5.1. Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe CONCEPT_V8 incl Dialoogkaart

Kop van de Veluwe

KOP VAN DE VELUWE

Samenwerkingsagenda 2024 - 2028

Inhoudsopgave Inhoudsopgave ................................................................................................................................................................................................ 2 Colofon ............................................................................................................................................................................................................ 3 Voorwoord ...................................................................................................................................................................................................... 4 Samenvatting Regioarrangement Kop van de Veluwe ....................................................................................................................................... 5 Identiteit en ambities ............................................................................................................................................................................................ 5 Natuur en landbouw ..............................................................................................................................................................................................

6 Leefbare steden en dorpen.................................................................................................................................................................................... 7 Netwerken voor energie en circulaire economie ................................................................................................................................................... 8 Gebiedsopgaven .................................................................................................................................................................................................... 8 Hoofdstuk 1. Inleiding ...................................................................................................................................................................................... 9 1.1. Doel Samenwerkingsagenda 2024 - 2028 ....................................................................................................................................................... 9 Hoofdstuk 2. Kop van de Veluwe .................................................................................................................................................................... 10 2.1.

Doelen .......................................................................................................................................................................................................... 10 2.2. Opgaven........................................................................................................................................................................................................ 10 2.3. Identiteit ....................................................................................................................................................................................................... 11 2.4. Rijk en provincies .......................................................................................................................................................................................... 12 Hoofdstuk 3. Sturende principes .................................................................................................................................................................... 14 3.1. Ruimtelijke kwaliteit ...................................................................................................................................................................................... 14 3.2.

Bodem en water sturend ............................................................................................................................................................................... 15 3.3. Brede welvaart.............................................................................................................................................................................................. 16 Intermezzo: 2063 – Een toekomstdroom ........................................................................................................................................................ 18 Hoofdstuk 4. Natuur en Landbouw.................................................................................................................................................................. 22 4.1. Algemeen beeld ............................................................................................................................................................................................ 22 4.2. Gebiedsgericht werken ................................................................................................................................................................................. 24 4.3.

Biodiversiteit ................................................................................................................................................................................................. 24 4.4. Stikstofruimte ............................................................................................................................................................................................... 25 4.5. Toekomstbestendige landbouw ................................................................................................................................................................... 25 Hoofdstuk 5. Leefbare dorpen en steden ......................................................................................................................................................... 26 5.1. Menselijk kapitaal.......................................................................................................................................................................................... 26 5.2. Economie ...................................................................................................................................................................................................... 28 5.3.

Recreatie ....................................................................................................................................................................................................... 32 5.4. Wonen .......................................................................................................................................................................................................... 35 Intermezzo: Duurzaam bouwen...................................................................................................................................................................... 38 Hoofdstuk 6. Netwerken ................................................................................................................................................................................. 40 6.1. Bereikbaarheid ............................................................................................................................................................................................. 40 6.2. Energie ......................................................................................................................................................................................................... 43 Hoofdstuk 7.

Gebiedsopgaven ........................................................................................................................................................................ 49 7.1. Corridor Flevoland – Veluwe ......................................................................................................................................................................... 51 7.2. Hub ’t Harde .................................................................................................................................................................................................. 53 7.3. Kop van de Kop ............................................................................................................................................................................................. 55 7.4. Randmeerkust (4a) en IJsselvallei (4b) ........................................................................................................................................................... 57 7.5. Stationsomgeving Nunspeet......................................................................................................................................................................... 59 7.6.

GEUS ............................................................................................................................................................................................................. 61 7.7. Corridor A50 ................................................................................................................................................................................................. 62 Hoofdstuk 8. Governance ............................................................................................................................................................................... 64 Bijlage 1 ......................................................................................................................................................................................................... 65 Begrippenlijst bij Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024-2028............................................................................................................. 65

Kop van de Veluwe

Colofon Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 Kop van de Veluwe Juni 2023 Dit is een publicatie van de Kop van de Veluwe, het samenwerkingsverband van de gemeenten Elburg, Hattem, Heerde, Nunspeet en Oldebroek, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. Onderdeel van Regio Zwolle. REDACTIE: Arnoud Leerling, Kop van de Veluwe Martijn Rauwers, Gieling Consultancy BV Jean-Jacques Jouret, Jacquet communicatie en marketingadvies FOTOGRAFIE: MarketingOost - Gijs Versteeg Fotografie, omslag en pagina 20 Henri van der Beek, pagina 17-22-24-25-26-27-30-31-36-37-39-40-42 Gemeente Hattem, pagina 15-34 Gemeente Heerde, pagina 14-29 Gemeente Elburg, pagina 28 Shutterstock, pagina 16-43-44-45 Jean-Jacques Jouret, pagina 21 Waterschap Vallei en Veluwe, pagina 13 Trudo Tower, foto Haasje, pagina 19 Maarten Veldhuis, pagina 23 Masterplan Belevingsgebieden Veluwe, pagina 33 Masterplan IJsselvallei, pagina 33

3

Kop van de Veluwe

Voorwoord Met gepaste trots presenteren wij de Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024-2028. Deze is tot stand gekomen door samenwerking tussen onze vijf gemeenten, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. Wij zien kansen om samen te werken aan gebiedsopgaven en projecten die we beschrijven in deze agenda. Nadere uitwerking volgt later. Eén overheid Vanuit de gedachte om ons te positioneren als één overheid, werken we nadrukkelijk samen met provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe. De provincie heeft de Kop van de Veluwe aangewezen als een regio in de provincie. Als input voor de bijdrage van provincie Gelderland aan de nieuwe Ruimtelijke Agenda van Nederland vraagt de provincie ons om een integrale gebiedsagenda. Met de provincie hebben we afgesproken deze agenda te gebruiken als regioarrangement, onze bijdrage aan het ruimtelijke voorstel. Hierin maken we onder meer afspraken over de ontwikkeling van het landelijk gebied. Hierbij is het project Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG) leidend. In het arrangement worden de nationale opgaven gecombineerd met de lokale ambities. Dit geeft een beeld van de knelpunten die daarmee ontstaan, eventuele oplossingsrichtingen en gewenste maatregelen. Het waterschap wil de samenwerking met de gemeenten gebruiken om invulling te geven aan de principes van ‘water en bodem sturend’.

Dit alles vereist een duidelijke integrale benadering. Deze insteek staat centraal in de Samenwerkingsagenda 2024 -2028. Deze agenda benutten wij ook als bijdrage aan de samenwerking binnen Regio Zwolle. Ook daar wordt gewerkt aan een ruimtelijke strategie voor de komende jaren, onder andere als NOVEX-gebied. Daar willen wij een actieve rol in spelen. Binnen Regio Zwolle manifesteren wij ons steeds vaker gezamenlijk. We verdelen taken en werken samen binnen regiobrede programma’s. Ook op andere terreinen zal de Kop zich vaker als één presenteren, denk aan het NOVEX-programma. Hierdoor kunnen we meer voordeel halen uit de samenwerking en een groter aandeel hebben binnen programma’s. De integrerende tafel is de tafel waarin de input van verschillende andere “thematische tafels”, die soms op een ander regionaal niveau zijn ingericht (Wonen, RES, landelijk gebied) bij elkaar gebracht worden en tot een integrale aanpak gebracht worden. Besluiten die zich daar niet mee verhouden worden terug gebracht naar die andere thematische tafels. Samen sterker Een “gemeenschap van ruim 108.000 inwoners”, bestaande uit vijf Gelderse gemeenten die samen met de provincie en het waterschap het Gelderse deel van de NOVEX Regio Zwolle vormen. Dat is het profiel dat we gezamenlijk ontwikkelen.

