Bijlage 1 - Ontwerp-Provinciale Omgevingsvisien

PROVINCIAAL BLAD

Nr. 4037 9 maart

Officiële uitgave van de provincie Fryslân

Ontwerp Provinciale Omgevingsvisie Fryslân Artikel I Dit besluit betreft de ontwerp 'Provinciale Omgevingsvisie Fryslân' die opgenomen is in 'bijlage A'.

Artikel II Dit ontwerpbesluit, het ontwerp omgevingseffectrapport inclusief bijlagen en het participatieverslag worden voor de minimale wettelijke periode van 6 weken ter inzage gelegd.

Dit document is een ontwerpbesluit.

1

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

2026

Bijlage A

Provinciale Omgevingsvisie Fryslân Leeswijzer

Leeswijzer omgevingsvisie De totale provinciale Omgevingsvisie bestaat uit vijf delen: A. Visie (inhoudelijk en sturingsfilosofie) B. Thematische Verdieping C. Gebiedsgerichte Verdieping D. Kaartenboek E. Bijlagen Het deel Visie schetst het hoofddoel waar we voor gaan, de uitdagingen waar we voor staan, de ambities die we hebben en hoe we daar invulling en sturing aan willen geven. Dit afgeronde deel geeft op hoofdlijnen de inhoud weer. Het deel Visie sluit af met de sturingsfilosofie en benoemt provinciale rollen en taken, de gewenste samenwerking en het instrumentarium dat ingezet kan worden bij de uitvoering van plannen. In het deel Thematische Verdieping gaan we – aan de hand van thema's - nader in op de in de Visie aangegeven ambities/bewegingen. Binnen de thema's worden uitgangsituaties, opgaven, doelen en oplossingsrichtingen beschreven. Ook geven we aan waar er raakvlakken liggen met andere thema’s. We kijken en zoeken binnen de fysieke leefomgeving immers naar integrale oplossingen. In het deel Gebiedsgerichte Verdieping beschrijven we hoe de bewegingen, doelen en thema's uitwerken in acht Friese regio's en in zeven zogenaamde uitnodigingszones. De ondersteunende kaartbeelden en bijlagen vormen de overige delen.

Deel A VISIE Leeswijzer Voor u ligt het deel Visie. Leeswijzer deel Visie In dit deel Visie schetsen we in het eerste hoofdstuk het hoofddoel waar we voor gaan: brede welvaart en Fries geluk voor iedereen. In hoofdstuk 2 gaan we in op de opgaven en uitdagingen waar we zowel (inter)nationaal als provinciaal voor staan. In het derde hoofdstuk schetsen we onze ambities in de vorm van vier bewegingen, om vervolgens in het vierde en vijfde hoofdstuk aan te geven hoe we gaan werken. Tot slot gaan we in hoofdstuk 6 kort in op de participatie en de in het verlengde van deze Omgevingsvisie liggende Omgevingseffectrapportage (OER). Dit deel Visie is een afgerond geheel dat op hoofdlijnen de inhoud van de complete Omgevingsvisie weergeeft.

Inleiding Fryslân is in beweging. Het bruist en borrelt er, de dingen gebeuren er met energie, enthousiasme en elan. Dat spreekt onder meer uit de zelfbewuste manier waarop Fryslân zich profileert als provincie waar het goed wonen, werken, studeren en leven is. Als provincie ook met unieke kenmerken en een bijzondere eigen identiteit. Bovendien een ondernemende provincie waar organisaties en inwoners samen veel weten te bereiken. Kortom, een provincie die vanuit het verleden zelfbewust en slagvaardig naar het heden en de toekomst kijkt. Dat is ook nodig, gezien de grote actuele vraagstukken en opgaven in de fysieke leefomgeving: de gedeelde ruimte waarin de inwoners van Fryslân samenleven.

2

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

In deze nieuwe Omgevingsvisie bieden we een inspirerend en uitnodigend perspectief op de toekomst van deze gedeelde ruimte. Met aandacht voor water, bodem, natuur, landschap, landbouw, bedrijvigheid, milieu, energie, mobiliteit, wonen, werken en recreëren. Centraal staan de urgente opgaven die in die ruimte op de juiste plek een passende uitwerking moeten krijgen, zodat we ook in de toekomst in een mooi, gezond en leefbaar Fryslân kunnen leven. De visie is geen eindbeeld maar biedt een perspectief voor de gewenste ontwikkeling van de Friese leefomgeving op de lange termijn; van nu, tot straks (2035), naar later (2050 en verder). Een perspectief waarin Fryslân bij alle noodzakelijke aanpassingen haar eigenheid weet te bewaren. Alle in Fryslân aanwezige kennis, vaardigheden en creativiteit zijn nodig om aan de opgaven een goede invulling te geven. Dat vraagt om een vergezicht: een gedeelde blik op de fysieke leefomgeving die we tussen nu en 2050 in Fryslân willen ontwikkelen. Zo’n vergezicht biedt deze Omgevingsvisie. Met als inzet: brede welvaart voor iedereen en in elke regio. Rol en positie van de provincie

De provincie concentreert zich op bovenlokale vraagstukken voor de fysieke leefomgeving. De lokale uitwerking hiervan ligt bij gemeenten en op gebiedsniveau. Om één integrale koers te bewaken, stemmen we deze vraagstukken af met gemeenten, Wetterskip Fryslân en het Rijk. Onze wettelijke taken en bevoegdheden en (inter)nationale juridische en verdragsverplichtingen vormen daarvoor de basis. Daarnaast beschouwen we een thema van provinciaal belang wanneer het gemeente- of provinciegrenzen overstijgt en het doeltreffend en doelmatig is dat de provincie hierin het voortouw neemt. Of wanneer gemeenten aangeven onvoldoende te zijn toegerust om het zelfstandig op te pakken. De provincie en gemeenten zijn samen verantwoordelijk voor de ruimtelijke ordening en de kwaliteit van de fysieke leefomgeving in Fryslân. In bijlage 4 hebben we de provinciale belangen thematisch aangegeven. Het Rijk is verantwoordelijk voor een Nationale Omgevingsvisie, de Nota Ruimte. Met de hoofdlijnen voor de fysieke leefomgeving uit deze nota hebben we in deze provinciale Omgevingsvisie rekening gehouden.

Concreter Deze Omgevingsvisie is een stuk concreter dan de vorige Omgevingsvisie uit 2020. De urgente opgaven in de provincie vragen om duidelijke oplossingsrichtingen en keuzes. Ook de samenleving en onze partners gaven aan: provincie, maak keuzes en geef richting aan ontwikkelingen op vooral bovenlokaal niveau. Geef bijvoorbeeld aan hoe we de landbouw toekomstperspectief kunnen bieden, hoe we moeten omgaan met de energietransitie, de netcongestie, het woningtekort, het herstellen van de natuur en het versterken en vergroenen van de economie. Maar ook hoe we Fryslân weerbaarder kunnen maken in een veranderende internationale context en bij een veranderend klimaat. En last but not least: hoe komen we van het stikstofslot af en hoe kunnen we de landbouw een toekomstbestendig perspectief bieden, waarin de sector een vliegwiel is voor de kwaliteitsverbetering in het landelijk gebied? De afgelopen jaren deden we over deze vraagstukken ook meer kennis, ervaring en inzichten op. Zo kwam uit onze analyse van de Friese leefomgeving, de Leefomgevingsfoto, naar voren dat de kwaliteit van de leefomgeving de nodige aandacht verdient. Daar kunnen we, samen met partners, dus meer richting en sturing aan geven. Duidelijk is ook, dat we iedereen nodig hebben om Fryslân toekomstbestendig te maken en herkenbaar te houden.

Aan de hand van deze vernieuwde Omgevingsvisie gaan we dan ook graag samen aan de slag. Als tussenstap in het proces hebben we een Contourenschets opgesteld en op 24 juni 2025 vastgesteld. Hierin staan de hoofdkeuzes voor de Friese leefomgeving richting 2050. Wij hebben hiermee de koers uitgezet die we in deze Omgevingsvisie uitwerken.

