Raadsvoorstel Vaststellen Erfgoedvisie Heemstede 2025-2030.pdf

Raadsbesluit Raadsvergadering: 27 november 2025

Zaaknummer Team Portefeuillehouder Openbaarheid

: 1279593 : Welzijnszaken Heemstede : A.M.C.E. Stam : Actief openbaar

Onderwerp Vaststellen Erfgoedvisie Heemstede 2025-2030

Kernboodschap De Erfgoedvisie Heemstede 2025-2030 vormt de basis en het kader voor nieuw erfgoedbeleid voor het fysieke domein. Centraal in de visie staat het behouden, beschermen en benutten van erfgoed. Er komen nieuwe beschermingsvormen, die meer ruimte geven voor flexibiliteit en individuele vrijheid voor eigenaren. Het college stelt voor de Erfgoedvisie vast te stellen. Om sneller nieuwe beschermingsvormen in te voeren en erfgoed te inventariseren en aan te wijzen, wil het college extra geld vrijmaken. Het gaat om incidenteel € 80.000 in 2026 en € 90.000 in 2027. De uitvoering van de Erfgoedvisie start in 2026.

Besluit B&W 1. In te stemmen met de Erfgoedvisie Heemstede 2025-2030. 2. De raad voor te stellen de Erfgoedvisie Heemstede 2025-2030 vast te stellen. 3. De raad voor te stellen voor de uitvoering van de erfgoedvisie incidenteel budget beschikbaar te stellen van € 80.000 in 2026 en € 90.000 in 2027. 4. Het voorstel voor te leggen aan de commissie Ruimte om advies te geven aan de raad.

Besluit raad De raad van de gemeente Heemstede; gelezen het voorstel van burgemeester en wethouders van 7 oktober 2025

pagina 1 van 9

Besluit: 1. De Erfgoedvisie Heemstede 2025 vast te stellen. 2. Voor uitvoering van de erfgoedvisie incidenteel budget beschikbaar te stellen van € 80.000 in 2026 en € 90.000 in 2027. De raad voornoemd,

de griffier,

de voorzitter,

K. Millenaar

F. Binnendijk

pagina 2 van 9

Wettelijke grondslag Juridisch en beleidskader ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Erfgoedwet en Omgevingswet: deze maken samen een integrale bescherming van het cultureel erfgoed mogelijk Woonvisie 2023-2027: hierin staan de ambities voor wonen in Heemstede Visie-op-hoofdlijnen Omgevingsvisie Heemstede 2040 Omgevingsvisie Heemstede 2040 (in oktober 2025 in de raad) Cultuurnota ‘Cultuur de verbindende factor 2022-2024’ en de nieuwe in 2025 vast te stellen cultuurnota Uitvoeringsprogramma college 2022-2026

Bevoegdheid De raad is bevoegd tot het vaststellen van de Erfgoedvisie Heemstede op grond van hoofdstuk IX (artikel 147-159) van de Gemeentewet.

Bestuurlijke achtergrond In het ‘Uitvoeringsprogramma college 2022-2026’ is opgenomen dat het college in 2023 start met een proces om tot nieuw of aangepast erfgoedbeleid te komen. In december 2023 heeft de commissie Ruimte ingestemd met het plan van aanpak voor een erfgoedvisie. Vervolgens is in 2024 de uitvoering gestart. Op beleidsmatig niveau is er een directe samenhang tussen de Erfgoedvisie en de Cultuurnota, die naar verwachting eveneens in het vierde kwartaal van 2025 wordt voorgelegd aan de raad. Hierbij is voor erfgoed een knip gemaakt tussen de fysieke (‘harde’) kant en de sociale (‘zachte’) kant. In de Erfgoedvisie gaat het om het fysiek behouden, beschermen en benutten van erfgoed, zoals karakteristieke gebouwen, historische weg- en waterwegen en groenstructuren. In de Cultuurnota komt onder andere de beleving van erfgoed aan bod; hierbij valt te denken aan de historische ervaring die erfgoed kan oproepen, het contact met het verleden, en de sociale functie en betekenis van erfgoed voor de lokale samenleving (een belangrijk onderdeel van het Europese Verdrag van Faro). Daarnaast is er een relatie met de Omgevingsvisie. In oktober 2024 heeft de raad de visie-ophoofdlijnen Omgevingsvisie Heemstede 2040 vastgesteld. Deze wordt nader uitgewerkt in de Omgevingsvisie 2040. In mei 2025 gaf de raad de ontwerp-Omgevingsvisie vrij voor inspraak.

