Bijlage 1 Woonvisie Heerenveen 2023-2028. Een buitengewone plek om thuis te komen.

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Een buitengewone plek om thuis te komen

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Een buitengewone plek om thuis te komen

Woonvisie Versie 12 september 2023 Vastgesteld door de gemeenteraad -

Afbeelding voorblad Kempenaerssingel, Heerenveen-Midden1

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

Inhoudsopgave Samenvatting .............................................. 4 1

Wonen: een urgent thema .................... 6 Wonen is een sociaal grondrecht én een urgent thema.................................... 6 Proces woonvisie: samen met inwoners en partners ........................................ 6

2

Start: kwaliteiten & woonopgaven ........ 8 Een dorpse gemeenschap met stadse allure ..................................................... 8 Landschappelijke kwaliteit en economische kracht als motor .......................... 8 Aantrekkingskracht van Heerenveen op de regionale woningmarkt ................ 8 Meer werkgelegenheid, meer inwoners en meer woningen! ............................ 9 Wensen van mensen & kerngebondenheid....................................................... 9 Aanwijzingen woningbouwprogramma .......................................................... 10

3

Visie: poort naar het Noorden ............. 12 Kernkwaliteiten gemeente Heerenveen én versterken positie ........................ 12 Vijf prioriteiten die richting geven en de kern vormen van de woonvisie........ 13

4

Focus: vijf prioriteiten uitgewerkt ....... 14 Heerenveen groeit: we groeien met minimaal 2000 woningen tot 2030 ........ 14 Een gevarieerde bevolking vraagt vooral toevoegen betaalbare woningen ... 16 Een gemeente met vitale kernen en gemengde wijken .................................. 18 Een inclusieve gemeente vraagt om een gevarieerd woonzorglandschap ..... 20 Een duurzaam thuis staat in een klimaatadaptieve woonomgeving ............. 22

5

Waarmaken........................................ 24 Samenwerking ................................................................................................ 24 Regie nemen ................................................................................................... 24 Regisserend grondbeleid ................................................................................. 24 Monitoring en bijsturen .................................................................................. 25 Houdbaarheid en doorlooptijd ........................................................................ 25

3

Skoatterwâld, Heerenveen1

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

Samenvatting Iedereen verdient een fijn thuis In Nederland zorgt de overheid ervoor dat er voldoende beschikbare, betaalbare woningen én kwalitatief goede woningen zijn. Het is best lastig om dat goed te doen, want er zijn veel uitdagingen op de woningmarkt. Versnelling van de bouwproductie, betaalbaarheid, duurzaamheid en de gevolgen van toenemende vergrijzing strijden om prioriteit. Dit geldt ook voor Heerenveen, waar het steeds lastiger wordt om een huis te vinden. Vooral jongeren en mensen die wat extra hulp nodig hebben (kwetsbare doelgroepen), merken dit. Misschien kennen we allemaal wel iemand die eigenlijk liever ergens anders zou willen wonen.

Samen met inwoners en partners We hebben de woonvisie gemaakt samen met inwoners, jongeren, plaatselijk belangen, huurdersorganisaties, de participatieraad en onze woon- en zorgpartners.

Enkele doelen op een rij • We streven ernaar om minstens 2.000 woningen toe te voegen tot en met •

•

•

Wonen heeft te maken met hoe we leven (sociaal domein) en met de plekken waar we wonen (ruimtelijk domein). Met een groeiend aandeel alleenstaande ouderen neemt het beroep op hulp en ondersteuning toe, terwijl de tekorten aan personeel in de zorg groeien. Daarom moeten we nieuwe manieren bedenken om te wonen en om zorg te krijgen. Deze nieuwe woonvisie draait om mensen, en heeft aandacht voor brede welvaart. Het gaat om een thuis voor mensen op een fijne en veilige plek in de wijken en dorpen van de gemeente Heerenveen. Brede welvaart is hierbij een belangrijk uitgangspunt: we willen dat het goed gaat met mensen nu, maar ook later. De kwaliteit van leven van mensen in het hier en nu mag niet ten koste gaan van die van latere generaties of die van mensen elders in de wereld. De uitdagingen in onze samenleving, vragen om slimme ideeën en acties. We moeten goed nadenken en samenwerken met betrokken partijen. In deze woonvisie vertellen we wat we belangrijk vinden: onze visie en prioriteiten. Soms is het lastig om ver vooruit te kijken. Daarom werken we stap voor stap vanuit een overkoepelend programma en kijken we elk jaar hoe het gaat (monitoring). Als er iets moet veranderen, doen we dat (bijsturing).

Sportstad2 •

Een buitengewone gemeente Er wonen ruim 51.600 mensen in de gemeente. Het is hier prettig en gemoedelijk wonen; de leefkwaliteit is hoog en de diversiteit van het landschap is groot. Van bosrijk landschap tot waterrijk gebied. Op het veen, zand of de klei. Je kunt kiezen of je wilt wonen in het buitengebied, een terpdorp, lintdorp of in een stedelijke kern: in Heerenveen kan het allemaal. Als economische motor in een krachtige regio is de gemeente Heerenveen een buitengewone gemeente. Een knooppunt van landschap, cultuur én infrastructuur. Een sterk midden- en kleinbedrijf, het Posthuistheater, museum Belvédère, het Tjongerschans ziekenhuis, Thialf en het Abe Lenstra stadion. Een gemeente met karakteristieke kernen waar Mienskip van oudsher een groot goed is.

•

•

2030. We moeten beslissen waar de nieuwe woningen toegevoegd gaan worden. Mensen houden van hun dorpen en willen dat de gemeente rekening houdt met wat bij hun dorp past. We willen een plan dat goed past bij de locatie. We denken niet alleen aan bouwen, maar kijken ook naar bestaande gebouwen die nu leegstaan (of vrijkomen) en die we geschikt kunnen maken voor starterswoningen en woningen voor (kleine) gezinnen. We vergroten het aanbod voor starters en jonge gezinnen. We willen toevoegen wat nog onvoldoende beschikbaar is: betaalbare koop en sociale huur. We zetten in op nieuwbouw, benutten van de bestaande voorraad én doorstroming. Als gemeente willen we zorgen voor de juiste randvoorwaarden zodat partijen woningen kunnen toevoegen waar behoefte aan is. De inzet is om de komende jaren minimaal 30% van het woningbouwprogramma in de sociale huur toe te voegen, waarbij het aandeel sociale huur minimaal op peil blijft en idealiter toegroeit naar 30% van de totale woningvoorraad. We zetten in op intensievere samenwerking met marktpartijen, corporaties en lokale initiatieven zodat er meer woningen worden toegevoegd. De verschillende soorten woonbuurten in de dorpen en wijken vullen elkaar goed aan. We willen de afwisseling behouden in hoe onze woonbuurten eruitzien en voelen. Dat trekt ook nieuwe gezinnen aan, wat helpt om een goede mix van mensen in de gemeente te houden.

In onze gemeente willen we op de juiste plekken meer verschillende soorten woonzorgplekken met een mix van doelgroepen. Dit helpt mensen van verschillende groepen om samen te leven en zich goed te voelen. We willen ook dat de plekken waar mensen wonen gezond en fijn zijn. Er is veel groen en mogelijkheden om te sporten en te bewegen. In gebieden waar nog niet zoveel groen is, zoals het centrum van Heerenveen, willen we meer groen toevoegen om het mooier te maken.

Door onze strategische ligging als poort naar het Noorden kiezen gezinnen uit andere regio's ervoor om hier te wonen. Dit zorgt ervoor dat er meer vraag is naar woningen en er daardoor niet altijd genoeg plek is voor iedereen. Tegelijkertijd is het belangrijk om mensen - jong en oud - hier te houden en nieuwe mensen aan te trekken, zodat onze gemeente (economisch) sterk blijft. Met deze woonvisie willen we ervoor zorgen dat de goede eigenschappen van onze gemeente behouden blijven en zelfs versterkt worden. We hebben vijf prioriteiten waar we ons op richten:

Hoogeveensweg, Bontebok2

4

Vijf prioriteiten die centraal staan in de woonvisie 1. Heerenveen groeit: we groeien met minimaal 2000 woningen tot 2030 2. Een gevarieerde bevolking vraagt om het toevoegen van betaalbare woningen 3. We hechten waarde aan vitale kernen en gemengde wijken 4. Een inclusieve gemeente vraagt om een gevarieerd woonzorglandschap 5. Een duurzaam thuis staat in een klimaatadaptieve woonomgeving

Trigreppel, Akkrum1

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 • Woonpartners en inwoners dagen we uit om slimme oplossingen te

bedenken voor nieuwbouw, zodat ze goed passen bij het veranderende klimaat, zoals groene gevels en daken en wateropvang. • We gaan ons best doen om bestaande huizen beter te isoleren en moderne warmtesystemen te installeren. Dit helpt om minder energie te gebruiken en ons voor te bereiden op een toekomst zonder aardgas. Ook gaan we door met plannen voor verbeteringen in de wijken (Wijkuitvoeringsplannen).