H 1 Een herkenbaar Fryslân, klaar voor de toekomst De kwaliteit van wonen, werken en leven is goed in Fryslân. Niet zonder reden scoren we bovengemiddeld op het gebied van brede welvaart. Maar ook de Friese taal en identiteit, de sociale samenhang, de waardevolle landschappen, de sterke en diverse landbouw, de gevarieerde natuur, het volop aanwezige cultureel erfgoed en het relatief schone milieu zijn kwaliteiten om trots op te zijn. Dat is echter geen reden om achterover te leunen. Gezien de talrijke opgaven die er liggen, moeten we samen aan de slag. Liever nog vandaag, dan morgen.

3

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Grote opgaven raken de kwaliteit van onze leefomgeving en samenleving en vragen om een gezamenlijke aanpak en oplossingen. Denk aan de internationale onrust, de snelle technologische ontwikkelingen en de klimaatverandering, maar ook aan het stikstofslot, de veenweideproblematiek, de netcongestie, het woningtekort, de ontgroening en het dreigend tekort aan vakmensen in onze provincie. Willen we blijven scoren in brede welvaart voor iedereen, dan is nú actie noodzakelijk. Zonder nieuwe impulsen komen we niet alleen economisch, maar in het verlengde daarvan ook maatschappelijk tot stilstand. Deze Omgevingsvisie fungeert dan ook als vliegwiel dat niet alleen richting geeft aan nieuwe ontwikkelingen en noodzakelijke veranderingen, maar deze ook activeert en versnelt. Met als overkoepelend streefbeeld: Een herkenbaar Fryslân, klaar voor de toekomst, met sterke steden en dorpen in een landschap van wereldklasse… De noodzaak tot het aanbrengen van richting en versnelling koppelen we aan brede welvaart. Het concept dat een veerkrachtige economie laat samenvallen met een gezonde leefomgeving en een goed leefklimaat. De keuzes die we maken garanderen dan ook dat de welvaart gebalanceerd, inclusief en duurzaam is en geborgd in beleid.

De kenmerken van brede welvaart ● Gebalanceerd: economische, sociale en ecologische belangen zijn in evenwicht; ● Inclusief: iedereen profiteert, ongeacht achtergrond of regio; ● Duurzaam: het welzijn van vandaag staat dat van morgen niet in de weg; ● Geborgd in beleid: de overheid maakt brede welvaart leidend in keuzes. We streven daarbij naar een optimaal evenwicht tussen beschermen, benutten én het realiseren van een toekomstgerichte, circulaire economie en weerbare samenleving. Een samenleving ook die het heft in eigen handen neemt en samen werkt aan een vitaal, leefbaar, mooi, gezond en veilig Fryslân. Voor onszelf én voor toekomstige generaties. Waarbij we ook hebben te accepteren dat sommige keuzes lasten met zich meebrengen en dat het er op aankomt om deze lasten zo eerlijk mogelijk te verdelen. ...met een weerbare samenleving en vitale leefomgeving... De natuurlijke ondergrond van water en bodem vormt het fundament waarop we toewerken naar dit optimale evenwicht. Zo voorkomen we dat grenzen van onze natuurlijke systemen worden overschreden en oplossingen in de toekomst niet langer houdbaar en betaalbaar zijn. Vanuit deze drijfveer – en de (inter)nationale verhoudingen – leggen we nieuwe accenten die de Friese economie, leefomgeving én samenleving sterker, veerkrachtiger en duurzamer maken.

Het invullen van deze accenten (zie kader) kunnen we niet alleen, daar hebben we anderen voor nodig. We nodigen dan ook iedereen uit om samen met ons aan de slag te gaan. Waarbij onze rol als provincie verschillend kan worden ingevuld: van richtinggevend, sturend, voorwaardenscheppend en regisserend tot activerend, initiërend, faciliterend, verbindend en uitvoerend. Zo gaan we in de stedelijke uitnodigingszones (zie begrippenlijst in deel Bijlagen) in een vroeg stadium met alle partijen om de tafel om rollen en samenwerkingsvorm af te stemmen. In het landelijk gebied gaan we, vanwege de urgentie van vraagstukken in Zuidoost-Fryslân, samen met onze partners met een programma aan de slag. In welke vorm of rol we dan ook met elkaar aan de slag gaan, we hanteren zes ruimtelijke principes (zie bijlage 1). Met deze principes werken we aan een goede leefomgevingskwaliteit. Ze geven richting aan oplossingen en zijn flexibel genoeg om op verschillende schaalniveaus aan de opgaven en ambities invulling te geven.

Accenten In de nieuwe Omgevingsvisie leggen we onder meer de volgende accenten: ● Zes economische sectoren (deel Thematische Verdieping, paragraaf 4.1) die dienen als vliegwiel voor de instandhouding van brede welvaart; ● Een rendabel en robuust toekomstperspectief voor landbouw en voldoende en gezond voedsel; ● Clustering van bedrijvigheid, kennisinstellingen, energieopwekking en mobiliteit om schaalvoordelen te benutten en zorgvuldig om te gaan met beperkt beschikbare ruimte; ● Passende woonruimte voor iedereen; ● Een betaalbare, betrouwbare en fossielvrije energievoorziening;

4

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

● ● ● ● ● ●

Verduurzamen van mobiliteit over weg, water en door de lucht, incl. beter benutten van vaarwegen voor goederenvervoer; Landgebruik dat beter dan nu is afgestemd op het natuurlijke water- en bodemsysteem; Zorgen voor basiskwaliteit natuur en landschap en herstel van biodiversiteit, mede als fundament voor een aantrekkelijk vestigingsklimaat en toerisme en gastvrijheid; Meervoudig ruimtegebruik en benutten/beschermen identiteit landschap bij nieuwe ontwikkelingen; Omturnen van kampioen ‘water afvoeren’ naar ‘kampioen water vasthouden’; Een klimaatbestendig, gezond én veilig Fryslân.

…met een groene en robuuste economie…

Een robuuste en groene economie werkt als vliegwiel voor een toekomstbestendig verdienvermogen en brede welvaart. Daarvoor gaan we, samen met onze partners, de zes Friese speerpuntsectoren (Economische Samenwerkingsagenda Blue Delta; zie 3.4) uitbouwen en opschalen. Met aandacht voor innovatie, technologische ontwikkelingen als artificial intelligence (AI), kennisdeling en het verduurzamen van de productiviteit. Hiermee kunnen we onze koploperpositie in de circulaire economie versterken en door ontwikkelen. Economische kansen die zich voordoen en die bij Fryslân passen, bijvoorbeeld op het terrein van hightech, grijpen we aan. Dit faciliteren we met voldoende ruimte, energie, en andere infrastructuur. Daarbij benutten we de sterke punten van de provincie. Denk aan het uitstekende woon- en leefklimaat, maar ook aan het wijdvertakte netwerk van beroepsvaarwegen voor goederenvervoer. Een tak van sport waarvan het volume vooral in een circulaire economie aanzienlijk gaat toenemen. Met een meer diverse, robuuste economie houden we jongeren beter vast en zijn we aantrekkelijk(er) voor vakmensen, kenniswerkers en studenten van binnen en buiten de provincie. Ook houden we onze beroepsbevolking, welvaart en voorzieningenniveau gemakkelijker op peil.

Zo zorgen we voor een balans tussen de stuwende en de verzorgende economie, die – gelet op de demografische ontwikkeling – meer handjes vraagt. Met een stabiel verdienvermogen kunnen we bovendien blijvend investeren in duurzaamheid en de kwaliteit van onze leefomgeving, zowel in de steden, in de dorpen als in het landelijke gebied. Voldoende verdienvermogen maakt ook dat we kunnen investeren in een fossielvrij, betrouwbaar en betaalbaar energiesysteem, in adequate en verbonden vervoersystemen én in een innovatieve, meer zelfvoorzienende en gezonde voedselproductie. Bovendien zijn we weerbaarder in turbulente tijden met internationale spanningen, snelle technologische ontwikkelingen en verschuivende economische verhoudingen. Naast Fryslân landbouwprovincie is er ook een Fryslân van hoogwaardige kennis en slimme technologie. We grijpen daarbij terug op de identiteit en positie die Fryslân eens had: een provincie van kennis en wetenschap, handel en excellente maakbedrijven (destijds scheepsbouw). …met sterke steden en dorpen… We zien het netwerk van steden en dorpen als vliegwiel voor een groene, circulaire economische ontwikkeling, maar ook voor benodigde woningbouw, de ontwikkeling van kennisclusters, zorgvoorzieningen, cultureel aanbod en tegelijk voor rust en een groen, water- en voedselrijk landschap met waardevol erfgoed.