De Omgevingsvisie 2040 wordt een paraplu waaronder verschillende onderdelen van sectoraal beleid vallen. De Erfgoedvisie zal na vaststelling dan ook deel uitmaken van de Omgevingsvisie 2040 voor Heemstede. In 2023 is de Woonvisie vastgesteld. Bij het behoud van erfgoed hebben we oog voor de doelstellingen in de Woonvisie, zoals ruimte voor nieuwe ontwikkelingen. Ook is er een relatie met de Woonvisie omdat het wonen in erfgoed een van de vormen van benutting ervan is. pagina 3 van 9

Motivering De Erfgoedvisie richt zich op materieel onroerend erfgoed en geeft het kader en de basis voor het nieuwe erfgoedbeleid. De gemeente hecht aan het behoud van erfgoed; dit is onderdeel van de identiteit en het dorpse karakter van Heemstede en draagt bij aan het prettige woonklimaat. Hoe dit erfgoed te beschermen, benutten en zo te behouden voor de toekomst, beschrijft de Erfgoedvisie. Belangrijk onderdeel van het beleid is het invoeren van nieuwe beschermingsvormen. Naast het al bestaande gemeentelijk monument zijn dat: beschermd dorpsgezicht, karakteristiek bouwwerk, karakteristiek gebied en waardevolle structuur. Hiermee kan het erfgoed in Heemstede een passende bescherming krijgen, die al naar gelang de situatie zwaarder of lichter is. Met meer beschermingsvormen voor erfgoed kunnen we tegelijkertijd meer vrijheid bieden voor individuele eigenaren. Om snelheid en een inhaalslag te kunnen maken bij het inventariseren en aanwijzen van erfgoed, en voor de benodigde expertise hierbij, is het voorstel voor de jaren 2026 en 2027 incidenteel budget vrij te maken.

Argumenten De Erfgoedvisie geeft de basis en kaders voor het beleid voor (nieuw aan te wijzen) erfgoed Het uitgangspunt is met de dubbele doelstelling van meer beschermingsvormen tegelijkertijd meer individuele vrijheid te bieden voor eigenaren. De visie rust op vier pijlers: 1. Opnemen van het bestaande aangewezen erfgoed en erfgoedbeleid verwerken in de omgevingsvisie en het omgevingsplan 2. Ontwikkelen van nieuw gemeentelijk erfgoedbeleid 3. (Verder) op orde brengen van de uitvoering 4. Bevorderen van de waardering voor cultureel erfgoed onder eigenaren Door meer variëteit in beschermingsvormen ontstaat meer flexibiliteit De focus van het beleid ligt op het behoud van het beeld van Heemstede door het regelen van nieuwe vormen van bescherming op gebiedsniveau en het tegengaan van de afbreuk aan de karakteristieken. Het gaat om de volgende beschermingsvormen voor fysiek cultureel erfgoed: Bescherming Zwaarder Lichter

Objectgericht Gemeentelijk monument (bestaat al) Karakteristiek bouwwerk (nieuw)

Gebiedsgericht Beschermd dorpsgezicht (nieuw) Karakteristiek gebied (nieuw) Waardevolle structuur (nieuw)

