18.10. Archeologisch onderzoek Winfried.pdf
Tekst van het document
Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase Natuurbegraafplaats op Landgoed Winfried (Wapenveld, gemeente Heerde)
S.M. Koeman
Archeodienst Rapport 644
Onderzoeksmelding: 65417 In opdracht van: Natuurbegraven Nederland
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Colofon Titel: Auteur(s): Archeodienst Rapport: ISSN nummer: Versienummer: Onderzoeksmelding: Gemeente: Opdrachtgever: Foto’s en tekeningen: Plaats: Foto omslag: Autorisatie:
Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase: Natuurbegraafplaats op Landgoed Winfried (Wapenveld, gemeente Heerde) S.M. Koeman 644 1877-2900 1.0 (concept) 65417 Heerde Natuurbegraven Nederland Archeodienst BV, tenzij anders aangegeven Zevenaar Huize Winfried gezien vanuit het noordwesten Willem-Simon van de Graaf 12-03-2015
De kaft van dit rapport is in de vorm van de voor- en achterkant van een Romeinse dakpan waarop hondenpootafdrukken staan.
Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder bronvermelding. Archeodienst BV aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit onderhavig onderzoek of de gegeven adviezen. Archeodienst BV, Ringbaan-Zuid 8a, Postbus 297, 6900 AG Zevenaar, tel. 0316-581130, info@archeodienst.nl, www.archeodienst.nl
2
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Inhoudsopgave 1 Inleiding .....................................................................................5 1.1 1.2 1.3 1.4
Onderzoekskader ................................................................................................ 5 Onderzoeksdoel en vraagstellingen ...................................................................... 6 Ligging en huidige situatie plangebied ................................................................. 6 Toekomstige situatie plangebied .......................................................................... 6
2 Quickscan ...................................................................................7 2.1 2.2 2.3
Gemeentelijke verwachtingskaart ......................................................................... 7 Historie .............................................................................................................. 7 Conclusie en advies............................................................................................. 8
3 Booronderzoek ............................................................................9 3.1 3.2 3.2.1 3.2.2 3.2.3 3.2.4 3.3
Werkwijze ........................................................................................................... 9 Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens ................................................ 9 Deelgebied A (boring 1 t/m 6) ............................................................................. 9 Deelgebied B (boring 7 t/m 10) ........................................................................... 9 Deelgebied C (boring 11 t/m 16) ....................................................................... 10 Deelgebied D (boring 17 t/m 22) ...................................................................... 11 Archeologische interpretatie .............................................................................. 13
4 Conclusie .................................................................................. 15 4.1 4.2 4.3
Inleiding ........................................................................................................... 15 Conclusies / beantwoording van de onderzoeksvragen ........................................ 15 Advies .............................................................................................................. 15
Bijlage 1: Periodentabel Bijlage 2: Verklarende woordenlijst Bijlage 3: Afkortingenlijst Bijlage 4: Boorpuntenkaart Bijlage 5: Boorbeschrijvingen
3
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Administratieve gegevens Projectnaam
Landgoed-Winfried_Natuurbegraafplaats
Onderzoeksmelding
65417
Provincie
Gelderland
Gemeente
Heerde
Plaats
Wapenveld
Toponiem
Opdrachtgever
Groteweg 15 Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase (IVOV; booronderzoek) Natuurbegraven Nederland
Contactpersoon opdrachtgever
Dhr. W. Peters
Bevoegd gezag
Gemeente Heerde
Deskundige namens bevoegd gezag
Dhr. M. Wispelwey (regio-archeoloog Noord-Veluwe)
Uitvoerder
Archeodienst BV
Uitvoerders veldwerk
S.M. Koeman
Uitvoeringsdatum
05-03-2015
Beheer en plaats documentatie
Zevenaar Coördinaten zijn NW-NO-ZO-ZW
Type project
Geografische positie (x-y; in m)
Kaartbladnummer Huidig grondgebruik Oppervlakte plangebied
(x) 200.115 (y) 493.269 (x) 200.923 (y) 493.127 (x) 200.776 (y) 492.721 (x) 200.061 (y) 492.781 27E Grotendeels bos met in het oostelijke deel bebouwing met tuinen Ca. 37,8 ha
4
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
1 Inleiding 1.1
Onderzoekskader
In opdracht van Natuurbegraven Nederland heeft Archeodienst BV een Inventariserend Veldonderzoek, verkennende fase (IVO-O(verig); booronderzoek) uitgevoerd voor het plangebied op landgoed Winfried bij Wapenveld (gemeente Heerde, Fig. 1.1). Het onderzoek is uitgevoerd in het kader van de realisatie van een natuurbegraafplaats. Door de graafwerkzaamheden die hiermee gepaard gaan, kunnen eventueel in de ondergrond aanwezige archeologische resten verloren gaan.
Fig. 1.1: Het plangebied op de topografische kaart (bron: kadaster 2011).
In het bestemmingsplan ‘Buitengebied West’ zijn voor het plangebied verschillende archeologische dubbelbestemmingen vastgelegd (www.ruimtelijkeplannen.nl). Voor het grootste deel van het plangebied geldt de dubbelbestemming Waarde – Hoge archeologische verwachting en is onderzoek verplicht bij bodemingrepen groter dan 100 m2 en dieper dan 40 cm. De noordwestelijke randzone valt binnen de dubbelbestemming Waarde – Middelhoge archeologische verwachting waarvoor een onderzoeksplicht geldt voor bodemingrepen groter dan 1.000 m 2 en dieper dan 40 cm. In het westelijke en oostelijke deel van het plangebied zijn de twee zones aangegeven met de dubbelbestemming Waarde – Lage archeologische verwachting waarvoor geen onderzoeksplicht geldt. De inrichting van de toekomstige natuurbegraafplaats is nog niet bekend maar het is de bedoeling dat binnen het hele plangebied begravingen kunnen worden gerealiseerd. De bodemingrepen die nodig zijn voor begravingen zullen de genoemde ondergrenzen overschrijden waardoor archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Het onderzoek is uitgevoerd conform de gemeentelijke eisen en de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA), versie 3.3 (CCvD 2013). Voor de in dit rapport gebruikte geologische en archeologische tijdsaanduidingen wordt verwezen naar Bijlage 1. Afkortingen en jargon worden in Bijlage 2 en 3 uitgelegd.
