parkeerplaatsen Woudsterweg/Oranje Nassaulaan

Parkeerplaats De Blocq van Scheltingaweg

Parkeerplaats Marijke Muoiwei Overtuin en Museumpark

Parkeerplaats Kon. Julianaweg Parkeerplaats Parkhotel Tjaarda

Parkeerplaats Kerkeweg

In nevenstaande afbeelding staat het percentage kruisbezoek dat op dagbasis van een parkeerplaats naar de tellocatie Overtuin en Museumpark gaat. Hoe groter het rondje, hoe meer bezoekers van deze parkeerplaats gebruik maken. Hierbij vallen twee zaken op. Ten eerste dat het vooral de parkeerplaatsen in de buurt van de Overtuin zijn die bezoek genereren aan de Overtuin. Dit bevestigt het idee dat bezoekers meestal in de buurt verblijven van de locatie waar ze hun auto of fiets parkeren. Ten tweede, het kruisbezoek met de parkeerplaatsen op grotere afstand van de Overtuin is relatief beperkt. Vanaf een grote parkeerplaats als de Kon. Julianaweg is de afstand te groot, en blijven veel bezoekers dichtbij de parkeerplaats. Dit suggereert dat de locatie van parkeerplaatsen een effectieve manier is om bezoekers te spreiden over het gebied.

Parkeerplaats Watergang v/d Tsjonger

24

Afbeelding 3.2 Kruisbezoek tellocaties met tellocatie Overtuin en Museumpark

Koppeling bezoekerscijfers met Leisure Leefstijlen De leefstijlen geven inzicht in het gedrag, waarden en behoeften van recreanten en toeristen op basis van psychologische en sociologische kenmerken. Om te bepalen wat de leefstijlen van de huidige bezoekers en inwoners zijn, maken we gebruik van de Leefstijlvinder. Meer informatie over de Leefstijlvinder is te vinden in de bijlage 4. Kennis van de leefstijlen van de gebruikers van parklandschap Oranjewoud biedt handvatten voor sturende/spreidende maatregelen/instrumenten. In nevenstaande tabel is de verdeling van de leefstijlen weergeven voor de inwoners van Nederland, gemeente Heerenveen en de buurten Skoatterwâld en Oranjewoud. Door de Resonodata te koppelen aan de leefstijlvinder, is het eveneens mogelijk om de leefstijlen van gebruikers van Oranjewoud te bepalen. Deze zijn in de onderste rij opgenomen. Een aantal zaken vallen op: ➢ De stijlzoekers zijn de meest dominante doelgroep in zowel de buurten Skoatterwâld als Oranjewoud (resp. 32,2% en 28,7%). Op gemeenteniveau is dit aandeel met 15,5% een stuk lager. Opvallend is dat de Stijlzoeker ook veruit de grootste doelgroep van bezoekers van Oranjewoud vormt (24%). De allure en het karakter van parklandschap Oranjewoud sluit hier goed bij aan. Stijlzoekers hebben doorgaans een actieve en strevende levensstijl, zo ook in de natuur.

Als ze wandelen of fietsen, zijn het vaak langere afstanden. Maar ze houden ook van actie, bijvoorbeeld mountainbiken/wielrennen of hardlopen/trailrunnen. Een themaroute, natuurlezing of georganiseerde activiteit vinden Stijlzoekers bovengemiddeld interessant, terwijl ze liever zo min mogelijk standaard voorzieningen aantreffen (een rustplaats, picknickbankje, borden, etc.). ➢ Er wonen relatief veel Plezierzoekers in Skoatterwâld (20%), terwijl het aandeel plezierzoekers in Oranjewoud met 12,1% ver onder het landelijk