Veranderende omgang met erfgoed leidt tot meer behoefte aan het behoud ervan In het verleden is in Heemstede al erfgoed als zodanig aangewezen. Naast rijks- en provinciale monumenten gaat het om 58 gemeentelijke monumenten (en nog 2 waarvan de (juridische) procedure nog niet geheel is afgerond). De meeste gemeentelijke monumenten zijn in de afgelopen 20 jaar in een aantal tranches aangewezen: 32 in het jaar 2005; 17 in 2009/2010; 6 in 2015 (omzetting van provinciaal naar gemeentelijk monument) en in 2018 nog 2 panden uit de wederopbouwperiode. Daarnaast is in 2007 1 object aangewezen.

pagina 4 van 9

De aanwijzing van monumenten in het verleden betekent echter niet dat we nu ‘klaar’ zijn. Meer belangstelling voor het verleden, het voortschrijden van de tijd, een bredere opvatting (en waardering) van erfgoed kunnen leiden tot ‘nieuwe’ monumenten. De Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek (HVHB) heeft monumentwaardige panden in Heemstede in kaart gebracht, maar waarvoor mogelijk niet altijd de gemeentelijke monumentenstatus de meest passende vorm van bescherming is. Met het nieuwe instrumentarium kunnen we eveneens in tranches met de inzichten en opvattingen van nu nieuw erfgoed een passende bescherming geven. Overigens is het uiteindelijke aanwijzen van beschermd erfgoed een bevoegdheid van het college. Het college maakt daarbij een belangenafweging. Onderdeel van die afweging is onder andere, naast het belang van het behoud van erfgoed en natuurlijk het belang van de eigenaar, ook het belang van het ruimte laten voor ontwikkelingen om maatschappelijke doelstellingen te realiseren. Na vaststelling van de Erfgoedvisie volgt aanpassing van de Erfgoedverordening In de Erfgoedvisie worden adviezen en aandachtspunten voor aanpassing van de Erfgoedverordening gegeven. De aanpassingen vinden in twee fases plaats. De eerste fase is een spoedige aanpassing in 2026, waarin onder andere instrumenten voor handhaving en de nieuwe beschermingsvormen worden opgenomen.

De tweede fase gaat in bij het ingaan van het omgevingsplan (voor 2032); dan gaan alle regels voor de fysieke leefomgeving van de erfgoedverordening naar het omgevingsplan. De aanpassing van de erfgoedverordening wordt altijd apart aan de raad voorgelegd, zodat de raad daarover ook een apart besluit kan nemen. Als de Erfgoedverordening is aangepast kunnen objecten en structuren een passende bescherming krijgen. Voor dat traject van inventariseren en aanwijzen, maken we een participatieplan; eigenaren worden voorafgaand aan besluitvorming betrokken. Als een besluit tot aanwijzing volgt dan staat dit uiteraard ook open voor bezwaar en beroep. Voor expertise en snelheid is inhuur nodig Omdat de gemeente na 2010, op enkele ‘losse’ monumentaanwijzingen na, niet meer in de breedte onderzoek heeft gedaan naar nieuw potentieel erfgoed is een inhaalslag nodig. Een goede bron zijn de deskundigenrapporten die in opdracht van de HVHB zijn opgesteld. Daarnaast is een bredere inventarisatie aan de hand van de nieuwe beschermingsvormen zeer wenselijk. Voor de vereiste expertise en ook om snelheid te maken, is het inhuren van externe capaciteit in 2026 en 2027 noodzakelijk.