5
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
1.2
Archeodienst BV
Onderzoeksdoel en vraagstellingen
Het doel van het verkennend booronderzoek is het toetsen van de archeologische verwachting volgens de gemeentelijke verwachtingskaart door de intactheid van de bodemopbouw vast te stellen. Om deze doelstelling te realiseren, zijn de volgende onderzoeksvragen opgesteld: Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? Wat is de specifieke archeologische verwachting van het plangebied en wordt deze bij het veldonderzoek bevestigd? In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische resten bedreigd door de voorgenomen ontwikkeling van het gebied? 1.3
Ligging en huidige situatie plangebied
Het plangebied betreft het landgoed Winfried en heeft een oppervlakte van ca. 37,8 ha. Het terrein ligt aan de Groteweg 15 ca. 300 m ten zuidwesten van de bebouwde kom van Wapenveld (Fig. 1.1). Het terrein wordt in het noorden begrensd door de Wapenveldseweg, in het oosten door de Groteweg en in het zuiden door het vakantiepark Groot Stokkert. De westgrens ligt ter hoogte van de Camping De Tonnenberg aan de Wapenveldseweg. Het landgoed is grotendeels ingericht als bosgebied. In het oostelijke deel is bebouwing aanwezig die bestaat uit de villa Huize Winfried en het koetshuis (Klein Winfried) met bijbehorende bijgebouwen en tuinen/grasvelden. In het westelijke deel van het plangebied komen relatief hooggelegen zandruggen voor tot ca. 15,5 – 17,5 m +NAP (Normaal Amsterdams Peil, www.ahn.nl). Vanaf deze zone met zandruggen loopt het maaiveld in westelijke richting geleidelijk af van ca. 12,5 tot 9,0 m +NAP. In het westelijke deel van het plangebied is een laagte aanwezig waar het maaiveld op ca. 7,0 – 7,5 m +NAP ligt. 1.4
Toekomstige situatie plangebied
Natuurbegraven Nederland is voornemens op het Landgoed Winfried een natuurbegraafplaats te realiseren. De natuurbegraafplaats heeft naast de functie van natuurbegraven het doel om de natuurwaarden van het gebied te behouden en waar mogelijk te versterken. In de loop van de jaren zullen verspreid over het terrein begravingen plaatsvinden. Binnen het plangebied zal een afwisseling van open en besloten ruimtes worden gecreëerd. De exacte inrichting van het plangebied is nog niet bekend.
6
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
2 Quickscan 2.1
Gemeentelijke verwachtingskaart
Op de gemeentelijke waarden- en verwachtingenkaart zijn zowel lage, middelhoge als hoge verwachtingszones binnen het plangebied aangegeven (Fig. 2.1). Deze verwachtingszones zijn gekoppeld aan de verschillende landschappelijke eenheden die voorkomen. Aan het droge dal in het noordwesten van het plangebied is een middelhoge verwachting toegekend. Langs het dal liggen volgens deze kaart laat-pleistocene lage stuifzandruggen (reliëf 2,0 – 5,0 m) waaraan een lage archeologische verwachting is toegekend (nr. 21). Ten oosten daarvan ligt een smeltwaterglooiing (hoge verwachting) waarbinnen in het Holoceen verstuiving heeft plaatsgevonden waarbij kleine duintjes zijn ontstaan (nr. 25, reliëf 0,5 – 2,0 m). In het westelijke deel ligt een laagte die in het Holoceen is uitgestoven (nr. 26) en waaraan vanwege de lage ligging een lage verwachting is toegekend.
Fig. 2.1: Het plangebied op de gemeentelijke verwachtingskaart van de gemeente Heerde (bron: Boshoven e.a. 2010).
