Bijlage 2 Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

Aanvulling op Startnotitie Vernieuwen Omgevingsvisie

Versie: 17-09-2024

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

Inhoudsopgave 1

Inleiding

3

2 Bouwstenen voor de vernieuwing Omgevingsvisie 2.1 Behouden van de basis

4 4

2.2 Transities met (in)directe ruimtelijke gevolgen

6

2.3 Grote ruimtelijke ontwikkelingen

8

2.4 Brede welvaart

10

2.5 Nieuw/vernieuwd beleid

12

2.6 Beleid in ontwikkeling

14

3

15

Bronvermelding

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

1 Inleiding Dit document is een aanvulling op de Startnotitie Vernieuwen Omgevingsvisie. Hierin wordt nader ingegaan op de onderdelen (bouwstenen) die in de vernieuwde omgevingsvisie een plek zullen krijgen. In onderstaande figuur staan de bouwstenen die in de startnotitie kort zijn aangehaald en die hier uitgebreider toegelicht worden. Het doel is om duidelijk te maken wat er onder de bouwstenen verstaan wordt. De bouwstenen bevatten kortweg het inhoudelijke vertrekpunt voor het vernieuwen van de omgevingsvisie. Participatie is geen aparte bouwsteen, omdat participatie een middel is om waarden te bepalen over de inhoudelijke bouwstenen.

Brede welvaart

Nieuw beleid

Transities

Grote ruimtelijke ontwikkelingen

Beleid in ontwikkeling

Basis van huidige Omgevingsvisie

Figuur 1 Bouwstenen voor het vernieuwen van de Omgevingsvisie

3

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

2 Bouwstenen voor de vernieuwing Omgevingsvisie 2.1 Behouden van de basis De in 2021 vastgestelde Omgevingsvisie 1.0 vormt een goede basis om op door te bouwen. Het document is het resultaat van een grondig proces waar vanuit gemeente, inwoners en ondernemers uitgebreid aan is bijgedragen. Ook uit de ambtelijke evaluatie die in juni 2024 is gehouden kwam naar voren dat de omgevingsvisie een solide basis heeft. Hieronder staat toegelicht wat we verstaan onder “de basis”.

2.1.1 Samenwerkingsprincipes, afwegingsprincipes en milieubeginselen Inwoners en ondernemers spelen een belangrijke rol bij het verwezenlijken van de Omgevingsvisie. Heerenveen kiest waar mogelijk voor samenwerking en treedt sturend op waar nodig. Een goede samenwerkingspartner is voorspelbaar, transparant en betrouwbaar. Daarom houden we vast aan de eerder vastgestelde samenwerkings- en afwegingsprincipes. Deze principes vormen een robuuste basis voor de manier waarop Heerenveen samenwerkt met inwoners en ondernemers en de manier waarop nieuwe opgaven en initiatieven behandeld worden. Bij het vernieuwen van de omgevingsvisie zullen deze principes waar mogelijk wel verder geconcretiseerd worden. De vier milieubeginselen staan voorgeschreven in de Omgevingswet en zijn daarmee een gegeven. De volgende samenwerkings- en afwegingsprincipes en milieubeginselen staan in de omgevingsvisie: Samenwerkingsprincipes 1. Werken volgens het ‘ja, mits’-principe. 2. Investeren in afstemming vooraf. 3. Betrekken inwoners en ondernemers bij de voorbereiding en evaluatie van beleid. 4. De opgave bepaalt hoe en met wie we samenwerken. Afwegingsprincipes 1. Elk initiatief versterkt de bestaande kernkwaliteiten of voegt kwaliteit toe. 2. Het plan van de één wordt niet het probleem van de ander. 3. We werken gebiedsgericht en durven onderscheid te maken tussen gebieden. 4.

We werken aan samenhang, inclusief gezondheid, veiligheid en duurzaamheid. Milieubeginselen 1. het voorzorgsbeginsel. 2. het beginsel van preventief handelen. 3. milieuaantastingen worden bij voorrang aan de bron worden bestreden. 4. het beginsel dat de vervuiler betaalt.