De dynamische steden, nauw verbonden met vitale regiokernen en levendige dorpen, functioneren als samenwerkende netwerken – daily urban systems – die elkaar opstuwen en nodig hebben. Net zo goed als de even natuurlijke als geleidelijke overgangen naar het landelijk gebied, die de Friese steden en dorpen rijker en aantrekkelijker maken. De kern van het netwerk van steden en dorpen vormt het Fries Stedelijk Netwerk (FSN): Leeuwarden, Drachten, Sneek en Heerenveen. Deze vier steden functioneren als één samenhangend stedelijk systeem (daily urban system). Ze hebben nu al een gedeelde arbeidsmarkt van meer dan 250.000 banen en complementaire profielen in economie, onderwijs en kennis (campussen), zorg en cultuur. Juist deze sterke regionale ecosystemen maken ‘borrowed size’ mogelijk: de overige kernen profiteren van de concentratie van voorzieningen, werkgelegenheid, en kennis en kunde in de vier steden, terwijl de agglomeratiekracht en economische potenties van het FSN de brede welvaart in heel Fryslân ten goede komen. Daarom is het van belang dat de ontwikkeling van de andere Friese kernen op het gebied van wonen, werken, voorzieningen, energie en mobiliteit daarop aanhaakt en in balans mee-ontwikkelt.

In onze visie ontstaan er gebieden waar stedelijke voorzieningen samenkomen en gebieden waar de dynamiek vooral zit in kwaliteitsverbetering en betere afstemming van functies zoals landbouw en natuur.

5

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Deze verdeling maakt een gerichte en efficiënte inzet van investeringen en voorzieningen mogelijk. Bovendien voorkomt ze versnippering en de achteruitgang van het verdienvermogen en de landschapskwaliteit. Het clusteren van activiteiten en meervoudig gebruik is ook een noodzakelijk antwoord op de vele aanspraken op de (beperkt) beschikbare ruimte. In de uitnodigingszones (zie begrippenlijst) in de stedelijke gebieden krijgen veel opgaven, nieuwe functies en voorzieningen een plek. Hier geven we met gemeenten, en andere partners, invulling aan stedelijke ontwikkelingen (zie kader). Daarbij komen we samen tot logische, toekomstbestendige oplossingen en aantrekkelijke overgangen tussen stad en landelijk gebied.

Stedelijke ontwikkelingen In stedelijke milieus richten we ons onder meer op de volgende zaken: ● Herstructureren, verduurzamen en uitbreiden van bedrijventerreinen, ontwikkeling van kenniscampussen en innovatiedistricten; ● Versterken van economische speerpunten en stimuleren van nieuwe kansrijke sectoren, waaronder stuwende (circulaire/grootschalige) bedrijvigheid met regionale meerwaarde en (inter)nationale uitstraling die ook nieuwe inwoners aantrekt; ● Gevarieerde woningbouw; bij voorkeur binnenstedelijk, in combinatie met het opknappen en verduurzamen van bestaande woningen, en op uitbreidingslocaties; ● Duurzame en stabiele energieopwekking, met onderlinge afstemming en clustering van vraag en aanbod om netcongestie te voorkomen en zo de economie te versterken en verduurzamen; ● Een klimaatbestendige leefomgeving en meer biodiversiteit; ● Groene, toegankelijke en (recreatief) aantrekkelijke uitloopgebieden/ multifunctionele stadsranden, die stad en landelijk gebied verbinden en versterken; ● Adequate ontsluiting en bereikbaarheid, waarbij alle vervoersvormen op elkaar zijn afgestemd. Buiten de uitnodigingszones werken we met gemeenten en lokale organisaties aan sterke regiokernen met een compleet voorzieningenpakket en woningaanbod en gevarieerde werkgelegenheid (de regiokernen staan op kaart en in de begrippenlijst).

Deze kernen dragen een vitaal en leefbaar platteland, waarin voorzieningen en werk vanuit alle windstreken bereikbaar zijn. De grotere en kleinere dorpen maken het gevarieerde palet volledig met hun specifieke woonkwaliteiten, lokale bedrijvigheid, sociale samenhang, eigen identiteit en hecht verenigingsleven. Ontwikkelingen zijn hier vooral gebaseerd op wat er al aanwezig is en waaraan veel waarde wordt gehecht. Ook hier is er dus – naar aard en schaal – ruimte voor ontwikkeling van woningbouw, het midden- en kleinbedrijf, de gastvrijheidssector, de energiesector en infrastructuur. … met een toekomstbestendige infrastructuur… Zonder energie en mobiliteit staat alles stil. We versterken en verduurzamen deze netwerken en stemmen ze af op de locaties waar we wonen, werken, ontspannen en elkaar ontmoeten. Het fossielvrije energiesysteem is robuust en flexibel. Een goede inpassing in het woon- en leefmilieu en in het Friese landschap is uitgangspunt; desondanks zal het nieuwe energiesysteem meer zichtbaar zijn in de ruimte. Maar ook maatschappelijke acceptatie en betaalbaarheid van energie verdienen veel aandacht. We clusteren vraag en aanbod van energie, onder andere in energiehubs, om netcongestie te beperken en ondersteunen netbeheerders om het netwerk robuuster te maken. Het mobiliteitssysteem verbindt de verschillende vervoerswijzen naadloos met elkaar.

Een uitgekiend stelsel van mobiliteitshubs maakt snel en eenvoudig overstappen mogelijk en zorgt ervoor dat banen en regionale voorzieningen van huis uit binnen een half uur reistijd te bereiken zijn, en basisvoorzieningen bij voorkeur binnen vijftien minuten. Goederenstromen verlopen efficiënt en duurzaam, dankzij onder meer de aanleg van transferia en toenemend vervoer over het water en door de lucht. De provincie maakt deel uit van zowel nationale en Europese transportcorridors. Wat bijdraagt aan de versterking van de groene, Friese economie. De door het Rijk geplande Lelylijn vergroot en versterkt de (inter)nationale bereikbaarheid van - en werkgelegenheid en woningbouw in - de provincie. Mede dankzij de aansluiting van de omliggende regio’s op de nieuwe halteplaatsen. ...met een landschap van wereldklasse… We positioneren ons ten opzichte van de rest van Nederland als een provincie met een landschap van wereldklasse. Van de smûke Wâlden, het open kleigebied met z’n vergezichten en het uitgestrekte merengebied tot het glooiende Gaasterland en de natuurrijke Waddeneilanden. Het even aantrekkelijke als di-

6

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

verse landschap, erfgoed en watersysteem zijn - samen met een vitale bodem, rijke natuur en boerdiverse landbouw - de dragers van het aantrekkelijke woon- en leefklimaat. Maar bijvoorbeeld ook van recreatie, toerisme en een gezonde leefomgeving. ...waar natuur, cultuur en economie elkaar versterken… Grote delen van het landelijk gebied kennen een andere dynamiek, maar de opgaven die om (acute) aandacht vragen zijn niet minder groot. Hier combineren we een toekomstperspectief voor de landbouw met natuurherstel, klimaatadaptatie en verbetering van de milieu- en landschapskwaliteiten. Vooral waar meervoudige opgaven (zie begrippenlijst in deel Bijlagen) spelen is extra inzet nodig om gebiedsgericht te werken aan kwaliteitsverbetering waarbij alle functies erop vooruit aan. In Zuidoost-Fryslân zijn de opgaven zo urgent dat we op programmaniveau met alle partijen naar oplossingen zoeken om uit de impasse van stikstof, natuurherstel en klimaatadaptatie te komen. We moeten ook ruimte vinden voor tijdelijke waterberging bij overvloedige neerslag. Hetzelfde geldt voor het vasthouden van water om de gevolgen van verdroging en verzilting in delen van Fryslân te beperken. Ook gaan we buiten de natuurgebieden, in het cultuurlandschap en in steden en dorpen, werken aan herstel van biodiversiteit.

