18.9. Archeologisch onderzoek De Polberg.pdf
Tekst van het document
Archeologisch Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase Landgoed De Polberg te Wapenveld
S.M. Koeman
Archeodienst Rapport 745
Onderzoeksmelding: 3297376100 In opdracht van: Fam. Stuyling de Lange
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Colofon Titel: Auteur(s): Archeodienst Rapport: ISSN nummer: Versienummer: Onderzoeksmelding: Gemeente: Opdrachtgever: Foto’s en tekeningen: Plaats: Foto omslag: Autorisatie:
Archeologisch Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase: Landgoed De Polberg te Wapenveld S.M. Koeman 745 1877-2900 1.1 (concept) 3297376100 Heerde Fam. Stuyling de Lange Archeodienst BV, tenzij anders aangegeven Zevenaar Het bos op landgoed De Polberg ten tijde van het onderzoek Willem-Simon van de Graaf 29-09-2015
De kaft van dit rapport is in de vorm van de voor- en achterkant van een Romeinse dakpan waarop hondenpootafdrukken staan.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder bronvermelding. Archeodienst BV aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit onderhavig onderzoek of de gegeven adviezen. Archeodienst BV, Ringbaan-Zuid 8a, Postbus 297, 6900 AG Zevenaar, tel. 0316-581130, info@archeodienst.nl, www.archeodienst.nl
2
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Inhoudsopgave 1 Inleiding .....................................................................................5 1.1 1.2 1.3 1.4
Onderzoekskader ................................................................................................ 5 Onderzoeksdoel en vraagstellingen ...................................................................... 6 Ligging en huidige situatie plangebied ................................................................. 6 Toekomstige situatie plangebied .......................................................................... 6
2 Quickscan ...................................................................................8 2.1 2.2 2.3
Gemeentelijke verwachtingskaart ......................................................................... 8 Historie .............................................................................................................. 8 Conclusie en advies............................................................................................. 9
3 Booronderzoek .......................................................................... 11 3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.2.5 3.3
Werkwijze ......................................................................................................... 11 Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens .............................................. 11 Deelgebied A (boring 1 t/m 5) ........................................................................... 11 Deelgebied B (boring 6 t/m 10) ......................................................................... 11 Deelgebied C (boring 11 t/m 15) ....................................................................... 12 Deelgebied D (boring 16 t/m 20) ...................................................................... 13 Deelgebied E (boring 21 t/m 25) ....................................................................... 14 Archeologische interpretatie .............................................................................. 15
4 Conclusie .................................................................................. 17 4.1 4.2 4.3
Inleiding ........................................................................................................... 17 Conclusies / beantwoording van de onderzoeksvragen ........................................ 17 Advies .............................................................................................................. 17
Bijlage 1: Boorpuntenkaart Bijlage 2: Boorbeschrijvingen
3
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Administratieve gegevens Projectnaam
Wapenveld-Landgoed De Polberg
Onderzoeksmelding
3297376100
Provincie
Gelderland
Gemeente
Heerde
Plaats
Wapenveld
Toponiem
Opdrachtgever
Groteweg 23-25-27 Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase (IVOV; booronderzoek) Fam. Stuyling de Lange
Contactpersoon opdrachtgever
Mevr. J. Sengers (Landinzicht)
Bevoegd gezag
Gemeente Heerde
Deskundige namens bevoegd gezag
Dhr. M. Wispelwey (regio-archeoloog Noord-Veluwe)
Uitvoerder
Archeodienst BV
Uitvoerders veldwerk
S.M. Koeman, E. van der Klooster
Uitvoeringsdatum
07-09-2015
Beheer en plaats documentatie
Zevenaar Coördinaten zijn NW-NO-ZO-ZW
Type project
Kaartbladnummer
(x) 200.185 - (y) 493.902 (x) 200.870 - (y) 493.897 (x) 200.939 - (y) 493.170 (x) 200.134 - (y) 493.294 27E
Huidig grondgebruik
Bos
Oppervlakte plangebied
Ca. 52 ha
Geografische positie (x-y; in m)
4
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
1 Inleiding 1.1
Onderzoekskader
In opdracht van de familie Stuyling de Lange heeft Archeodienst BV een Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase (IVO-O(verig); booronderzoek) uitgevoerd voor het plangebied op landgoed De Polberg bij Wapenveld (gemeente Heerde, Fig. 1.1). Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de realisatie van een natuurbegraafplaats waarbij ook een servicepunt wordt aangelegd en een uitkijktoren wordt hersteld. Door de (graaf)werkzaamheden die hiermee gepaard gaan, kunnen eventueel in de ondergrond aanwezige archeologische resten verloren gaan.
Fig. 1.1: Het plangebied op de topografische kaart (bron: kadaster 2011).
Op basis van historische gegevens wordt verwacht dat de bodem (diep) is verstoord bij de ontginning van de heide, de aanleg en inrichting van het landgoed (1850 - 1920), de aanleg van productiebos (1960 - 2000) en diverse zware stormen (1970 - 1980). De regio-archeoloog van de Noord Veluwe (Maarten Wispelwey) heeft aangegeven dat voor de locatie in eerste instantie een archeologisch vooronderzoek kan worden uitgevoerd in de vorm van een kleinschalig verkennend booronderzoek in het gebied waar de ontwikkelingen zijn gepland en de bodem geroerd gaat worden. Deze rapportage bevat de resultaten van dit verkennende onderzoek. Voor de in dit rapport gebruikte geologische en archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. Afkortingen en jargon worden in Bijlage 2 en 3 uitgelegd.