2.2
Historie
Het plangebied is lange tijd als woeste grond (heidegebied) in gebruik geweest. Vanaf de negentiende eeuw kwam daar echter verandering in. Op dat moment kwamen door de verdeling van de historische marken veel heidegronden vrij die relatief goedkoop van de boeren kon worden opgekocht. Dit resulteerde in een nieuwe reeks van landgoederen op de overgang van de dekzandgronden naar de IJsselvallei. Met nieuwe landbouw- en bemestingstechnieken konden de arme zandgronden rendabel worden gemaakt. Ter hoogte van Wapenveld werd tussen 1850 – 1900 een landgoederenzone aangelegd bestaande uit zes verschillende landgoederen (Horst 2014). Eén daarvan is het landgoed Winfried dat tussen de beide Engelse landschapstuinen ligt van landgoed De Polberg in het noorden en landgoed De Dreef in het zuiden. Bij de ontginning van het gebied heeft de toenmalige eigenaar (dhr. Boele) de bovengrond tot een meter diep omgezet en vervolgens afgedekt met een laag klei om de vruchtbaarheid van de bodem te verhogen. Vervolgens werden bomen (met name grove den, maar soms ook gemengd met loofbomen) aangeplant en is een uitgestrekt bosgebied ontstaan. Later is het terrein ontwikkeld tot een landgoed (Horst 2014). 7
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
De eigenaar die het landgoed in 1900 in bezit kreeg, dr. Jan Zürcher, heeft het landgoed zijn naam gegeven en vernoemd naar een personage van een roman die hij had geschreven (Piët 2007). In 1912 werd het geheel verkocht als een landgoed van 36 ha groot met “Heerenhuis, 3 Woningen, Schuren, koude en warme Kassen, grooten Tuin met vele vruchtboomen, Wei- en Bouwland, Bosschen en Heidegrond” (Horst 2014). De nieuwe eigenaren hebben het landhuis Huize Winfried laten bouwen (zie afbeelding voorblad). De oorspronkelijke rietgedekte villa Oud Winfried is een aantal jaren daarna gesloopt (Piët 2007). 2.3
Conclusie en advies
Vanwege de grootschalige bodemverstoringen die op basis van de heideontginning in het verleden wordt verwacht, heeft de regio-archeoloog Noord-Veluwe (dhr. M. Wispelwey) een kleinschalig, verkennend booronderzoek geadviseerd om vast te stellen of de bodem inderdaad diep is omgezet. Omdat er nog geen inrichtingsplan is en het de bedoeling is om de optie open te houden om de begravingen over vrijwel de hele locatie te verspreiden, zijn op basis van het historisch landgebruik verspreid over het plangebied vier ‘proeflocaties’ geselecteerd voor het verkennende booronderzoek (Fig. 2.2, blauwe kaders): -
Deelgebied A: laatste zone die in gebruik was als heide aan het einde van de 19e – begin 20e eeuw Deelgebied B: ingericht als woonerf in het begin van de 20 e eeuw Deelgebied C: in gebruik als akker in het begin van de 20 e eeuw Deeglebied D: onderdeel van het bosareaal aan het einde van de 19e – begin 20e eeuw
Fig. 2.2: Het plangebied op de historische kaart (Bonneblad) uit het einde van de 19e – begin 20e eeuw (bron: www.watwaswaar.nl).
8
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
3 Booronderzoek 3.1
Werkwijze
Als uitgangspunt voor het verkennend booronderzoek is een boorgrid van 40 x 50 m gehanteerd (boordichtheid van 6 boringen per hectare). Vanwege de vorm is in de deelgebieden B en C afgeweken van dit standaardgrid (Tab. 3.1). Deelgebied
Oppervlakte
Boorgrid
Aantal boringen
A
1 ha
50 x 40 m
6
B
4.250 m2
60 x 30 m
4
C
8.460 m2
30 x 50 m
6
D
1 ha
40 x 50 m
6
Tab. 3.1: Overzicht van het aantal boringen per deelgebied.
In totaal zijn 22 boringen geplaatst met een Edelmanboor met een boordiameter van 7 cm. De boringen zijn doorgezet tot minimaal 20 cm in de C-horizont. Het opgeboorde sediment is verbrokkeld en versneden en geïnspecteerd op de aanwezigheid van archeologische indicatoren zoals houtskool, vuursteen en aardewerk. De boringen zijn beschreven conform de NEN 5104 en de bodemclassificatie volgens De Bakker en Schelling (1989). 3.2
Beschrijving en interpretatie van de boorgegevens
Voor de ligging van de boorpunten wordt verwezen naar Bijlage 4, de boorbeschrijvingen zijn te vinden in Bijlage 5. 3.2.1
Deelgebied A (boring 1 t/m 6)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied bestaat uit een afwisseling van zwak siltige, matig grove tot zeer grove zandlagen die plaatselijk zwak grindhoudend zijn. Op basis van het grove karakter van het sediment en de grindfractie zijn deze zandlagen geïnterpreteerd als smeltwaterafzettingen die zijn gevormd in de voorlaatste ijstijd, het Saalien (Laagpakket van Schaarsbergen, Formatie van Drente). Landschappelijk gezien ligt dit deelgebied op de grens van een dal dat in deze periode is gevormd in het westen en hogere ruggen in het oosten. Deze ruggen zouden (laatpleistocene) stuifduinen zijn. Het booronderzoek heeft echter geen aanwijzingen opgeleverd dat sprake zou zijn van stuifduinen. Bij stuifduinen worden fijnere en beter gesorteerde sedimentlagen verwacht en zou sprake kunnen zijn van een begraven (podzol)bodem. Binnen de maximale boordiepte van 1,8 m (boring 4) is geen begraven bodemprofiel aangetroffen. Onder een laag bosstrooisel van ca. 5 cm dik zijn gevlekte, verrommelde zandlagen aangetroffen tot 110 cm beneden maaiveld. In de verrommelde lagen is op basis van de kleuren geconcludeerd dat sprake is van een omgewerkte podzolbodem. In het sediment zijn duidelijk brokken E-horizont (lichtgrijs met loodzandkorrels), Bh-horizont (bruinzwart) en Bs-horizont (oranjebruin) herkend (Fig. 3.1). 3.2.2
Deelgebied B (boring 7 t/m 10)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied bestaat uit zwak siltig, matig fijn tot matig grof zand dat scherp aanvoelt en matig is gesorteerd. Op basis van deze kenmerken is het sediment geïnterpreteerd als een sneeuwsmeltwaterafzetting (Formatie van Boxtel) die is gevormd in de laatste ijstijd het Weichselien. Onder een laag bosstrooisel is een zwak humeuze, grijsbruine, homogene zandlaag aangetroffen van 25 cm dik die is geïnterpreteerd als een recente bovengrond. Vermoedelijk is deze laag ontstaan bij het gebruik als erf/tuin waarbij de bovengrond regelmatig is omgewerkt/verploegd. Daaronder zijn net als in deelgebied A gevlekte, verrommelde zandlagen aangetroffen, waarin de oorspronkelijke podzolbodem is herkend. In de zuidelijke helft van dit deelgebied reikt de bodemverstoring tot 110 cm beneden maaiveld (boring 8 en 10). In de noordelijke helft is de bodem 9
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
minder diep verstoord tot 70 – 80 cm beneden maaiveld. Ter plaatse van boring 7 is nog een restant van de oorspronkelijke podzolbodem herkenbaar in de vorm van een B- en BC-horizont. Hoewel de oorspronkelijke stratigrafie bewaard is gebleven, hebben deze bodemlagen wel een iets gevlekt uiterlijk wat erop wijst dat de podzolbodem is verstoord (Fig. 3.2).