Hierbij gaat het om incidentele capaciteit voor het definiëren van de nieuwe instrumenten, het inventariseren van potentieel nieuw erfgoed in 2026 en voor het daadwerkelijke aanwijzen (inclusief de benodigde object- en gebiedsbeschrijvingen en verplicht in te winnen adviezen) in 2027. De kosten hiervoor worden geschat op € 80.000 (2026) en € 90.000 (2027). Voor de structurele kosten vragen we geen extra budget De structurele kosten bestaan uit reguliere ‘losse’ monumentaanwijzingen en extra toezicht en handhaving bij erfgoed. De reguliere toezicht en handhaving zijn wettelijke taken die we moeten uitvoeren. Als de inspecteurs van Bouw- en Woningtoezicht constateren dat plichten voor erfgoed niet worden nagekomen, treden zij hiertegen op (voor zover hiervoor instrumenten zijn). Op handhavingsverzoeken wordt ook gehandeld. We verwachten de extra toezicht en handhaving binnen het bestaande budget te kunnen opvangen. Mocht uit monitoring en evaluatie van de Erfgoedvisie blijken dat extra middelen nodig zijn, voor een actieplan voor toezicht en handhaving bij erfgoed, dan wordt op dat moment een apart voorstel ter besluitvorming voorgelegd aan de raad. pagina 5 van 9

De kosten van de Erfgoedvisie staan in onderstaand overzicht Het voorstel is voor de eerdergenoemde incidentele kosten (in totaal € 140.000 voor inhuur van expertise en snelheid in 2026 en 2027) budget beschikbaar te stellen. De overige structurele kosten zullen we voor zover mogelijk dekken uit bestaand budget en capaciteit. Begroting extra kosten naar jaar in € Incidentele kosten: Inhuur expertise, maatwerk en snelheid - gewenst - incidenteel Inventariseren gebieden en objecten - gewenst - incidenteel Aanwijzen beschermd erfgoed - gewenst - incidenteel Structurele kosten Uitvoeren actieplan toezicht & handhaving - extra - structureel Stelpost Twee monumenten per jaar n.a.v. aanvragen - verplicht - structureel Stelpost Bijeenkomsten, info-materiaal - gewenst - structureel Totaal kosten (incidenteel)

2026

2027

2028

2029

2030

50.000

30.000

90.000

(binnen bestaand budget)

80.000

90.000

De erfgoedvisie heeft raakvlakken en deels overlap met de nieuwe cultuurnota Hierbij gaat de erfgoedvisie over de fysieke ‘harde’ kant van erfgoed en de cultuurnota over de sociale ‘zachte’ kant. Het gemeenschappelijke kader van deze Erfgoedvisie en de nieuwe Cultuurnota is het uitgangspunt dat Heemstede inzet op beschermen, behouden en benutten van erfgoed. Dat doen we zowel fysiek als in een minder tastbare vorm, die in de cultuurnota aan bod komt. Voor het behoud van erfgoed is het relevant om, voor zover nodig, de bewustwording van en waardering voor erfgoed onder inwoners te bevorderen. En ook bij het benutten van erfgoed speelt soms het publiek een rol; denk aan een gebruiksfunctie van een monument waarbij inwoners hier ook van kunnen genieten. Een voorbeeld zijn de concerten die Stichting Podia Heemstede in (o.a.) De Oude Kerk en de Pinksterkerk organiseert en waarbij inwoners naast muziek ook van het erfgoed kunnen genieten.

pagina 6 van 9

Kanttekeningen, risico’s en beheersmaatregelen Ter verduidelijking, immaterieel erfgoed valt niet onder de Erfgoedvisie. Bij immaterieel erfgoed gaat het om niet tastbare zaken die herinneren aan het verleden, zoals gewoontes, kennis en gebruiken. Denk bijvoorbeeld aan rituelen en feesten, ambachten of verhalen, muziek, dialecten, recepten. Voor zover dit van toepassing is voor Heemstede, valt dit onder de eerdergenoemde ‘zachte’ kant van de cultuurnota en is er ook een verband met evenementen, die onder economie vallen. De Erfgoedvisie biedt nog geen bescherming aan monumenten. In de uitvoeringsagenda is wel een planning opgenomen om een voortvarend vervolg te geven aan de visie, waarbij eerst de beschermingsvormen juridisch geregeld moeten worden in een aangepaste erfgoedverordening, waardoor het erfgoed een passende bescherming kan krijgen. Bij het eventueel aanwijzen van nieuw beschermd erfgoed maakt het college een belangenafweging, waarbij er een goede balans moet zijn tussen behouden en ontwikkelen. Deze afweging kan leiden tot een ander besluit dan ‘bewaren’.