4

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.1.2 Ontstaansgeschiedenis en kernkwaliteiten Het hoofdstuk “Het DNA van Heerenveen” van de vastgestelde omgevingsvisie vertelt een beknopte ontstaansgeschiedenis van het landschap en de kernen en gaat in op de zeven kernkwaliteiten van Heerenveen. In het hoofdstuk “Gebiedsgerichte uitwerking” staat per deelgebied omschreven wat de ontstaansgeschiedenis is, wat de kernkwaliteiten zijn en wat de functionele kernmerken van het gebied zijn. Tijdens de ambtelijke evaluatiesessies werd geconstateerd dat sommige gebieden meer uitgewerkt zijn dan andere. De gebiedsomschrijvingen zullen op plaatsen worden aangevuld of aangescherpt, maar een groot deel zal behouden blijven Onze kernkwaliteiten • Een landelijk onderscheidend profiel als (top)sportgemeente • De uitstekende (boven)regionale bereikbaarheid en daarbij horend vestigingsklimaat • De nabijheid van regionale voorzieningen • Landschappelijke diversiteit • De historie van de (veen)ontginningsgeschiedenis • Een robuust groen- en blauw netwerk met ruimte voor een sterke agrarische sector. 2.1.3 Kernopgaven Uit de ambtelijke evaluatiesessies bleek dat de vier kernopgaven nog steeds een logische indeling zijn. Elke kernopgave beslaat een breed aantal thema’s, waarbinnen mogelijk wel nieuwe ontwikkelingen spelen. De kernopgaven zelf zijn hier wel een werkbare kapstok voor.

Kernopgaven • Werken aan Heerenveen als (boven)regionaal centrum voor (top)sport, werk en voorzieningen • Bouwen aan toekomstbestendige woningen • Zorgen voor gezonde, klimaatbestendige en leefbare wijken en dorpen • Versterken van de kwaliteit en veerkracht van het landelijk gebied

2.1.4 Visie op hoofdlijnen Uit de ambtelijke evaluatiesessies kwam meerdere keren naar voren dat de kern van de visie volledig is, maar dat deze wel scherpte mist. De bestaande visie op hoofdlijnen zal er een concretere vertaling krijgen. Kern van de visie In 2040 is Heerenveen een gezonde, ondernemende en duurzame gemeente waar het prettig wonen, werken en recreëren is. We hebben ons onderscheidende profiel als (top)sportgemeente verder versterkt en verbreed. We koesteren de landschappelijke kwaliteit en diversiteit, de uitstekende bereikbaarheid en de (regionale) voorzieningen als reden om hier te wonen en te werken. En we zijn in 2040 een flink eind op weg om de gemeente samen met inwoners en bedrijven klimaatbestendig en klimaatneutraal te maken.

5

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.2 Transities met (in)directe ruimtelijke gevolgen Hoewel de huidige omgevingsvisie nog maar een paar jaar oud is, zijn er veel nieuwe opgaven in het fysieke domein. Deze opgaven vragen allemaal om schaarse fysieke en milieuruimte. De ruimtelijke puzzel is de afgelopen jaren steeds complexer geworden doordat duidelijker is geworden hoe groot de opgave is. In de vernieuwde omgevingsvisie werken we de transities verder uit, en is er ook meer aandacht voor de sociale thema’s die een relatie hebben met het fysieke domein. Transitie Landelijk Gebied De gemeente Heerenveen heeft te maken met grote opgaven in het landelijk gebied, zoals het effect van stikstof op de natuur, de uitstoot van broeikasgassen CO2 en methaan, de inklinking van het laagveen en het verdrogen van de uitlopers van het Drents Plateau en de beekdalen, de kwaliteit van het oppervlaktewater en de beschikbaarheid van drinkwater. De eindigheid van een aantal van deze natuurlijke systemen in ons buitengebied zijn in zicht. Er zal daarom een transformatie van het landelijk gebied plaatsvinden. Energietransitie en -voorziening De omschakeling van fossiele naar hernieuwbare energie vraagt om veel ruimte. Het gaat hierbij niet alleen om het ruimtebeslag van de opwek van zonne- en windenergie, maar ook om het transport hiervan.

Zo vraagt bijvoorbeeld de 380 KV-verbinding om ruimte in onze gemeente, zonder dat Heerenveen hier direct profijt van heeft. Ook de vertraging van de uitbreiding van het elektriciteitsnet heeft een grote invloed op de ruimtelijke ontwikkeling van onze woningbouw en bedrijvigheid. Klimaatadaptatie Door klimaatverandering neemt de kans op wateroverlast, hitte, droogte en overstromingen toe. Dat levert risico’s op voor onze veiligheid, gezondheid en economie. Water en bodemsystemen zullen meer leidend gaan worden. Dit vraagt om adaptiviteit bij ruimtelijke (her)ontwikkeling. Circulaire economie Grondstoffen zijn schaars en we hebben te veel afval. Omschakelen naar een circulaire economie is nodig en we willen de kansen hiervoor benutten. De landelijk afgesproken maatregelen om de transitie naar de circulaire economie te versnellen (Grondstoffenakkoord) zijn hierbij leidend. Om circulair te ontwikkelen en bouwen is er extra ruimte nodig, bijvoorbeeld voor de opslag materialen. Versnelling woningbouw Het aantal inwoners van Heerenveen groeit en zal blijven groeien. Daarmee zal de verstedelijking, doormiddel van de verdichting en uitbreiding van Heerenveen doorzetten. De afronding van Skoatterwâld nadert. Hierdoor komt Heerenveen West in beeld voor ontwikkeling.