gemiddelde (18%) ligt. Plezierzoekers vinden het vooral belangrijk om in hun vrije tijd leuke dingen te doen. Bijvoorbeeld door samen met een groep naar een festival of evenement te gaan, te feesten, of een pretpark te bezoeken. Qua natuurbeleving gaat de plezierzoeker zelden in zijn of haar eentje de natuur in. Tijd in de natuur is tijd voor gezelligheid met vrienden en familie. Nieuwe plekken beleven is waar ze van genieten. Aanwezigheid van horeca is belangrijk. Het aandeel Plezierzoekers dat een bezoek heeft gebracht aan parklandschap Oranjewoud is relatief beperkt (14,2%). ➢ Er wonen relatief weinig rustzoekers in Skoatterwâld (7%) en Oranjewoud (11,2%), terwijl dit aandeel op gemeenteniveau boven landelijk niveau ligt (20,7 t.o.v. 17%). Rustzoekers kiezen voor natuur dicht bij huis. 15,1% van de bezoekers van Oranjewoud is Rustzoeker. De rust in een natuurgebied is waar de rustzoeker voor komt. Ze ontwijken de drukte en komen om hun hoofd leeg te maken. Voorzieningen zijn niet nodig, voornamelijk goede fiets- en wandelpaden zijn van belang. Tabel: Leefstijlen bezoekers Oranjewoud t.o.v. inwoners Nederland, gemeente Heerenveen, Skoatterwâld en Oranjewoud Avontuurzoekers

Plezierzoekers

Nederland

11%

18%

12%

Gemeente Heerenveen

5,0%

17,5%

Skoatterwâld

6,7%

Oranjewoud

4,3%

Bezoekers Oranjewoud

4,3%

Rustzoekers

inzichtz oekers

Stijlzoekers

13%

17%

13%

16%

14,9%

15,0%

20,7%

11,3%

15,5%

20,0%

11,4%

13,1%

7,0%

9,5%

32,3%

12,1%

11,2%

14,2%

11,2%

18,1%

28,7%

14,2%

Harmonie- Verbindingszoekers zoekers

13,0%

14,5%

15,1%

25

14,9%

24,0%

3.3. DRAAGVLAK Tabel: Respons enquêtes

Het draagvlak van zowel bezoekers, inwoners als kinderen is gemeten door middel van een vragenlijst. Er zijn vragen gesteld over hoe ze parklandschap Oranjewoud waarderen, gebruiken en hoe ze de drukte ervaren. In deze paragraaf ligt de focus op de relatie tussen de waardering van het bezoek en de ervaren drukte. In bijlage 5 en 6 zijn de uitwerkingen van de overige vragen gerapporteerd. Procedure Bezoekersenquête: De enquêtes zijn afgenomen in juni en juli 2023. In deze periode hebben enquêteurs op verschillende dagen bezoekers in parklandschap Oranjewoud benaderd met de vraag of ze een enquête wilden invullen. De enquêteurs stonden op drukke punten in Oranjewoud, zowel op weekdagen, als in het weekend. Het bezoekersonderzoek heeft 407 volledig ingevulde vragenlijsten opgeleverd (N = 407). Inwonersenquête: Inwoners van de gemeente Heerenveen hebben de mogelijkheid gehad om een digitale vragenlijst in te vullen. Deze is verspreid via een flyer met QR-code onder de inwoners van Oranjewoud en via de sociale media van de gemeente. Uiteindelijk hebben 553 inwoners de vragenlijst (nagenoeg) volledig ingevuld (N = 553). Op sommige vragen kan de respons iets lager zijn doordat respondenten hier geen antwoord hebben ingevuld. Kinderenquête: Ook kinderen op de basisscholen (groep 7 en 8) in Oranjewoud en Skoatterwâld hebben een (aangepaste) vragenlijst ingevuld.

De enquêtes zijn ingevuld in de klas na een korte introductie op het ‘grote’ onderzoek in Oranjewoud. Uiteindelijk hebben 257 kinderen de enquête ingevuld (N = 257).

Type enquête

Aantal

Percentage

Bezoekersenquête

407

33%

Inwonersenquête

553

45%

Kinderenquête

257

21%

TOTAAL

1.217

100%

Tabel: Herkomst respondenten enquêtes Herkomst

Inwonersenquete

Bezoekersenquete

Kinderenquete

Oranjewoud

39%

4%

14%

Skoatterwâld

18%

8%

64%

Heerenveen (overig)

37%

27%

20%

Elders

6%

61%

3%

Totaal

100%

100%

100%

NB: Oranjewoud is incl. Mildam, Katlijk en Oudeschoot

Uitsplitsingen Op basis van de woonlocatie van de respondenten is de data uitgesplitst in verschillende categorieën. Elke categorie heeft voldoende respondenten om betrouwbare uitspraken te kunnen doen. De bezoekersenquête is uitgesplitst naar inwoners uit de gemeente Heerenveen, overig Fryslân en elders. De inwonersenquête, die is uitgezet onder inwoners van de gemeente Heerenveen, biedt de mogelijkheid voor een verdiepende uitsplitsing naar inwoners uit Oranjewoud (kern, 26 inclusief Mildam, Katlijk en Oudeschoot), Skoatterwâld en overig Heerenveen.