Natuurinclusief werken en waterrobuust bouwen en inrichten worden de standaard bij alle ingrepen en activiteiten in onze leefomgeving. ...waar een robuuste landbouw samengaat met maatschappelijk opgaven… De Friese landbouw – als belangrijke drager van de economie, de voedselzekerheid en beheerder van het cultuurlandschap – is innovatief, divers en kent vele verschijningsvormen. Van hoogproductief naar meer extensief en verbreed met bijvoorbeeld groene en blauwe diensten. Met inzet van een landbouwhoofdstructuur en boerdiversiteit (zie begrippenlijst in deel Bijlagen) zorgen we voor een kwaliteitsslag in het landelijk gebied mogelijk (zie 3.2). Veel agrariërs zijn hier al mee bezig en krijgen onze steun. Met de wil om een rendabel en duurzaam toekomstperspectief voor de landbouw te combineren met natuur, bodem- en biodiversiteitsherstel. En met een verbeterde water- en landschapskwaliteit. Dit alles draagt ook bij het imago en de aantrekkelijkheid van de provincie voor recreanten en toeristen. Waarvan ook de gastvrijheidssector – als belangrijke drager van ons welzijn en onze economie - zal profiteren. ...klaar voor de toekomst...

Wat signaleren we over pakweg twintig jaar als we samen de schouders eronder zetten? Dan zien we een herkenbaar Fryslân, met sterke steden, levendige dorpen, een vitale en diverse landbouw, een rijke natuur en volop recreatiemogelijkheden in een landschap van wereldklasse. Een goed ontsloten, schoon, veilig, duurzaam en klimaatbestendig Fryslân ook. En een provincie met een sterk vergroende, toekomstbestendige economie die bijdraagt aan de brede welvaart van alle inwoners. Kortom: Een Fryslân dat klaar is voor de toekomst en dat we vol vertrouwen overdragen aan volgende generaties. Van visie, via opgaven naar bewegingen In hoofdstuk 3 werken we deze algemene visie uit in vier bewegingen. Voorafgaand schetsen we in hoofdstuk 2 eerst de bredere (inter)nationale context en de belangrijkste opgaven waar we als provincie voor staan. Het zijn deze – veelal urgente – opgaven die de kwaliteit van de Friese leefomgeving onder druk zetten. En waarvoor we liever vandaag dan morgen aan oplossingen moeten werken. Ook om onze brede welvaart – 'het Friese geluk’ – in de toekomst te kunnen behouden en waar nodig te versterken. Visiekaart

(zie kaartenboek)

In een reeks van kaarten verbeelden we deze Omgevingsvisie. De hoofdlijnen van ‘Een herkenbaar Fryslân, klaar voor de toekomst’ zijn weergegeven op de Visiekaart: • de hoofdindeling naar grondsoorten, als basis voor de diversiteit van het Friese landschap, natuur, landbouw, bodem- en watersysteem. • de diversiteit van Fryslân naar ruimtelijke-, culturele-, ecologische- en economische waarden. Het bodem- watersysteem is een belangrijke drager voor deze waarden. Een robuuste en groene economie door ontwikkeling van de zes speerpuntsectoren en het benutten van het beroepsvaarwegennetwerk zijn voorbeelden die op de kaart zichtbaar worden.

7

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

•

•

•

de kernenstructuur als vliegwiel voor groene, circulaire economische ontwikkeling en voor de benodigde woningbouw. Door te clusteren en duidelijk te zijn over in- en uitbreiding geeft de kernenstructuur ook richting aan een groen, water- en voedselrijk landschap. de uitnodigingszones stedelijk, waar we samen met gemeenten en andere partners invulling geven aan de opgaven op het gebied van wonen, werken, voorzieningen, energie (energievraagclusters), klimaatadaptatie, groen en water, en recreatieve voorzieningen; de uitnodigingszone landelijk, Zuidoost Fryslân, waar opgaven vanuit natuur, landbouw en water urgent zijn en we met medeoverheden en stakeholders aan de slag gaan.

H 2 Context en opgaven 2.1 Fryslân in groter verband Fryslân ligt op enige afstand van grote economische centra, maar is goed verbonden met de Randstad, Duitsland, Scandinavië en de Baltische staten. Amsterdam en Schiphol zijn over de weg binnen twee uur bereikbaar. Met het openbaar vervoer (trein) is meer tijd gemoeid. Deze ‘ligging in de luwte’, in combinatie met de natuurlijke kenmerken, leverde een ontspannen provincie op met een diversiteit aan landschappen en agrarische bedrijvigheid, natuur- en recreatieve gebieden, steden en dorpen. Het leidde echter ook tot een minder sterke, meer ‘ijle’, economie. Terwijl een toekomstbestendige economie wel nodig is om onze brede welvaart in stand te houden. Voordeel is dat er in de provincie (nog) ruimte is voor ontwikkeling en het oplossen van opgaven. Waarbij we inzetten op het zorgvuldig ontwikkelen en versterken van de ruimtelijke kwaliteit, als onderscheidende kwaliteit van Fryslân.

De economische dynamiek van Nederland is vooral gekoppeld aan een netwerk van grote en middelgrote steden (polycentrisch netwerk). Leeuwarden, Drachten, Heerenveen, Sneek, Harlingen en Dokkum maken hiervan deel uit. Binnen Fryslân vormen deze steden eveneens een netwerk, aangevuld met regiokernen en kleinere dorpen; ieder met eigen kwaliteiten. Fryslân is in veel opzichten ingebed in Noord-Nederland. Ook vanwege een gedeelde ontstaansgeschiedenis, vooral gebaseerd op het winnen van land op zee en het ontginnen van veen. De ontwikkelkracht van onderop die daaraan ten grondslag lag, is nog steeds de motor van veel ontwikkelingen. Met de provincies Drenthe en Groningen - en andere organisaties - werken we via het stimuleren van samenwerking, onderwijs, kennisuitwisseling en innovatie aan versterking van de economische clusters in NoordNederland.

8

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Waterbeschikbaarheid Ook het watersysteem van Noord-Nederland vormt een eenheid: er bestaan nauwe verbanden tussen de zoetwatervoorraad van het Drents Plateau, de gordel van natte, laaggelegen veengronden daaromheen, overgaand in een brede strook van vruchtbare kleigronden die afwateren richting Waddenzee en IJsselmeer. Het IJsselmeer is een belangrijke leverancier van zoet water tijdens droge perioden.

Kaartbeeld Noord Nederland water- en bodemsysteem De samenhang van het water- en bodemsysteem in Noord Nederland is op deze kaart zichtbaar. Het hoger gelegen Drents Plateau bestaat uit zandgrond en fungeert als strategische grondwatervoorraad voor het hele Noorden. Rondom dit plateau bevindt zich een lagergelegen zone met veengronden waar grondwater toestroomt en beekwater zich verzamelt. De buitenste rand, het zeekleigebied, bestaat uit vruchtbare kleigronden afgezet door de zee. Hier ontmoet het zoete water uit het achterland het zoute water van de Waddenzee, het grootste aaneengesloten getijdengebied ter wereld met geulen, platen en de Waddeneilanden.

Infrastructuur De vaarwegen Lemmer-Delfzijl en Harlingen-Delfzijl maken deel uit van de Europese North Sea – Baltic corridor. Fryslân vervult hiermee een schakelfunctie tussen de Randstad en Duitsland/ Noordoost-Europa. De spoorlijnen Leeuwarden – Zwolle en Leeuwarden – Groningen leggen verbinding met het (inter)nationale spoornetwerk en worden intensiever benut. De door het Rijk geplande Lelylijn zal na 2040 de verbinding van Fryslân met andere landsdelen en landen versterken. De rijkswegen (A6, A7, A31, A32) en een aantal provinciale wegen zorgen voor aansluiting op het (inter)nationale wegennet voor personenvervoer en goederentransport.