5
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
1.2
Archeodienst BV
Onderzoeksdoel en vraagstellingen
Het doel van het verkennend booronderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting volgens de gemeentelijke verwachtingskaart door de intactheid van de bodemopbouw vast te stellen. Om deze doelstelling te realiseren, zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? Wat is de specifieke archeologische verwachting van het plangebied en wordt deze bij het veldonderzoek bevestigd? In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied? 1.3
Ligging en huidige situatie plangebied
Het plangebied betreft het landgoed De Polberg en heeft een oppervlakte van ca. 52 ha. Het terrein ligt aan de Groteweg 23 – 25 – 27 en ligt direct ten westen van de bebouwde kom van Wapenveld (Fig. 1.1). Het terrein wordt in het noorden begrensd door het Wapenvelder Zand, in het oosten door de Groteweg en in het zuiden door de Wapenveldseweg. Het oostelijke deel van het landgoed is ingericht als een Engels landschapspark, het westelijke deel is een wandelbos. In het oostelijke deel is bebouwing aanwezig die bestaat uit de villa De Polberg, een koetshuis en boswachterwoning met bijbehorende bijgebouwen en tuinen/grasvelden. Ook is er een geheel ommuurde moestuin met waterput. In het bos in het westelijke deel van het plangebied komen relatief hooggelegen zandruggen voor tot ca. 20,0 – 22,0 m +NAP (Normaal Amsterdams Peil, www.ahn.nl). Vanaf deze zone met zandruggen loopt het maaiveld in oostelijke richting vrij snel af tot ca. 12,0 tot 14,0 m +NAP. Het oostelijke deel van het plangebied betreft een vrij vlak gebied waar het maaiveld op ca. 7,0 – 8,0 m +NAP ligt. 1.4
Toekomstige situatie plangebied
De inrichting van het landgoed is op hoofdlijnen bekend maar de westelijke helft van het plangebied zal in gebruik worden genomen als natuurbegraafplaats (Fig. 1.2). Dit gedeelte is als onderzoeksgebied voor het archeologisch onderzoek gehanteerd. Naast de daadwerkelijke begravingen zullen ook andere werkzaamheden op het terrein gaan plaatsvinden. Om de natuur- en ecologische waarden van het terrein een krachtige herstelimpuls te geven zal ongeveer 34% van de oppervlakte van het natuurbegraafterrein worden omgevormd. Dit omvormen houdt in dat op dit deel 90% van de houtopstand wordt geveld. Daarnaast zal grootschalig beheer worden uitgevoerd op ongeveer een vijfde deel van het natuurbegraafterrein. Hiervoor worden in het bosareaal open plekken gekapt van 700 – 1600 m2. In totaal wordt 55% van het terrein voor de opening van de natuurbegraafplaats ingrijpend omgevormd of grootschalig beheerd. De rest van het natuurbegraafterrein (in totaal 45%) heeft een redelijke ecologische en landschappelijke kwaliteit. Voor de natuurontwikkeling in dit deel kan daarom worden volstaan met kleinschalig beheer. Dit betekent dat toekomstbomen worden aangewezen en eventueel vrijgezet en dat open plekken worden gecreëerd van 500 – 1.000 m2. De eerste 20 jaar zal in drie zones worden begraven (Fig. 1.2, groene vlakken) waar kleinschalig beheer heeft plaatsgevonden.
In de hierop volgende 40 jaar wordt in de rest van het onderzoeksgebied begraven in twee fases van elk 20 jaar (bruine vlak). Dit deel van het onderzoeksgebeid wordt hiervoor in twee ongeveer even grote zones verdeeld.
6
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 1.2: Zonering van de begravingen binnen het plangebied.
7
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
2 Quickscan 2.1
Gemeentelijke verwachtingskaart
Op de gemeentelijke waarden- en verwachtingenkaart zijn zowel lage, middelhoge als hoge verwachtingszones binnen het plangebied aangegeven (Fig. 2.1). Deze verwachtingszones zijn gekoppeld aan de verschillende landschappelijke eenheden die voorkomen. Aan de smeltwaterglooiing in het oostelijke deel van het plangebied is een hoge verwachting toegekend (oranje kleur). Voor het reliëfrijke gebied in het westen geldt overwegend een lage verwachting (groene kleur) waarbij aan de wat vlakkere lager gelegen delen een middelhoge verwachting is toegekend (gele kleur).
Fig. 2.1: Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart van de gemeente Heerde (bron: Boshoven e.a. 2010).
2.2
Historie
Het plangebied is lange tijd als woeste grond (heidegebied) in gebruik geweest. Vanaf de negentiende eeuw kwam daar echter verandering in. Op dat moment kwamen door de verdeling van de historische marken veel heidegronden vrij die relatief goedkoop van de boeren konden worden opgekocht. Dit resulteerde in een nieuwe reeks van landgoederen op de overgang van de dekzandgronden naar de IJsselvallei. Met nieuwe landbouw- en bemestingstechnieken konden de arme zandgronden rendabel worden gemaakt. Ter hoogte van Wapenveld werd tussen 1850 – 1900 een landgoederenzone aangelegd bestaande uit zes verschillende landgoederen (Horst 2014). Eén daarvan is landgoed De Polberg. Overigens stond dit landgoed in eerste instantie bekend onder de naam Jacoba Hoeve. Bij de ontginning van het gebied heeft de toenmalige eigenaar (dhr. Boele) de bovengrond tot een meter diep omgezet en vervolgens afgedekt met een laag klei om de vruchtbaarheid van de bodem te verhogen. Vervolgens werden bomen (met name grove den, maar soms ook gemengd met loofbomen) aangeplant en is een uitgestrekt bosgebied ontstaan. Van zijn vergaarde kapitaal liet Boele een Engelse landschapstuin aanleggen door landschapsarchitect Louis Paul Zocher (1820-1915). In 1916 werd het landschapspark in westelijke richting uitgebreid. Men maakte in dit ontwerp gebruik van de hoogteverschillen van de achterliggende Polberg.