Tabel: Hoe zou u de huidige drukte in Oranjewoud omschrijven?

Bezoekersonderzoek Meeste respondenten ervaren hun bezoek niet als ‘te druk’ Slechts weinig bezoekers het parklandschap als ‘te druk’ ervaren op de dag dat ze de enquête hebben ingevuld. Een iets groter aantal bezoekers geeft aan dat het wel druk was, maar dat ze dit niet als een probleem hebben ervaren. Ongeveer één op de zes respondenten geeft aan dat het druk was in parklandschap Oranjewoud op het moment van enquêteren. Hierbij is geen verschil zichtbaar naar herkomst. Wel geven bezoekers uit Heerenveen aan dat ze het in zijn algemeenheid (dus op andere dagen dan op de dag dat ze de enquête hadden ingevuld) vaker te druk vinden dan bezoekers van verder weg. Een verklaring kan zijn dat bezoekers uit Heerenveen het park vaker bezoeken om actief bezig te zijn of juist om even helemaal tot rust te komen in vergelijking met bezoekers van verder weg. Deze bezoekersmotieven zijn gevoeliger voor drukte dan andere, meer sociaal georiënteerde, bezoekersmotieven. In de aanvullende ‘open vraag’ geven bezoekers aan dat het doordeweeks rustig (tot heel rustig) is. In het weekend daarentegen kan het juist wel wat drukker zijn, met name tijdens vakanties en nationale feestweekenden. In beperkte mate wordt aangegeven dat het in de weekenden ‘te’ druk is vanwege groepen sporters en tijdens evenementen. Overwegend worden mede-gebruikers van Oranjewoud niet als vervelend ervaren.

Desondanks zijn er wel een paar uitzonderingen. Vooral ‘andere’ racefietsers/mountainbikers wordt door een deel van het bezoek als vervelend ervaren. Dit geldt ook voor de aanwezigheid van (andere) wandelaars met (loslopende) honden. Het zijn vooral bezoekers uit Heerenveen die hun aanwezigheid als vervelend ervaren.

Totaal

Heerenveen

Fryslân

Elders

Te druk, dit deed afbreuk aan mijn bezoekerservaring

2%

3%

2%

2%

Druk, maar dit heb ik niet als een probleem ervaren

14%

14%

13%

13%

Ik heb het parklandschap niet als te druk ervaren

84%

83%

84%

85%

Tabel: Indien u Oranjewoud vaker bezoekt, hoe zou u de drukte van het gebied in zijn algemeenheid omschrijven? Totaal

Heerenveen

Fryslân

Elders

Het is er regelmatig te druk

7%

13%

4%

1%

Het is er af en toe te druk

34%

44%

36%

19%

Het is er zelden of nooit te druk

33%

38%

30%

30%

Weet ik niet, ik ben hier voor het eerst of kom hier slechts sporadisch

26%

4%

30%

50%

Tabel: Kunt u aangeven of u de aanwezigheid van een specifieke gebruikersgroep in het park als vervelend heeft ervaren? Percentage verwijst naar respondenten die deze vraag met “Ja” hebben beantwoord

Totaal

Heerenveen

Fryslân

Elders

(Andere) wandelaars

3%

6%

2%

1%

(Andere) wandelaars met (loslopende) honden

16%

23%

17%

6%

(Andere) fietsers

7%

12%

4%

2%

(Andere) hardlopers

3%

4%

2%

2%

(Andere) racefietsers/mountainbikers

26%

40%

20%

12%

(Andere) ruiters

3%

6%

1%

2%

(Andere) deelnemers aan georganiseerde evenementen

2%

5%

1%

1%

27

Tabel: Hoe beoordeelt u de volgende aspecten in parklandschap Oranjewoud?