9

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Kaartbeeld Noord Nederland economie De economische structuur van Noord Nederland berust op een combinatie van gedeelde sectorstructuren, functionele arbeidsmarkten, gezamenlijke infrastructuur en bestuurlijk-economische samenwerking. Zo zijn landbouw en agrofood belangrijk in alle drie provincies.Industrie en energie concentreren zich vooral in specifieke knooppunten (o.a. overslagpunten). Niet elke provincie heeft alle schakels, maar samen vormen ze een redelijk volledige regionale economie. Droge en natte infrastructuur vormen belangrijke dragers voor deze economie.

Ook het energienetwerk overstijgt de provinciegrenzen: het Friese netwerk is aangesloten op het landelijke en Europese elektriciteits- en gasnetwerk. In de toekomst willen we de wisselwerking tussen het regionale en landelijke netwerk verder verstevigen met een aansluiting op de toekomstige 380 kV-hoogspanningsverbinding en het waterstofnetwerk Nederland (de backbone).

Waddengebied De kuststrook met de Waddeneilanden is onderdeel van een aaneengesloten Waddengebied dat zich uitstrekt van Den Helder (Noord-Holland) tot Esbjerg (Denemarken). Deze strook is een belangrijk onderdeel van de East Atlantic Flyway voor vogels. Niet voor niets is de Waddenzee, vanwege de bijzondere natuurlijke en landschappelijke waarden, aangewezen als UNESCO Werelderfgoed en Natura 2000-gebied. Nationaal en internationaal zetten veel partijen zich gezamenlijk in voor dit unieke getijdengebied

2.2 De Friese opgaven De samenleving vraagt oplossingen voor urgente opgaven in onze leefomgeving. De Omgevingsvisie zet hiervoor een koers uit die aansluit bij de provinciale ambities en rekening houdt met de balans tussen het benutten en beschermen van de fysieke leefomgeving. Een langjarige koers, die voortbouwt op bestaande kwaliteiten. Een koers ook die tegen een stootje kan én ruimte biedt om te anticiperen op nieuwe ontwikkelingen. Het is belangrijk te weten voor welke opgaven we anno 2026 staan. En welke uitdagingen de grootste (ruimtelijke)impact hebben op onze leefomgeving.

10

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

De uitdagingen waar we voor staan zijn overwegend omvangrijk, urgent en samenhangend. Ze vragen dan ook snel om actie en oplossingen. Zo vergrijst en ontgroent de Friese bevolking, die op dit moment uit circa 665.000 inwoners bestaat. In 2040 zullen er bijna 90.000 meer 65-plussers zijn dan in 2010, een toename van 84 procent. Op dit moment zijn er al ruim 13.000 minder kinderen (0-14 jaar) dan tien jaar geleden. Zonder extra inspanningen zullen er in 2040 32.000 minder mensen beschikbaar voor de Friese arbeidsmarkt (15-64 jaar) dan in 2024. Dit heeft grote gevolgen voor de ontwikkelkansen van het bedrijfsleven en de vitaliteit van hele gebieden. Maar bijvoorbeeld ook voor het onderwijs en de gezondheidszorg. In de zorg is al sprake is van personeelstekorten, terwijl de vraag naar zorg verder toeneemt door de vergrijzing.

Landbouw De landbouw is van oudsher economisch en sociaal-cultureel nauw verbonden met Fryslân en haar inwoners. Het aandeel van de agrofoodsector (incl. verwerking) in de Friese economie ligt met circa 10% ruim boven het landelijk gemiddelde van 6,6%. Ongeveer 10% van de Friese beroepsbevolking is werkzaam in de agrofoodsector. De landbouw is ook van groot belang voor de export en voedselzekerheid en heeft veel behoefte aan een uitvoerbaar en rendabel toekomstperspectief in een concurrerende markt, zodat ze weer vooruit kan en de bedrijfscontinuïteit wordt geborgd. Het overschot aan stikstof in kwetsbare natuurgebieden belemmert door het stikstofslot de woningbouw maar ook aanpassingen in de landbouw, bedrijfsontwikkelingen en kansrijke energieprojecten zoals monovergisting.

Woningen Een ander issue is de woningnood. Omdat er minder mensen in een woning wonen en door de groei van de bevolking, is de woningbouwopgave voor 2035 minimaal 23.850 woningen en voor 2050 ruim 33.000 tot 37.500 woningen. Er liggen plannen die voorzien in 22.406 nieuwe woningen in 2030. We komen niet alleen woningen tekort, maar er is ook behoefte aan meer diversiteit in het aanbod. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld jongeren hun leven niet opbouwen en ouderen niet doorstromen naar passende woningen met zorg. Dat de bouwsector de vraag niet kan bijhouden, heeft verschillende oorzaken. Variërend van dure grond en netcongestie tot het stikstofslot en trage planontwikkeling. Tegelijk is verbetering en verduurzaming van veel bestaande woningen hard nodig, ook om aan de veranderende woningvraag – meer een-, en tweepersoons huishoudens – te kunnen voldoen. In 2026 is 56% van de bestaande woningen in Fryslân ouder dan vijftig jaar; 21% is van voor 1945. Dit aandeel is in Nederland 51% respectievelijk 18%.

Klimaat Het klimaat warmt op, weersextremen nemen toe. Fryslân moet zich voorbereiden op een toekomstige zeespiegelstijging van maximaal 1 meter. Maar ook op afwisselende perioden van hitte, droogte en veel neerslag. Een en ander heeft weer gevolgen voor zowel de afvoer als de beschikbaarheid van (voldoende) zoetwater, voor opdringende verzilting en bijvoorbeeld ook voor op veilige hoogte bouwen.

Economie, mobiliteit en energie Bedrijven kampen met personeelstekorten en stijgende energieprijzen. Door netcongestie kunnen ze bovendien niet uitbreiden, zich vestigen of verduurzamen. Meerdere bedrijven overwegen hierdoor te vertrekken. Kunstwerken raken verouderd en onveilig, waardoor vrachtwagens hier en daar al moeten omrijden. Versterking van de Friese economie vraagt sowieso aandacht: alle drie de noordelijke provincies zagen de afgelopen 50 jaar hun aandeel in de landelijke economie (qua Bruto Binnenlands Product) krimpen, Fryslân van 3,1 naar 2,8 procent. Het vergroten van de innovatiekracht van het Friese bedrijfsleven en van de arbeidsproductiviteit is de grootste uitdaging. Deze productiviteit ligt nu in Noord Nederland bijna 20 procent lager t.o.v. het landelijk gemiddelde. Dit verschil loopt zonder extra inspanningen verder op. Investeringen in machines, digitalisering, robotisering en innovatie zijn nodig. Verder vraagt de omslag naar een circulaire economie aanpassingen bij bedrijven maar ook (tijdelijke) extra ruimte en voorzieningen. Ter indicatie: ruimtevraag circa 20% tot 40% ten opzichte van de huidige lineaire economie.

11

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Om in 2050 fossielvrij te zijn, moet de energievoorziening verduurzaamd worden. De verwachting is dat we in 2050 circa 11,7 TWh aan energie gebruiken, onder voorwaarde dat we ook voldoende besparen. De huidige opwek van duurzame energie bedraagt ongeveer 4,3 TWh. De opwekcapaciteit van duurzame energie moet dus nog aanzienlijk opgeschaald worden. Netcongestie zet, net als de stikstofproblematiek rond natuurgebieden, het bedrijfsleven op slot: uitbreiding en verduurzaming stagneren, en ook woningbouw en energieprojecten lopen vast. Het oplossen van deze knelpunten is daarom urgent.

Natuur De biodiversiteit ging afgelopen decennia achteruit. Zo is de kruidenrijkdom in het landelijke gebied sterk achteruit gegaan en hebben veel insecten, waaronder wilde bijen en dagvlinders, het moeilijk. Het gaat ook niet goed met de weidevogels en met de schelpdier etende vogels op het wad. Diverse kleine zoogdieren staan inmiddels op de rode lijst van kwetsbare en bedreigde soorten. Signalen dat we tegen de grenzen van natuurlijke systemen aanlopen en dringend aan provinciebreed natuur- en biodiversiteitsherstel moeten werken.