Aenwirderweg, Gersloot2 Dit willen we waarmaken • We weten dat het waarmaken van onze doelen veel inzet en hard werken

• • •

•

5

van ons vraagt. We pakken als gemeente de rol van regisseur. Soms moeten we regels maken, andere keren zullen we mensen enthousiasmeren en verbinden. We kiezen steeds de beste rol, gebaseerd op wat echt werkt en wat haalbaar is voor ons. We werken programmatisch aan de realisatie van deze visie. Zo werken we gericht op het nastreven van onze doelen. Regie voeren en druk op de ketel houden vraagt ook om monitoring, zodat we kunnen bijsturen waar nodig. De raad stelt de woonvisie vast en geeft daarmee aan het college de opdracht om tot uitvoering te komen. De uitvoering wordt om deze reden slechts op hoofdlijnen beschreven in dit document. Tussentijdse beleidswijzigingen worden ter besluitvorming voorgelegd aan de raad. Heerenveen groeit, dus we moeten slim bedenken hoe. We praten goed met de provincie Fryslân en regio Zuidoost Fryslân We denken goed na over hoe we willen bouwen: binnen bestaande gebieden (inbreiding) en soms ook buiten (uitbreiding). We houden van ons mooie landschap en willen ervoor zorgen dat de leefbaarheid en toegankelijkheid van de kernen in Heerenveen behouden blijven . Dat is én blijft onze drijfveer!

Tellepark, Heerenveen1

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

1 Wonen: een urgent thema Wonen is een sociaal grondrecht én een urgent thema Sinds het vaststellen van de vorige woonvisie in 2016 is er veel veranderd. De druk op de woningmarkt is toegenomen; mensen komen moeilijker aan een woning. Dat geldt vooral voor mensen met een kleine beurs. In 2022 stegen de (energie)prijzen, wat de bestaanszekerheid van mensen onder druk zet. Energiearmoede maakt de verduurzamingsopgave, die ook nodig is in het belang van klimaat, nog belangrijker. Toename van het aandeel ouderen en de afname van het aandeel jongeren gaan hand in hand. Dit leidt tot een toenemend personeelstekort in de zorg en zet de leefbaarheid in de kernen van Heerenveen onder druk. Kortom, de maatschappelijke, sociaaleconomische en ruimtelijke opgaven zijn groot. In Nederland is de overheid verantwoordelijk voor voldoende beschikbare en betaalbare woningen én kwalitatief goede woningen. In 2022 pakte (demissionair) Minister voor Volkshuisvesting Hugo de Jonge de regie op de woningmarkt met zes programmalijnen, nieuwe uitgangspunten en beleidsaanwijzingen die een koerswijziging betekenden (zie ook figuur op de volgende pagina). Het leidde op veel plekken tot (nieuwe) regionale woondeals, ook in de regio Zuidoost Fryslân waar Heerenveen onderdeel van is.

De gemeenten in de regio Zuidoost Fryslân zetten zich gezamenlijk in voor de realisatie van 4.680 woningen, waarvan Heerenveen minimaal 17201 woningen realiseert. Deze maatschappelijke opgaven vragen om visie én actie: integraal, gedragen én flexibel. Integraal, omdat wonen altijd te maken heeft met andere onderwerpen.

gemeente Heereenveen een belangrijke toetssteen: draagt een ambitie/ afspraak bij aan de kwaliteit, beschikbaarheid en betaalbaarheid van woningen voor onze inwoners? En zo niet; hoe moeten we het anders doen? Bewoners hebben om die reden ook een belangrijke plek gekregen in het proces. Een andere toetssteen is het denkkader brede welvaart: de kwaliteit van leven van mensen in het hier en nu en de mate waarin deze ten koste gaat van die van latere generaties of die van mensen elders in de wereld.

Wat is een woonvisie? De gemeenteraad legt de ambities op het gebied van wonen vast in de woonvisie. Door vaststelling van de woonvisie geeft de gemeenteraad het college opdracht om de woonvisie uit te voeren. De Woonvisie Heerenveen 2023 - 2028:

Proces woonvisie: samen met inwoners en partners In 2021 besloot de gemeenteraad dat het tijd was voor een nieuwe woonvisie. Eind 2021 werd een woonbehoefteonderzoek uitgevoerd. De resultaten zijn gepresenteerd en besproken met stakeholders tijdens de Avond van het Wonen op 2 november 2021. Hieruit zijn bouwstenen geformuleerd die de basis vormden voor de Startnotitie Woonvisie Heerenveen ‘Hier wil je wonen’, die op 27 januari 2022 is vastgesteld door de gemeenteraad. De gemeenteraadsverkiezingen vonden plaats in het voorjaar van 2022 en voor de zomer was er een gemeenteraad en college met veel zin om de uitdagingen van deze tijd op te pakken. De raad heeft een opdracht aan het college geformuleerd en het college wil het graag samen doen met de gemeenschap en gemeenteraad: daadkrachtig veranderen. Je leest er meer over in De “Raadsagenda Heerenveen 2022-2026” en het “Hoofdlijnenakkoord 2022 – 2026”. In december 2022 stelde de gemeenteraad de uitgangspunten voor de woonvisie vast. In januari en februari 2023 zijn deze uitgangspunten getoetst bij meerdere groepen stakeholders: woningcorporaties, huurdersverenigingen, plaatselijk belangen, jongeren en de participatieraad. De ontwerp woonvisie heeft van 27 april tot en met 26 mei 2023 ter inzage gelegen. Een samenvatting van de zienswijzen en een reactie op de zienswijzen is opgenomen in een reactienota.

Op 19 oktober 2023 heeft de gemeenteraad kennisgenomen van de reactienota en de Woonvisie vastgesteld.

Gedragen, omdat mensen het hart zijn van onze gemeenschap: Mienskip is de basis van wonen. En een gemeente bouwt in principe niet zelf woningen. We hebben onze bouwpartners en inwoners nodig.

1.

Plaatst politieke en maatschappelijke ontwikkelingen in de context van de gemeente Heerenveen;

2.

Werkt een concrete toekomstrichting uit over de kwalitatieve en kwantitatieve behoeften in de woningvoorraad en woonomgeving tot 2030;

3.

Legt uit hoe de voortgang van het uitvoeren van de toekomstrichting gemonitord kan worden;

4.

Werkt als fundament voor toekomstige beleidskeuzes, onder andere: het Omgevingsplan, de (meerjarige)prestatieafspraken, verordeningen, het uitvoeringsprogramma woningbouw en de Woonzorgvisie;

5.

Biedt de visie en doelen die het overkoepelend kader vormen voor het programma ‘Een thuis voor iedereen’

We leggen focus op die zaken waar we invloed op hebben: Wat kan de gemeente zelf doen? Wat kan de gemeente in samenwerking met partners doen? Wat kan de gemeente beïnvloeden?

Flexibel, omdat we leven in roerige en onzekere tijden. Het vraagt om duidelijke koers én monitoring en bijsturing.