Hoge rapportcijfers voor parklandschap Oranjewoud De rapportcijfers die de bezoekers aan Oranjewoud geven zijn over het algemeen zeer hoog. Op alle deelaspecten wordt een gemiddeld rapportcijfer gegeven tussen de 7 en de 9. Het meest tevreden is men over de landschappelijke schoonheid, het minst tevreden over de aanwezigheid van horecagelegenheden en voldoende dagactiviteiten. Vooral inwoners uit Heerenveen geven aan hier ook weinig behoefte aan te hebben. Als we een onderscheid maken in de antwoorden tussen bezoekers uit de gemeente Heerenveen, uit overig Fryslân en van buiten Fryslân (‘Elders’), dan valt op dat bezoekers van verder weg over het algemeen iets hogere cijfers geven dan bezoekers uit Heerenveen. Kennelijk zijn bezoekers uit Heerenveen, die vaker in het gebied komen, kritischer over het parklandschap dan bezoekers van verder weg. De verschillen zijn echter niet heel groot. Genieten, rust en lekker bezig zijn belangrijke bezoekmotieven Daarnaast is gevraagd aan bezoekers naar hun bezoekmotieven. De bezoekers geven aan het parklandschap te bezoeken om lekker actief bezig te zijn, gezellig samen te zijn met vrienden en/of familie of juist even helemaal tot rust te komen. Ook deze vraag is uitgesplitst in drie categorieën: bezoekers uit Heerenveen, overig Fryslân en elders. De verschillen in bezoekmotief zijn redelijk groot.

Vooral bezoekers van buiten de gemeente Heerenveen gebruiken het park ook om te leren, een nieuwe ervaring op te doen, bezoek aan musea en/of horeca, het bekijken van de landgoederen en het bekijken van bijzondere flora en fauna. Dit zijn wat actievere vormen van bezoek, die ook een bepaalde mate van voorzieningen vereisen. Bezoekers uit Heerenveen scoren vooral hoog op lekker actief bezig zijn en even helemaal tot rust komen, bezoekmotieven die meer individueel zijn en weinig voorzieningen nodig hebben.

Schaal van 1 (heel erg ontevreden) t/m 10 (heel erg tevreden)

Totaal

Heerenveen

Fryslân

Elders

Kwaliteit parkeergelegenheden

8,2

8,0

8,2

8,5

Bereikbaarheid

8,2

8,2

8,2

8,3

Kwaliteit van de informatievoorziening en bewegwijzering

7,8

7,7

7,8

7,9

Aanwezigheid van horecagelegenheden

7,2

7,1

7,4

7,3

Aanwezigheid voldoende dagactiviteiten ('dingen te doen')

7,3

7,1

6,9

8,0

Aanwezigheid voldoende picknick plekken, bankjes en andere rustplekken

7,6

7,3

7,5

8,0

Kwaliteit van de wegen en paden

7,9

7,7

7,9

8,2

De mogelijkheid tot natuurbeleving

8,5

8,4

8,4

8,7

De mate van rust

8,4

8,2

8,3

8,7

De landschappelijke schoonheid

8,8

8,7

8,6

9,0

Met welk rapportcijfer zou u Oranjewoud al dan niet aanbevelen bij vrienden, kennissen familie?

8,5

8,5

8,4

8,7

Schaal van 1 (heel erg oneens) t/m 5 (heel erg eens)

Totaal

Heerenveen

Fryslân

Elders

Lekker actief bezig te zijn

4,2

4,3

4,3

4,0

Een nieuwe ervaring op te doen

3,0

2,4

3,1

3,8

Gezellig samen zijn met vrienden/familie

4,1

3,7

4,4

4,4

Voor de musea en/of de aanwezige horeca

3,3

2,8

3,5

3,7

Voor bezoek aan een specifiek evenement

1,7

1,7

1,7

1,9

Voor het bekijken van de landgoederen

3,1

2,7

3,1

3,6

Voor het bekijken van bijzondere flora en fauna

3,7

3,5

3,8

3,9

Even helemaal tot rust komen

4,2

4,2

4,1

4,2

Bijzondere foto’s te maken

2,5

2,4

2,5

2,7

Te leren over het gebied/natuur

2,7

2,5

2,6

3,2

Mijn gezondheid te verbeteren

3,7

4,1

28 3,5

3,3

Te genieten van de natuur en het landschap

4,7

4,7

4,7

4,7

Tabel: In hoeverre u het eens bent met de volgende stellingen?