Veiligheid Internationale ontwikkelingen zorgen ervoor dat we de weerbaarheid van onze samenleving moeten vergroten. Denk daarbij aan het versterken van defensie, het vergroten van de digitale veiligheid, maar ook aan een zelfvoorzienende voedsel- en energieproductie. Technologische ontwikkelingen als kunstmatige intelligentie bieden mogelijk nieuwe oplossingen, maar roepen ook vragen op over veiligheid, privacy en de invloed op onze economie en werkgelegenheid. Anders gezegd: onze leefomgeving wordt van alle kanten uitgedaagd. We hebben een duidelijke en robuuste koers nodig om de komende jaren even effectieve als wendbare oplossingen te kunnen realiseren. Maar ook om adequaat op optredende disrupties te kunnen reageren.

Op basis van deze uitdagingen komen we tot onderstaande kernopgaven waar we samen met onze partners en de samenleving werk van gaan maken. ◾ Zorgdragen voor een leefomgeving die schoon, veilig, inclusief en mooi is en die de gezondheid van bewoners bevordert. Denk daarbij aan borgen van de lucht-, bodem- en waterkwaliteit, de natuuren landschapskwaliteit, maar ook aan omgevingsveiligheid, defensie en cybersecurity, verkeersveiligheid en brandveiligheid; ◾ Fryslân klimaatbestendig maken door te zorgen voor: • • • ◾ ◾ ◾ ◾ ◾ ◾ ◾

◾ ◾ ◾

Voldoende, schoon water; Beperking van de water- en droogteschade; Verbetering van de waterkwaliteit;

Het ontwikkelen van een perspectief voor een boerdiverse en toekomstbestendige landbouw, in combinatie met het realiseren van een veerkrachtige natuur en herstel van de biodiversiteit; Het realiseren van een vitale, weerbare economie met een toekomstbestendig verdienvermogen. Een economie ook die in 2050 circulair is, met voldoende ontwikkelruimte voor de juiste bedrijvigheid op de juiste locatie; Het faciliteren van de overgang naar een fossielvrije energievoorziening in 2050; Het terugdringen van de uitstoot van broeikasgassen (95% minder in 2050) en het vastleggen van koolstof via landgebruik; Het ontwikkelen van een mobiliteitssysteem met goed verbonden vervoersvormen voor optimale bereikbaarheid (ketenmobiliteit): snel en comfortabel, veilig, slim, betaalbaar, schoon en duurzaam; Het ontwikkelen van een perspectief voor onbemande luchtvaart, zoals drones; Het creëren van randvoorwaarden voor vitale en leefbare steden en dorpen bij een ouder wordende bevolking. Daaronder valt het versnellen van de woningbouw en het realiseren van de gewenste woningtypen voor verschillende doelgroepen. Dit gebeurt in samenhang met het opknappen en verduurzamen van bestaand, bebouwd gebied (woningvoorraad, werklocaties, voorzieningen); Het herkenbaar houden van de Friese landschappen en voortbouwen op haar kernkwaliteiten.

Dit betekent ook aandacht voor rust en donkerte; Het behouden, benutten en versterken van waardevol erfgoed, ook in relatie tot de omgeving; Het faciliteren van slimme groei van de Friese gastvrijheidseconomie, voor een leefbare provincie.

Ruimte De genoemde opgaven vragen ruimte. Om alle opgaven het hoofd te kunnen bieden, is meer ruimte nodig dan één Fryslân kan bieden. We moeten dus keuzes maken: niet alles kan overal.

12

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Bovendien moeten we zorgen voor een goede afstemming tussen de verschillende vormen van gebruik van onze leefomgeving. Functies mogen elkaar immers niet hinderen, maar dienen elkaar te versterken. Denk aan de concentratie van watergebonden bedrijvigheid, nabij vaarwater. Het slim combineren van functies is dé manier om zuinig met de beperkt beschikbare ruimte om te gaan. Tegelijk kan het kwaliteitswinst opleveren omdat het bijdraagt aan meerdere doelen. In het vervolg van deze visie geven we hier verder invulling aan en komen we met voorbeelden.

H 3 Bewegingen

In dit hoofdstuk presenteren we een viertal strategische bewegingen waarlangs we het in hoofdstuk 1 geschetste streefbeeld gaan bereiken. Elke beweging wordt ondersteund door een bewegingskaart (zie kaartenboek). De vier bewegingen geven invulling aan de beschreven opgaven en zetten de noodzakelijke transities en vliegwielen in gang: 1. Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit 2. Naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân 3. Naar vitale steden en dorpen in een verbonden Fryslân 4. Naar een fossielvrije en circulaire samenleving In het deel Thematische Verdieping werken we deze vier bewegingen per thema uit. Dit doen we door dieper op de relevante thema’s binnen een beweging in te gaan en daarbij de doelen en beoogde ontwikkelingen te specificeren. Op die manier geven we concreet invulling aan de ambities uit dit Visiedeel. We houden daarbij oog voor de samenhang tussen alle thema’s. In het deel Gebiedsgerichte Verdieping vertalen we onze inzet voor de bewegingen en de thema’s naar gebiedsniveau: we geven we aan wat dit betekent voor de acht gebieden waarin Fryslân onderverdeeld kan worden, en daarbinnen voor de zes uitnodigingszones.

3.1 Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit Een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving, waarvan we het unieke Friese karakter behouden. Dat is waar we voor gaan en wat aan de basis staat van de provinciale ambities. Als we keuzes maken die de leefomgeving beïnvloeden, stellen we de gezondheid, (omgevings)veiligheid en het welzijn van inwoners voorop. Bovendien moeten keuzes recht doen aan de bijzondere kwaliteiten van het landschap, ons erfgoed en de natuur.

De milieubasis op orde brengen én houden Fryslân is een relatief schone, stille en veilige provincie, waar we ’s nachts ook nog de duisternis kunnen ervaren. Het milieu wordt schoner. Het voldoet op een toenemend aantal plaatsen aan de wettelijke eisen, maar niet overal. Zo worden de normen voor waterkwaliteit op veel plekken nog overschreden, is de stikstofbelasting te hoog. Ook zijn er nog verontreinigde locaties, bijvoorbeeld met zeer zorgwekkende stoffen zoals PFAS. We willen minimaal voldoen aan de wettelijke normen voldoen voor water-, luchten bodemkwaliteit, geluid, geur en veiligheid. Daarbij moet ook de calamiteitenzorg goed zijn geregeld. Net zo goed als het toezicht op de naleving van actuele vergunningen, verleend aan bedrijven. Maar we willen meer. We willen vooruitgang zien. We vinden dat de leefomgeving de gezondheid en veiligheid van mensen niet langer nadelig mag beïnvloeden. Ook sociale en regionale verschillen in gezondheid zien we graag verdwijnen. Dit vraagt van ons allen dat we alle mogelijkheden aangrijpen om de milieukwaliteit verder te verbeteren en te voldoen aan (inter)nationale streefwaarden voor lucht, water, bodem en (afval)stoffen. Bij milieu- of gezondheidsrisico's houden we rekening met het voorzorgsbeginsel (art.

3.3 Omgevingswet), het beginsel van preventief handelen, het beginsel dat milieuaantastingen bij voorrang aan de bron worden bestreden en het beginsel dat de vervuiler betaalt. We vragen bijzondere aandacht voor onderwerpen als dierziekten, geluidhinder, fijnstof, PFAS en chemische bestrijdingsmiddelen. En we kijken vooral naar de optelsom van milieuhinder en -belasting (cumu-

13

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

latie). Bestaande milieuproblemen, zoals vervuilde bodem en grondwater, ruimen we zoveel mogelijk op.

Klimaatverandering Een relatief nieuw, belangrijk aandachtspunt is het beperken van hittestress en wateroverlast door klimaatverandering. Deze verschijnselen zijn van grote invloed op de gezondheid van met name kwetsbare groepen. Het is dan ook essentieel dat we bij de inrichting van steden, dorpen en het landelijk gebied rekening houden met het veranderende klimaat. Het is dan ook belangrijk dat we groen en water meenemen in nieuwe inrichtingsplannen en -maatregelen.