Woningbouw heeft een sterke link met andere transities, aangezien de woningen betaalbaar, aardgasvrij en klimaatbestendig dienen te worden gebouwd. Overheden nemen (weer) meer regie in de volkshuisvesting. Mobiliteitstransitie Mobiliteit verandert snel. Het aandeel elektrische fietsen en auto’s neemt toe. Dit vraagt om een andere inrichting van de ruimte. Elektrische fietsen hebben meer vaart en maken grotere bochten. Elektrische auto’s hebben laadpunten nodig, bij kantoren en woningen. De nieuwe Lelylijn zorgt voor een tal van ruimtelijke vraagstukken. Het zorgt echter ook voor het toenemen van het aantal vervoersbewegingen met het openbaar vervoer en het voor- en natransport. 6

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie Zorgtransitie Nederland vergrijst, ook in Heerenveen neemt het aandeel ouderen verder toe. Daarmee wordt er een steeds groter beroep op de zorg gedaan. Tegelijkertijd kampt de zorgsector met personeelstekorten. De verwachting is dat de beschikbaarheid van zorg (o.a. thuiszorg, ziekenhuiszorg) in de toekomst niet op elke plek een garantie is. Dit betekent iets voor waar mensen die afhankelijk zijn van zorg kunnen wonen. Daarmee is de zorgtransitie ook een ruimtelijk vraagstuk: waar blijft zorg beschikbaar? Waar faciliteren we woonvormen voor ouderen?

7

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.3 Grote ruimtelijke ontwikkelingen Onze gemeente wordt geconfronteerd met gemeente overstijgende ruimtelijke ontwikkelingen, zoals de ruimtevraag voor een 380 KV hoogspanningskabel en de Lelylijn. Deze ontwikkelingen bieden kansen, maar maken de ruimtelijke puzzel tegelijkertijd complexer. Door in de omgevingsvisie scherp te zijn op deze ontwikkelingen en daar waar al mogelijk een positie in te nemen over deze ontwikkelingen, kan de gemeente strategischer en eenduidiger handelen aan de vele tafels. Lelylijn De Lelylijn is één van de aangewezen gebieden in de nationale omgevingsvisie en het daaraan gekoppelde programma NOVEX. In deze gebieden vragen grote ruimtelijke vragen om een apart ontwikkelperspectief waarin het Rijk en regio samenwerken. Of de Lelylijn er daadwerkelijk komt hangt van veel factoren af, maar Heerenveen zou zeker gevolgen van deze ontwikkeling ondervinden. De ruimtevraag van de Lelylijn betekent iets voor overige ruimtevragen in het gemeentelijk grondgebied. Ook kan de Lelylijn voor een groei in banen en inwoners zorgen. De verschillende opties die voor de Lelylijn open liggen zijn een goede reden om mogelijk met meerdere scenario’s te gaan werken.

Figuur 2 Integrale kaart Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn (Studio Bereikbaar, 2024).

8

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 380 kV De komende jaren versterkt TenneT het 380 KV hoogspanningsnet, de zogenoemde stroomsnelwegen die elektriciteit van grote windparken naar andere delen van ons land te brengen. Een van de nieuwe routes die aangelegd wordt is de route Vierverlaten – Ens. Er liggen verschillende tracé’s op tafel, maar alle tracé’s gaan via gemeente Heerenveen. In het project van TenneT zijn bestaand beleid en bekende plannen meegenomen om tracé’s in te tekenen. Bij het vernieuwen van de omgevingsvisie worden toekomstige botsende belangen in beeld gebracht met als doel om deze te voorkomen.