Een nieuwe woonvisie die draait om mensen en brede welvaart Het is tijd voor een nieuwe woonvisie. Onze huidige en toekomstige inwoners zijn ons vertrekpunt. Wonen is persoonlijk. Het gaat om een thuis voor mensen op een fijne en veilige plek in de wijken en dorpen van Heerenveen. Het is dé randvoorwaarde voor een inclusieve samenleving. Inwoners zijn voor de 1

De woningbouwaantallen in de woondeals zijn gebaseerd op het gemeentelijke woonbeleid uit 2016. De cijfermatige onderbouwing onder dit beleid is gebaseerd op de bevolkingsprognose van de provincie Fryslân uit 2013. Dit verklaart dat de woningbouwaantallen lager liggen in de regionale woondeal dan de woningbouwaantallen zoals deze in deze woonvisie staan

6

Avond van het Wonen, 20211

Avond van het Wonen, 20211

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Inwoners hebben een belangrijke plek in het proces. • Er is een bewonersenquête ingevuld door 2.067 inwoners, waarvan 280

starters. De gemeente heeft in januari 2023 een extra enquête uitgezet onder jongeren en op donderdag 9 februari 2023 volgde een jongerencafé. • De Plaatselijk Belangen hadden een betrokken bijdrage tijdens de Avond van het Wonen op 2 november 2021, er is tussentijds gesproken met de plaatselijke belangen van Akkrum, Jubbega en Aldeboarn en op 2 februari 2023 vond een levendig gesprek plaats over de uitgangspunten voor de woonvisie. Op 23 mei 2023 is de ontwerp woonvisie besproken. • De huurders in Heerenveen worden vertegenwoordigd door De Bewonersraad en Huurdersbelangenvereniging Heerenveen. De huurdersorganisaties deden actief mee aan de Avond van Wonen en hebben hun beelden en visie op tafel gelegd tijdens een gesprek op 2 februari 2023 met de corporaties Accolade, Elkien en WoonFriesland en de gemeente. 23 en 26 mei 2023 zijn er (bestuurlijke) bijeenkomsten georganiseerd met de woningcorporaties en de huurdersbelangenverenigingen over de ontwerp woonvisie. • De Participatieraad behartigt de belangen van inwoners op onderwerpen binnen het sociale domein. Met hen is op meerdere momenten gesproken.

Plaatselijk belangen in gesprek over de uitgangspunten, 2023 1 Corporaties, zorgpartijen en marktpartijen Een gemeente bouwt zelf geen woningen; daarvoor heeft zij, naast haar inwoners, haar bouwpartners hard nodig. Het gaat dan vooral om projectontwikkelaars en woningcorporaties en zorgpartijen. • Gemeente Heerenveen voert continu een dialoog met de woningcorporaties:

tijdens het proces van de prestatieafspraken, via project overleggen en periodieke bestuurlijke overleggen. In dit proces hebben de corporaties een actieve bijdrage geleverd (ook als pitch op het podium) tijdens de Avond van het Wonen en tijdens een levendig gesprek over de uitgangspunten voor de woonvisie op 2 februari 2023, samen met de huurdersorganisaties. • De zorgpartners hebben met een pitch en in discussies een bijdrage geleverd aan de Avond van het Wonen. • Ook ontwikkelaars en makelaars hebben met een pitch en in discussies een bijdrage geleverd aan de Avond van het Wonen.

7

Rechts: De doorvertaling van nationaal woonbeleid naar gemeente Heerenveen1

Kaders Deze woonvisie gaat over wonen in brede zin. Wonen kan niet los worden gezien van het sociale en ruimtelijke domein. Ook hebben we als gemeente te maken met een nationale, provinciale en regionale context. We leggen in deze woonvisie zo goed als mogelijk verbindingen met bestaande beleidsdocumenten en nieuwe ontwikkelingen. Extra opgaven die uit nieuwe ontwikkelingen voortkomen krijgen tussentijds een plaats in de woonvisie. Lokale kaders voor de woonvisie en lokaal samenspel • Strategische Agenda 2022 – 2040, Raadsbesluit Uitgangspunten Woonvisie (2022), Startnotitie Woonvisie (2022), Raadsagenda (2022), Hoofdlijnenakkoord (2022), begroting, Omgevingsvisie Heerenveen (2021), Transitievisie Warmte (2021), een beheersverordening voor de woonkwaliteit in het centrum, toezeggingen en moties vanuit de raad met betrekking tot de Woonvisie en het nieuw op te stellen grondbeleid; • De woonvisie geeft een overkoepelend kader voor het programma ‘Een thuis voor iedereen’, de toekomstige woonzorgvisie Heerenveen, het uitvoeringsprogramma woningbouw, eventuele (nieuwe) verordeningen en de lokale prestatieafspraken met corporaties en huurdersorganisaties.

Rijkskaders en bovenlokaal samenspel • De Nationale Woon- en Bouwagenda, de Nationale Prestatieafspraken, programma NOVEX, de provinciale Uitvoeringsagenda Wonen , de regionale woondeal Zuidoost Fryslân, en Fryslân Klimaatbestendig 2050+ • De keuzes in deze woonvisie worden ingebracht op de tafel van de woonregio Zuidoost Fryslân (Heerenveen, Ooststellingwerf, Opsterland, Smallingerland en Weststellingwerf). In deze regio maken gemeenten periodiek afspraken over de woningbouwruimte met de provincie Fryslân. De gemeente hecht waarde aan deze regionale afstemming;

•

Heerenveen heeft als poort naar het Noorden én sportstad een bijzondere positie met netwerkwaarde. Vanuit dit perspectief voeren we ook gesprekken met het Rijk over het NOVEX-gebied Lelylijn. Heerenveen is een belangrijk knooppunt op deze lijn. De eventuele consequenties voor de extra groei van de gemeente Heerenveen maken overigens geen onderdeel uit van deze woonvisie.

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

2 Start: kwaliteiten & woonopgaven Een dorpse gemeenschap met stadse allure In dit hoofdstuk schetsen we het DNA van de gemeente Heerenveen en duiden we de belangrijkste woonopgaven. Er wonen ruim 51.600 mensen in de gemeente, verdeeld over ruim 22.900 huishoudens. Het is hier goed en gemoedelijk wonen; de leefkwaliteit is hoog, de Mienskip is waardevol én de diversiteit van het landschap is groot. Van bosrijk landschap tot waterrijk gebied. Op het veen, zand of de klei. Wil je wonen in het buitengebied, een terpdorp, kleine kern of in een stedelijke kern? In Heerenveen kan het. Doordat Heerenveen op een kruispunt van snelwegen en spoor ligt (knooppunt en netwerklocatie), is de rest van de regio en Nederland goed bereikbaar. Wie aan Heerenveen denkt, denkt ook aan sport: Thialf, het Abe Lenstra stadion of het topsportcentrum. Ook cultureel heeft Heerenveen veel te bieden met het Posthuistheater en museum Belvédère. In de Omgevingsvisie van de gemeente Heerenveen staan de kwaliteiten van onze gemeente uitvoerig uitgewerkt (meer hierover in hoofdstuk 3).

Heerenveen heeft hier hard aan gewerkt. Heerenveen wil toonaangevend worden binnen circulariteit (Circular Valley) en zet in op het verder verstevigen van de al aanwezige, stabiele basis voor innovatieclusters in kansrijke sectoren. Denk hierbij aan de clusters rondom de zuivelindustrie (robotisering) en de concept- en circulaire bouw, naast de al bestaande relatief sterke diensteneconomie.

Figuur 1: Verhuissaldo gemeente Heerenveen 2017 – 2019

Heerenveen is met recht een poort naar het Noorden. In de regio fungeert Heerenveen als een magneet. Een gemeente met netwerkwaarde.

Aantrekkingskracht van Heerenveen op de regionale woningmarkt Stedelijke regio’s trekken traditioneel weinig gezinnen en veel jonge huishoudens, terwijl landelijke regio’s juist het omgekeerde laten zien. De gemeente Heerenveen kent door haar landelijke identiteit met stadse voorzieningen een mix van beide werelden. Relatief veel koopeengezinswoningen en in de kern Heerenveen ook relatief veel appartementen. We zien het effect terug in het onderzoek naar de verhuisrelaties. De gemeente Heerenveen trekt uit veel buurgemeenten inwoners aan, waaronder uit Leeuwarden. Logischerwijs vertrekken er veel jongeren naar de grote studiemagneet Groningen. Interessant is dat Heerenveen zelf jongeren aantrekt uit de buurgemeenten. Dus in de regio fungeert Heerenveen als een magneet. Wat opvalt, is dat vanuit Groningen jongeren weer naar Heerenveen terugkeren.

Bron: CBS, bewerking Atrivé Dat Heerenveen aantrekkelijk is voor veel mensen zagen we in 2021 terug in de stijgende prijzen van koopwoningen, de verhuisbewegingen van woonconsumenten op de (regionale) woningmarkt én de huishoudensprognoses voor de toekomst. Door de strategische ligging is de gemeente een populaire woonplek voor gezinnen. Dit verhoogt de druk op de woningmarkt verder en zorgt voor verdringing van woningzoekenden die nog geen plek hebben, bijvoorbeeld starters. In de woningmarktmonitor staat meer informatie over de uitkomsten van het woonbehoefteonderzoek (2021) en over de stand van de woningmarkt en de samenstelling van de woningvoorraad in de gemeente Heerenveen.