Hierdoor werden de historische namen verwisseld. Het nieuwe gedeelte
8
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
van het landschapspark kreeg de naam ‘Jacoba Park’ mee, terwijl het landhuis ‘De Polberg’ ging heten (Horst 2014). 2.3
Conclusie en advies
Vanwege de grootschalige bodemverstoringen die op basis van de heideontginning, de aanleg van productiebos en diverse zware stormen in het verleden worden verwacht, heeft de regio-archeoloog Noord-Veluwe (dhr. M. Wispelwey) een kleinschalig, verkennend booronderzoek geadviseerd om vast te stellen of de bodem inderdaad diep is omgezet. Het westelijke deel van het plangebied waar de begravingen in de toekomst zullen plaatsvinden, is aangewezen als onderzoeksgebied (zie paragraaf 1.4). De oppervlakte van dit terreindeel bedraagt ruim 28 ha. Op basis van het historisch landgebruik en de reliëfverschillen zijn verspreid over het onderzoeksgebied vijf ‘proeflocaties’ geselecteerd voor het verkennende booronderzoek met een oppervlakte van elk 1 ha (Fig. 2.2 en Fig. 2.3, blauwe kaders): -
Deelgebied A: relatief laaggelegen en vlak gedeelte op de smeltwaterglooiing dat in gebruik is geweest als akker/weiland; Deelgebied B: deels gelegen op een smeltwaterheuvel en nog lange tijd in gebruik geweest als heide; Deelgebied C: relatief laaggelegen en vlak gedeelte op de smeltwaterglooiing dat in de jongere uitbreiding van de Engelse landschapstuin ligt (Jacoba Park); Deelgebied D: langgerekte locatie dwars over een hoge smeltwaterheuvel in het verleden deels beplant met bos, deels in gebruik als heide; Deelgebied E: relatief hooggelegen deel op de overgangszone naar de stuwwal en nog lange tijd in gebruik geweest als heide.
Fig. 2.2: Het plangebied op de historische kaart uit 1890 (bron: www.watwaswaar.nl).
9
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 2.3: Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (bron: www.ahn.nl).
10
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
3 Booronderzoek 3.1
Werkwijze
Als uitgangspunt voor het verkennend booronderzoek is een boorgrid van 40 x 50 m gehanteerd (boordichtheid van 5 boringen per hectare). Vanwege de langgerekte vorm van deelgebied D is daar een boorraai gezet met een onderlinge boorafstand van 50 m. In totaal zijn 25 boringen geplaatst met een Edelmanboor met een boordiameter van 7 cm. De boringen zijn doorgezet tot minimaal 20 cm in de C-horizont. Het opgeboorde sediment is verbrokkeld en versneden en geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, vuursteen en aardewerk. De boringen zijn beschreven conform de NEN 5104 en de bodemclassificatie volgens De Bakker en Schelling (1989). 3.2
Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens
Voor de ligging van de boorpunten wordt verwezen naar Bijlage 1, de boorbeschrijvingen zijn te vinden in Bijlage 2. 3.2.1
Deelgebied A (boring 1 t/m 5)
De diepere ondergrond van dit deelgebied bestaat in het algemeen uit matig grof tot zeer grof zand dat matig grindhoudend is. Het zand is slecht gesorteerd en voelt scherp aan. Ter plaatse van boring 3 was tussen 105 – 110 cm sprake van een inschakeling van een sterk zandige leemlaag. De laag erboven bevatte leembrokjes die vermoedelijk van dit niveau is geërodeerd. Op basis van het grove karakter van het sediment en de grindfractie zijn deze zandlagen geïnterpreteerd als smeltwaterafzettingen die zijn gevormd in de voorlaatste ijstijd, het Saalien (Laagpakket van Schaarsbergen, Formatie van Drente). Een plaatselijke leemlaag past in deze afzetting. In depressies kan sprake zijn van stilstaand water waar het fijne sediment kan bezinken waardoor plaatselijk leemlagen kunnen ontstaan. Ook kunnen door het ijs en het smeltwater leembrokken zijn meegevoerd van elders. De grindhoudende, grofzandige smeltwaterafzettingen zijn afgedekt met een dunne laag (25 – 60 cm) lemig fijn zand. Deze laag is geïnterpreteerd als dekzand (Laagpakket van Wierden, Formatie van Boxtel). Op de grens tussen beide afzettingen is geen bodemniveau waargenomen. In de top van het dekzand is oorspronkelijk een podzolbodem ontwikkeld.