Fig. 3.1: Opgeboorde sediment van boring 4.
3.2.3
Deelgebied C (boring 11 t/m 16)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied bestaat uit zwak siltig, matig grof zand dat scherp aanvoelt en matig is gesorteerd. Op basis van deze kenmerken is het sediment geïnterpreteerd als een sneeuwsmeltwaterafzetting (Formatie van Boxtel) die is gevormd in de laatste ijstijd het Weichselien. In dit deelgebied is net als ter plaatse van voormalige erf (deelgebied B) sprake van een vrij homogene bovengrond met een dikte van ca. 15 – 25 cm. Vermoedelijk is deze laag ontstaan bij het gebruik als akker waarbij de bovengrond regelmatig is omgewerkt/verploegd. Onder deze laag zijn verrommelde lagen aangetroffen waarin plaatselijk brokken van de oorspronkelijke podzolbodem zijn herkend. Brokken van de natuurlijke C-horizont zijn vrij hoog in het profiel waargenomen (binnen 30 – 50 cm) wat aangeeft dat de bodem sterk is omgewerkt. De bodemverstoring varieert 10
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
van 80 – 90 cm (boring 11, 14 en 15) tot 105 – 110 cm beneden maaiveld (boring 12, 13 en 16) (Fig. 3.3).
Fig. 3.2: Opgeboorde sediment van boring 7.
3.2.4
Deelgebied D (boring 17 t/m 22)
De natuurlijke ondergrond in dit deelgebied bestaat hoofdzakelijk uit zwak siltig, matig fijn tot matig grof zand dat scherp aanvoelt en matig is gesorteerd. Plaatselijk komen grove zandlagen voor zoals uiterst grof zand in boring 17 tussen 140 – 150 cm beneden maaiveld en zeer grof zand vanaf 110 cm beneden maaiveld in boring 21. De matig fijne tot matig grove zandlagen zijn geïnterpreteerd als sneeuwsmeltwaterafzettingen (Formatie van Boxtel) die zijn gevormd in de laatste ijstijd het Weichselien. De grovere zandlagen zijn vermoedelijk erosiemateriaal van de grovere smeltwaterafzettingen uit het Saalien die direct ten westen van dit deelgebied liggen. Net als in de andere deelgebieden is ook hier sprake van verrommelde podzolbodems. De bodemverstoring reikt gemiddeld tot 100 – 110 cm beneden maaiveld. Ter plaatse van boring 17 is de 11
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
bodem dieper verstoord tot 130 cm beneden maaiveld. In dit deelgebied is, afgezien van de hiervoor genoemde sterk verstoorde boring, de stratigrafie van de oorspronkelijke podzolbodem intact. De bodemhorizonten zijn echter duidelijk gevlekt en verrommeld tot diep in de C-horizont (Fig. 3.4). Dit is met name goed te zien in de gevlekte BC-horizont en de daaronder liggende laag waarin de BC-horizont is vermengd met C-materiaal en de overgangen tussen deze horizonten.
Fig. 3.3: Opgeboorde sediment van boring 13.
12
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Fig. 3.4: Opgeboorde sediment van boring 19.
3.3
Archeologische interpretatie
Uit het onderzoek blijkt dat de bodem bij de ontginning van de heide inderdaad diep is omgezet tot gemiddeld een meter beneden maaiveld. In deelgebied B en C is de bodem plaatselijk iets minder diep verstoord tot 70 à 90 cm beneden maaiveld. In deelgebied D is de oorspronkelijke stratigrafie van de podzolbodem nog goed bewaard gebleven maar hebben de horizonten wel een gevlekt uiterlijk en zijn dus verrommeld. Dat de stratigrafie van de podzolbodem nog herkenbaar is,geeft aan dat de bodem vermoedelijk één keer diep is geploegd bij de ontginning. In andere deelgebieden waar de bodem meer is vermengd en waar C-materiaal binnen een halve meter is aangetroffen zoals in deelgebied C is de bodem vermoedelijk meerdere malen diep omgewerkt. In een historische bron is aangegeven dat de bodem na de ontginning is afgedekt met een kleilaag om de bodem vruchtbaarder te maken, maar dat is niet bevestigd tijdens dit onderzoek. Kleiige of lemige brokken sediment of bodemlagen zijn niet aangetroffen.
13
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Het beeld dat op basis van dit booronderzoek is ontstaan, is dat de bodem op het landgoed grootschalig, diep is omgewerkt. De kans dat (deels) intacte bodemprofielen aanwezig zijn binnen het landgoed wordt klein geacht. Dit betekent dat de kans op de aanwezigheid van een intacte archeologische vindplaats ook klein is. Op basis hiervan wordt de archeologische verwachting voor het hele plangebied op laag gesteld.