Figuur 2: Ontwikkeling en verkoopprijzen woningen

Leeuwarderstraatweg, Haskerdijken2 Landschappelijke kwaliteit en economische kracht als motor De regio Zuidoost Fryslân en de gemeente Heerenveen vormen een economische as tussen Noord- en Midden-Nederland, omringd door een aantrekkelijk landschap waar het goed recreëren is. De regio ligt centraal en is schakel op de lijnen Leeuwarden-Zwolle en Groningen-Lelystad. Veel regionale en economische ontwikkelingen vinden hun motor in Heerenveen. De werkgelegenheid wordt gecreëerd in hoogwaardige bedrijvigheid gericht op de bouw, circulariteit en agri-food. Uit recent onderzoek (Stec Groep, kernkeuzes Wonen en Economie Zuidoost-Friesland, 2022) blijkt dat de economie en werkgelegenheid in de regio is gegroeid in de afgelopen jaren; Binnen Fryslân zijn we het snelst groeiende in bedrijvigheid en werkgelegenheid. De gemeente

8

Oranjestein, Oranjewoud2

Bron: Woningmarktonderzoek gemeente Heerenveen, Atrivé 2021

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Meer werkgelegenheid, meer inwoners en meer woningen! Dat Heerenveen aantrekkelijk is voor veel mensen zien we ook terug in de huishoudensprognoses voor de toekomst. De meest recente huishoudens prognoses van provincie Fryslân (2022) en Primos (2021 en 2023) gaan voor de gemeente Heerenveen uit van een sterkere groei van het aantal huishoudens dan voorheen. Hoe sterk de verwachte groei precies is en hoe het aantal huishoudens zich na een sterke groeiperiode gaat ontwikkelen, verschilt tussen de prognoses. Wat vaststaat is dat dit snel vraagt om extra woningen!

• Het aandeel gezinnen blijft groot en redelijk op peil, mede doordat gezinnen

zich in gemeente Heerenveen blijven vestigen. • Figuur 4 laat de verwachte bevolkingsopbouw van onze gemeente zien. Dit

Het is belangrijk om aantrekkelijke woonmilieus te blijven aanbieden voor eigen inwoners, voor starters en voor degenen die zich nieuw vestigen in de gemeente.

figuur is afkomstig uit het woonbehoefteonderzoek. Figuur 4: Primosprognose 2021 naar leeftijd en huishouden

Voor een economische vitale toekomst van de gemeente Heerenveen is het belangrijk dat starters, terugkerende jongeren en vestigers van buiten de regio hier terecht kunnen.

Figuur 3: Prognose huishoudensontwikkeling gemeente Heerenveen

Bron: CBS, Primos 2021

Demografische ontwikkelingen

Bron: CBS/PBL, Primos 2021,2023, Provincie Fryslân 2022 Vestigers & vertrekkers • Binnen de gemeente Heereveen vestigen zich meer gezinnen van buiten de •

•

• •

gemeente dan dat er vertrekken. Er vestigen zich iets meer jongeren tot 25 jaar in de gemeente dan dat er vertrekken. Per saldo vertrekken jongeren vooral naar Groningen. Jongeren die zich hier vestigen komen vooral uit buurgemeenten. Gemeente Heerenveen trekt mensen tussen de 25 en 40 jaar aan (zowel vanuit als buiten de regio) waarbij 25-35 jarigen uit Groningen (terug) komen. Mensen van middelbare leeftijd (45-65 jaar) vestigen zich hier vooral van buiten de regio. 65-plussers vestigen zich voornamelijk vanuit gemeenten in de regio.

Naast de groei verandert ook de samenstelling van de huishoudens door vergrijzing en huishoudensverdunning. Het zijn demografische transities die consequenties hebben voor de woonbehoefte en de woningvoorraad (zie rode kader). Het beeld dat uit deze en andere prognoses komt, is op hoofdlijnen: • Het aantal oudere huishoudens neemt toe; • Het aantal jonge kleine huishoudens neemt af;

9

• Het aantal huishoudens van 75 jaar en ouder neemt naar verwachting tot 2030 met bijna 29% toe in de gemeente Heerenveen. Verwachting 2040: 60% toename. • De vergrijzing zorgt in de toekomst voor een stevige toename van zorgvraag (somatisch en psychogeriatrisch). • Ouderen verhuizen over het algemeen veel minder. Van alle verhuisde personen tussen 2018 en 2020 bestaat 12% uit personen van 65 jaar en ouder. • Het aantal en aandeel gezinnen blijft naar verwachting ook de komende jaren groot. In 2040 zal volgens de prognose nog steeds 30% van alle huishoudens uit gezinnen met kinderen bestaan. Net als ouderen verhuizen gezinnen relatief weinig (10% - 15%). Gezinnen met jonge kinderen verhuizen vaker dan gezinnen met oudere kinderen.

Wensen van mensen & kerngebondenheid Wonen is persoonlijk. Het gaat om een thuis voor mensen op een fijne en veilige plek. Om een beter beeld te hebben van de wensen van de mensen in de gemeente Heerenveen heeft Atrivé in 2021 een bewonersenquête uitgevoerd. Uit het onderzoek zijn interessante uitkomsten gekomen die een plek verdienen in de woonvisie. Hieronder enkele belangrijke uitkomsten: 19% wil beslist verhuizen • Hoe jonger iemand is, hoe groter de verhuiswens. • 72% van de mensen die wil verhuizen, wil in de gemeente blijven wonen. • Bijna 90% van de verhuisgeneigden in de kleine kernen willen daar blijven

wonen. Kerngebondenheid De grootste woonvraag in de gemeente is in de grote voorzieningenkernen als Heerenveen en Akkrum-Nes, gevolgd door Jubbega. Naast Heerenveen heeft Akkrum-Nes een bijzondere positie heeft op de woningmarkt: hoge leefkwaliteit, landschappelijke waarde, strategische positie tussen Leeuwarden en Heerenveen, de aanwezigheid van het station en liggend aan de snelweg. In kernen met een kleinere omvang en minder voorzieningen is ook de woonvraag kleiner. Deze vraag is bovendien meer diffuus. Dit vraagt lokaal maatwerk.

• De prognose gaat ervan uit dat er steeds minder jonge huishoudens (2535-jarigen) in de gemeente wonen. Jonge huishoudens zijn wel erg verhuisgeneigd, waardoor hun impact op de woningmarkt groot is. Gemiddeld verhuist in de gemeente Heerenveen elk jaar circa 28% van alle personen in de leeftijd van 20 tot 25 jaar en 27% in de leeftijd van 25 tot 30 jaar. • De laatste jaren zien we dat volgende stappen (samenwonen, kinderen) worden uitgesteld omdat jongeren geen betaalbare, passende woning kunnen vinden.

Van Sminiawei, buitengebied2

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Wat verder opvalt • Gezinnen worden aangetrokken door de kern Heerenveen, maar ook de

kleinere kernen lonken. Ze zoeken een dorpse/landelijke omgeving of groene stadswijk, zoals Skoatterwâld. • Ouderen geven in algemene zin aan dat ze op zoek zijn naar een gelijkvloerse woning (appartement of grondgebonden) in een omgeving waar voorzieningen zijn. Een levendige stadswijk als het centrum wordt vaak genoemd. De Plaatselijke Belangen benadrukken dat ouderen uit de kleine kernen daar graag willen (blijven) wonen. De zorgorganisaties geven aan dat er grenzen zijn aan de organisatie van de zorg in kleine kernen. • De vraag van jongeren is divers: van dorpse omgeving tot rustige stadswijk tot levendig wonen in het centrum. Als er maar een betaalbare woning is.