In de noordelijke rand van het deelgebied dat in gebruik is geweest als akker is onder een verstoorde bovengrond vanaf 30 – 40 cm beneden maaiveld nog een restant van een podzolbodem aangetroffen in de vorm van een oranjebruine Bs-horizont (boring 4 en 5) (Fig. 3.1, rechter foto). De B-horizont had een iets gevlekt uiterlijk, mogelijk veroorzaakt door boomwortels of de bodem is bij de ontginning van het terrein in beperkte mate omgezet. In de zuidelijke helft zijn geen restanten van de oorspronkelijke podzolbodem meer aangetroffen (boring 1 t/m 3). Hier is de bodem verstoord tot in de C-horizont tot minimaal 40 – 55 cm beneden maaiveld (Fig. 3.1, linker foto). 3.2.2
Deelgebied B (boring 6 t/m 10)
De natuurlijke ondergrond bestaat in dit deelgebied uit matig grof tot zeer grof zand dat slecht is gesorteerd en scherp aanvoelt. Dit sediment is geïnterpreteerd als een smeltwaterafzetting. Een afdekkende laag (lemig) dekzand ontbreekt. In het grove zand is van oorsprong een podzolbodem otnwikkeld. Hiervan zijn in het zuidwesten en noordoosten restanten van aangetroffen (boring 7 en 9). De bovengrond is duidelijk verrommeld tot 30 – 50 cm beneden maaiveld. Daaronder is een intacte stratigrafie van een podzolbodem aanwezig inclusief uitspoelings-E-horizont en inspoelings-B-horizont. De top van de B-horizont is zeer humeus en heeft een kenmerkende donker bruinzwarte kleur (Fig. 3.2, links). Daaronder lijkt de B-horizont in boring 7 en de B/C-horizont in boring 9 iets gevlekt, mogelijk door boomwortels of (eenmalige) omzetting bij de ontginning van het terrein.
11
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 3.1: Opgeboorde sediment van boring 1 (links) en 5 (rechts).
Bij een boomval vlakbij deelgebied C is de verstoorde bovengrond te zien met daaronder nog een intacte stratigrafie van een podzolbodem waarbij de podzol-B-horizont met name door de doorworteling is beïnvloed/verstoord (Fig. 3.3. Opvallend is dat de bodem in de overige drie boringen in deelgebied B tot exact 100 cm beneden maaiveld is verstoord (boring 6, 8 en 10) (Fig. 3.2, rechts). 3.2.3
Deelgebied C (boring 11 t/m 15)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied heeft een wisselende textuur van matig fijn zand met een enkel grindje, matig grof tot zeer grof zand tot uiterst grof zand dat matig grindhoudend is. Zowel op basis van de textuur en de wisselende samenstelling past de interpretatie van een smeltwaterafzetting. Net als in deelgebied B is ook hier plaatselijk sprake van een bodemverstoring tot ruim 100 cm beneden maaiveld (boring 14 en 15). In de andere boringen is een intacte stratigrafie van een podzolbodem aangetroffen maar een gevlekte onderzijde van de podzolbodem tot 95 – 100 cm in de boringen 11 en 12 zou op een vergelijkbare verstoringsdiepte kunnen wijzen. In dat geval is de bodem mogelijk maar een enkele keer omgezet waardoor de bodem beperkt is verstoord en niet geheel omgewerkt. In boring 13 is geen gevlektheid waargenomen en lijkt sprake te zijn van een geheel intacte podzolbodem.
12
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 3.2: Opgeboorde sediment van boring 6 (links) en 7 (rechts).
3.2.4
Deelgebied D (boring 16 t/m 20)
De natuurlijke ondergrond bestaat in dit deelgebied uit zwak siltig, matig grof zand dat is geïnterpreteerd als een smeltwaterafzetting. Op twee locaties is duidelijk sprake van een geheel verstoord bodemprofiel tot 80 – 90 cm beneden maaiveld (boring 18 en 20). In de boring daar tussenin is weer een intacte stratigrafie van een podzolbodem aangetroffen vanaf 70 cm beneden maaiveld (boring 19). De top van C-horizont is hier relatief diep aangetroffen vanaf 120 cm beneden maaiveld. De boringen 16 en 17 die op de oostelijke flank van de smeltwaterheuvel zijn gezet, laten een afwijkende bodemopbouw zien. Onder een verrommelde bovengrond is matig tot zeer grof zand aangetroffen tot respectievelijk 100 en 160 cm beneden maaiveld. Daaronder is een (deels) intacte podzolbodem aangetroffen die tot respectievelijk 145 cm en 210 cm beneden maaiveld reikt. Deze bodemopbouw is geïnterpreteerd als een podzolbodem die later door erosiemateriaal van de smeltwaterheuvel is afgedekt (Fig. 3.4). Wanneer de erosie en afdekking heeft plaatsgevonden, is niet bekend. Dit kan in de prehistorie zijn gebeurd maar ook pas later in de Middeleeuwen. Het ontbreken van een podzolbodem in de top van het afdekkende sediment wijst op een relatief jong zetting en dus eerder een datering in de Middeleeuwen.
In deze periode maakte het gebied deel uit van een uitstrekt heidegebied dat vatbaar was voor erosie en zandverstuivingen.
13
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 3.3: Profielkolom direct ten zuidoosten van deelgebied C.
3.2.5
Deelgebied E (boring 21 t/m 25)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied heeft een wisselende textuur van matig fijn goed gesorteerd dekzand (boring 22), matig grof tot zeer grof, scherp aanvoelend zand (boring 21, 23 t/m 25). In boring 25 is tussen 80 en 95 cm beneden maaiveld een uiterst grof, sterk grindhoudende zandlaag aangetroffen. Zowel op basis van de textuur en de wisselende samenstelling past de interpretatie als een smeltwaterafzetting. In dit deelgebied zijn twee bodemprofielen aangetroffen waarbij de podzolbodem geheel is verstoord (boring 21 en 24). De bodemverstoring reikt tot respectievelijk 60 en 110 cm beneden maaiveld. In de andere boringen is op basis van de stratigrafie een intacte podzolbodem aanwezig waarbij de top van de C-horizont op gemiddeld 80 cm beneden maaiveld is aangetroffen (boring 22 en 25). Er is geen gevlektheid waargenomen dat zou wijzen op omzetting van de bodem. Ter plaatse van boring 23 is op een diepte van 70 - 120 cm een verstoring van de Bh-horizont waargenomen die vermoedelijk is veroorzaakt door een boomwortel.