In de overtuiging dat we samen sterker staan en beter en duidelijk in beeld zijn binnen Regio Zwolle en de Rijksoverheid. Het woord gemeenschap is hierbij van belang. De 108.000 mensen die onze gemeenschap vormen zijn sterk gericht op de stad Zwolle. Voor onderwijs, werk, gezondheidszorg en tal van andere voorzieningen die een grotere stad te bieden heeft. De binding met Zwolle groeit, nu ook meer mensen uit Zwolle de Gelderse gemeenten binnen Regio Zwolle opzoeken. Als nieuwe inwoner of als toeristische bezoeker, genietend van landschap, natuur en de karakteristieke kernen. Wonen er nu nog een kleine 800.000 mensen in Regio Zwolle, de verwachting is dat dit er in 2050 ruim 1 miljoen zijn. Een groeiversnelling ten opzichte van de afgelopen jaren. Voor al deze mensen zijn huizen, banen en voorzieningen nodig. Wij hebben de ambitie een deel van deze opgave voor onze rekening te nemen. Wij zien kansen om de komende decennia ruimte te ontwikkelen voor woningbouw, werklocaties en bijpassende infrastructuur. We willen dit doen vanuit een dubbeldoelstelling, namelijk door ook te investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Dit lijkt tegenstrijdig: én bouwen én natuur ontwikkelen; maar het kan goed. We kijken daarbij ook naar de ontwikkeling van andere gebieden rondom de Veluwe, zoals Foodvalley en Arnhem Nijmegen.

Voorbeelden van regio’s waar veel mensen wonen en de natuur van de Veluwe zich op tal van plekken verbindt met omliggende rivieren.

4

Kop van de Veluwe

Samenvatting Regioarrangement Kop van de Veluwe De Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024-2028 is een vervolg op de Investeringsagenda 2020 en de Gebiedsverkenning 2022. Dezelfde beleidsthema’s komen terug, aangevuld met nieuwe thema’s die een belangrijke rol spelen in integrale gebiedsopgaven. Deze agenda is een coproductie van de vijf gemeenten in de regio, provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe, en is te lezen als het regioarrangement van de Kop van de Veluwe. Wij maken hierin duidelijk wat de bijdrage van deze regio is aan het gehele ruimtelijke voorstel van de provincie Gelderland. Die stelt in opdracht van de minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening (VRO) een voorstel op voor een bijdrage aan de nieuwe ruimtelijke agenda van Nederland. Met de samenwerkingsagenda levert de regio input voor het nationale beleid. Hoewel de ruimtelijke agenda de boventoon voert, bestrijkt deze agenda alle beleidsvelden. Het is hiermee een opmaat voor een integrale agenda. Die maakt duidelijk hoe diverse beleidsthema’s invloed op elkaar hebben. Het beste komt die samenloop tot uiting in de gebiedsopgaven, die we in de samenwerkingsagenda hebben uitgewerkt. Met die gebiedsopgaven gaan we de komende jaren aan de slag. We verwachten dat de samenwerking in de Kop van de Veluwe daarbij veel meerwaarde biedt.

Identiteit en ambities Heerde, Hattem, Oldebroek, Elburg en Nunspeet vormen samen de Kop van de Veluwe. Na het opheffen van de regio Noord-Veluwe in 2018, zochten deze gemeenten toenadering tot elkaar. Samen met provincie Gelderland werd een basis gelegd voor een bestuurlijke samenwerking. Later heeft ook Waterschap Vallei en Veluwe zich hierbij aangesloten. Deze partijen zoeken elkaar op vanwege de complexiteit van de verschillende opgaven en de onderlinge verbondenheid van die opgaven. De vijf gemeenten zijn onderdeel van Regio Zwolle. Hierin werken 22 gemeenten, vier provincies en vier waterschappen samen. Het is een regio die de ambitie heeft de vierde economische regio van Nederland te worden, na Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven. Binnen Regio Zwolle profileren de vijf Gelderse gemeenten zich steeds sterker als een subregio. Vanuit een gezamenlijk profiel verwachten wij sterker te kunnen bijdragen aan de agenda van Regio Zwolle en beter te kunnen profiteren van diezelfde agenda. Een ’gemeenschap van 108.000 inwoners’, bestaande uit vijf Gelderse gemeenten die samen met provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe het Gelderse deel van de Regio Zwolle vormen, dat is het profiel dat we gezamenlijk ontwikkelen. Dat doen we in de overtuiging dat we samen sterker staan en beter en duidelijk in beeld zijn bij Regio Zwolle en de rijksoverheid.

Het woord gemeenschap is hierbij van belang. De 108.000 mensen die onze gemeenschap vormen, zijn voornamelijk gericht op de stad Zwolle, voor onderwijs, werk, gezondheidszorg en tal van andere voorzieningen die een grotere stad te bieden heeft. De binding met Zwolle groeit, nu ook meer mensen uit Zwolle de Gelderse gemeenten binnen Regio Zwolle opzoeken; als nieuwe inwoner of als toeristische bezoeker, genietend van landschap, natuur en de karakteristieke kernen. Wonen er nu nog een kleine 800.000 mensen in Regio Zwolle, de verwachting is dat dit er in 2050 ruim 1 miljoen zijn, wat een groeiversnelling betekent ten opzichte van de afgelopen jaren. Voor die mensen zijn huizen, banen en voorzieningen nodig. Tegelijkertijd koesteren we ons grote natuurareaal in de Kop van de Veluwe en willen we ons agrarische karakter en onze attractieve landschappen behouden en waar het kan versterken. Wij hebben de ambitie een deel van deze opgave voor onze rekening te nemen. Wij zien kansen om de komende decennia ruimte te ontwikkelen voor woningbouw, werklocaties en bijpassende infrastructuur. We willen dit doen vanuit een dubbeldoelstelling, namelijk door ook te investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit.

Verbinden van bestaande initiatieven Samenwerking in de Kop van de Veluwe is eerst en vooral het verbinden van bestaande initiatieven. Gemeente Heerde is actief binnen de regio Stedendriehoek. De andere vier gemeenten werken actief samen met gemeenten in de Noord-Veluwe. In beide verbanden werken de gemeenten onder andere samen op het gebied van woningbouw en energie. Deze samenwerkingsagenda is vooral bedoeld om de diverse opgaven te verbinden en duidelijk te maken waar knelpunten ontstaan. En die zijn er veel, ook in onze regio. Dat is niet zo vreemd: we hebben de ambitie groei te faciliteren in een gebied dat sterk bepaald wordt door natuur. De Natura 2000gebieden Veluwe, IJsselvallei en de gebieden rondom de Randmeren beperken de ruimte voor het bouwen van woningen, de aanleg van werklocaties of het verbreden van fietspaden. We hebben onze ambitie geconcretiseerd in de Gebiedsverkenning 2022. Willen we die ambitie waarmaken, dan moeten we goed inzicht hebben in mogelijkheden en onmogelijkheden. Die verkennen we in deze samenwerkingsagenda.