Duurzaamheid Het behoud van bouwwerken, gebieden en structuren is van zichzelf duurzaam. Maar oudere gebouwen zijn vaak minder duurzaam omdat ze minder goed geïsoleerd zijn en minder klimaatbestendig. Verduurzaming is een thema waar de Erfgoedvisie aandacht voor heeft. Zo gaan we onderzoeken of een aanpassing van de subsidieregeling voor (gemeentelijke) monumenteneigenaren nodig is. Dan kan het bijvoorbeeld gaan om verduurzaming van erfgoed. Daarnaast valt te denken aan begeleiding bij aanvragen van bestaande algemene verduurzamingssubsidies en meer voorlichting aan eigenaren over verduurzaming. Als er een relevante subsidie beschikbaar is voor erfgoed en verduurzamen, dan communiceren we dit actief. Klimaatadaptatie, de energietransitie en circulariteit leiden tot noodzakelijke wijzigingen in de schaarse fysieke leefomgeving en bij het maatwerk voor ons erfgoed nemen we dit in ogenschouw.

Financiën Financiële consequenties Aan de uitvoering van de Erfgoedvisie zijn, zoals opgenomen in de tabel hierboven, kosten verbonden voor toezicht en handhaving, communicatie en monumentaanwijzingen. De inschatting is dat deze kosten betaald kunnen worden binnen het bestaand budget. Mocht dit niet passen dan komt het college tijdig terug bij de raad voor aanvullende middelen indien strikt noodzakelijk. Het aanpassen van de erfgoedverordening voeren we eveneens uit binnen het bestaande budget. Voor het definiëren van nieuwe beschermingsvormen, het inventariseren, beschrijven en waarderen en het daadwerkelijk aanwijzen van nieuw erfgoed zijn extra incidentele middelen nodig. Deze budgetten worden verwerkt in de begroting van 2026 en 2027. In onderstaande tabel zijn deze financiële consequenties van uitvoering van de Erfgoedvisie opgenomen. pagina 7 van 9

Begroting extra kosten naar jaar* Incidentele kosten per jaar

2026

2027

€ 80.000

€ 90.000

2028

2029 -

2030 -

-

Samenwerking en communicatie Samenwerking Voorafgaand aan het opstellen van de concept Erfgoedvisie is een startgesprek gevoerd met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek, waarbij de vereniging input heeft geleverd. De concept Erfgoedvisie is voorgelegd aan een brede externe leesgroep. Deze bestond uit erfgoedinstellingen (Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek, Bond Heemschut, Cuypersgenootschap) en eigenaren van rijks-, provinciale en gemeentelijke monumenten in Heemstede. Onder deze eigenaren vielen ook organisaties als stichting Stadsherstel en een woningcorporatie) en de vier buitenplaatsen aan de Herenweg. Daarnaast heeft ook de Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit (voorheen welstandscommissie) meegelezen. Deze externe ‘leesronde’ heeft waardevolle reacties opgeleverd die zoveel mogelijk zijn verwerkt in de Erfgoedvisie. Zie voor een overzicht van de reacties en wat we hiermee hebben gedaan bijlage 2. De verdere participatie vindt vooral plaats bij de uitvoering van de Erfgoedvisie. Sommige acties zijn meer technisch en intern van aard (zoals het stroomlijnen van de gemeentelijke monumentenlijst). Afhankelijk van de zwaarte van de actie wordt een participatieplan gemaakt, zoals bij het inventariseren, waarderen, selecteren en (eventueel) aanwijzen van ‘nieuw’ erfgoed. Bij dit proces volgen we het principe van meerstemmigheid.