Figuur 3 Globale tracévarianten 380 kV hoogspanningslijn (TenneT, 2024)

9

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.4 Brede welvaart In de Raadsagenda en het Hoofdlijnenakkoord (beide 2022-2026) staat brede welvaart centraal. Eén van de vragen bij het vernieuwen van de omgevingsvisie is: wat betekent het streven naar brede welvaart voor de keuzes die gemaakt worden in de fysieke leefomgeving van Heerenveen? Als eerste stap is het belangrijk om te duiden wat we verstaan onder brede welvaart. Definitie Als algemene definitie van brede welvaart sluiten we aan bij de definitie die wordt gebruikt door het CBS en Planbureau Fryslân: “Brede welvaart betreft de kwaliteit van leven in het hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of van die van mensen elders in de wereld.” Onderdelen brede welvaart In de Omgevingsvisie 1.0 wordt verwezen naar de Global Goals, die tegenwoordig vaker de Sustainable Development Goals (SDG’s) worden genoemd. Dit zijn 17 doelen die in 2015 door de Verenigde Naties zijn vastgesteld voor 2030. Het CBS geeft aan dat het begrip brede welvaart en de SDG’s veel met elkaar gemeen hebben en elkaar aanvullen. Waar de definitie van brede welvaart een algemene intentie uitspreekt, bestaan de SDG’s uit concrete doelstellingen. Hierdoor kunnen we tastbaarder maken wat we met brede welvaart nastreven.

Het CBS legt uit dat brede welvaart afhankelijk is van drie grote systemen, die elk goed moeten functioneren (figuur 4): biosfeer, maatschappij/samenleving en economie, ook wel bekend als People-Planet-Profit. Alle drie de systemen hebben (gedeeltelijk) een ruimtelijke weerslag. De biosfeer gaat het bijvoorbeeld over de kwaliteit van natuur en water, de maatschappij over duurzame energie en de kwaliteit de wonen, en economie over infrastructuur en circulaire economie. Er zit een volgordelijkheid in die drie systemen: “zonder biosfeer geen leven, zonder samenleving geen economie” (CBS, 2023). Kortom, brede welvaart heeft een natuurlijke, een maatschappelijke en een economische component, die elk op orde moeten zijn. Daarbij mag de kwaliteit van leven in het hier en nu niet ten koste gaan van deze van volgende generaties of mensen elders in de wereld. Om te kunnen streven naar brede welvaart in de omgevingsvisie zal in beeld moeten worden gebracht wat keuzes in de visie voor gevolgen hebben voor de biosfeer, de maatschappij en de economie.

10

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

Figuur 4 De Onderdelen van de Sustainable Development Goals (CBS, 2023)

11

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.5 Vastgesteld beleid sinds 2021 Sinds 2021 is er veel beleid vernieuwd of nieuw bijgekomen. Niet alleen binnen onze gemeente, maar ook op provinciaal, landelijk en ander niveau hebben er veranderingen plaats gevonden die naar onze gemeente doorwerken. In sommige gevallen vervangt het nieuwe beleid eerder beleid, in andere gevallen gaat het om een nieuwe toevoeging. Onderstaande lijst geeft een zo volledig mogelijk beeld van de nieuwe/vernieuwde beleidsstukken die worden meegenomen bij het vernieuwen van de omgevingsvisie. Deze lijst zal gedurende de vervolgstap verder worden aangevuld. 2.5.1 Rijk Titel Deltaplan Biodiversiteitsherstel Programma Wonen, Ondersteuning en Zorg voor Ouderen Gezond en Actief Leven Akkoord Mobiliteitsvisie 2050 Nationaal Programma Circulaire Economie Nationaal Programma Landelijk Gebied Programma Een thuis voor iedereen Programma Woningbouw Wet gemeentelijke instrumenten warmtetransitie Wet kwaliteitsborging voor het bouwen 2.5.2 Provincie Fryslân Titel Actieplan Friese Landbouwagenda 2021-2030 Actieplan Vitale Logiesaccommodaties 2023-2028 Energievisie Friese bomen- en bossenstrategie 2022 Gebruikvisie Waterrecreatie Fryslân 2050 Nota Weidevogels 2021-2030 Fryslân Regionale Energiestrategie Ruimtelijke Agenda provincie Fryslân Uitvoerings- en handhavingsstrategie Fryslân 2024

Thema Biodiversiteit Wonen en zorg Gezondheid Mobiliteit Circulaire economie Landelijk gebied Wonen Wonen Energie Vergunningverlening, toezicht en handhaving

Uitvoeringsprogramma Gastvrij Fryslân 2023-2028 Uitvoeringsprogramma Stikstof Fryslân 2030 Veenweideprogramma 2021-2030 Fryslân Werkplan Veenweide