14
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Fig. 3.4: Opgeboorde sediment van boring 16.
3.3
Archeologische interpretatie
De natuurlijke veldpodzolgrond is in ruim de helft van de boringen geheel verstoord. Opvallend is dat de bodem in een groot deel van deelgebied B tot exact 100 cm beneden maaiveld is verstoord. Dit wijst op systematische, mechanische omzetting van de bodem. In de andere deelgebieden kwam dit minder duidelijk naar voren maar is vaak tot vergelijkbare diepte sprake van bodemverstoring. In de deelgebieden A, B en C zijn op elk twee locaties bodems aangetroffen waarbij de stratigrafie van de podzolbodem onder een verrommelde bovengrond intact is maar in de onderzijde van de podzolbodem (B-/BC-horizont) is wel (enige) gevlektheid waargenomen wat erop zou kunnen wijzen dat ook hier omzetting van de bodem heeft plaatsgevonden. Mogelijk is dit minder intensief gebeurd waardoor de podzolbodem niet geheel op zijn kop is gezet. In de deelgebieden D en E is plaatselijk nog een (deels) intacte podzolbodem aangetroffen waarin geen aanwijzingen voor bodemverstoringen zijn waargenomen. Het zuidoostelijke deel van deelgebied D neemt hier een bijzondere positie in omdat sprake is van afdekking van de podzolbodem door erosiemateriaal van de smeltwaterheuvel. Omdat de bodemopbouw en de mate van intactheid sterk wisselt, heeft een aanvullend veldbezoek plaatsgevonden samen met de regio-archeoloog (dhr. M. Wispelwey).
Vanwege de grootschalige omzetting van de bodem bleek het mogelijk om de bodemopbouw met een gutsboor in kaart te brengen. De deelgebieden B, C en E zijn opnieuw bezocht. Op de eerste locatie in deelgebied B bleek nog een intacte podzolbodem aanwezig te zijn maar op de overige locaties was in 15
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
het gutsprofiel een duidelijk verstoord bodemprofiel te zien. Deze kenmerkte zich door een sterk gevlekt uiterlijk waaruit is gebleken dat de bodem meestal tot ongeveer een meter diep is omgezet. De conclusie op basis van het booronderzoek en het aanvullende veldbezoek is dat bij de ontginning van het terrein inderdaad grootschalige, systematische omzetting van de bodem heeft plaatsgevonden. Zeer plaatselijk is een podzolbodem bewaard gebleven of beperkt omgezet. De kans dat binnen het plangebied een intacte archeologische vindplaats aanwezig is, wordt op basis hiervan klein geacht. De archeologische verwachting voor het landgoed De Polberg wordt op basis van de resultaten van dit onderzoek naar laag bijgesteld.
16
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
4 Conclusie 4.1
Inleiding
Het doel van het inventariserend veldonderzoek was om de archeologische verwachting volgens de gemeentelijke verwachtingskaart te toetsen. In paragraaf 4.2 wordt antwoord gegeven op de onderzoeksvragen zoals die voorafgaand aan het onderzoek zijn geformuleerd. In paragraaf 4.3 wordt een advies gegeven ten aanzien van archeologisch vervolgonderzoek. 4.2
4.3
Conclusies / beantwoording van de onderzoeksvragen
Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? De natuurlijke ondergrond bestaat in het algemeen uit grofzandige, plaatselijk grindhoudende zandlagen die zijn geïnterpreteerd als (sneeuw)smeltwaterafzettingen. In deelgebied A zijn deze grofzandige afzettingen afgedekt met lemig, fijn dekzand. Zowel in de smeltwaterafzettingen als het dekzand is oorspronkelijk een podzolbodem ontwikkeld. Op het grootste deel van het terrein is de podzolbodem niet meer intact en tot ongeveer een meter diep omgewerkt. Zeer plaatselijk is een podzolbodem bewaard gebleven of beperkt omgezet.
Wat is de specifieke archeologische verwachting van het plangebied en wordt deze bij het veldonderzoek bevestigd? Door de grootschalige, systematische omzetting van de bodem bij de ontginning van het terrein wordt de middelhoge tot hoge archeologische verwachting voor het terrein naar laag bijgesteld.