We betrekken verschillende stakeholders die ook vanuit verschillende perspectieven hun inbreng hebben. Dit wordt verder uitgewerkt in het participatieplan, dat wordt vastgesteld door het college of de raad (afhankelijk van de bevoegdheid, bij het aanwijzen van erfgoed ligt die bij het college). Goede communicatie en participatie zijn op dat moment belangrijk. Want voor eigenaren en/of organisaties kan het overgaan tot een monument of andere beschermingsvorm impactvol zijn. Hierbij hebben natuurlijk belanghebbenden een stem en ook inwoners en relevante organisaties worden aan de voorkant betrokken. Hoe deze communicatie en participatie vorm krijgt, werken we verder uit bij de start van de afzonderlijke acties. Daarbij zal in het bijzonder aandacht zijn voor eigenaren van objecten of gebieden die mogelijk een vorm van bescherming krijgen. Daarnaast is er bij de aanwijzingsprocedure met name aandacht voor de eigenaren en volgen we uiteraard de wettelijke regels (zoals o.a. vastgelegd in de erfgoedverordening). Het uiteindelijke besluit om al of niet erfgoed te beschermen en in welke vorm neemt het college, dat daarbij de verschillende belangen afweegt en bepaalt welk belang het zwaarste weegt.

Communicatie Zoals opgemerkt ligt het zwaartepunt van participatie en communicatie bij de uitvoering van de verschillende acties. We willen inwoners, organisaties en andere belanghebbenden informeren over het belang van erfgoed en het proces van aanwijzen en beschermen, draakvlak creëren voor de keuzes van erfgoedbeleid en kennis en verhalen ophalen uit de gemeente.

pagina 8 van 9

Geïnteresseerden die hun e-mailadres hebben doorgegeven, houden we op de hoogte via een email-nieuwsbrief. Van deze verzendlijst maken we ook gebruik om geïnteresseerden te betrekken bij de vervolgacties. Na vaststelling van de Erfgoedvisie volgt een bericht via de gemeentelijke kanalen (HeemstedeNieuws, website, sociale media), met daarbij ook de uitnodiging zich aan te melden voor de e-mailnieuwsbrief. Bij het inventariseren en aanwijzen van nieuw erfgoed worden inwoners, organisaties en belanghebbenden betrokken. We zetten in op een mix van communicatiemiddelen, zoals onder andere de gemeentepagina in de lokale krant, website, nieuwsbrief en sociale media, digitale bewonersbrief. Dit gebruiken we om mensen te enthousiasmeren en op de hoogte te houden. Zoals opgemerkt is er bij de aanwijzingsprocedure (uiteraard) in het bijzonder aandacht voor de eigenaren en volgen we de wettelijke regels (zoals o.a. vastgelegd in de erfgoedverordening). Participatie en communicatie vullen elkaar kortom aan en overlappen deels. Waar een actie uit de Erfgoedvisie veel impact kan hebben en/of complex is maken we een participatieplan. We zetten een mix aan communicatiemiddelen in om belanghebbenden en inwoners te betrekken en/of informeren.

Planning/uitvoering Op hoofdlijnen ziet de planning er als volgt uit: Vaststellen Erfgoedvisie (1e fase) Gewijzigde Erfgoedverordening in raad Inventariseren ‘nieuw’ erfgoed Aanwijzen ‘nieuw’ erfgoed Actieplan toezicht en handhaving erfgoed Erfgoedregels van erfgoedverordening naar omgevingsplan (2e fase)

november 2025 februari/maart 2026 2026 2026 / 2027 2028 2029-2030

Bijlage(n) 1. Erfgoedvisie Heemstede 2025 2. Overzicht van reacties op de concept Erfgoedvisie met vermelding wat er met de reactie is gedaan 3. Samenvatting Erfgoedvisie

pagina 9 van 9