14
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
4 Conclusie 4.1
Inleiding
Het doel van het inventariserend veldonderzoek was om de verwachting op basis van de gemeentelijke waarden- en verwachtingenkaart (Boshoven e.a. 2010) te toetsen. In paragraaf 4.2 wordt antwoord gegeven op de onderzoeksvragen zoals die voorafgaand aan het onderzoek zijn geformuleerd. In paragraaf 4.3 wordt een advies gegeven ten aanzien van archeologisch vervolgonderzoek. 4.2
4.3
Conclusies / beantwoording van de onderzoeksvragen
Wat is de opbouw van de ondergrond en is het bodemprofiel intact? In het westelijke deel van het plangebied (deelgebied A) is sprake van matig grove tot zeer grove zandige, grindhoudende smeltwaterafzettingen (Laagpakket van Schaarsbergen, Formatie van Drente). In de rest van het plangebied (deelgebied B t/m D) is het sediment fijner en bestaat uit matig fijn tot matig grof zand dat matig tot slecht is gesorteerd. Deze zandlagen zijn geïnterpreteerd als sneeuwsmeltwaterafzettingen (Formatie van Boxtel). In het zand zijn oorspronkelijk podzolbodems ontwikkeld. De podzolgronden zijn echter niet meer intact maar in verstoorde context teruggevonden. De bodemverstoring reikt gemiddeld tot een meter. Op enkele plaatsen is de bodemverstoring iets geringer en reikt tot 70 – 90 cm beneden maaiveld.
Wat is de archeologische verwachting van het plangebied en wordt deze bij het veldonderzoek bevestigd? Voor het plangebied gold grotendeels een hoge archeologische verwachting. In het noordwesten van het plangebied was een kleine zone met een middelhoge verwachting aanwezig. Ook waren in het westelijke en oostelijke deel van het plangebied twee kleinere zones aanwezig waarvoor een lage verwachting gold. Op basis van de aangetroffen bodemverstoringen wordt de middelhoge en hoge archeologische verwachting voor het plangebied naar laag bijgesteld.
In hoeverre worden eventueel aanwezige archeologische waarden bedreigd door de voorgenomen graafwerkzaamheden? Op basis van de aangetroffen bodemverstoring wordt de kans op de aanwezigheid van een intacte archeologische vindplaats klein geacht. De voorgenomen herinrichting van het landgoed tot natuurbegraafplaats vormt daarom geen bedreiging voor het archeologische bodemarchief. Advies
Op grond van de resultaten van het onderzoek acht Archeodienst BV een archeologisch vervolgonderzoek niet noodzakelijk. Bovenstaand advies vormt een zogenaamd selectieadvies. Met nadruk wijst Archeodienst BV erop dat dit selectieadvies nog niet betekent dat reeds bodemverstorende activiteiten of daarop voorbereidende activiteiten kunnen worden ondernomen. De resultaten van dit onderzoek zullen namelijk eerst moeten worden beoordeeld door de bevoegde overheid (gemeente Heerde), die vervolgens een selectiebesluit neemt. Het uitgevoerde onderzoek is op zorgvuldige wijze verricht volgens de algemeen gebruikelijke inzichten en methoden. Het archeologisch onderzoek is erop gericht om de kans op het aantreffen dan wel vernietigen van archeologische waarden bij bouwwerkzaamheden in het plangebied te verkleinen. Aangezien het onderzoek is uitgevoerd door middel van een steekproef kan echter, op basis van de onderzoeksresultaten, de aan- of afwezigheid van eventuele archeologische waarden niet met zekerheid gegarandeerd worden. Indien bij graafwerkzaamheden archeologische waarden worden aangetroffen dienen deze conform de Monumentenwet 1988, artikel 53, bij de minister gemeld te worden. Ook verdient het de aanbeveling de gemeente hierover in te lichten.
15
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Literatuur Bakker, H. de/J. Schelling, 1989² (1966): Systeem van de bodemclassificatie voor Nederland, Wageningen Boshoven, E.H., E. Goossens, S.W. Jager, L.J. Keunen, 2010: Archeologische monumentenzorg in de gemeente Heerde. RAAP-rapport 2146, Weesp. Centraal College van Deskundigen Archeologie, 2013: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA) Landbodems, versie 3.3. Gouda. Horst, M., N. Grupstra, J. Nitrauw, 2014: Landschapsbiografie Wapenveld. Cultuurland Advies. Kadaster, 2014: Topografische kaart 1: 10.000, Apeldoorn. Mulder, E.F.J. de/M.C. Geluk/I.L. Ritsma/W.E. Westerhof/T.E. Wong, 2003: De ondergrond van Nederland, Groningen. NEN (Nederlands Normalisatie Instituut), 1990: NEN-5104:1989 NL, Classificatie van onverharde grondmonsters. Nederlands Normalisatie Instituut, Delft. Piët, S., 2007: Winfried. Geschiedenis van een landgoed en zijn bewoners. Uitgeverij Bertholée Publishing House, Wapenveld. Websites http://www.ahn.nl (Actueel Hoogtebestand van Nederland) http://www.watwaswaar.nl (diverse historische kaarten) http://archis2.archis.nl/archisii/html/index.html (diverse kaarten, waaronder IKAW en AMK)
Lijst van afbeeldingen Fig. 1.1: Het plangebied op de topografische kaart (bron: kadaster 2011). ..................................5 Fig. 2.1: Het plangebied op de gemeentelijke verwachtingskaart van de gemeente Heerde (bron: Boshoven e.a. 2010). ..........................................................................................................7 Fig. 2.2: Het plangebied op de historische kaart (Bonneblad) uit het einde van de 19 e – begin 20e eeuw (bron: www.watwaswaar.nl). ......................................................................................8 Fig. 3.1: Opgeboorde sediment van boring 4. ...........................................................................10 Fig. 3.2: Opgeboorde sediment van boring 7. ...........................................................................11 Fig. 3.3: Opgeboorde sediment van boring 13. .........................................................................12 Fig. 3.4: Opgeboorde sediment van boring 19. .........................................................................13