Gezonde en veilige leefomgeving voor iedereen Hoe we onze omgeving inrichten en wat de kwaliteit daarvan is, heeft direct invloed op onze gezondheid. Het is bewezen dat verschillen in gezondheid samenhangen met bijvoorbeeld de luchtkwaliteit of de bereikbaarheid van voorzieningen. Maar bijvoorbeeld ook met de nabijheid van groen en water. Niet voor niets is in de Omgevingswet vastgelegd dat overheden bij hun ruimtelijke keuzes rekening moeten houden met de bescherming van – en de effecten op – onze gezondheid. Wij zien gezondheid breed. Een gezonde leefomgeving draagt bij aan het fysieke, mentale én sociale welzijn van mensen. Dat gaat verder dan het tegengaan van vervuiling of gevaar. Het gaat ook om een omgeving die uitnodigt tot gezond gedrag, tot sociale verbondenheid en mogelijkheden biedt om de regie over je eigen leven te houden. Een omgeving ook die iedereen in staat stelt het maximale uit het leven te halen. Een gezonde leefomgeving is ook veilig en inclusief. In een veilige leefomgeving voelen mensen zich beschermd tegen risico's en is de kans op ongelukken of schade zo klein mogelijk. Dit vergt aandacht voor verkeersveiligheid, waterveiligheid, cyberveiligheid, brandveiligheid en sociale veiligheid. Een inclusieve leefomgeving zorgt ervoor dat iedereen volledig kan meedoen aan het dagelijks leven.

Dus dat niemand wordt buitengesloten en dat voorzieningen, activiteiten en openbare ruimtes voor iedereen bereikbaar, toegankelijk en uitnodigend zijn. In deze brede opvatting hebben we als provincie deels een rol; het is een gezamenlijke opgave met gemeenten. Een goede ruimtelijke inrichting draagt bij aan het verminderen van gezondheidsrisico's, milieuschade, onveiligheid en sociale uitsluiting. Het is daarom dat we gezondheid en veiligheid standaard meewegen in alle ruimtelijke beslissingen. Voorkomen is immers beter dan bestrijden. We zien dit als een gezamenlijke verantwoordelijkheid van alle betrokkenen. Een bijzonder aspect van veiligheid is defensie. De geopolitieke situatie noodzaakt tot versterking van onze nationale defensie. Daarvoor is ruimte nodig. Fryslân zal daarin een evenredige bijdrage leveren. In overleg met het Rijk zorgen we ervoor dat de impact van defensieactiviteiten op de omgeving zo beperkt mogelijk is. Ook willen we kansen benutten om defensieterreinen en –objecten te combineren met andere functies, kwaliteiten en opgaven. Denk aan natuurontwikkeling op defensieterreinen die hiervoor, door het extensieve gebruik, geschikt zijn. Ook kijken we naar de mogelijkheden die de defensie-industrie kennisinstellingen en het Friese bedrijfsleven – en dan met name de maakindustrie - biedt.

Impuls voor gezond leven en eigen regie De leefomgeving kan een krachtige stimulans zijn voor gezond gedrag en een gezond leven. De inrichting van de ruimte kan mensen aanzetten tot bewegen, ontmoeten en deelnemen aan de samenleving. Denk aan het integreren van groen en water, sport- en recreatiemogelijkheden in de leefomgeving. Maar bijvoorbeeld ook aan plekken waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Een gezonde bodem levert gezond voedsel. En een rijke natuur, gevarieerd landschap en rijk erfgoed dragen bij aan onze beleving, ontspanning en rust. Het is ook belangrijk dat mensen zich in hun omgeving kunnen ontplooien en de regie over hun leven kunnen voeren. Vanzelfsprekend zijn werk en voorzieningen voor iedereen bereikbaar en toegankelijk. Bij alle keuzes die we in de leefomgeving maken, kijken we naar de effecten op gezondheid, welzijn en veiligheid van inwoners en naar de mogelijkheden om verschillen hierin te verkleinen. Ook beschermen we natuurgebieden en plekken die stil en donker zijn, omdat we daar rust en ontspanning vinden.

Een leefomgeving met identiteit, pit en karakter Landschap en erfgoed van Fryslân zijn hecht verbonden met de Friese identiteit. Het Friese cultuurlandschap is medebepalend voor de kwaliteit van onze leef- en werkomgeving, het vestigingsklimaat en de kansen voor toerisme en recreatie. Dit betekent dat ze bijdragen aan de brede welvaart in onze provincie.

14

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Landschap en erfgoed veranderen echter van karakter door de manier waarop we onze ruimte gebruiken. Ze zijn het resultaat van uiteenlopende ontwikkelingen en ingrijpende aanpassingen zoals, in het verleden, het droogleggen van veengronden of het inpolderen van land. De druk op het Friese cultuurlandschap vraagt om zorgvuldig handelen. Tegelijkertijd vragen de opgaven van vandaag om aanpassingen in onze leefomgeving die het landschap zullen veranderen. Maar wanneer we met een brede blik naar onze leefomgeving kijken en voortbouwen op wat er al is - met respect voor landschap, erfgoed en hun ontstaansgeschiedenis - kunnen we nieuwe ruimtelijke kwaliteit toevoegen. Dit kan ook leiden tot nieuwe iconen die in de toekomst op veel lof en waardering kunnen rekenen. Ons uitgangspunt is dat Friese landschapstypen herkenbaar blijven en dat we waardevol erfgoed (inclusief archeologie) behouden en waar mogelijk versterken. Dit gaat niet vanzelf; hiervoor is ook inzet van de provincie nodig. In hoofdlijnen willen we dit op de volgende manieren bereiken: ◾ ◾

◾

◾

◾

Door ruimtelijke kwaliteit of omgevingskwaliteit centraal te stellen als ontwerpprincipe. Verleden, heden en toekomst worden op samenhangende wijze verbonden. Dit betekent dat landschap en erfgoed vanaf het begin aandacht krijgen in de planvorming rond ruimtelijke opgaven; Door gemeenten en initiatiefnemers te vragen in hun plannen rekening te houden met de landschappelijke en cultuurhistorische waarden van provinciaal belang, zoals beschreven in de beleidsnota Grutsk op ’e Romte. Hieruit hebben we dan ook de top 10 identiteitsdragers van Fryslân overgenomen. De provincie draagt hieraan bij met kennis en informatie. Het team ruimtelijke kwaliteit adviseert oplossingsgericht over projecten en initiatieven; Door te laten zien hoe landschap en erfgoed als inspiratiebron kunnen dienen voor nieuwe opgaven. In plaats van belemmeringen op te werpen, kunnen ze onvermoede oplossingen bieden die bestaande kwaliteiten versterken en nieuwe toevoegen. Zo kunnen we oude water- of landschapsstructuren inzetten voor klimaatadaptatie en biodiversiteit. Vrijkomend erfgoed, zoals boerderijen, kerken of scholen, biedt kansen voor herbestemming. Waardevol cultuurlandschap en erfgoed kunnen we inzetten voor de gastvrijheidseconomie.

Nieuwe ontwikkelingen bouwen zo voort op wat er is en voegen nieuwe kwaliteit toe; Door extra inzet op het herkenbaar houden en beschermen van kwetsbare landschappelijke en cultuurhistorische structuren en elementen, zoals dijken, essentiële watergangen of bijzondere verkavelingen, in balans met economische en maatschappelijke ontwikkelingen. Agrarische ontwikkelingen, zoals perceelverbetering of nieuwbouw van stallen, moeten aansluiting vinden bij – bijvoorbeeld – verkavelingsstructuren, archeologie, reliëf en het karakter van boerenerven. Een ander voorbeeld is dat dorpskernen gescheiden blijven en niet aan elkaar groeien. Bij uitbreidingen is het belangrijk dat kenmerkende patronen van water, wegen en groen – die het dorp of de stad met het landschap verbinden – herkenbaar blijven; Door aanleg, herstel en beheer van landschapsstructuren en -elementen te stimuleren. Dit geldt ook voor het in stand houden, herbestemmen en verduurzamen van gebouwd en groen erfgoed. Verder gebruiken we onze wettelijke bevoegdheden voor het behoud en de bescherming van monumenten en beschermde stads- en dorpsgezichten. We onderzoeken de mogelijkheden om dit te verbinden aan nieuw gebruik en nieuwe opgaven.