Veel bezoekers komen met de auto naar het parklandschap. Van de bezoekers van buiten de gemeente Heerenveen komt het merendeel met de auto, namelijk zo’n 84%. Maar ook vanuit Heerenveen zelf komt zo’n 39% met de auto. Daarnaast geven de bezoekers uit Heerenveen aan dat 30% met de fiets komt en 25% lopend (zie bijlage 5). Ten slotte zijn er nog twee open vragen gesteld in de vragenlijst, namelijk wat wordt gemist in parklandschap Oranjewoud door bezoekers en wat ze als overbodig ervaren, Hieronder staat de rode draad weergegeven uit de gegeven antwoorden: • Wat wordt gemist in parklandschap Oranjewoud? Bezoekers aan het parklandschap vinden duidelijk de horeca te beperkt. Volgens de bezoekers zou het aantal horecagelegenheden uitgebreid mogen worden, waar soms ook wordt gerefereerd naar kleinschalige horeca of foodtrucks. Op de routes en in het parklandschap vinden de bezoekers het aantal zitgelegenheden en prullenbakken te weinig, dit mag zeker meer worden. Ook wordt aangeven dat de mogelijkheden voor kinderen beperkt zijn. Een speeltuin of andere activiteiten voor kinderen worden genoemd als leuke toevoeging. In mindere mate wordt genoemd dat de toegankelijkheid met het openbaar vervoer verbeterd kan worden. • Wat is overbodig in parklandschap Oranjewoud? Auto's kunnen door bezoekers zeker gemist worden.

Verder wordt ook ander verkeer genoemd, en is het voornamelijk de verkeersdrukte in het algemeen die bezoekers als storend ervaren. Ook worden in beperkte mate festivals/evenementen benoemd, vooral wanneer deze plaatsvinden in een stiltegebied of broedseizoen. De overige antwoorden zijn heel gevarieerd. Wel komt de mountainbiker vaker naar voren als overbodig in parklandschap Oranjewoud.

Belangrijkste conclusies bezoekersonderzoek • In zijn algemeenheid geldt dat bezoekers (zeer) tevreden zijn over hun bezoek aan parklandschap Oranjewoud;

• Hierbij geldt ook dat van hoe verder weg ze komen, hoe meer tevreden ze zijn (en vice versa); • De ervaren drukte is beperkt, 84% vindt het op het moment dat de enquête werd afgenomen niet te druk. Desondanks vindt net iets minder dan de helft van de respondenten uit Heerenveen dat het op andere momenten dat ze in het park aanwezig zijn het wel druk kan zijn; • Spreiding door de week; in zijn algemeenheid geldt dat de weekenden vaker druk zijn en op weekdagen rustig. Toch is het aantal bezoekers relatief gelijkmatig over de week verdeeld. Dat komt omdat het gebied vooral door inwoners uit Oranjewoud wordt gebruikt voor openluchtrecreatie en het werken aan gezondheid; • Inwoners ervaren vooral wandelaars met loslopende honden en racefietsen/mtb’ers als vervelend, mensen van verder weg storen zich hier minder aan; • Genieten van de natuur en het landschap is voor alle bezoekers het belangrijkste bezoekmotief. Daarnaast zien we dat mensen van verder een meer sociaal bezoekmotief hebben (gezellig met vrienden/familie op pad, iets willen leren, nieuwe dingen ontdekken) dan bezoekers uit 29 Heerenveen die vooral aangeven hun gezondheid te willen verbeteren.

Tabel: Hoe beoordeelt u de volgende aspecten in parklandschap Oranjewoud?