5

Kop van de Veluwe We benutten de samenwerking in de Kop van de Veluwe ook om een sterke partner te zijn binnen Regio Zwolle. Door het Rijk aangeduid als NOVEX-gebied. Hier wil het Rijk, samen met de regio, investeren in opgaves als woningbouw, bereikbaarheid en klimaat. We hebben aangedrongen op een sterkere rol van de kleine gemeenten en zijn hierin gehonoreerd. We dragen daarom bij aan het programma ‘Vitale Kernen’, dat onderdeel is van de uitvoeringsagenda van NOVEX Regio Zwolle. Zo leggen we verbindingen naar andere gemeenten in Regio Zwolle. Ook andere programma’s bieden kansen, zoals de mobiliteitsaanpak van Regio Zwolle en het programma ‘Karakteristieke stationsomgevingen’. Wij doen met deze en andere programma’s volwaardig mee in deze regio.

Verder kijkend dan 2030 Deze agenda gaat vooral over de toekomst van het gebied. De plannen voor de komende jaren, tot 2030, zijn in feite al duidelijk. Er zijn woondeals gesloten, de energiestrategieën zijn uitgezet en plannen voor natuur en landbouw worden de komende tijd uitgerold. We kijken daarom verder dan 2030. Omdat we beseffen dat maatregelen die we nu nemen, effect hebben op lange termijn. Aanwijzing van woningbouwlocaties bijvoorbeeld, vraagt een zorgvuldige afweging in het licht van het klimaat: hoog en droog versus laag en nat. Daar zien we direct de uitdaging voor ons gebied: we hebben hooggelegen, droge gronden, die veilig zijn voor het bouwen van woningen. Maar dit zijn Natura 2000-gebieden. Dit terwijl laaggelegen gronden wel ruimte bieden voor woningbouw, maar risicovol zijn door stijging van het waterpeil. Wij pleiten daarom voor een nieuwe benadering van natuurwaarden voor de lange termijn: Natura 2100. In de Samenwerkingsagenda 2024-2028 kijken we naar de stand van zaken in onze regio over 40 jaar: 2063. Daarin schetsen wij vooral de effecten van de forse groei van Zwolle op de Kop van de Veluwe. Nu al ervaren we een overloop van bewoners. We merken ook dat inwoners uit de rest van Regio Zwolle op de Veluwe recreëren. Die druk zal toenemen. Hier willen we goed op inspelen.

Een van onze doelen is het nog sterker aanhalen van de banden met de stad Zwolle, omdat we beseffen dat we over niet al te lange tijd integraal onderdeel zijn van de agglomeratie Zwolle. Dat komt voornamelijk door de ontwikkeling van Spoorzone Zwolle: een hoogstedelijk gebied dat direct aan onze regio grenst en icoonproject is van Regio Zwolle. Wij willen daarop anticiperen en dit proces ondersteunen.

Natuur en landbouw De Kop van de Veluwe bestaat voor een groot deel uit natuurgebied en voor een groot deel uit landbouwgebied. En steeds meer ook uit aantrekkelijke combinaties van die twee, die recht doen aan de historie en cultuur van ons gebied. Er gebeurt heel veel in ons landelijk gebied, met mooie resultaten tot gevolg. De plannen voor natuur en landbouw die we maken op de Noord-Veluwe en in de IJsselvallei, worden op dit moment steeds meer onderdeel van het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Dit is nog niet klaar, maar we durven de stelling aan dat het VLGG Veluwe leidend gaat zijn voor ons. We gaan ervan uit dat we daarmee onze bijdrage aan het gewenste natuurherstel kunnen leveren. Tegelijkertijd zien wij een dilemma in ons gebied bestaan waarvoor we aandacht vragen in het het hoofdstuk Intermezzo: 2063 – Een toekomstdroom. Dit dilemma is dat Natura 2000-gebieden sterk vervlochten zijn met het stedelijk netwerk. Het spoor, stations, snelwegen en de energie-infrastructuur liggen in of pal aan Natura 2000-gebieden. Gevolg is dat duurzaam verstedelijken op veel locaties niet of nauwelijks mogelijk is. Op termijn willen we daar een oplossing voor ontwikkelen. Die omvat wat ons betreft een nieuwe visie op natuur waar andere regelgeving bij hoort en waarbij de effecten van klimaatverandering meewegen.

In het kort willen we toe naar een uitruil van gebieden met als uiteindelijke doel het verhogen en versterken van de biodiversiteit in het gebied. In beperkte omvang en beperkte aantallen willen we hoge, droge zandgronden ruilen tegen laaggelegen gebieden, die in de loop van de tijd worden toegevoegd aan het natuurareaal en wat ons betreft een hoge beschermingsgraad krijgen toebedeeld. De nieuwe natuur in de Kop van de Veluwe betreft veelal natte natuur, grenzend aan het Natura 2000-gebied van de Randmeren en van de IJsseluiterwaarden. Kenmerkend aan deze natuur is dat het veel soortenrijker is dan bos of heide op de droge zandgronden, goed met extensieve vormen van landbouw kan samengaan en voor Europa zeldzamer is dan bijvoorbeeld de natuur op de Veluwse droge zandgronden. Vanuit het principe van bodem en water sturend werken, zijn de hogere droge gronden van de Veluwe, ook rondom de hoofdinfrastructuur, het meest geschikt om te bebouwen, zeker in het licht van het veranderende klimaat. In het intermezzo dat gaat over de verre toekomst noemen we dit Natura 2100.

6

Kop van de Veluwe Onze plannen voor natuur en landbouw gaan ook over stikstof. Naast duurzaam verstedelijken is ook stikstofreductie in de regio een uitdaging. Die reductie die inmiddels in de Kop van de Veluwe op gang gekomen, is in eerste instantie bedoeld voor het herstel van de natuur. Voor Regio Zwolle zijn we een belangrijke groene long. Als Kop van de Veluwe zijn we onderdeel van het grootste natuurgebied van Nederland. Een groene long heeft baat bij schone lucht. Wij denken als bewoners, bedrijfsleven en overheden na over oplossingen die bijdragen aan het reduceren van stikstofuitstoot en stikstofdepositie en die een positief effect hebben op de natuur. Het realiseren hiervan vraagt experimenteerruimte, gelegenheid om aan te tonen dat het werkt. Ook als de oplossing ogenschijnlijk niet past binnen de bestaande regelgeving. Bij deze experimenteerruimte hoort ook de mogelijkheid om de in ons gebied gerealiseerde stikstofreductie (stikstofruimte), voor ons gebied te behouden. Zowel voor de bescherming van natuur als voor het kunnen benutten ervan voor de talloze opgaven waar we voor staan. Zoals het op orde brengen van de energie-infrastructuur en het bouwen van woningen. Over de ruimte om te kunnen experimenteren en het opzetten van een daarbij horende regionale stikstofbank gaan we de komende tijd met partners in gesprek. We willen dit graag mogelijk maken.

Bij het experimenteren zien wij graag dat agrariërs daaraan mede deelnemen. We zien namelijk voor onze boeren naast voedselproductie een rol weggelegd in toekomstige oplossingen voor energievoorziening en woningbouw in onze dorpen en steden. Wij zetten in op een toekomstbestendige landbouw die is gebaseerd op duurzame langjarige verdienmodellen. De omringende natuur profiteert hiervan, de biodiversiteit neemt toe. Die transitie naar toekomstbestendige landbouw pakken we op met de agrariërs uit onze gemeenschap. Zij zijn gewend gebiedsgericht te werken en zijn initiatiefrijk.