Impact van aandachtsgroepen Er zijn steeds meer groepen op de woningmarkt met specifieke woonwensen (vrijwillig of uit noodzaak). Daardoor komen ze vaak moeilijk aan bod in de reguliere woningvoorraad. Het gaat om: • Spoedzoekers: een verzamelnaam voor mensen die snel een woning nodig

hebben en die binnen de huidig ‘verdeelsystemen’ niet snel in aanmerking komen voor een woning. Het zijn mensen die door een scheiding of relatiebreuk op zoek zijn naar een woning, mensen die hun huis uit moeten, of jongeren die na afronding van hun studie een woning zoeken. • Internationale werknemers: vaak ingedeeld in ‘expats’ of kenniswerkers en

arbeidsmigranten. Diversiteit aan woonwensen per gebied Mensen die in Jubbega willen wonen, wensen veel vaker een vrijstaande woning. Ook in het buitengebied is er een vraag naar ruime woningen. In Akkrum-Nes wensen mensen vaker een hoek/rijwoning. Figuur 5: woonwens naar type en gebied

• Woonwagenbewoners: in 2018 bracht het Ministerie van Binnenlandse

Wonen met zorg andere doelgroepen Ondertussen vraagt de uitstroom uit Beschermd Wonen en de Maatschappelijke Opvang dat zelfstandige woningen voor deze mensen beschikbaar zijn. Mensen die uitstromen hebben soms nog behoefte aan (ambulante) ondersteuning als zij zelfstandig gaan wonen. Bij deze zelfstandigheid kan het gaan om een hybride woonvorm: een zelfstandig appartement met eigen voorzieningen en een gemeenschappelijke eet- en ontmoetingsruimte. Deze zorgdoelgroep heeft over het algemeen een minimuminkomen. Mensen hebben vooral behoefte aan een betaalbare (huur)woning, liefst in de nabijheid van voorzieningen. Voor mensen met een lichamelijke beperking is het van belang dat woonruimte drempelvrij en rolstoeltoegankelijk is. Woningcorporaties geven aan dat van de huidige mensen die een huurwoning bij hen huren naar inschatting tussen de 20 tot 30% op een of andere manier ondersteuning nodig heeft. Het is een opgave die volgens hen alleen maar groter wordt.

Zaken het beleidskader “Gemeentelijk Woonwagen- en Standplaatsenbeleid” uit. Dit betekent dat moet worden ingespeeld op de behoefte aan standplaatsen. Alleen als die behoefte ontbreekt, is afbouw van het aantal standplaatsen toegestaan. In onze gemeente zijn er 4 woonwagenplaatsen (in beheer van WoonFriesland). • Statushouders: dit zijn vluchtelingen die een verblijfsstatus ontvangen

waarmee ze (tijdelijk) in Nederland mogen verblijven. Via urgentie komen zij in aanmerking voor sociale huurwoningen in Heerenveen. Een gemeente ontvangt van de rijksoverheid ieder half jaar een taakstelling om een vastgesteld aantal statushouders te huisvesten. o

Bron: Bewonersenquête Atrivé, 2021 o

Heerenveen liep vanwege onder andere coronabeperkingen de afgelopen jaren wat achter in haar taakstelling (vanuit 2020 8, 2021 13). In oktober 2022 had gemeente Heerenveen al voldaan aan de taakstelling van 2022, daarna is er doorgegaan met het huisvesten van statushouders om voor te lopen op 2023. In 2023 heeft gemeente Heerenveen de taakstelling om 141 statushouders te huisvesten. Ter illustratie: de taakstelling voor het hele jaar 2022 was 68, en voor 2021 was deze 71. De jaren ervoor was de taakstelling 35 (2020) en 36 (2019). Volgens de prognoses zullen gemeenten naar alle waarschijnlijkheid de komende jaren te maken blijven krijgen met hogere aantallen te huisvesten vergunninghouders dan in de periode 2018-2021.

Andere woonconcepten • Van de concreet verhuisgeneigden is 58% geïnteresseerd in een ‘ander

soort’ woonconcept. • Vooral jongeren hebben interesse in tiny house of woningdelen. • Ouderen hebben interesse in hofjes, erfdelen of mantelzorgwoningen.

Weaze, Aldeboarn2

10

Struikheide, Heerenveen2 Aanwijzingen woningbouwprogramma De uitkomsten van het woonwensenonderzoek leveren interessante aanwijzingen op voor het gewenste woningbouwprogramma in de gemeente Heerenveen. Hieronder enkele hoofdlijnen. Vooral jongeren hebben een concrete verhuiswens. Wanneer we uitgaan van de woonwensen van de mensen die aangeven dat ze willen verhuizen, ontstaat het volgende beeld: • De grootste vraag is er naar woningen in de categorieën goedkope koop (tot € 250.000,-), betaalbare koop (€ 350.000,-) en sociale huur (tot de liberalisatiegrens). Ook naar duurdere koopwoningen is er vraag. Er is weinig behoefte aan huurwoningen boven de liberalisatiegrens (> € 808,06 in 2023). Er is vooral vraag naar eengezinswoningen, en minder naar appartementen. • Er is een (theoretisch) overschot aan appartementen zonder lift en een klein tekort aan appartementen met lift.

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

Wanneer we rekening houden met de groep die misschien wil verhuizen (dit zijn vooral de ouderen) dan verschuift het beeld lichtelijk. • De vraag naar goedkope koopwoningen en sociale huurwoningen met een huur tot de liberalisatiegrens groeit nog verder. • Er is een grotere vraag naar appartementen met lift. • Op termijn (maar pas als de doorstroming op gang is gekomen en de woningmarkt is afgekoeld) neemt de vraag naar betaalbare koop af.

Bron: Atrivé De maatschappelijke waarde van doorstroming Elke gemeente in Nederland staat voor de vraag hoe om te gaan met het doorstromingsvraagstuk. De achtergrond daarvan is dat ouderen minder snel verhuizen. Veelal wonen ouderen in een grotendeels afbetaalde woning, vaak een woning met overwaarde. Ouderen met een kleinere beurs kunnen zich vaak geen andere woning (met hogere maandlasten) veroorloven. Ook zijn de grote grondgebondenwoningen redelijk gemakkelijk aan te passen. Ondertussen wonen steeds meer ouderen alleen en nemen eenzaamheid en andere sociaalpsychische problematiek wel toe. De maatschappelijke waarde van een verhuizing van een senior is volgens ons groot. • Wanneer we minder grote (in m2) woningen realiseren en bestaande woningen daardoor vrijkomen voor gezinnen en starters, wordt de claim op de ruimte ook kleiner. Dat is maatschappelijke winst. • Met een groeiend aandeel alleenstaande ouderen neemt ook het beroep op hulp en ondersteuning toe, terwijl de tekorten aan personeel in de zorg groeien. Veel onderzoek (waaronder de monitor brede welvaart) heeft al aangetoond dat sociale relaties van groot belang zijn voor het welbevinden. Dit is ook van belang op latere leeftijd, en werkt zelfs door op de lichamelijke gezondheid en de levensverwachting van mensen. We verwachten dat een groeiende groep ouderen zal voorsorteren op de toekomst.

Ze willen zich voorbereiden op een eventuele zorgvraag of mogelijke vereenzaming. Nieuwe geclusterde woonvormen toevoegen (in de eigen woonomgeving) kan zo een preventieve werking hebben; hier hebben zowel het individu als de maatschappij baat bij.

11

Schoterplein, Heerenveen1 Het goede nieuws is dat, alhoewel het gros van de seniore huishoudens weinig verhuisgeneigd is, een deel van de groep senioren wel wil verhuizen (circa 7%). Ze maken de stap naar een nieuwe woning (nog) niet, mede omdat de gewenste woning niet op de markt aanwezig is. Uit landelijk onderzoek blijkt dat als een ouder huishouden verhuist naar een nieuwbouwwoning er een doorstroomketen van gemiddeld vijf verhuizingen op gang komt. De vrijgekomen woning wordt vaak gekocht door een gezin met kinderen. Zij maken weer een woning vrij die meestal terecht komt bij een iets kleiner gezin. Hierdoor komt weer een iets kleinere, vaak goedkopere woning op de markt. Dit werkt zo in verschillende stappen door totdat aan het eind van de keten een starter een betaalbare woning kan kopen. • In de realiteit werkt deze doorstroomketen vaak niet helemaal zo, doordat vrijkomende woningen die ouderen achter laten, worden gevuld door mensen van buitenaf. Om recht te doen aan jongeren en starters in onze gemeente zullen we dus ook direct voor hen moeten bouwen, zie ook verderop in deze visie.