In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische waarden bedreigd door de voorgenomen graafwerkzaamheden? Aangezien op basis van de resultaten van het onderzoek de kans op een intacte archeologische vindplaats binnen het plangebied klein wordt geacht, vormen de voorgenomen herinrichting van het terrein geen bedreiging voor het archeologische bodemarchief. Advies
Op grond van de resultaten van het onderzoek acht Archeodienst BV een archeologisch vervolgonderzoek niet noodzakelijk. Bovenstaand advies vormt een zogenaamd selectieadvies. Met nadruk wijst Archeodienst BV erop dat dit selectieadvies nog niet betekent dat reeds bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. De resultaten van dit onderzoek zullen namelijk eerst moeten worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Heerde), die vervolgens een selectiebesluit neemt. Het uitgevoerde onderzoek is op zorgvuldige wijze verricht volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden. Het archeologisch onderzoek is erop gericht om de kans op het aantreffen dan wel vernietigen van archeologische waarden bij bouwwerkzaamheden in het plangebied te verkleinen. Aangezien het onderzoek is uitgevoerd door middel van een steekproef kan echter, op basis van de onderzoeksresultaten, de aan- of afwezigheid van eventuele archeologische waarden niet met zekerheid gegarandeerd worden. Indien bij graafwerkzaamheden archeologische waarden worden aangetroffen dienen deze conform de Monumentenwet 1988, artikel 53, bij de minister gemeld te worden. In de praktijk verdient het de aanbeveling de gemeente hierover in te lichten.
17
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Archeodienst BV
Literatuur Bakker, H. de/J. Schelling, 1989² (1966): Systeem van de bodemclassificatie voor Nederland, Wageningen Boshoven, E.H., E. Goossens, S.W. Jager, L.J. Keunen, 2010: Archeologische monumentenzorg in de gemeente Heerde. RAAP-rapport 2146, Weesp. Centraal College van Deskundigen Archeologie, 2013: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) Landbodems, versie 3.3. Gouda. Horst, M., N. Grupstra, J. Nitrauw, 2014: Landschapsbiografie Wapenveld. Cultuurland Advies. Kadaster, 2014: Topografische kaart 1: 10.000, Apeldoorn. Mulder, E.F.J. de/M.C. Geluk/I.L. Ritsma/W.E. Westerhof/T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland, Groningen. NEN (Nederlands Normalisatie Instituut), 1990: NEN-5104:1989 NL, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie Instituut, Delft. Websites http://www.ahn.nl (Actueel Hoogtebestand van Nederland) http://bagviewer.kadaster.nl/ (Basisregistraties Adressen en Gebouwen viewer) http://www.watwaswaar.nl (diverse historische kaarten) https://zoeken.cultureelerfgoed.nl/(diverse kaarten, waaronder IKAW en AMK)
Lijst van afbeeldingen Fig. 1.1: Het plangebied op de topografische kaart (bron: kadaster 2011). ..................................5 Fig. 1.2: Zonering van de begravingen binnen het plangebied. ...................................................7 Fig. 2.1: Het plangebied op de gemeentelijke beleidskaart van de gemeente Heerde (bron: Boshoven e.a. 2010). ..........................................................................................................8 Fig. 2.2: Het plangebied op de historische kaart uit 1890 (bron: www.watwaswaar.nl). ...............9 Fig. 2.3: Het plangebied op het Actueel Hoogtebestand van Nederland (AHN) (bron: www.ahn.nl). ....................................................................................................................10 Fig. 3.1: Opgeboorde sediment van boring 1 (links) en 5 (rechts). ............................................12 Fig. 3.2: Opgeboorde sediment van boring 6 (links) en 7 (rechts). ............................................13 Fig. 3.3: Profielkolom direct ten zuidoosten van deelgebied C. .................................................14 Fig. 3.4: Opgeboorde sediment van boring 16. .........................................................................15
18
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Bijlage 1: Boorpuntenkaart
Archeodienst BV
Boorpuntenkaart
494000
494000
200500
21
22
! . ! . . 23 25 E ! ! . 24 ! .
! . ! .
A
20
! .
19
! .D
4 3
! .
! .1
! . 2 ! .
50
100
5
18
! .
17
! .
16
493500
493500
15
! . 14 ! . 13 ! . 11 ! . ! . ) "
C 12
! . B
! .
Legenda
Plangebied
9
6
! .
8
! .
! .
7
10
)200500 "
0