Leefbare steden en dorpen Woningen vormen een belangrijk onderdeel van de ontwikkeling van een dorp of stad. Het realiseren van woningen is dan ook van vitaal belang voor de Kop van de Veluwe. Zo kunnen we noodzakelijke investeringen in het gebied doen om de leefbaarheid te versterken, de bereikbaarheid te verbeteren en het voorzieningenniveau op orde te houden. Vanuit de Gebiedsverkenning 2022 weten we dat we de groei van de bevolking en daarmee ook groei van het aantal woningen goed kunnen opvangen, tot aan 2030. We verwachten dit ook te kunnen voor de periode tot 2040. Dit kan binnenstedelijk, zoals Nunspeet nu voorbereidt nabij het station en Hattem in ’t Veen realiseert. Het kan ook in het buitengebied op boerenerven. Ook compacter en hoger bouwen biedt kansen voor uitbreiding van het aantal woningen. We benutten de woondeals NoordVeluwe en Stedendriehoek om de woonopgaven te integreren in de gebiedsopgaven. Op deze manier geven we gevolg aan de ontwikkelprincipes van de Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle. Als we het bij gebiedsinrichting hebben over verduurzaming, circulair bouwen of het behalen van de klimaatdoelstellingen, denken we vaak als eerste aan technische oplossingen: windmolens, zonnepanelen, isolatie. Belangrijker zijn echter de vakmensen die de juiste kennis en vaardigheden bezitten om met deze technieken te werken.

Dit geldt voor bijna elke sector: zonder kundige mensen ontstaan er problemen. Daarom vragen we in de Samenwerkingsagenda 2024-2028 aandacht voor dit 'menselijk kapitaal', agenderen we het in andere programma’s en haken we aan bij bestaande initiatieven gericht op het verwerven en behouden van vakmensen. We zijn enthousiast over de initiatieven van Regio Zwolle, doen daaraan actief mee en ervaren dat bedrijven er dankbaar gebruik van maken. Toch is er meer nodig. Willen we extra impulsen geven aan de arbeidsmarkt in de Kop van de Veluwe, dan moeten we een actieve rol nemen in het schakelen tussen werknemers, werkgevers, onderwijsinstellingen en de programma’s van Regio Zwolle én van provincie Gelderland. De provincie is ook actief op dit vlak en eveneens een belangrijke partner. De vijf gemeenten in de Kop van de Veluwe zijn onderdeel van Regio Zwolle, maar wel Gelderse gemeenten. Gemeenten spelen een faciliterende rol in de ontwikkeling van de lokale en regionale economie. Kernwoorden hierbij zijn ruimte, innovatie en menselijk kapitaal. Wij willen een goede balans houden tussen wonen en werken. De groei van het aantal inwoners zal gepaard moeten gaan met meer ruimte voor bedrijven, om de groei van bedrijven te faciliteren. Bestaande bedrijventerreinen zijn zo goed als vol. Waar mogelijk zetten we in op herstructurering. Maar ook nieuwe locaties zijn nodig.

Als we die niet kunnen bieden, vertrekken bedrijven. Vertrek van bedrijven betekent niet alleen een verlies van werkgelegenheid; het raakt de brede welvaart in het gebied.

7

Kop van de Veluwe Netwerken voor energie en circulaire economie Het energiesysteem in onze regio verandert als gevolg van nieuwe technologie. De toenemende inzet van weersafhankelijke wind- en zonne-energie leidt tot een complexer en veel decentraler georganiseerd energiesysteem. Dit vraagt om innovaties: nieuwe technologie, nieuwe economische modellen, nieuw beleid en wet- en regelgeving en vooral ook nieuwe manieren van samenwerking. Breed maatschappelijk draagvlak hiervoor vinden we belangrijk. We zien veel kansen voor de energietransitie op bedrijventerreinen en de daaraan grenzende gebieden en geven deze prioriteit. We zoeken samen met ondernemers en parkmanagers naar mogelijkheden om netcongestie op bedrijventerreinen op te lossen. Zo realiseren we verduurzaming en blijft economische ontwikkeling plaatsvinden. We werken bijvoorbeeld aan smart energy hubs: decentrale, semiautonome energielocaties die zoveel mogelijk zelfvoorzienend werken. Wij zien ook kansen voor verduurzaming in de bouwsector. We kunnen ons voorstellen dat aan het bouwen op hoge en droge zandgronden, die nu nog te boek staan als natuurgebied, voorwaarden worden gesteld. Zelf willen wij juist hier investeren in duurzaam bouwen. In de samenwerkingsagenda schetsen we twee mogelijkheden voor het bouwen met een heel beperkte uitstoot van emissies.

Biobased bouwen, het bouwen met natuurlijke bouwmaterialen, is een optie die in Nederland steeds kansrijker wordt. Houtbouw is een voor de hand liggende kans. Meer gebruik van hout bij de bouw is een reële optie, die goed past bij het karakter van de gemeenten rondom de Veluwe. Een combinatie met gewassen als vlas en hennep levert een natuurlijk concept op. Op diverse locaties in het land kweken boeren deze gewassen al. Zo komt er een aanwas van materialen voor de bouw en isolatie van woningen. Wellicht liggen hier kansen voor boeren in de Kop van de Veluwe. Ondernemers in ons gebied zijn koplopers in circulair bouwen. Inzet van hun kennis en ervaring kan ons een voorsprong opleveren. Ook met hergebruik van materialen als beton, staal en hout dragen we bij aan een meer duurzame economie die recht doet aan het natuurlijke karakter van het gebied.

Gebiedsopgaven Voor verduurzaming investeren we bovendien sterker in de beïnvloeding van het gedrag van onze inwoners waar het gaat om mobiliteit. Het gebruik van de auto voor woon-werkverkeer remmen we af. Dit doen we door woningen dicht bij knooppunten van openbaar vervoer te bouwen. De bereikbaarheid van stations en de faciliteiten op stations verbeteren we. We stimuleren het gebruik van de fiets door het aanleggen van doorfietsroutes. Welke investeringen we voor ogen hebben, maken we duidelijk in onze zeven gebiedsopgaven. Zie de overzichtskaart. We volgen hierbij het voorbeeld van de gebiedsopgave GEUS, waarin diverse partijen samen succesvol gebiedsgerichte plannen uitwerken. In onze gebiedsopgaven komt veel samen. Mobiliteit is bijvoorbeeld een veel terugkerend onderwerp. Investeringen hierin vragen aandacht. Ze vergen grote financiële offers en raken vaak veel partijen. Een goede samenwerking is daarom van groot belang. Op meerdere vlakken is de samenwerking tussen de partners, ook binnen Regio Zwolle, essentieel. Om te beginnen bij het organiseren van het gebiedsproces, het versnellen van de uitvoering en het vinden van financiële middelen om plannen te kunnen realiseren. Op korte termijn is het nodig beschikbare middelen veilig te stellen.

Vanuit het Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT) is geld beschikbaar voor de ontwikkeling van de vervoersknooppunten, ofwel hubs, ’t Harde langs de A28 (gemeente Elburg) en Horsthoek langs de A50 (gemeente Heerde). Investeringen in hub ’t Harde dragen sterk bij aan de verhoging van de aantrekkelijkheid van het openbaar vervoer. Deze verbetering kan een opstap zijn naar transformatie van het gebied, waar momenteel verpaupering optreedt. Ontwikkeling van de hub Horsthoek is kansrijk in relatie tot de plannen voor een circulair atelier, dat naast deze hub wordt ontwikkeld. Ook starten we op korte termijn het gesprek met Zwolle om gezamenlijke ambities te benoemen en te vertalen naar concrete opgaven. Op lange termijn is het vooral nodig de ruimte in de leefomgeving te vinden voor het realiseren van de diverse ruimtelijke opgaven. Provincie en regio geven hier gezamenlijk sturing aan.