Inwonersonderzoek Naast een bezoekersonderzoek is er ook een vragenlijst specifiek onder inwoners van de gemeente Heerenveen uitgezet. Op de vorige pagina’s bleek al dat inwoners uit Heerenveen parklandschap Oranjewoud op een andere manier gebruiken en ervaren dan bezoekers van elders. Middels de inwonersenquête kunnen we dieper ingaan op de ervaringen van inwoners van Heerenveen. Hierbij hanteren we een splitsing tussen inwoners uit de kern Oranjewoud (incl. Mildam, Katlijk en Oudeschoot), Skoatterwâld en overig Heerenveen. De inwoners van Oranjewoud hebben we een aantal extra vragen gesteld, om een goed beeld te krijgen hoe ze hun woonomgeving beoordelen en ervaren.

Eveneens hoge rapportcijfers, wel lager dan bij de bezoekersenquête De rapportcijfers voor verschillende aspecten van parklandschap Oranjewoud zijn over het algemeen ruim voldoende. Door de bank genomen zijn de cijfers wel iets lager dan in het bezoekersonderzoek. De landschappelijke schoonheid, de mogelijkheid tot natuurbeleving en de bereikbaarheid worden als zeer goed beoordeeld; de aanwezigheid van voldoende prullenbakken juist als onvoldoende. Dit is overigens een bewuste keuze van terreinbeheerders. Prullenbakken trekken vaak dieren aan en mensen dragen verantwoordelijkheid voor hun eigen rommel. Inwoners van Oranjewoud zijn minder tevreden met bepaalde deelaspecten dan inwoners van Skoatterwâld en overig Heerenveen. Vooral op het gebied van verkeersveiligheid en de mate van rust geven ze lagere rapportcijfers dan het totale gemiddelde. Desondanks scoren deze deelaspecten nog wel net een voldoende onder inwoners van Oranjewoud.

Totaal

Oranjewoud

Skoatterwâld

Heerenveen

Kwaliteit parkeergelegenheden

7,4

7,2

7,7

7,5

Bereikbaarheid

8,0

7,8

8,2

8,1

Kwaliteit van de informatievoorziening en bewegwijzering

7,2

7,1

7,3

7,3

Aanwezigheid van horecagelegenheden

7,3

7,6

7,2

7,2

Hoeveelheid dagactiviteiten (‘dingen te doen’)

6,9

7,0

7,1

6,9

Aanwezigheid voldoende picknick plekken, bankjes en andere rustplekken

6,8

6,9

6,9

6,8

Aanwezigheid voldoende prullenbakken om afval weg te gooien

5,2

4,9

5,3

5,3

Kwaliteit van de wegen en paden

7,4

7,1

7,6

7,5

Verkeersveiligheid

6,9

6,3

7,4

7,2

De mogelijkheid tot natuurbeleving

8,2

8,0

8,4

8,2

De mate van rust

7,3

6,6

7,8

7,6

De landschappelijke schoonheid

8,6

8,4

8,8

8,5 30

Tabel: U geeft aan overlast te ervaren door de aanwezigheid van recreanten in parklandschap Oranjewoud. Kunt u aangeven met welke regelmaat u overlast ervaart?

Tabel: In hoeverre u het eens bent met de volgende stellingen

Inwoners Oranjewoud zeer tevreden, vooral in weekenden overlast Specifiek aan inwoners van de kern Oranjewoud zijn een paar extra vragen gesteld over hun woonomgeving. Over het algemeen zijn ze zeer tevreden over het wonen in of nabij het parklandschap. Echter, aangegeven wordt wel dat ze regelmatig overlast ervaren door aanwezige recreanten. Meer dan de helft van de respondenten uit Oranjewoud geeft aan dit met name plaats vindt in de weekenden, en in mindere mate daarbuiten. In de aanvullende ‘open vraag’ wordt aangeven dat het met name in het weekend (te) druk is. Echter, een deel van de inwoners geeft ook aan dat het niet te druk is en er voldoende rust en ruimte te vinden is. Als er een specifieke plek aangewezen moet worden voor de drukte is het de omgeving rondom parkhotel Tjaarda, zowel het bos als de (geasfalteerde)wegen. Verder wordt er ook verwezen naar (alle) parkeerterreinen in het parklandschap die met name in het weekend vol staan. In mindere mate worden de wegen in het bos en het losloopgebied genoemd als drukke plekken. Schoonheid landschap en natuur moeten beschermd worden Op de vraag welke aspecten van het parklandschap beschermd moeten blijven geven de respondenten aan dat de schoonheid van het landschap en ruimte voor de natuur het belangrijkst zijn, ongeacht het gebied waar de respondenten wonen.