Lijst van tabellen Tab. 3.1: Overzicht van het aantal boringen per deelgebied. .......................................................9
16
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Bijlage 1: Periodentabel
Archeodienst BV
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Bijlage 2: Verklarende woordenlijst
Archeodienst BV
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Archeodienst BV
Bijlage 3: Afkortingenlijst a f k o rt ing …1 …2 …3 …4 …g1 …g2 …g3 …h1 …h2 …h3 AD afb. A HN AM K AM S AM Z A RCHIS art. A SB AW A WG A WH BC BE bijv. BL blz B OT BP BR BS B TO B TV BV C 14 CA ca. CA A CA D CCvD Chr. CHW CIS cm CM A co n CRI CvA K d DA O drs. e .d. e.v. et al. etc. FE FeO2 FF FG Fig. G GE gem. gew. GEWICHT gg GIS GLS GN GP S GR GW Gs Gz1 Gz2 Gz3 Gz4 h ho h1 h2 h3 ha HK HL HT HU id IKA W INDET ing. IVO IVO-K IVO-O IVO-P IVO-V J JD K k KB W KER Kl km KNA
be t e k e nis zwak matig sterk uiterst zwak grindig matig grindig sterk grindig zwak humeus matig humeus sterk humeus A nno Do mini (datering na Christus) afbeelding A ctueel Ho o gtebestand Nederland A rcheo lo gische M o numenten Kaart directe C14-meting A rcheo lo gische M o numenten Zo rg A rcheo lo gisch Info rmatie Systeem artikel A rcheo lo gische Standaard B o o rbeschrijving A ardewerkco ncentratie gedraaid handgevo rmd B efo re Christ (datering vo o r Christus) B eige bijvo o rbeeld B lauw bladzijde Bot B efo re P resent (datering t.o .v. 'heden', zijnde 1950) B ruin B aksteen Onverbrand bo t Verbrand bo t B o uwvo o r Ko o lsto fdatering kalk circa Centraal A rcheo lo gisch A rchief Co mputer-aided Drafting (o f Design) Centraal Co llege van Deskundigen Christus Cultuur-Histo rische Waardenkaart Centraal Info rmatie Systeem centimeter Centraal M o numenten A rchief co ncreties Crino iden kalk Co llege do nker Defintief A rcheo lo gisch Onderzo ek do cto randus en dergelijke en verder et alii (en anderen) etcetera Ijzer/o er ro est (ijzero xide) Fo sfaat Fysisch Geo graaf/ Fysische Geo grafie Figuur Grind Geel gemiddeld gewicht gewicht go ed geso rteerd Geo grafisch Info rmatie Systeem Glas Gro en Glo bal P o sitio ning System Grijs gro ndwater grind siltig grind zwak zandig grind matig zandig grind sterk zandig grind uiterst zandig humeus ho ut zwak humeus matig
humeus sterk humeus hectare Ho utsko o l Hutteleem Ho ut Humus identiek aan Indicatieve Kaart van A rcheo lo gische Waarden Ondetermineerbaar ingenieur Inventariserend Veldo nderzo ek Inventariserend Veldo nderzo ek, karterende fase Inventariserend Veldo nderzo ek Overig Inventariserend Veldo nderzo ek P ro efsleuven Inventariserend Veldo nderzo ek, verkennende fase ja jo nger dan klei ko lo m B o uwkeramiek keramiek Kiezel kilo meter Kwaliteitsno rm Nederlandse A rcheo lo gie
a f k o rt ing Ks1 Ks2 Ks3 Ks4 KWA RTS Kz1 Kz2 Kz3 L l LB K LEE LIN Lz1 Lz3 m m² MA M C14 M FE M FOS mg M HK M HT M ICRO M LIT mm Mn MP mp M PF M Sc M TL mv M ZF n N NA P NEN nr. NV O o .a. OD OR ORG OX PA pag. plr pu P vA P vE RCE RD REC RI RO RZ S s sch sg SIKB SLK sph Stibo ka STN t a b. tel. temp TEX TOU V v Vk1 Vk3 VKL Vm vnr VST Vz1 Vz3 W WA B O WI WRO wo X(XX) Z Z Z1 Z2 Z3 Z4 Z5 Z6 zg Zk Zs1 Zs2 Zs3 Zs4 ZW
be t e k e nis klei zwak siltige klei matig siltige klei sterk siltige klei uiterst siltige Kwartsiet klei zwak zandig klei matig zandig klei sterk zandig leem licht Lineaire bandkeramiek Leer Lineair leem zwak zandig leem sterk zandig meter vierkante meter M aster o f A rts mo nster vo o r C14-datering ijzermo nster fo sfaatmo nster matig geso rteerd ho utsko o lmo nster ho utmo nster micro mo rfo lo gisch o nderzo ek litho lo gisch mo nster millimeter mangaan po llenmo nster meetpunt bo tanisch mo nster M aster o f Science metaal maaiveld (het lando ppervlak) zo ö lo gisch mo nster, 0,25 mmm nee no o rd No rmaal A msterdams P eil Nederlandse No rm nummer Natuurlijke versto ring o o st o nder andere o uder dan Oranje Organisch o xidatie P aars pagina plantenresten puin P lan van A anpak P ro gramma van Eisen Rijksdienst vo o r het Cultureel Erfgo ed Rijksdrieho ek systeem (landelijk co ö rdinatensysteem) Recente versto ring riet Ro o d Ro ze silt spo o r schelpenresten slecht geso rteerd Stichting Infrastructuur Kwaliteitsbo ring B o dembeheer (pro duktie-) slakken sphagnum Stichting vo o r B o demkartering natuursteen tabel telefo o n temperatuur Textiel To uw Veen vo ndst veen zwak kleiig veen sterk kleiig Huttenleem/verbrande leem veen mineraalarm vo ndstnummer Vuursteen veen zwak zandig veen sterk zandig west Wet A lgemene B epalingen Omgevingsrecht Wit Wet Ruimtelijke
Ordening wo rdtelrest o nbekend zand zuid zand uiterst fijn zand zeer fijn zand matig fijn zand matig gro f zand zeer gro f zand uiterst gro f zegge zand kleiig zand zwak siltig zand matig siltig zand sterk siltig zand uiterst siltig Zwart
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Bijlage 4: Boorpuntenkaart
Archeodienst BV
Boorpuntenkaart
493500
200500
493500
200000
1
3
5
? 6 ? ? 2 A 4 ? ? ? 19
21
493000
7
?8 9 ? B? 10 ? 493000
17
??? 18 D 20 22 ??? 12
? 14 16 ? 13 C?15? ? ?