8

Kop van de Veluwe

Hoofdstuk 1. Inleiding De Samenwerkingsagenda Kop van de Veluwe 2024 – 2028 beschrijft concrete afspraken en punten van samenwerking tussen de vijf gemeenten die de Kop van de Veluwe vormen. De agenda is van belang voor de verdere ontwikkeling van een visie voor de Kop van de Veluwe. Nationale vraagstukken met betrekking tot natuur, landbouw, energie en infrastructuur spelen hierbij een grote rol. De keuzes die hierin landelijk gemaakt worden, hebben grote invloed op de ontwikkeling van ons gebied. De Samenwerkingsagenda is daarom een levend document, dat voortdurend aangepast wordt. De Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 is een vervolg op de Investeringsagenda 2020 en de Gebiedsverkenning 2022 Kop van de Veluwe. De Investeringsagenda 2020 ging uit van een projectgerichte aanpak om met activiteiten, onderzoek en projecten een bijdrage te leveren aan de vijf beleidsthema’s van Regio Zwolle. Overheid, ondernemers, onderwijs en onderzoeksinstellingen werken binnen zogenoemde tafels samen aan deze thema’s om zo te zorgen voor een optimale infrastructuur voor groei. De Investeringsagenda 2020 heeft een sterke bijdrage geleverd aan de samenwerking in het gebied en de verankering van de Kop van de Veluwe binnen Regio Zwolle. Investeringen in samenwerking op bedrijventerreinen hebben geholpen om de kwaliteit van werklocaties te verbeteren.

We hebben relaties met ondernemers en onderwijs gelegd en blijven hierin investeren. We zijn trots op de bedrijven in het gebied die geworteld zijn in de regio. Ze hebben behoefte aan medewerkers die de continuïteit van de bedrijven veilig stellen. Met het oog hierop zijn in de Gebiedsverkenning 2022 plannen voor woningbouw en bereikbaarheid uitgewerkt Hierbij zijn ze in relatie gebracht met opgaven als water, bodem en natuur. Deze gebiedsverkenning diende mede als inbreng voor de verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle. De beleidsthema’s die wij in genoemde twee publicaties hebben beschreven, komen terug in de Samenwerkingsagenda 2024 - 2028. Aangevuld met nieuwe thema’s die een belangrijke rol spelen in integrale gebiedsvisies.

1.1.

Doel Samenwerkingsagenda 2024 - 2028

In de samenwerkingsagenda beschrijven we hoe we gezamenlijk richting willen geven aan groei. De agenda verbindt de lokale omgevingsvisies: de plannen en visies van onze vijf gemeenten. Iedere gemeente blijft verantwoordelijk voor het eigen grondgebied. Door samen te werken, realiseren we meer slagkracht en een sterkere positie bij provincie Gelderland en binnen Regio Zwolle. Binnen de Kop van de Veluwe is de behoefte aan passende woningen groot, net zoals in veel andere delen van Nederland. Woningen voor inwoners die hier al wonen, maar ook voor mensen die hier willen komen wonen. Regio Zwolle en de Kop van de Veluwe zijn geliefd als woonlocatie. De druk op de woningmarkt is groot. Naast ruimte voor wonen is er ook behoefte aan ruimte voor ondernemen. De werkgelegenheid in de regio neemt toe. Het regelen van deze groei op een integrale en verantwoorde wijze is van groot belang. De Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 moet hieraan bijdragen en dient ontwikkelingen in het gebied daadwerkelijk op gang te brengen. Ontwikkelingen die vragen om investeringen die ten goede komen aan de inwoners van het gebied zelf. Dat doen we integraal, door vraagstukken waar mogelijk of noodzakelijk aan elkaar te koppelen. Hierdoor dragen we bij aan de brede welvaart in onze regio. De Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 geeft een voorzet voor een integrale visie voor de korte en lange termijn.

Gelet op de vele transities waar we mee geconfronteerd worden, moeten we nadenken over de ontwikkeling van het gebied op langere termijn. Huizen bouwen we immers voor 100 jaar. We willen dit verantwoord doen, zodat toekomstige generaties kunnen blijven genieten van natuur, ruimte, gezonde lucht en schoon drinkwater. We beseffen dat we de bakens regelmatig zullen moeten verzetten. We weten namelijk niet hoe de toekomst eruit zal zien en we hebben te maken met een grote mate van complexiteit. Veel opgaven hebben invloed op elkaar. We zullen gaandeweg ontdekken of onze ambities te realiseren zijn en wat de effecten zijn van maatregelen die we de komende jaren nemen. Hiervoor is samenwerking belangrijk, zowel met provincie Gelderland, Waterschap Vallei en Veluwe als binnen Regio Zwolle.

9

Kop van de Veluwe

Hoofdstuk 2. Kop van de Veluwe De Kop van de Veluwe: vijf gemeenten aan de west- en noordzijde van de Veluwe. Begrensd door de IJssel, de Randmeren en de Veluwe. Bestaande uit 21 kernen met op 1 januari 2023 totaal 108.819 inwoners (bron: CBS, Statline). Een bijzonder gebied met diverse waardes en kwaliteiten. Die ingezet worden om de aantrekkingskracht van Regio Zwolle te versterken. De Kop van de Veluwe bestaat voor een groot deel uit Natura 2000-gebied en natuurgebieden die daaraan grenzen. De natuur en de landschappen zijn het natuurlijke kapitaal van deze gemeenschap. Een gemeenschap die in omvang groeit, mede door de directe nabijheid van de stad Zwolle. We willen deze groei in omvang benutten om te investeren in onze landschappen. We formuleren hiervoor de volgende doelen.

2.1. Doelen • We willen een regio zijn waar onze inwoners fijn wonen, werken en samenleven in een prettige

leefomgeving. Daarom leggen we vanuit een visie op brede welvaart in de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 nadrukkelijk de verbinding tussen de beschreven opgaven en activiteiten. • We willen zelfbewuster worden, trots op de grote kwaliteit van onze leefomgeving. We positioneren

ons daarbij als vertegenwoordigers van de hele Kop van de Veluwe, met z’n 108.000 inwoners. Met name in gesprekken en onderhandelingen met omliggende gebieden en onze overheidspartners. • We halen de banden met de stad Zwolle nog sterker aan, omdat we beseffen dat we over niet al te

lange tijd integraal onderdeel zijn van de agglomeratie Zwolle. Dat komt voornamelijk door de ontwikkeling van Spoorzone Zwolle: een hoog stedelijk gebied dat direct aan de Kop grenst en icoonproject is van Regio Zwolle. Als Kop willen we daarop anticiperen en dit proces ondersteunen. • We investeren in onze natuurlijke systemen, ons natuurlijk kapitaal. Water en bodem zijn leidend bij

toekomstige ontwikkelingen, zoals eerder uitgesproken in de Gebiedsverkenning 2022. Dit wordt onderschreven in de Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle en verdiept in de afspraken met provincie Gelderland in 2023. We zien dit terug in de afspraken die we hierover met provincie Gelderland en de Rijksoverheid maken. • Onze inwoners zijn ons menselijk kapitaal; ook daar vragen we in deze agenda aandacht voor. De vele

familiebedrijven in de Kop van de Veluwe en Regio Zwolle bepalen het succes van de regio. Familiebedrijven hebben grote behoefte aan vakmensen. Als overheden willen wij hen daarbij ondersteunen door samenwerking tussen opleiders en ondernemers te stimuleren. We willen hoger opgeleide jongeren verleiden om in de Kop aan het werk te gaan, de wendbaarheid van de arbeidsmarkt verder stimuleren en deze markt meer inclusief maken. Het motto “Een leven lang leren, upgrade jezelf” van Regio Zwolle dragen we in de Kop enthousiast uit. Deze doelen vertalen we naar opgaven die worden uitgewerkt in deze agenda.