Doorstroming: samenwerking is essentieel We willen ervoor zorgen dat er woningen worden gebouwd die passen bij de vraag van ouderen. Het vraagt ook om samenwerking met die marktpartijen en initiatiefnemers die de (zeer diverse) wensen van ouderen weten te vertalen in passende producten. Aan ontwikkelaars, corporaties en andere initiatiefnemers de taak om woonconsumenten te benaderen, te interesseren met passende woonzorgconcepten en sommige gevallen te betrekken bij de planontwikkeling. Zo creëren wij samen met onze woonpartners omstandigheden die uitnodigen tot doorstroming.

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Rechts: Thialf2

3 Visie: poort naar het Noorden Kernkwaliteiten gemeente Heerenveen én versterken positie De gemeente Heerenveen is als economische motor in een krachtige regio een buitengewone gemeente met netwerkwaarde. Een knooppunt van landschap, cultuur én infrastructuur. Een sterk mkb, het Posthuistheater, museum Belvédère, het Tjongerschans ziekenhuis, Thialf en het Abe Lenstra stadion. Een gemeente met karakteristieke kernen waar Mienskip van oudsher een groot goed is. In de Omgevingsvisie staan de kernkwaliteiten van de gemeente Heerenveen benoemd (zie opsomming hieronder). Met deze woonvisie willen we deze kernkwaliteiten behouden en versterken. Kernkwaliteiten gemeente Heerenveen (Omgevingsvisie) 1. 2. 3. 4. 5. 6.

Een landelijk onderscheidend profiel als (top)sportgemeente De uitstekende (boven)regionale bereikbaarheid en vestigingsklimaat De nabijheid van regionale voorzieningen Landschappelijke diversiteit De historie van de (veen)ontginningsgeschiedenis Een robuust groen- en blauw netwerk

Het Posthuis Theater1 en Museum Belvédère1

12

Door onze strategische ligging zijn we een populaire woonplek voor gezinnen. Zij vestigen zich van buiten de regio. Dit verhoogt de druk op de woningmarkt en zorgt voor verdringing van woningzoekenden die nog geen plek hebben, zoals starters, spoedzoekers en andere aandachtsgroepen. Tegelijkertijd kunnen we onze sterke sociaaleconomische positie alleen behouden door mensen – jong en oud – hier te houden én van buiten aan te trekken. Om vervolgens met elkaar invulling te geven aan de betekenis van Mienskip: onze onderlinge verbondenheid. Onder: Kernkwaliteiten van de gemeente Heerenveen (bron: Omgevingsvisie 1.0 Heerenveen)

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Vijf prioriteiten die richting geven en de kern vormen van de woonvisie Vijf prioriteiten die centraal staan in de woonvisie 1. 2. 3. 4. 5.

Heerenveen groeit: we groeien met minimaal 2000 woningen tot 2030 Een gevarieerde bevolking vraagt om het toevoegen van betaalbare woningen We hechten waarde aan vitale kernen en gemengde wijken Een inclusieve gemeente vraagt om een gevarieerd woonzorglandschap Een duurzaam thuis staat in een klimaatadaptieve woonomgeving

Prioriteit 1: Heerenveen groeit: we groeien met minimaal 2000 woningen tot 2030 Als gemeente zetten we in op het toevoegen van minimaal 2.000 woningen tot 2030. Uit recente prognoses (Primos, 2021, 2023 en Provincie Fryslân) blijkt dat de demografische prognoses schommelen tussen een toename van 2000 en 3000 huishoudens.De vraag is waar de (extra) woningbouwopgave gaat landen. Onze inwoners zijn gehecht aan hun kernen en vragen van de gemeente een koers die gestoeld is op kerngebondenheid. • We versnellen bekende locaties en zoeken tegelijkertijd naar nieuwe

locaties, zodat er continuïteit is in woningbouwontwikkeling. Kansen liggen er in Noordoost, het Stadiongebied, het Stationsgebied, Heerenveen-West, Akkrum-Nes en door (organische) ontwikkelingen in en rond bijvoorbeeld de dorpen Jubbega, Oude-/Nieuwehorne, Tjalleberd en De Knipe. • We denken niet alleen maar aan bouwen, maar kijken ook naar bestaande gebouwen die nu leegstaan (of vrijkomen) en die we geschikt kunnen maken voor starterswoningen en woningen voor kleine gezinnen. • We zetten we in op samenwerking met marktpartijen, corporaties en lokale initiatieven om woningproductie naar een hoger plan te tillen.

Prioriteit 2: Een gevarieerde bevolking vraagt om het toevoegen van betaalbare woningen We leven in een tijd waarin de (landelijke) overheid stuurt op ‘langer thuis wonen’, terwijl er op tal van plekken oplopende arbeidsmarkttekorten zijn en er een groot tekort aan bijvoorbeeld wijkverpleging en thuiszorg ontstaat. In de toekomst zullen inwoners van Nederland nog meer dan nu zijn aangewezen op zichzelf en op elkaar. Zo’n samenleving vraagt een gevarieerde bevolkingssamenstelling in onze wijken en kernen. Gevarieerd in de zin van leeftijd: jong én oud door elkaar. Om tegengewicht te kunnen bieden aan vergrijzing zijn woningen voor jongeren en jonge gezinnen hard nodig. We kunnen en willen niet anders dan:

• Het directe aanbod te vergroten voor starters en jonge gezinnen. We willen

• In de gemeente ontstaat op de juiste plekken een meer divers

toevoegen wat er nog onvoldoende beschikbaar is: betaalbare koop en sociale huur. Dat kan door nieuwbouw, benutten van de bestaande voorraad én doorstroming. • Als gemeente moeten we condities creëren waaronder ook corporaties sociale huurwoningen kunnen toevoegen. In de gemeente hebben we nu een sociale huurvoorraad van ongeveer 29%. De inzet is om de komende jaren minimaal 30% van het woningbouwprogramma in de sociale huur toe te voegen (dus: 600 van de 2000 woningen) waarbij het aandeel sociale huur minimaal op peil blijft en idealiter toegroeit naar 30%. Dit vraagt, waar mogelijk, aanpassingen binnen de woningbouwprogrammering. • Wanneer de sociale huurvoorraad op peil is, is het een optie om in wijken waar meer dan 40% sociale huur is sociale huurwoningen te verkopen, zodat er meer goedkope/betaalbare koop beschikbaar komt.

woonzorglandschap met een mix van doelgroepen en woonzorgvormen die bijdragen aan een inclusieve samenleving en ervoor zorgen dat mensen comfortabel en passend wonen. • Dit vraagt toevoeging van geclusterde woningen nabij zorg, openbaar vervoer en voorzieningen. Dit zijn bijvoorbeeld grondgebonden, levensloopbestendige woningen in een hofje of appartementen in een seniorenwoonvorm.

Prioriteit 3: We hechten waarde aan vitale kernen en gemengde wijken Op het gebied van leefbaarheid hebben de wijken en kernen elk een eigen karakteristiek. De kwaliteit en de verschillende karakters van deze woonomgevingen willen we zoveel als mogelijk behouden. Die diversiteit zal ook nieuwe gezinnen naar de gemeente blijven trekken, wat bijdraagt aan een evenwichtige bevolkingsopbouw én een economisch sterk profiel. Het vraagt ook om versterking van onze Mienskip en leefbaarheid in de woon- en leefomgeving. • In de woningbouwprogrammering is het belangrijk om hier blijvend aandacht

aan te besteden om aansluiting te vinden bij deze woonmilieus. • In wijken in de plaats Heerenveen met een relatief laag aandeel sociale huur zoeken we naar kansen om sociale huur toe te voegen; waar al meer dan 40% sociale huur aanwezig is, kunnen we onderzoeken of het nodig is om extra sociale huurwoningen toe te voegen (met uitzondering van het centrum en alleen als de sociale huurvoorraad in de gemeente op peil is).