Thema Landelijk gebied Recreatie & toerisme Energie Natuur Recreatie & toerisme Biodiversiteit Energie Ruimte Vergunningverlening, toezicht en handhaving Recreatie & toerisme Landelijk gebied Landelijk gebied Landelijk gebied

2.5.3 Gemeente Heerenveen Titel Beleidskader Zonneparken 2022 Centrumplan Oost 2022 Centrumvisie Akkrum 2022 Centrumvisie Jubbega 2021 Evenementenbeleid Gebiedsperspectief Oranjewoud Gebiedsvisie A32 Heerenveen groeit

Thema Energie Ruimte Ruimte Ruimte Evenementen Ruimte Ruimte Wonen 12

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie Leidraad Vitale Verblijfsaccommodaties 2022 Lokaal Sport Akkoord Nota Grondbeleid 2023 Participatiebeleid Omgevingswet gemeente Heerenveen 2023 Reclamebeleid Visie Detailhandel en Horeca Visie Waterrecreatie 2021 VTH-beleid Warmteprogramma 2026 Watertakenplan 2021-2024 Woonvisie Heerenveen 2023-2028 2.5.4 Overig Titel Economische samenwerking Blue Delta F4 EU-Bodemstrategie Fryslân Klimaatbestendig 2050+ Koersdocument Aldeboarn-De Deelen Natuurherstelwet (EU) Regionale Toeristische Ontwikkelstrategie ZuidoostFryslân 2022-2030 Regionale Woondeals

Recreatie & toerisme Sport Grond Participatie Vergunningverlening, toezicht en handhaving Economie Recreatie & toerisme Vergunningverlening, toezicht en handhaving Energie Water Wonen Thema Economie Bodem Water Landelijk gebied Natuur Recreatie & toerisme Wonen

13

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie 2.6 Beleid in ontwikkeling Naast het nieuwe beleid dat sinds 2021 is vastgesteld, zijn er ook veel lopende beleidsontwikkelingen op de verschillende niveaus. We proberen zoveel mogelijk te anticiperen op deze beleidsontwikkelingen, en zoeken waar mogelijk afstemming met deze beleidsontwikkelingen om wederzijds input te geven. Onderstaande lijst geeft een zo volledig mogelijk beeld van de beleidsstukken die in ontwikkeling zijn die worden meegenomen bij het vernieuwen van de omgevingsvisie. Deze lijst zal gedurende de vervolgstap verder worden aangevuld. Een van de doelen van de vernieuwing van de omgevingsvisie is om meer structuur en samenhang te krijgen in het gemeentelijk beleid dat een uitwerking is van de omgevingsvisie. 2.6.1 Rijk Titel Nota Ruimte Wet regie volkshuisvesting

Thema Ruimte Wonen

2.6.2 Provincie Fryslân Titel Fries Programma Landelijk Gebied 1 Provinciale Omgevingsvisie

Thema Landelijk gebied Ruimte

2.6.3 Gemeente Heerenveen Titel Bewegen Ontmoeten Spelen Sporten Kwaliteitsimpuls Groene Omgeving Mobiliteitsvisie Programma Buitengebied Programma Groenstructuren Sportbeleid Visie Circular Valley Visie Opvoeden en Opgroeien Woonzorgvisie

Thema Gezondheid Landelijk gebied Mobiliteit Landelijk gebied Natuur Sport Circulaire economie Jeugd Wonen en zorg

1

De ontwikkeling van het FPLG is tot onbepaalde tijd stilgelegd.

14

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

3 Bronvermelding Centraal Bureau voor de Statistiek (2023). Brede welvaart. Bereikbaar via: https://www.cbs.nl/nl-nl/dossier/brede-welvaart-en-de-sustainable-developmentgoals/monitor-brede-welvaart-en-de-sustainable-development-goals-2023/bredewelvaart Studio Bereikbaar (2024). Ontwikkelperspectief NOVEX Lelylijn. Bereikbaar via: https://delelylijn.nl/documenten/ TenneT (2024). Informatiefolder Vierverlaten-Ens maart-april 2024. Bereikbaar via: https://www.tennet.eu/nl/projecten/provincies/flevoland/vierverlaten-ens-380-kv [sectie-einde hieronder niet verwijderen ivm achterblad (dubbelklik om tekst te verwijderen)]

15

Bouwstenen Vernieuwen Omgevingsvisie

Colofon Opdrachtgever: Opdracht: Versie: Omvang rapport: Auteur:

S. Sijtsma, S. Talstra Vernieuwen Omgevingsvisie 17 september 2024 15 pagina’s Gijs Wesselo, Lysbeth Schockman, Jurjen Meijer

16