! . Restant B-horizont, iets gevlekt ! . Deels intacte podzolbodem vanaf 100 cm -mv Onderzoeksgebied ! . Intacte podzolbodem vanaf 30 - 50 cm -mv ! . Intacte podzolbodem vanaf 160 cm -mv ! . Intacte stratigrafie podzolbodem vanaf 30 - 50 cm -mv ! . Verstoord tot in de C-horizont ) Profielkolom " ! . Intacte podzolbodem vanaf 70 cm -mv Proeflocaties
200 m
±
3297376100_Landgoed-De-Polberg_Natuurbegraafplaats_IVO-V
3297376100 IVO V op landgoed De Polberg te Wapenveld
Bijlage 2: Boorbeschrijvingen
Archeodienst BV
Project
3297376100-Landgoed-De-Polberg-Natuurbegraafplaats-IVO-V
Datum
7-9-2015
Beschreven door
Susanne Koeman
Boortype
Edelmanboor 7 cm
Grondwaterstand
Niet bereikt binnen de boordiepte
Boring 1
Boring 2
Boring 3
Boring 4
Boring 5
Boring 6
Diepte in cm - mv
Horizont
Opmerkingen
50 z2s3
lbror
XX
sterk lemig zand, gevlekt, verrommelde laag
55 z2s3
dgr
XX
scherpe ondergrens
60 z2s3
orge
C
dekzand
80 z4s1g2
lgrge
C
smeltwaterafzetting, geërodeerd
120 z4s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
Diepte in cm - mv
Textuur
Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
Humus
Kleur
Horizont
Opmerkingen
h1
br
XX
recente bovengrond
25 z2s3
lbrge
C
dekzand
80 z4s1g2
wi
C
slecht gesorteerd, scherp zand
100 z4s1g2
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
20 z2s3
Diepte in cm - mv
Horizont
Opmerkingen
dbr
XX
recente bovengrond
40 z3s2
gr/lgr
XX
gevlekt, verrommelde laag, podzolkleuren
60 z3s2
orge
BC
dekzand
95 z5s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
105 z5s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
110 lz3
lgr
C
smeltwaterafzetting
120 z5s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
Insluitsels
leembrokjes
Insluitsels
40 z3s2
dgr/lgr
loodzandkorrels A/E
60 z3s2
br
Bs
iets gevlekt
100 z5s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
Kleur
Insluitsels
dgr/lgr
loodzandkorrels A/E
40 z3s2
orbr
Bs
iets gevlekt
60 z3s2g1
lorge
BC
dekzand
100 z5s1g2
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
O
strooisellaag
Textuur
Humus
Humus
5 strooisel 100 z4s1 200 z5s1
Kleur br
h2
Insluitsels
Vondst
Vondst
gevlekt, verrommelde podzolbodem
gr/dbr/br loodzandkorrels A/E/B
verrommelde podzolbodem
lge
smeltwaterafzetting
C
Vondst
gevlekt, verrommelde podzolbodem
30 z3s2
Diepte in cm - mv
Textuur
Humus
Kleur
Kleur
Diepte in cm - mv
Textuur
Humus
Vondst
30 z3s2
Diepte in cm - mv
Textuur
Insluitsels
Vondst
Vondst
Boring
Diepte in cm - mv
7
Textuur
Humus
3 strooisel 15 z4s1
h2
30 z4s1 60 z4s1 65 z4s1
Boring 8
Boring
strooisellaag
dgr
XX
gevlekt, verrommelde laag
br/ge
XX
gevlekt, verrommelde laag
loodzandkorrels E
br
B
90 z4s1
lbrge
BC
100 z4s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Diepte in cm - mv
Horizont
Opmerkingen
br
O
strooisellaag
100 z4s1
ge/br
C/X
gevlekt, verrommelde laag, podzolkleuren
120 z5s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
O
strooisellaag
Textuur
Humus
Humus
5 strooisel
60 z4s1
Kleur
Kleur
Insluitsels
iets gevlekt, verm. door boomwortels
10 strooisel
Diepte in cm - mv
Textuur
Vondst
intacte podzolbodem
75 z4s1
Insluitsels
br h1
50 z4s1 h2
gr/lgr
loodzandkorrels Ex
opgebrachte verrommelde bovengrond
orbr
Bx
opgebrachte verrommelde bovengrond
grbr
loodzandkorrels Ex
opgebrachte verrommelde bovengrond
dbrzw
Ahb
lgr
95 z4s1
brgr
EB
dzwbr
Bh
120 z5s1
or/br/ge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
150 z5s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
O
strooisellaag
Diepte in cm - mv
10
Textuur
h2
Humus
5 strooisel
Kleur
Insluitsels
br
ge/br/gr loodzandkorrels A/E/B/C
verrommelde podzolbodem
120 z5s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
3 strooisel
br
O
strooisellaag
20 z3s1
gr
loodzandkorrels Ex
opgebrachte verrommelde bovengrond
53 z3s1
br/ge
B/C
opgebrachte verrommelde bovengrond
55 z3s1
brgr
loodzandkorrels EB
58 z3s1
dzwbr
100 z3s1
orbr/dbr
Bs
gevlekt
120 z3s1
lge
enkel grindje
C
(sneeuw)smeltwaterafzetting
Kleur
Insluitsels
11
Diepte in cm - mv
Textuur
Textuur
Humus
Humus
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
Xx
gevlekt, verrommelde laag
55 z3s1
dgr
Ah
intacte podzolbodem
lgr
loodzandkorrels E
h3
dzwbr
95 z3s1
br/ge
120 z3s1g1
lge
Vondst
restantje intacte podzolbodem
gr/ge
80 z3s1
Vondst
Bh
50 z3s1 75 z3s1
Vondst
loodzandkorrels E
100 z4s1
Diepte in cm - mv
Vondst
begraven podzolbodem
85 z4s1 100 z4s1
12
Insluitsels
Bh
25 z4s1
Boring
Opmerkingen
O
gr h3
10 z4s1
Boring
Horizont
br
dzwbr
9
Boring
Kleur
Bh kleine grindjes
B
gevlekt
C
(sneeuw)smeltwaterafzetting