Prioriteit 4: een inclusieve gemeenschap vraagt om een gevarieerd woonzorglandschap

Prioriteit 5: een duurzaam thuis in een klimaatadaptieve woonomgeving Als gemeente hechten we waarde aan een aantrekkelijke, ontspannen, gezonde, duurzame en klimaatadaptieve leefomgeving die mensen uitnodigt tot beweging en waarin biodiversiteit en klimaatadaptatie geborgd is. Onze gemeente biedt veel groen en ruimte. Ook de kernen en wijken hebben veelal een groene uitstraling. De woningvoorraad is doorgaans van een goede kwaliteit, maar de energetische kwaliteit vraagt wel aandacht, zeker om energiearmoede zoveel mogelijk te voorkomen. Ook voelen we de gevolgen van klimaatverandering. Naast het terugbrengen van de CO2-uitstoot zijn bodemdaling en hittestress nieuwe problemen die we samen met onze inwoners en partners op moeten pakken. • Dit kan door klimaatadaptief te bouwen en circulaire materialen en

bouwtechnieken te benutten. In het geval van nieuwbouw is het hierbij van belang om aandacht te hebben voor een (gevoel van) stapeling van eisen en daarmee onze kwantitatieve doelen voor nieuwbouw missen. • We integreren de kaders uit de Transitievisie Warmte, de Uitvoeringsagenda Circulariteit, de toekomstige Maatlat klimaatadaptatie en het Uitvoeringsprogramma Klimaatadaptatie (deze definieert wat klimaatadaptief bouwen is en schept duidelijkheid voor medeoverheden en voor bouwende en ontwikkelende partijen). • We zetten samen met onze samenwerkingspartners in op het versneld afbouwen van de slechte energielabels in onze woningvoorraad In het volgende hoofdstuk zijn de prioriteiten uitgewerkt.

In de Friese dorpen is de Mienskip van oudsher een groot goed: de verbondenheid van de mensen onderling die voor elkaar willen zorgen. Als gemeente willen we ons steentje bijdragen aan het zijn van een gastvrije en inclusieve gemeenschap. We maken ons sterk voor mensen die dat nodig hebben. We bieden passende mogelijkheden voor de doelgroepen die behoefte hebben aan ondersteuning en zorg. Dat is een heel diverse groep: van ouderen met dementie, mensen met een (licht) verstandelijke beperking, een psychiatrische aandoening tot spoedzoekers. Het waarmaken van woningbouwambities in Skoatterwâld, Heerenveen 2

13

Woonvisie Heerenveen 2023-2028

4 Focus: vijf prioriteiten uitgewerkt Heerenveen groeit: we groeien met minimaal 2000 woningen tot 2030 De ambitie om te groeien met minimaal 2.000 woningen tot 2030 levert een schaal op waarin we recht doen aan onze autonome behoefte. Voor zover we dat nu kunnen inschatten, zorgt deze groei ervoor dat iedereen die in de gemeente wil blijven wonen. Indien we meer woningbouwambitie tonen, creëren we plek voor mensen die zich van buiten vestigen. Zo doen we recht aan (regionale) solidariteit in een tijd waarin de woningnood groot is. De samenleving heeft belang bij woningbouw gezien de toenemende personeelstekorten in onder andere zorg en onderwijs. De grootste groeiopgave ligt er voor de komende 10 jaren. Notabene: Heerenveen is een belangrijk knooppunt op de Lelylijn. In bovenstaande ambitie zijn de eventuele consequenties van de mogelijke aanleg niet meegenomen. Woningbouwambitie Uit de recente huishoudensprognoses (pagina 9) komt de behoefte aan extra woningen sterk naar voren. Volgens de meest recente prognose van de provincie Fryslân (2023) is er behoefte om ca. 2000 woningen toe te voegen. Volgens de meest recente Primos-prognose (2023) neemt het aantal huishoudens tot 2030 zelfs met ca. 3000 toe. Vanwege deze grote verschillen maken wij een knip tussen de meer behoudende woonvraag van 2000 woningen en de ambitieuzere woonvraag van 3000 woningen.

Daarom verwoorden wij de ambitie als volgt: We willen tot 2030 met minimaal 2000 woningen groeien. Als we recht willen doen aan onze inwoners moeten we minimaal 2000 woningen toevoegen. Tegelijkertijd zijn er meerdere argumenten aan te wijzen om niet strak vast te houden aan deze ondergrens. • Heerenveen heeft regionaal een functie als economische motor. Om ook in

de toekomst deze economische positie te behouden willen we voldoende woonruimte bieden voor de werknemers en werkgevers die Heerenveen draaiende houden. We zien de magneetwerking van Heerenveen terug in ons verhuisbewegingenonderzoek. Vooral de kernen Heerenveen en Akkrum-Nes trekken mensen uit de omliggende regio en vanuit elders in Nederland aan. • Meer zekerheid behalen van doelen. In Nederland hanteren we een norm van 130% plancapaciteit, omdat er altijd sprake zal zijn van planuitval en vertraging. Willen we minimaal 2000 woningen toevoegen, dan moeten we voor minimaal 2.600 woningen aan plannen beschikbaar hebben. • Bijdrage aan oplossing nationale wooncrisis. (Demissionair) Minister de Jonge roept provincies en regio’s op om actief bij te dragen aan de oplossing van de huidige wooncrisis. Partijen in de provincie Fryslân worden aangemoedigd om meer ambitie te tonen, bovenop de afspraken uit de

14

regionale woondeals. Wij nemen graag onze verantwoordelijkheid in het oplossen van de wooncrisis. Onze strategie: inzetten op kerngebondenheid De woningbouwopgave in de gemeente Heerenveen betekent een forse ruimteclaim voor de komende jaren. De vraag is natuurlijk voor wie we deze woningen bouwen, wat voor soort woningen dit moeten zijn en waar de (extra) woningbouwopgave gaat landen. De wie- en wat-vraag beantwoorden we bij prioriteit 2 en 3, hieronder gaan we eerst in de op de vraag: waar?

Kerngebondenheid en lokaal maatwerk • We vinden het belangrijk om beeldbepalende (vaak groene) open

plekken binnen de bestaande kernen te behouden. We kijken zorgvuldig waar we wel en niet kunnen verdichten, zodat we het karakter van kernen of wijken behouden of versterken. Het DNA van Heerenveen (ontspannen, groen, lucht en ruimte) heeft grote waarde.

• Onze inwoners zijn gehecht aan hun kernen en vragen van de gemeente een

strategie die gebaseerd is op kerngebondenheid. Dat dit van wezenlijk belang is wordt ook ingegeven door het beleid dat de Rijksoverheid inzet. We leven in een tijd waarin de (landelijke) overheid stuurt op ‘langer thuis wonen’, terwijl er op tal van plekken oplopende arbeidsmarkttekorten zijn en er een groot tekort aan bijvoorbeeld wijkverpleging en thuiszorg ontstaat. In de toekomst zullen inwoners van Nederland meer dan nu zijn aangewezen op zichzelf en op elkaar. Zo’n samenleving vraagt om een gevarieerde bevolkingssamenstelling in onze wijken en kernen. Gevarieerd in de zin van leeftijd: jong én oud door elkaar. Hier gaan we verder op in bij prioriteit 2. • We willen recht doen aan alle kernen en in elke kern toevoegen waar behoefte aan is. Hoe groter de kern en hoe meer voorzieningen er aanwezig zijn, des te groter is ook de woonbehoefte in die kern. In de kleinere kernen is de woonvraag kleiner en is de vraag meer diffuus. Maatwerk is belangrijk. Om die reden geven we duidelijk aan waar we bouwen naar behoefte en waar we ook bouwen voor de bovenlokale behoefte. Om duidelijkheid te bieden welke uitgangspunten waar gelden, zijn we tot een typering van de kernen gekomen. • De Omgevingsvisie biedt goede handvatten voor de strategie van kerngebondenheid. Ook het feit dat de gemeente Heerenveen al gebiedsgericht werkt en onderscheid durft te maken, helpt.

In deze woonvisie hanteren we de volgende hiërarchie van de kernen, aan de hand van de kenmerken die hieronder staan aangegeven. Op de volgende pagina is onderstaande gevisualiseerd met behulp van een kaart.

o o o o

In Heerenveen benutten we de mogelijkheden van verdichting in het Stationsgebied en het Stadiongebied (A32 zone). Daarnaast onderzoeken we uitbreidingslocaties zoals Heerenveen-West. De mate waarin en de manier waarop (welke dichtheden) is nog onderwerp van onderzoek. In de dorpen zijn de mogelijkheden voor inbreiding beperkt, waar het kan worden deze mogelijkheden benut. Behoud van DNA van de dorpen staat voorop. Gezien de bovenlokale woonbehoefte in Akkrum-Nes is uitbreiding hier essentieel. In Oude/Nieuwehorne en Tjalleberd benutten we de bestaande woningbouwlocaties. Ook bij enkele andere dorpen zien we uitbreiding als optie. Dit lichten we op de volgende pagina nader toe.