2.2. Opgaven • We zetten ons in voor bestaanszekerheid van die inwoners wiens werk en inkomen nauw verbonden

zijn met het natuurlijk systeem: agrariërs, maar ook recreatiebedrijven die hun aantrekkingskracht ontlenen aan de natuur. In hoofdstuk 4, Natuur en Landbouw gaan we hier verder op in. • Bij bestaanszekerheid hoort ook het verder uitbouwen van de duurzame economische ontwikkeling

binnen Regio Zwolle. In de Kop van de Veluwe blijven we hierbij een balans zoeken tussen (groei van) het aantal inwoners en (groei van) het aantal bedrijven/banen. We benoemen het bij de doelen: we hebben volle aandacht voor het menselijk kapitaal van de Kop. Dit werken we uit in hoofdstuk 5, Leefbare Dorpen en steden. • We werken toe naar een gezamenlijk woningbouwprogramma, waarbij we streven naar een kwaliteit

die aansluit op de wensen van (toekomstige) bewoners. We maken zo veel mogelijk gebruik van bestaande locaties en faciliteiten. Dit noemen we inbreiden. Op bedrijventerreinen benutten we mogelijkheden van transformatie, voordat we nieuwe terreinen ontwikkelen. Meer hierover ook in hoofdstuk 5.

10

Kop van de Veluwe • Verstedelijken lukt niet zonder de infrastructuur op orde te hebben, de netwerken: wegen, spoor en

water. We willen investeren in hubs waar diverse functies bij elkaar komen. Maar steeds vaker gaat het ook over energie-infrastructuur: “geen stroom: geen nieuwbouw van woningen en bedrijven”. We moeten ervoor zorgen dat de infrastructuur op orde is om nieuwe ontwikkelingen te kunnen faciliteren. We werken dit uit in hoofdstuk 6. Dit is samengevat hoe we als Kop van de Veluwe met elkaar aan de slag willen gaan. Hoe we onze inwoners willen blijven voorzien in hun behoefte aan bestaanszekerheid in een prettige leefomgeving. In de volgende hoofdstukken gaan we per thema verder in op de uitgangspunten en opgaven. Soms blijven we daarbij abstract en benoemen we de zaken op hoofdlijnen; waar mogelijk worden we specifiek tot op projectniveau.

2.3.

Identiteit

Sinds medio 2020 werken de gemeenten Hattem, Heerde, Oldebroek, Elburg en Nunspeet, met ondersteuning van provincie Gelderland en Waterschap Vallei en Veluwe, bestuurlijk samen binnen Regio Zwolle. Na het opheffen van de regio NoordVeluwe in 2018, zochten zij toenadering tot elkaar. Samen met provincie Gelderland werd een basis gelegd voor een bestuurlijke samenwerking, waar later ook Waterschap Vallei en Veluwe zich bij aansloot. In Regio Zwolle werken 22 gemeenten, vier provincies en vier waterschappen samen. Een regio die de ambitie heeft de vierde economische regio van Nederland te worden, na Amsterdam, Rotterdam en Eindhoven. Binnen Regio Zwolle profileren de vijf Gelderse gemeenten zich steeds sterker als een subregio. Vanuit een gezamenlijk profiel verwachten we sterker bij te kunnen dragen aan de agenda van Regio Zwolle en beter te kunnen profiteren van diezelfde agenda. 2.3.1. Daily Urban System Als Kop van de Veluwe horen we bij het Daily Urban System (DUS) van Regio Zwolle. Dit is het gebied rond de stad Zwolle waarbinnen de belangrijkste dagelijkse woon-werkverplaatsingen zich afspelen. En het gebied waarvan de inwoners meer dan gemiddeld gebruik maken van voorzieningen in de stad, zoals zorg, onderwijs, detailhandel en cultuur. Zo komen veel studenten van de mbo- en hbo-scholen in Zwolle uit onze vijf gemeenten.

Andersom is ook het geval: mensen die elders in Regio Zwolle wonen en werken in de Kop van de Veluwe. Dit neemt niet weg dat we ook verbindingen hebben naar gemeenten binnen en buiten de regio. Denk hierbij aan Apeldoorn, Deventer, Amersfoort, Dronten of Harderwijk. 2.3.2. Groenblauw karakter De Kop van de Veluwe is een gebied met veel gezichten. Met de noordelijke kant van de Veluwe in het hart (groen) en de Randmeren en de IJssel aan de flanken(blauw), heeft dit gebied een sterk groenblauw karakter. Dit bepaalt in hoge mate de kwaliteit van onze regio, waar onze inwoners volgens de brede welvaart Index naar tevredenheid wonen, werken en recreëren. 2.3.3. Economisch profiel In de afgelopen jaren investeerde Regio Zwolle vooral in versterking van de economische kracht van het gebied. In lijn hiermee werd een programma Menselijk Kapitaal ontwikkeld, waar de gemeenten in de Kop van de Veluwe actief aan meedoen.

11

Kop van de Veluwe De Regio Zwolle Monitor 2022 beschrijft dat de regionale economie wordt gekenmerkt door een brede basis aan activiteiten waarop het goed presteert, maar het excelleert niet nadrukkelijk op één of enkele terreinen. De regionale bedrijvigheid en werkgelegenheid concentreert zich met name in de sectoren Bouw, Zorg & Welzijn en (Maak)industrie. Als we de verandering van de samenstelling van de werkgelegenheid over een langere periode bezien, dan blijkt op landelijk niveau de werkgelegenheidsgroei zich vooral voor te doen in dienstverlenende sectoren. Voor Regio Zwolle, en daarmee ook voor de Kop van de Veluwe, is het beeld minder eenduidig. De verdienstelijking van de economie (een verschuiving van landbouw- en industrie gerelateerde werkgelegenheid naar diensten gerelateerde werkgelegenheid) is hier minder scherp dan landelijk. Dit is een bijzondere karakteristiek van de economische structuur van de regio. Met name de afwijkende ontwikkeling van de regionale industriesector valt op. 2.3.4. Familiebedrijven en innovatiekracht De maakindustrie drukt een belangrijke stempel op de regionale economie. In de Kop van de Veluwe zijn dit met name familiebedrijven. Zij zijn sterk geworteld in de lokale gemeenschap en vertrouwen op eigen kunnen. Een ander kenmerk dat is verweven met familiebedrijven, is hun innovatiekracht.

Rekening houdend met duurzaam rendement, waar ook toekomstige generaties een boterham mee kunnen verdienen. Daarbij ligt de focus niet alleen op winstmaximalisatie. Er is ook ruimte voor onderzoek en experiment om antwoorden op concrete vraagstukken uit de samenleving te geven. De lokale verankering en de innovatiekracht zorgen ervoor dat deze bedrijven wendbaar zijn en in kunnen spelen op veranderende externe factoren. Door de samenwerking binnen de regio te versterken, dragen we bij aan het verder optimaliseren van dit innovatieve klimaat. Als bedrijven samenwerken, komen investeringen in bijvoorbeeld energie of productontwikkeling eerder binnen handbereik.

2.4.