Opvallend is wel dat respondenten uit Oranjewoud relatief vaak aangeven dat de kleinschaligheid beschermd moet worden. Respondenten uit Skoatterwâld en overig Heerenveen geven dit minder vaak aan.

Schaal van 1 (zeer oneens) t/m 5 (zeer eens)

Totaal

Het is fijn wonen in parklandschap Oranjewoud

4,8

Een heerst een goede sfeer en saamhorigheid tussen inwoners onderling in parklandschap Oranjewoud

4,2

Het is fijn dat er veel te doen is in parklandschap Oranjewoud

3,2

Ik ervaar regelmatig overlast door aanwezige recreanten in parklandschap Oranjewoud

3,0

Ik geniet van de natuur en het landschap

4,7

percentage Dagelijks

13%

Vooral in de weekenden

54%

Vooral in de vakantieperioden

9%

Vooral tijdens evenementen

22%

Anders.

2%

Tabel; Welke aspecten van parklandschap Oranjewoud dienen volgens u te alle tijden beschermd/behouden te blijven? (meerdere antwoorden mogelijk) Totaal

Oranjewoud

Skoatterwâld

Heerenveen

Schoonheid van het landschap

24%

23%

24%

25%

Ruimte voor de natuur

21%

18%

22%

23%

Weidsheid

2%

2%

3%

2%

Kleinschaligheid parklandschap

9%

13%

7%

5%

Stilte en duisternis

8%

8%

8%

9%

Cultuurhistorie

7%

7%

8%

6%

Landgoederen

8%

9%

8%

7%

Fiets- en wandelpaden

10%

10%

11%

11%

Activiteiten en evenementen

2%

1%

2%

3%

Historische lanenstructuur

9%

10%

8%

9%31

Tabel: Indien u in parklandschap Oranjewoud woont of vaker bezoekt, hoe zou u de drukte van het gebied in zijn algemeenheid omschrijven?

Verschillende percepties of het druk is in het parklandschap Inwoners van Oranjewoud geven aan dat ze het regelmatig te druk vinden in het parklandschap, een stuk vaker dan inwoners uit Skoatterwâld en overig Heerenveen. Hier is dus duidelijk een verschil in perceptie zichtbaar tussen verschillende inwoners van de gemeente. Een zelfde patroon zien we terug op de vraag in hoeverre men ervaart dat het de afgelopen jaren steeds drukker is geworden. Inwoners van Oranjewoud geven vaker een bevestigend antwoord dan de andere inwoners. Op de vraag of andere gebruikers van het parklandschap als vervelend worden ervaren worden, net als in het bezoekersonderzoek, met name (andere) wandelaars met (loslopende) honden en (andere) racefietsers/ mountainbikers genoemd als vervelend. Dit gebeurt zelfs nog in iets sterkere mate dan in het bezoekersonderzoek. Opvallend is ook een tweedeling tussen inwoners uit Oranjewoud/overig Heerenveen enerzijds en Skoatterwâld anderzijds. Deze laatste groep vindt over het algemeen de aanwezigheid van andere gebruikers minder vervelend dan de eerste groep. Op de aanvullende ‘open vraag’ worden hondenbezitters met loslopende honden als vervelend ervaren, en dan met name honden die niet onder controle zijn en tegen mensen opspringen. Sporters, met name in groepsverband, worden ook als vervelend ervaren.

Dit geldt bijvoorbeeld voor hardlopers, mountainbikers en wielrenners. Toch wordt ook vaak benoemd dat elke recreant op zijn manier moet kunnen genieten van het park, en het is van belang elkaar daarin te respecteren. Wel kan er in de toekomst beter gelet worden op het scheiden van verschillende groepen, er is nu immers geen echte mountainbikeroute of fietspad. Er is overigens een stichting actief die een mountainbikeroute Heerenveen wil realiseren, met als doel om dit te kanaliseren.

totaal

Oranjewoud

Skoatterwâld

Heerenveen

Het is er regelmatig te druk

21%

33%

12%

15%

Het is er af en toe te druk

52%

49%

51%

59%

Het is er zelden of nooit te druk

25%

17%

37%