492500
492500
11
200000
200500
Legenda
±
Plangebied
? Verstoord tot 130 cm -mv ? Verstoord tot 100 - 110 cm -mv ? Verstoord tot 70-90 cm -mv Achtergrond: Luchtfoto © AeroGRID 1m via ESRI
0
60
120
240 m
65417-Landgoed Winfried_IVO-V
65417 IVO-V Natuurbegraafplaats Landgoed Winfried
Bijlage 5: Boorbeschrijvingen
Archeodienst BV
Boorbeschrijvingen
Project
65417-Landgoed-Winfried-IVO-V
Datum
5-3-2015
Beschreven door
Susanne Koeman
Boortype
Edelmanboor 7 cm
Boring 1
Boring 2
Boring 3
Boring 4
Boring 5
Boring 6
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
5 bosstrooisel
Horizont
Opmerkingen
110 z4s1
br/lgr/ge
loodzandkorrels
E/B/C
gevlekt, verrommelde laag , scherpe ondergrens
130 z4s1g1
lge
fe1
C
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
5 bosstrooisel
E/B
gevlekt, verrommelde laag
B/C
gevlekt, verrommelde laag
C
slecht gesorteerd, scherp zand
fe1
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
dgr/lgr/br
110 z5s1
dbr/orbr/ge
115 z6s1g1
lge
fe1
130 z5s1
lge
Kleur
Humus
loodzandkorrels
5 bosstrooisel orbr/dbr/ge
80 z4s1
lgr/brzw
110 z4s1
orbr/dbr/ge
130 z4s1
lge
Kleur
Humus
B/C
gevlekt, verrommelde laag
E/B B/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
fe1
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
loodzandkorrels
5 bosstrooisel 70 z5s1
orbr/brzw/gr loodzandkorrels
E/B
gevlekt, verrommelde laag
dbr/orbr/ge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
150 z5s1g1
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
180 z4s1
wi
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
Humus
Kleur
fe1
Insluitsels
5 bosstrooisel orbr/dbr/ge loodzandkorrels
E/B/C
gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
120 z5s1g1
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
130 z6s1g1
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
Humus
Vondst
XX
110 z5s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
110 z5s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
40 z4s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
70 z5s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
Kleur
fe1
Insluitsels
5 bosstrooisel
XX
110 z5s1
ge/dbr/orbr
130 z5s1g1
lge
fe1
B/C
gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Vondst
Boorbeschrijvingen Boring 7
Boring 8
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
Kleur
30 z3s1
h1
grbr
50 z3s1
h1
lgr/brzw
9
10
11
vrij homogeen, recente bovengrond
E/Bh
gevlekt, verrommelde laag
Bs/Bh
iets gevlekt, verrommeld
70 z3s1
lorbr
BC
iets gevlekt, verrommeld
90 z3s1
lge
fe1
C
matig gesorteerd, scherp zand
130 z4s1
lge
fe1
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
5 bosstrooisel
XX
homogeen, recente bovengrond
80 z3s1
brzw/orbr/geloodzandkorrels
E/B
110 z3s1
lge/orbr
B/C
gevlekt gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
130 z3s1
lge
C
matig gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
h1
Humus
Kleur
Insluitsels
5 bosstrooisel
60 z4s1
ge/lbr
C/Xx
80 z4s1
brzw/orbr/geloodzandkorrels
E/B/C
120 z4s1
lge
fe1, enkel grindje C
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Opmerkingen
5 bosstrooisel
Horizont XX
homogeen, recente bovengrond
50 z4s1
ge/orbr
B/C
gevlekt, verrommelde laag
80 z4s1
lgr/brzw/orbrloodzandkorrels
E/B
110 z4s1
ge/orbr
B/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
130 z4s1
lge
fe1, enkel grindje C
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
5 bosstrooisel 20 z4s1
h1
50 z4s1 80 z4s1 120 z4s1
h1
Vondst
XX grbr
h1
Vondst
homogeen, recente bovengrond gevlekt, verrommelde laag met Cmateriaal gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
XX
Humus
Vondst
XX grbr
Diepte in cm - mv Textuur
h1
Vondst
XX grbr
30 z4s1
Boring
Opmerkingen
XX
dbr/brzw
30 z4s1
Boring
loodzandkorrels
Horizont
55 z3s1
30 z3s1
Boring
Insluitsels
Horizont XX
grbr
XX
recente bovengrond
ge/lbr
XX/C
orbr/brzw/lgrloodzandkorrels
E/B
gevlekt, verrommeld C-materiaal gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
lge
C
matig gesorteerd, scherp zand
fe1
Vondst
Boorbeschrijvingen Boring 12
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
20 z4s1
Boring 13
14
50 z4s1
h1
grbr
80 z4s1
h1
dbr/lgr/ge
XX
loodzandkorrels
E/B/C
XX
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Opmerkingen
Humus
5 bosstrooisel