Rijk en provincies

Provincie Gelderland heeft de zeven Gelderse regio’s, waaronder ook de Kop van de Veluwe, uitgenodigd samen te werken aan een regioarrangement. Hierin worden vooral ruimtelijke opgaven benoemd en vertaald naar concrete projecten. De Samenwerkingsagenda 2024 - 2028 is hiermee tegelijk het ruimtelijk arrangement voor de Kop van de Veluwe. Naast stedelijke opgaven die zijn opgenomen in woondeals, gaat het in dit arrangement vooral ook om de inrichting van het landelijk gebied. Hiervoor heeft het Rijk het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) ontwikkeld. Samen met de provincie Gelderland werken de regio’s aan een vertaling hiervan in het Vitaal Landelijk Gebied Gelderland (VLGG). Om die reden komen natuur (biodiversiteit), landschap, klimaat, bodem en water nadrukkelijk aan de orde in deze agenda. ‘De ruimtelijke keuzes voor landbouw, natuur, water en klimaat wegen we in samenhang met de andere grote opgaven zoals energietransitie, gezonde en veilige leefomgeving, leefbaarheid en verstedelijkingsontwikkeling.’ Zo definieert provincie Gelderland de opgave om voor de zeven regio’s een integraal plan te formuleren. Dit krijgt medio 2023 zijn eerste vorm. In het najaar van 2023 vindt besluitvorming hierover plaats en wordt het plan in concrete afspraken vertaald.

Provincie Gelderland levert hiermee (tevens) haar bijdrage aan de nieuwe Nota Ruimte die de Minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening gaat maken. Hij verzamelt de bijdragen van de 12 provincies en verwerkt die een nieuw ruimtelijk plan voor Nederland. 2.4.1. VLGG De Rijksoverheid wil vóór 2030 de natuur herstellen en versterken, de kwaliteit van water en bodem verbeteren en meer doen tegen klimaatverandering. In het kader van het NPLG gaan provincies, waterschappen, gemeenten en maatschappelijke partners, (agrarisch) ondernemers, grondeigenaren en grondgebruikers op zoek naar oplossingen per gebied. In een proces dat vanuit de Rijksoverheid in 2022 in gang is gezet, worden ‘belangen van boeren, natuur, water en klimaat samengebracht met het oog op een vitaal platteland’. Dit wordt vertaald in het VLGG, waarover meer in hoofdstuk 4.

12

Kop van de Veluwe 2.4.2. NOVEX In het programma NOVEX werken alle overheden samen aan een plan voor de inrichting van Nederland. Er zijn zestien NOVEX-gebieden aangewezen waar grote ruimtelijke transities vragen om een apart ontwikkelperspectief. Hieronder ook Regio Zwolle. Dit ontwikkelperspectief stellen Rijk en regio samen op. De plannen voor deze zestien gebieden worden opgenomen in het ruimtelijk voorstel dat de provincies na de zomer 2023 opleveren. Het gaat om programma’s die van rijksbelang worden geacht. Regio Zwolle is aangewezen is klimaatadaptieve delta. Dit wordt in de omschrijving van de regio als NOVEX-gebied door het Rijk ook benadrukt: ‘Belangrijk vraagstuk in dit gebied is hoe de opgave voor wonen en werken te combineren met de klimaatopgave en het watersysteem in deze regio. Tot 2040 moeten er 49.000 woningen en 20.000 arbeidsplaatsen in de regio Zwolle worden gerealiseerd. De grootste uitdaging voor de regio zit in het “klimaatadaptief verstedelijken. Door haar ligging in de delta van de IJssel en Vecht is de regio extra kwetsbaar voor klimaatverandering en waterveiligheid.’ De Samenwerkingsagenda 2024 -2028 draagt mede bij aan het ontwikkelperspectief. Voor de Kop van de Veluwe is met name, naast het klimaatadaptief verstedelijken, het behoud en herstel van de natuur van belang.

Mede vanwege de (hoge) ligging van een groot deel van ons gebied, hebben we de ambitie een deel van deze opgave voor onze rekening te nemen. Wij zien kansen om de komende decennia ruimte te ontwikkelen voor woningbouw, werklocaties en bijpassende infrastructuur. We doen dit vanuit een dubbeldoelstelling, namelijk door ook te investeren in natuur, waterkwaliteit en biodiversiteit. Dit lijkt tegenstrijdig: én bouwen én natuur ontwikkelen; maar het kan goed. We kijken daarbij ook naar de ontwikkeling van andere gebieden rondom de Veluwe, zoals Foodvalley en Arnhem Nijmegen. Voorbeelden van regio’s waar al veel mensen wonen en de natuur van de Veluwe zich op tal van plekken verbindt met omliggende rivieren. Voor het ontwikkelen van het ontwikkelperspectief NOVEX Regio Zwolle, is de Samenwerkingsagenda 2024 – 2028 van belang. Immers, hierin schetsen wij vormen van de inhoud van dit gebiedsarrangement vanuit het Gelderse perspectief binnen Regio Zwolle. We haken in op de vijf programma’s die vanuit de Verstedelijkingsstrategie voor het NOVEX-gebied Zwolle zijn benoemd. Dit vormt het kader voor de NOVEXaanpak in onze regio. Dit zijn: • Stad Zwolle: Wij voorzien dat de groei van Zwolle ook aan de zuidkant plaats zal vinden. Dat raakt hiermee de ontwikkeling van de Kop van de Veluwe. • Vitale kernen: Wij hebben aangedrongen op een programma Vitale Kernen Regio Zwolle.

We zijn bereid hier een actieve rol in te vervullen. • Sponswerking: Een grote opgave: wateroverlast voorkomen in natte periodes, droogte voorkomen als er weinig regen valt. Elke druppel zo lang mogelijk vasthouden; ook voor ons van belang. • Stationsomgevingen: Wij hebben eerder plannen gemaakt voor onze stations en de omgevingen ervan. We hebben deze opgenomen in deze agenda. We nemen al deel aan gesprekken over de uitwerking hiervan. • Mobiliteitsstrategie: We werken met de agenda aan een strategie die goed moet aansluiten op de strategie van Regio Zwolle.

13

Kop van de Veluwe

Hoofdstuk 3. Sturende principes Voor het inrichten van de ruimte van Nederland zijn veel nationale programma’s ontwikkeld. In dit hoofdstuk leggen we uit hoe we de vele principes verwerken in de diverse opgaven die we in de Kop van de Veluwe realiseren. We vertellen hoe we zorgen dat we aansluiten op de kaders die ontwikkeld worden door Rijk, provincie en regio. De afgelopen jaren heeft de Kop van de Veluwe daarin al keuzes gemaakt die in lijn liggen met principes van hogere overheden. In dit hoofdstuk slaan we de brug tussen prioriteiten, ontwerpprincipes en sturende principes. NOVI prioriteiten In de Gebiedsverkenning 2022 zijn we uitgegaan van de NOVI prioriteiten die in 2021 de koers van het Rijk uitzetten als het gaat om de toekomst van de ruimte in Nederland. Deze prioriteiten zijn: • Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie; • Een duurzaam en (circulair) economisch groeipotentieel; • Sterke en gezonde steden en regio’s; • Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied. Daarnaast is in de verkenning aandacht besteed aan het begrip brede welvaart. Dit alles is ook in de NOVEX Regio Zwolle vertaald in beleidsdocumenten en zogenaamde ontwerpprincipes. Met name de ontwerpprincipes voor de ruimte van de regio zijn voor de Kop van de Veluwe bruikbaar. Zij worden inmiddels gehanteerd in op te stellen omgevingsvisies en andere plannen.