• Toevoegingen in middelgrote en kleine woonkernen zullen naar

aard en schaal moeten passen en er is steeds aandacht voor de specifieke kenmerken van de linten in de lintdorpen. • De groene corridors die het robuuste natuurnetwerk rondom onze

kernen met elkaar verbinden zijn van grote waarde. We zijn terughoudend met nieuwbouw in het buitengebied. We willen daar alleen woningen toestaan als het gaat om het hergebruiken van bestaande (agrarische) percelen.

Categorie

Inwoners

Snelweg /station

Arts

School

Supermarkt

Uitgangspunt is dat initiatieven leiden tot een hogere omgevingskwaliteit en bijdragen aan het collectieve welzijn van de inwoners:

Hoofdkern

>4000

X

X

X

X

• Wanneer initiatieven bijdragen aan het versterken van bestaande

Grote kern

2000-4000

X

X

X

Middelgrote kern

1000-2000

Kleine kern

<1000

Figuur 5: Categorieën kernen

Buitengebied

X

kernkwaliteiten, denken en werken we als gemeente zoveel mogelijk mee; • Wanneer initiatieven niet leiden tot het versterken van de kernkwaliteiten, kijken we samen hoe dat wel kan; • Elke gebiedsontwikkeling moet leiden tot nieuwe gebiedskwaliteiten en het versterken van bestaande structuren; • Woningen zijn altijd georiënteerd op de openbare ruimte.

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 We geven de volgende kaders mee voor de categorieën kernen: 1. Naast Heerenveen als hoofdkern heeft Akkrum-Nes een bijzondere positie op de woningmarkt: hoge leefkwaliteit, landschappelijke waarde, strategische positie tussen Leeuwarden en Heerenveen, aanwezigheid van een treinstation en liggend aan de snelweg. De grootste woonvraag tot 2030 én de bovenlokale woonvraag landt in Heerenveen en Akkrum-Nes; met het grootste deel in de hoofdkern Heerenveen. 2. De grote kernen Jubbega en Oude/Nieuwehorne lenen zich dankzij hun voorzieningen voor het toevoegen van woningen. Idealiter zoveel mogelijk verspreid over de tijd, zodat er een meer continue toestroom richting de basisvoorzieningen ontstaat. Het zijn kernen die ook voor vestigers van buiten én aandachtsgroepen potentieel interessant zijn. 3. In kernen met een kleinere omvang en minder voorzieningen is de woonvraag kleiner en meer diffuus. In de middelgrote kernen Aldeboarn, De Knipe, Oranjewoud, Oudeschoot en Tjalleberd & de Streek bouwen we zoveel mogelijk voor de lokale behoefte (waarbij Oranjewoud met haar beschermde status een bijzondere positie inneemt en De Knipe, Oudeschoot en in mindere mate Tjalleberd & de Streek in het directe verzorgingsgebied van de plaats Heerenveen liggen). 4. De kleine kernen vragen om lokaal maatwerk. Het is essentieel dat de woonvraag aantoonbaar is.

Daarnaast is het van belang dat het initiatief leidt tot een hogere omgevingskwaliteit en het collectieve welzijn van de inwoners. Bovendien weegt de beschikbare gemeentelijke capaciteit mee in de eventuele uitvoering van deze initiatieven in de kleine kernen. 5. De centrumgebieden van Heerenveen, Akkrum, Aldeboarn en Jubbega verdienen een kwaliteitsimpuls. Woningbouw kan hier een katalysator zijn. 6. Een uitgangspunt zoals ‘inbreiding gaat boven uitbreiding’ is steeds minder werkbaar wanneer de maatschappelijke opgaven zo groot zijn én van gemeenten wordt verwacht integraal beleid te voeren. Omdat in de gemeente Heerenveen de afgelopen decennia al veel inbreidingslocaties zijn benut, lijken de verdere mogelijkheden voor verdichting beperkt. Het accent komt te liggen op het centrum, Stadiongebied (A32 zone) en Stationsgebied. Voor de overige wijken gaan we uit van een gebiedsgerichte aanpak en een zorgvuldige locatieafweging. Richtinggevende aantallen woningen per categorie kern op basis van:

15

Scenario Scenario Totaal 2000 woningen 3000 woningen Heerenveen: 1.400 2.300 Akkrum-Nes: 200 300 Grote kernen*: 150 150 Middelgrote kernen* 150 150 Kleine kernen*: 60 60 Vrije ruimte: 40 40 * Het betreft hier de opgave voor de kernen samen (niet per kern).

Opdracht om nieuwe ontwikkellocaties te vinden Het goede nieuws is dat er op bestaande gemeentelijke woningbouwlocaties, zoals Skoatterwâld (Heerenveen), De Fjilden (Nieuwehorne), De Eide (Tjalleberd) nog mogelijkheden liggen om ca. 700 nieuwe woningen te bouwen (deels na 2026). Het grootste deel hiervan ligt in de kern Heerenveen. De uitdaging is om nieuwe ontwikkellocaties te vinden voor in ieder geval Heerenveen, Akkrum-Nes en Jubbega. We gaan bovendien een studie doen naar de mogelijkheden waar we wel en niet kunnen bouwen in hogere dichtheden. • Om planuitval en een mogelijke achterstand in de productie te voorkomen wordt er met een plancapaciteit van 130% gewerkt. Figuur 6: Pijplijn woningbouwprogramma Aantallen Hard 561 Zacht 729 Idee 1.124 Totaal 2.414 Bron: gemeente Heerenveen, februari 2023

Onze inzet is: 1. Het versnellen van initiatief naar realisatie door locaties te kiezen die op korte termijn ook voldoende aantallen mogelijk maken. 2. Het creëren van een continue bouwstroom zodat er geen gaten vallen tussen projecten in. 3. Inzetten op inbreiding en uitbreiding. 4. Inzetten op bouwen in hoge dichtheden op enkele strategisch gekozen plekken (bijvoorbeeld omgeving stadion en station). 5. Benutten bestaande voorraad en transformatie (maatschappelijk) vastgoed. Zie ook kader op de volgende pagina. Onder: Hiërarchie van kernen gemeente Heerenveen op de kaart 1

Waarvan betaalbaar 46% 41% onbekend

Woonvisie Heerenveen 2023-2028 Een gevarieerde bevolking vraagt vooral toevoegen betaalbare woningen

Woningen toevoegen We willen een gevarieerde bevolkingssamenstelling in onze wijken en kernen. Gevarieerd in de zin van leeftijd: jong én oud door elkaar. Dan zijn woningen voor jongeren en jonge gezinnen hard nodig. De uitdaging is om ook oog te hebben voor de toekomst en de transities op het gebied van wonen en zorg.

We hebben grofweg drie knoppen om aan te draaien met als doel om meer woningen toe te voegen: nieuwbouw toevoegen, benutten bestaande voorraad en transformeren van (maatschappelijk) vastgoed, zoals een oude basisschool.

Onze strategie: kansen creëren voor starters en evenwicht in programma • We zetten allereerst in op het toevoegen van woningen voor die mensen die

nu lastig toegang krijgen tot de woningmarkt: jongeren, jonge gezinnen en kwetsbare doelgroepen. We zetten in op het toevoegen van betaalbare koopwoningen en sociale huurwoningen. • Met de juiste mix van woon(zorg)vormen willen we stimuleren. Al gaat het

misschien om kleine aantallen; elke verhuizing heeft maatschappelijke waarde. o We benutten kansen om geclusterde woonvormen met zorg in de hoofdkernen en de grote kernen toe te voegen. Geclusterde woonvormen zonder zorg zijn mogelijk in de middelgrote en kleine kernen. Dit kunnen grondgebonden, levensloopbestendige woningen in een hofje zijn of appartementen in een seniorenwoonvorm. Notabene: woonvormen voor mensen met dementie kunnen verder van voorzieningen afliggen. o Met de woningcorporaties willen we bij het maken van de prestatieafspraken graag het gesprek voeren over welk flankerend beleid ondersteunend kan zijn aan het stimuleren van doorstroming (bijvoorbeeld doorstroommakelaars, huurgewenning, grondprijsbeleid gemeente). o Vrijkomende woningen zijn vaak wat duurder (gezien de huidige samenstelling van de voorraad) én zeker ook voor vestigers van buiten de regio interessant (mede afhankelijk van de benodigde investeringen in verduurzamingsmaatregelen).