B/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
enkel humusbandjeC
Diepte in cm - mv Textuur
Horizont
dgr
loodzandkorrels
XX
recente bovengrond vrij homogene, recente bovengrond, scherpe ondergrens
40 z4s1
h1
grbr
XX
h1
dbr/brzw/lgr loodzandkorrels
E/B/BC
105 z4s1
lge/lbr
C/Xx
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
120 z4s1
lge
C
matig gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
Humus
Kleur
fe1
Insluitsels
10 bosstrooisel
B/C
gevlekt, verrommelde laag
orbr/brzw/lgrloodzandkorrels
E/B/BC
90 z4s1
lge/lbr
C/Xx
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
120 z4s1
lge
fe1
C
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
5 bosstrooisel h1
80 z4s1
h1
120 z4s1 Diepte in cm - mv Textuur
Humus
Vondst
XX ge/br
h1
Vondst
XX
70 z4s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
recente bovengrond homogeen, recente bovengrond, scherpe ondergrens
wi
50 z4s1
16
loodzandkorrels
br/lbr/orge fe1
30 z4s1
Boring
Opmerkingen
150 z4s1
50 z4s1
15
Horizont
110 z4s1
30 z4s1
Boring
Insluitsels
XX dgr
20 z4s1
Boring
Kleur
5 bosstrooisel
Vondst
XX grbr
XX
recente bovengrond
ge/lbr
XX/C
br/brzw/lgr loodzandkorrels
E/B
gevlekt, verrommeld C-materiaal gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
lge
fe1
C
matig gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
5 bosstrooisel
XX
30 z4s1
dgr
XX
recente bovengrond
35 z4s1
ge
C/Xx
iets gevlekt, verrommelde laag
loodzandkorrels
70 z4s1
orbr/ge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
90 z4s1
orbr/brzw/lgrloodzandkorrels
E/B/BC
110 z4s1
lge/lbr
C/BC
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
130 z4s1
lge
C
matig gesorteerd, scherp zand
fe1
Vondst
Boorbeschrijvingen Boring 17
Boring 18
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
19
20
21
Opmerkingen
E/B/C
130 z4s1
brgr/ge
XX/C
gevlekt, verrommelde podzolbodem gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
140 z4s1
lge
C
matig gesorteerd, scherp zand
150 z6s1
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
160 z4s1
orge
fe2
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Kleur
Insluitsels
Horizont
Opmerkingen
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
5 bosstrooisel lgr/lbr
loodzandkorrels
E/Xx
gevlekt, verrommelde laag
h3
brzw
Bh
lijkt intact
60 z4s1
h2
br/orge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
90 z4s1
h2
br
Bs
100 z4s1
lbr/ge
110 z4s1
lge
130 z4s1
wi
Humus
Kleur
fe1
Insluitsels
5 bosstrooisel
BC/C
iets gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
C
matig gesorteerd, scherp zand
C
matig gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
E/Xx
gevlekt, verrommelde laag
h2
lgr/lbr brzw
Bh
lijkt intact
60 z3s1
loodzandkorrels
h1
dbr/br
B
gevlekt, verrommelde laag
90 z3s1
br
BC
105 z3s1
lbr/lge
BC/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
120 z3s1
lge
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
Humus
Kleur
fe1
Insluitsels
5 bosstrooisel
E/Xx
gevlekt, verrommelde laag
h2
lgr/lbr brzw
Bh
lijkt intact
80 z4s1
h1
br/ge
B/C
100 z4s1
lbr/lge
120 z4s1
wi
Humus
loodzandkorrels
fe1
Kleur
Insluitsels
lgr/lbr
loodzandkorrels
5 bosstrooisel 30 z4s1
Vondst
XX
40 z4s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
40 z3s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX
45 z4s1
Diepte in cm - mv Textuur
Vondst
XX br/gr/zw/orgeloodzandkorrels
30 z4s1
Boring
Horizont
100 z4s1
30 z4s1
Boring
Insluitsels
25 bosstrooisel
40 z4s1
Boring
Kleur
BC/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Horizont
Opmerkingen
XX E/Xx
gevlekt, verrommelde laag
40 z4s1
h2
brzw
Bh
lijkt intact
80 z4s1
h1
dbt/br
Bh/B B/C
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
C
slecht gesorteerd, scherp zand
110 z4s1
br/lorge
130 z5s1
wi
fe1
Vondst
Boorbeschrijvingen Boring 22
Diepte in cm - mv Textuur
Humus
Kleur
Insluitsels
5 bosstrooisel 20 z4s1
Horizont
Opmerkingen
XX E/Xx
gevlekt, verrommelde laag
25 z4s1
h2
lgr/lbr brzw
loodzandkorrels
Bh
lijkt intact
30 z4s1
h1
dbr/orbr
Bh/B
gevlekt, verrommelde laag
40 z4s1
dbr
B
iets gevlekt, verrommelde laag
60 z4s1
orbr/ge
B/C
gevlekt, verrommelde laag
80 z4s1
br/lorge
BC/C
fe1
100 z4s1
lge/lbr
C/Xx
gevlekt, verrommelde laag gevlekt, verrommelde laag, scherpe ondergrens
120 z4s1
wi
C
slecht gesorteerd, scherp zand
Vondst