Bewegingskaart 1 (zie kaartenboek ) Naar een schone, gezonde, inclusieve en veilige leefomgeving met identiteit Niet alles van deze beweging laat zich vangen in een kaartbeeld. Op deze kaart staan de belangrijkste waarden en kwaliteiten, met name van landschap, stilte, donkerte en natuur. Daarnaast wordt de identiteit van Fryslân bepaald door culturele-, ecologische- en economische waarden en door de geschiedenis van onze provincie, zoals op de andere kaarten weergegeven. De Waddenzee, de Friese elf steden, het Woudagemaal en de Koloniën van Weldadigheid zijn aangegeven als plekken met bijzondere, te behouden/ beschermen waarden.

3.2 Naar een sterke landbouw en natuur in een klimaatbestendig Fryslân Samen met andere partijen werken we aan een waardevol, gezond, vitaal en leefbaar platteland. Onze stip op de horizon is een sterke en duurzame agrarische sector die perspectief voor de toekomst heeft en die hand in hand gaat met klimaatadaptatie en herstel van natuur-, milieu- en landschapskwaliteit. We doorbreken de impasse die onder andere door de stikstofcrisis is ontstaan. Van stilstand naar vooruitgang.

15

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Een landbouwsector met toekomstperspectief fungeert als vliegwiel voor voedselproductie, economie, natuurherstel en beheer van het landschap. De sector heeft duidelijkheid nodig zodat ondernemers weten waar ze aan toe zijn. Zodat ze weer durven investeren in hun bedrijven. Elk gebied is anders en elke agrariër oefent zijn of haar onderneming op een andere manier uit. Deze boerdiversiteit is de sleutel voor een gezonde bedrijfsontwikkeling en de aanpak van de opgaven in het landelijk gebied. Maar Fryslân is een provincie waarin water, bodem, landbouw en natuur al eeuwenlang samen het landschap vormen. Deze samenhang blijft een grote kracht, maar staat onder druk door veranderingen in klimaat, waterkwaliteit, stikstofbelasting en door bodemdaling en afnemende biodiversiteit. Daardoor neemt in delen van het landelijk gebied de ruimte voor ontwikkeling af en ontstaan spanningen tussen functies. Tegelijk beschikt Fryslân over stevige basiswaarden: een sterke en diverse landbouw, waardevolle natuur en een lange traditie van samenwerken in en met het gebied. Die kwaliteiten maken het mogelijk toe te groeien naar een nieuwe balans, waarin functies beter aansluiten bij het water- en bodemsysteem en waarin het landschap toekomstbestendig blijft voor bewoners, ondernemers en komende generaties.

Dus bieden we duidelijkheid door per gebied ontwikkelperspectief te bieden, zodat ondernemers voor hun bedrijfsvoering (lange termijn) keuzes kunnen maken. Verder werken we samen met het Rijk aan een juridisch houdbare aanpak voor stikstofreductie en natuurherstel, zodat vergunningverlening weer mogelijk wordt en maatschappelijke ontwikkelingen niet worden belemmerd.

Water en bodem als basis Fryslân krijgt steeds vaker te maken met droge perioden, wateroverlast, verzilting en druk op de zoetwatervoorziening. Deze ontwikkelingen raken landbouw, natuur, waterveiligheid en onze gezondheid. Daarom vormt het water- en bodemsysteem de basis voor keuzes in het landelijk gebied. Een robuust watersysteem, gezonde bodem en voldoende schoon zoetwater zijn randvoorwaarden voor een veerkrachtig landschap. Dit vraagt om landgebruik dat beter past bij de draagkracht van de bodem, om herstel van hydrologische systemen en om het zorgvuldig beschermen van drinkwaterbronnen. Door vroegtijdig te bepalen wat waar duurzaam mogelijk is, creëren we duidelijkheid voor bewoners, ondernemers en overheden. Agrariërs kunnen vervolgens zelf bepalen hoe ze hierop het beste kunnen inspelen. In alle gebieden staat het vasthouden van zoetwater voorop, zodat we in droge periodes minder afhankelijk zijn van IJsselmeerwater. Extra ruimte is nodig voor het (tijdelijk) bergen van overmatig boezemwater, en voor piekwaterberging; voor dit laatste kunnen we de laagste delen van polders benutten. Samen met Wetterskip Fryslân onderzoeken we of, en waar, extra maalcapaciteit nodig is. Friese grondgebruikers moeten rekening houden met toenemende wateroverlast wanneer hevige regenval en een hoog boezempeil samenvallen.

In en rond drinkwaterwingebieden zien we erop toe dat bodemgebruik de kwaliteit van het grondwater niet schaadt.

Een landbouwhoofdstructuur met ontwikkelruimte en toekomstperspectief De landbouw is en blijft één van de belangrijke pijlers van Fryslân. Ze draagt bij aan voedselproductie, economie, landschap, leefbaarheid in het landelijk gebied en het functioneren van ketens. Agrarische ondernemers hebben behoefte aan duidelijkheid over het ontwikkelperspectief dat past bij hun gebied en de stappen die nodig zijn om toekomstbestendig te blijven ondernemen. De landbouwhoofdstructuur – zoals onderstaand uitgewerkt – helpt daarbij en omvat de volgende elementen: ◾ Aanduiding van alle huidige landbouwgronden; ◾ Duiding van de opgaven, waaronder meervoudige opgaven; ◾ Een afwegingskader bij voorgenomen functiewijziging. Dit afwegingskader werkt niet belemmerend maar maakt een gelijkwaardige afweging van belangen mogelijk, waaronder het belang van landbouw en voedselvoorziening. Binnen de landbouwhoofdstructuur is ruimte voor boerdiversiteit: verschillende bedrijfsmodellen kunnen zich naast elkaar ontwikkelen, passend bij hun gebied en bedrijfsstrategie. Door te werken met ontwikkelpaden en doelsturing via een herkenbare set KPI’s (Kritische Prestatie Indicatoren) kunnen ondernemers een koers kiezen die aansluit bij hun bedrijf en tegelijkertijd bijdraagt aan water-, natuur- en klimaatdoelen.

Zo ontstaat een landbouw die economisch vitaal blijft, beter aansluit bij water- en bodemsysteem en meegroeit met de maatschappelijke opgaven waarvoor Fryslân staat.

16

Provinciaal blad 2026 nr. 4037

9 maart 2026

Natuur, biodiversiteit en gezondheid versterken De natuur in Fryslân staat onder druk door stikstofbelasting, verdroging, versnippering en waterkwaliteit die nog niet overal op orde is. Herstel is noodzakelijk, niet alleen om aan onze wettelijke milieu- en natuurdoelen te voldoen, maar ook voor een gezonde leefomgeving. De provincie werkt aan natuurherstel vanuit het functioneren van ecosystemen: het herstel van bodem- en waterprocessen, leefgebieden, biodiversiteit en verbindingen tussen natuurgebieden. Daarom zetten we in op het afronden van het Friese deel van het Natuurnetwerk Nederland en op natuurverbetering in deze natuurgebieden. In het landelijk gebied buiten de natuurgebieden werken we samen met grondgebruikers en hun coöperaties aan de basiskwaliteit natuur. Zo versterken we de groenblauwe dooradering van het landelijk gebied; dit zorgt ook voor betere verbindingen tussen natuurgebieden. Bovendien herstellen we de (ecologische) waterkwaliteit en hydrologische systemen. Via het Aanvalsplan Grutto, in combinatie met de aanwijzing van weidevogelgebieden, versterken we de weidevogelpopulaties. Door provinciebreed te werken aan gezonde ecosystemen wordt biodiversiteit niet alleen in natuurkernen, maar in heel Fryslân ondersteund en kan de kwaliteit van het landschap duurzaam toenemen.

Rond kwetsbare natuurgebieden (Natura 2000) zijn extra inspanningen nodig om de samenhang en synergie tussen landbouw en natuur te versterken. We bouwen daarbij voort op succesvolle voorbeelden. Naast het beperken van emissies van stikstof en chemische gewasbeschermingsmiddelen, zijn maatregelen nodig die de waterhuishouding herstellen. Samen met agrariërs geven we hier invulling aan via doelsturing (KPI’s), inrichtings- en beheermaatregelen zoals Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer (ANLB) en aanpassingen in de bedrijfsvoering.