Vondst
Boring 13
Boring
Diepte in cm - mv
Textuur
Humus
Kleur
Horizont
Opmerkingen
h3
dgrzw
Ap
recente bovengrond
25 z4s1
gr
Xx
opgebrachte verrommelde bovengrond
35 z4s1
ge
Cx
opgebrachte verrommelde bovengrond
50 z4s1
orbr
Xx
opgebrachte verrommelde bovengrond
60 z4s1
lgr
loodzandkorrels E
65 z4s1
dbr
Bh
80 z4s1
orbr
Bs
90 z4s1
lbrge
BC
120 z5s1
lge
C
smeltwaterafzetting
15 z4s1
Diepte in cm - mv
14
Textuur
Humus
5 strooisel 105 z4s3g1
h2
120 z6s1g2
Boring
Diepte in cm - mv
15
Boring 16
Boring 17
Boring 18
Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
intacte podzolbodem
Horizont
Opmerkingen
br
O
strooisellaag
dgrbr
XX
gevlekt, verrommelde laag
brgr
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
Kleur
Insluitsels
Insluitsels
5 strooisel
br
O
strooisellaag
50 z4s1
gr/dbr
Xx
gevlekt, verrommelde laag
110 z4s1
br/ge
loodzandkorrels E/B
130 z4s1g1
lge
Diepte in cm - mv
Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
br
O
strooisellaag
100 z4s1g1
lge/gr
C
iets gevlekt, geërodeerd sediment, scherpe ondergrens
110 z4s1g1
dzwbr
Bh
intacte podzolbodem
125 z4s1g1
orbr
Bs
145 z4s1g1
gebr
BC
iets gevlekt door wortels
160 z4s1g1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
10 strooisel
br
O
strooisellaag
25 z4s1
gr
XX
recente bovengrond
160 z4s1g1--> z5s1
lge/gr
C
iets gevlekt, geërodeerd sediment, scherpe ondergrens
165 z4s1
dgr
Ah
intacte podzolbodem
175 z4s1
lgr
loodzandkorrels E
185 z4s1
dzwbr
Bh
195 z4s1
orbr
Bs
210 z4s1
gebr
BC
220 z4s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
O
strooisellaag
Diepte in cm - mv
Textuur
Textuur
Humus
Humus
Kleur
Kleur
Insluitsels
Insluitsels
10 strooisel
br
90 z4s1
ge/br/gr loodzandkorrels E/B/C
gevlekt, verrommelde podzolbodem
150 z4s1
lge
smeltwaterafzetting
C
Vondst
Vondst
gevlekt, verrommelde podzolbodem
C
10 strooisel
Diepte in cm - mv
Vondst
Vondst
Vondst
Vondst
Boring 19
Diepte in cm - mv
Horizont
Opmerkingen
10 strooisel
Textuur
br
O
strooisellaag
15 z4s1
lgr
loodzandkorrels E
lijkt intact
20 z4s1
brgr
EB
lijkt intact
25 z4s1
Boring
21
Bh
lijkt intact
br/ge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
75 z4s1
lgr
loodzandkorrels E
90 z4s1
brgr
loodzandkorrels EB
100 z4s1
dzwbr
Bh
105 z4s1
dbr
Bs
120 z4s1
lorbr
150 z4s1
lge
enkel grindje
C
smeltwaterafzetting
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
O
strooisellaag
20 z5s1
dgr
Xx
opgebrachte verrommelde bovengrond
45 z4s1
ge
Xx
opgebrachte verrommelde bovengrond
60 z4s1
dzwbr/br
Bhx
gevlekt, verrommelde podzolbodem
65 z4s1
br/ge
B/C
gevlekt, verrommelde podzolbodem
80 z4s1
lbrge
BC
iets gevlekt, verrommeld
120 z4s1
ge
C
smeltwaterafzetting
Textuur
30 z4s1
Humus
60 z4s1
Humus
Kleur
Horizont
Opmerkingen
h1
dgr/gr
Xx
gevlekt, verstoorde bovengrond
lbr
Cx
verstoorde C-horizont
dbr
Bx
gevlekt, verstoorde podzolbodem
lge
C
smeltwaterafzetting
100 z5s1
or
C
roestlaag
120 z5s1
lge
C
smeltwaterafzetting
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv
23
Textuur
h2
Insluitsels
95 z4s1
22
Boring
BC
br
Diepte in cm - mv
Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
5 strooisel gr/br
XX
gevlekt, verrommelde laag
30 z4s1
orge
XX
gevlekt, lijkt C
45 z4s1
dbr/br
XX
gevlekt, verrommelde laag
55 z3s1
lgr
60 z3s1
dzwbr
Bh
70 z3s1
orbr
Bs
80 z3s1
lorbr
BC
100 z3s1
lge
C
goed gesorteerd, dekzand
Horizont
Opmerkingen
Textuur
Humus
Kleur
5 strooisel
loodzandkorrels E
Vondst
Vondst
Insluitsels
intacte podzolbodem
O
40 z4s1
br/ge
60 z4s1
lgr
80 z4s1
Vondst
O
10 z4s1
Diepte in cm - mv
Vondst
intacte podzolbodem
5 strooisel
50 z4s1
Boring
Insluitsels
dzwbr
Diepte in cm - mv
h3
Kleur
70 z4s1
20
Boring
Humus
h2
XX loodzandkorrels E
dzwbr
Bh
120 z4s1
grbr
XX
125 z4s1
dzwbr
Bh
150 z4s1
ge
C
gevlekt, verrommelde laag intacte podzolbodem verstoring, boor schoot weg, verm. boomwortel smeltwaterafzetting
Vondst
Boring 24
Diepte in cm - mv
Textuur
110 z4s1g1
Boring 25
Humus
10 strooisel
Diepte in cm - mv
Textuur
Kleur
Insluitsels
br
Horizont
Opmerkingen
h1
dbr/gr/or br/ge loodzandkorrels A/E/B/C
verrommelde podzolbodem, gestuit op grind
Humus
Kleur
Opmerkingen
5 strooisel
Vondst
O
Insluitsels
Horizont O
15 z4s1
gr/br
XX
gevlekt, recent verstoorde bovengrond
20 z4s1
orge
XX
gevlekt, lijkt C
30 z4s1
dbr/br
XX
gevlekt, verrommelde laag
45 z4s1
lgr
55 z4s1
dzwbr
Bh
65 z4s1
orbr
Bs
80 z4s1
lorbr
BC
95 z6g3
lge
C
zeer grove laag, smeltwaterafzetting
120 z3s1
lge
C
goed gesorteerd
loodzandkorrels E
intacte podzolbodem
Vondst