Sturende principes provincie Gelderland Door provincie Gelderland zijn voor de zeven Gelderse regio’s drie zogenaamde sturende principes voor de ruimte van Gelderland benoemd. Deze zijn leidend voor de uitwerking van het Regio Arrangement. Deze sturende principes sluiten goed aan bij de stappen die we als Kop van de Veluwe hebben gezet met de gebiedsverkenning. De drie principes zijn 1. Ruimtelijke kwaliteit. 2 Bodem en water sturend. 3 Brede welvaart.

3.1. Ruimtelijke kwaliteit Dat we een hoogwaardige ruimtelijke kwaliteit nastreven in de Kop van de Veluwe mag duidelijk zijn. Bij het uitwerken van toekomstige ontwikkelingen zijn de eerder benoemde uitganspunten of prioriteiten en principes leidend. Daarbij koesteren we onze fraaie landschappen, historische kernen, het agrarisch karakter en de uitgestrekte natuur. Een prettige leefomgeving voor onze inwoners en bezoekers staat voorop. Daar waar we vinden dat de ruimtelijke kwaliteit of kwaliteit van de leefomgeving verbeterd kan worden, benoemen we dit door de in deze agenda opgenomen gebiedsopgaven. Deze worden uitgewerkt in hoofdstuk 7. We betrekken de samenleving bij het karakteriseren van de ruimtelijke kwaliteit als het gaat om gebruikswaarde (economische benutting), toekomstwaarde (ecologische duurzaamheid) en belevingswaarde (perspectief van de burger). Dit gebeurt vooral op lokaal niveau. We maken gebruik van de lagenbenadering. Die stelt het bodem- en watersysteem van Nederland centraal als uitgangspunt voor het omgevingsbeleid. De ‘ondergrond’ stelt dan voorwaarden aan ruimtelijke ontwikkelingen. We houden hiermee rekening als we kijken hoe we de ruimte het best kunnen benutten. We zetten de klimaatadaptieve ontwerpprincipes van NOVEX Regio Zwolle in om krachtige natuurlijke systemen na te streven en toekomstige beheerskosten onder controle te houden.

We willen als gemeenschap van op dit moment 108.000 inwoners de ruimte vitaal houden.

14

Kop van de Veluwe 3.2. Bodem en water sturend De Kop van de Veluwe is onderdeel van klimaatadaptieve NOVEX Regio Zwolle en van oudsher van het natuursysteem Veluwe. De keuze dat bodem en water sturend zijn in toekomstige ontwikkelingen hebben we al gemaakt. Binnen Regio Zwolle is een set heldere ontwerpprincipes gemaakt die worden uitgewerkt in het programma ‘Sponsstrategie’ (zie paragraaf 2.4 over Rijk en provincies). Het is daarnaast natuurlijk van belang dat water en bodem gezond zijn, niet vervuild. Provincie Gelderland hanteert daarvoor een iets andere scope dan de ontwerpprincipes van Regio Zwolle en legt ook nadruk op bodem- en waterkwaliteit. Bodemdegradatie en een zeer matige waterkwaliteit worden een steeds groter probleem. De uitgangspunten en gidsprincipes die provincie Gelderland formuleert zijn gericht op het creëren van meer ruimte voor natuurlijke processen. Ze dienen, net als de vergelijkbare ontwerpprincipes van Regio Zwolle, als hulpmiddel voor het maken van keuzes in de ruimtelijk ordening en inrichting. Ook Waterschap Vallei en Veluwe heeft bijgedragen aan het opstellen van de principes van Regio Zwolle. De zeven ontwerpprincipes van Regio Zwolle waarbij klimaatadaptatie centraal staat, zijn: • Vermijd verstedelijking op plekken die veel beschermende maatregelen vragen.

Dit zijn plekken die niet aansluiten op het natuurlijke watersysteem en die bestaande bebouwing niet helpen klimaatadaptiever te worden. • Verstedelijking volgt het bestaande watersysteem met natuurlijke, meervoudige oplossingen. Gedacht vanuit de logica van het systeem en door ter plaatse verstedelijkingsopgaven te combineren. • Houd een druppel zo lang mogelijk, zo hoog mogelijk vast, en benut deze zo veelzijdig mogelijk, vóór je hem afvoert naar zee of kwijtraakt door verdamping. • Ontwikkel elk gebied als blauwgroene klimaatmachine (zonder stekker): stedelijke ontwikkelingen leveren altijd een bijdrage aan klimaatadaptie en helpen daarbij ook de directe omgeving. Bovendien dragen gebiedsontwikkelingen bij aan de gezondheid en het geluk van bewoners in de omgeving. De nieuwe ruimtelijke verschijningsvorm geeft uitdrukking aan de specifieke lokale situatie. • Denk op regionaal en op systeemniveau maar handel locatiespecifiek. Kies natuurlijke en meervoudig te gebruiken oplossingen. • Zorg dat projecten bijdragen aan het helpen oplossen van regionale opgaven. Door buiten de projectgrens te denken en te borgen dat een ontwikkeling de regio als geheel verbetert op alle relevante onderdelen. • Het sponswerkend vermogen neemt bij een gebiedsontwikkeling altijd toe. De doelen en opgaven die in deze samenwerkingsagenda aan bod komen hangen hiermee nauw samen.

Tegelijkertijd stelt provincie Gelderland uitgangspunten en gidsprincipes op. Deze zijn nog in ontwikkeling en worden uiteindelijk onderdeel van het regioarrangement. We zullen ook met deze uitgangspunten rekening moeten houden bij de uitwerking van de gebiedsopgaven. Uitgangspunten Water en Bodem Sturend (Kamerbrief I&W, 25.11.2022): • Niet afwentelen. • Meer rekening houden met extremen. • In samenhang omgaan met wateroverlast, droogte en bodem. • Meerlaagsveiligheid. • Minder afdekken, minder vergraven, niet verontreinigen. • Integrale aanpak in de leefomgeving. • Pas toe of leg uit.

15

Kop van de Veluwe Gidsprincipes Water en Bodem Sturend Zorg voor ruimte voor water • Zorg voor ruimte voor de rivier. • Zorg voor ruimte voor toekomstige dijkversterkingen. • Zorg voor ruimte voor rivierwater binnendijks. • Zorg voor ruimte voor water in regionale systemen. Zorg voor voldoende water • Vergroot de veerkracht van het watersysteem. • Maak ruimte om water te bergen en vast te houden. • Houd water vast in de bodem. • Realiseer een hoger grondwaterpeil rond natuurgebieden. • Zorg voor voldoende drinkwaterbronnen. • Bespaar water. Zorg voor schoon water en schone bodem • Beperk gebruik van nutriënten en gewasbeschermingsmiddelen. • Voorkom nieuwe verontreinigingen. • Houd rekening met diffuse verontreinigingen. Zorg voor een vitale en efficiënt geordende bodem • Versterk de regie op de ondergrond. • Behoud waardevolle bodems, zorg voor duurzaam bodembeheer. • Verminder verstoring van de bodem en zet in op hergebruik. • Geef prioriteit aan preventie en sanering bodemverontreiniging. • Ga afdekking van de bodem tegen. Zorg voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving • Maak water en bodem sturend voor locatiekeuzes en inrichting. • Houd locaties toekomstige waterberging, rivierafvoer en dijkversterking vrij van bebouwing. • Bouw klimaatadaptief en natuurinclusief. • Streef naar minder netto-landgebruik voor ontwikkelingen.