Cultuurnota Cultuur de verbindende factor 2022-2024.pdf

Cultuurnota Cultuur de verbindende factor 2022-2024

Voorwoord Theater, muziek, kunstbeoefening, educatie, monumenten, cultuurgeschiedenis: Heemstede heeft een rijk cultureel leven. Dat is iets om trots op te zijn en om te koesteren. Want cultuur brengt jong, oud, beoefenaars en consumenten bij elkaar, zet aan tot denken, roept emoties op en zorgt voor ontspanning. Kortom: ook de cultuur maakt dat het zo prettig wonen is in Heemstede. Wat goed is willen we behouden en zo mogelijk versterken. Met dat uitgangspunt was het de bedoeling in 2020 een geactualiseerde versie van de cultuurnota 2016-2019 te maken. Maar in 2020 zette de coronacrisis de wereld op zijn kop, met ook voor de cultuursector grote gevolgen. In Heemstede is een breed coronaherstelplan gemaakt, waarin uiteraard de culturele sector ook de nodige aandacht krijgt. De maatregelen waarmee we in Heemstede de cultuursector steunen, zijn verwerkt in deze geactualiseerde nota. De nota beschrijft hoe we ervoor zorgen dat we het goede culturele klimaat in ons dorp behouden, ook na corona. We willen dat cultuur laagdrempelig en voor iedereen toegankelijk is en blijft. De acties in het kader van het coronaherstelplan ondersteunen dit streven. Natuurlijk spelen inwoners, culturele organisaties, ondernemers en gemeente ook samen een rol hierin. Als gemeente richten we ons vooral op het bieden van basisvoorzieningen en het stimuleren van cultuurbeleving.

We zorgen dat de voorwaarden aanwezig zijn voor een bloeiend cultureel leven en brengen partijen met elkaar in contact. Natuurlijk liggen er uitdagingen voor ons. De ambities moeten passen binnen het budget dat beschikbaar is. Onze inzet is: wat goed gaat willen we voor de komende periode behouden, met daarnaast ruimte voor veranderingen. Zodat onze inwoners en bezoekers gebruik kunnen maken van een veelzijdig, kleurrijk, breed en inspirerend cultuuraanbod. Bij het opstellen van deze cultuurnota is er overleg en afstemming geweest met de verschillende partners die in Heemstede in de culturele sector actief zijn. We hopen dat u met ons tot de conclusie komt dat dit heeft geleid tot een mooie en evenwichtige cultuurnota voor de komende periode. Met heel veel plezier en trots bied ik u dan ook deze cultuurnota, getiteld ‘Cultuur de verbindende factor 2022-2024’ aan.

Sjaak Struijf Wethouder Cultuur

2

Inhoudsopgave Inleiding

4

Hoofdstuk 1 Cultuurbehoud

5

Hoofdstuk 2 Cultuurparticipatie

8

Hoofdstuk 3 Cultuureducatie

13

Hoofdstuk 4 Versterken cultuurhistorisch besef

16

Hoofdstuk 5 overzicht kosten

18

Bijlage 1 Gemeentelijke monumenten

19

Bijlage 2 Geschiedenis en bodemarchief Heemstede

20

Bijlage 3 Archeologische Waardenkaart

28

Bijlage 4 Procedure besluitvorming archeologisch onderzoek

40

3

Inleiding De gemeente streeft met het cultuurbeleid naar meer integratie van cultuur in de samenleving Dat willen we bereiken door het cultuurhistorisch besef van de inwoners en de deelname aan cultuur te bevorderen. En dat doen we door verbinding te leggen tussen de verschillende cultuuruitingen (zoals voorstellingen, kunst en monumenten) en door verbindingen aan te brengen tussen cultuur en verschillende andere disciplines (zoals onderwijs en recreatie). Op deze wijze proberen we de inwoners van Heemstede bewust in contact met cultuur te brengen. In december 2015 heeft de gemeenteraad de Cultuurnota “Verbinding met én door Cultuur” voor de periode 2016-2019 vastgesteld. Het cultuurbeleid is geformuleerd vanuit de gedachte dat cultuur kan bijdragen aan de ontplooiing en de verrijking van mensen. Ook menen wij dat cultuur, en met name het deelnemen aan culturele activiteiten en het bezoeken van voorstellingen, een belangrijke bindende werking voor de lokale samenleving heeft. Het Heemsteedse cultuurbeleid is onderverdeeld in 3 pijlers Dit zijn de pijlers: 1. Cultuurbehoud 2. Cultuurparticipatie 3. Cultuureducatie Deze worden in hoofdstuk 1 tot en met 3 behandeld. Daarnaast wordt in hoofdstuk 4 apart aandacht besteed aan de partners die een bijdrage leveren aan het versterken van het cultuurhistorisch besef in Heemstede. Tot slot staat in hoofdstuk 5 het financiële overzicht.

In deze notitie wordt het huidige beleid dat in de Cultuurnota “Verbinding met én door Cultuur” is opgenomen geëvalueerd Waarbij we per pijler een antwoord geven op de vragen “Wat willen we?”, “Wat is er al/wat doen we al?” en “Wat gaan we (extra) doen?” in de periode 2022-2024. Indien nodig wordt een aanpassing van de beleidsdoelstellingen weergegeven. Hierbij staan we op het standpunt “wat goed gaat moeten we zeker niet veranderen”. Daarnaast is het huidige cultuurbudget leidend. De Cultuurnota “Cultuur de verbindende factor 2022-2024” is er voor iedereen Voor jong of oud, van professionals tot amateurs. Het maakt niet uit. Deze Cultuurnota is er voor iedereen die zich betrokken voelt bij het culturele leven in Heemstede.

4

Hoofdstuk 1 Cultuurbehoud Wat willen we? In samenwerking met verschillende partners uit het veld het cultureel erfgoed breder onder de aandacht brengen van de inwoners van Heemstede met als doel om het erfgoed voor de toekomst te beschermen/behouden. Wat is er al/wat doen we al? Hieronder volgt een overzicht van de activiteiten en projecten die we al op het gebied van cultuurbehoud doen: •

Gemeentelijke Monumentenlijst Sinds 2005 heeft de gemeente een Gemeentelijke Monumentenlijst. Op deze lijst staan op dit moment 57 gemeentelijke monumenten. Zie voor het proces voor aanwijzing tot gemeentelijk monument en voor het totale overzicht bijlage 1.

•

Subsidie restauratie/onderhoud gemeentelijke monumenten Eigenaren kunnen op grond van de Bijzondere verordening incidentele subsidies gemeentelijke monumenten een subsidie aanvragen van maximaal € 5.000 per jaar voor restauratie en onderhoud van het gemeentelijke monument. Hierbij is sprake van een cofinanciering. In totaal is hier jaarlijks een subsidie van € 15.000 beschikbaar. In de afgelopen periode zijn door o.a. de volgende monumenteneigenaren subsidies aangevraagd: Monument Herenweg 61 Kerklaan 15 Raadhuisplein 3 Blekersvaartweg 24 Totaal

Restauratie/onderhoud Herstel klompenhok Plaatsen luiken Herstel fundering Vervangen kozijn

Subsidie € 5.000 € 2.787 € 5.000 € 1.367 € 14.154

•

Grafstenentuin op Algemene begraafplaats In deze tuin worden na ruiming van het graf de stenen geplaatst met een grote architectonische of (cultuur)historische waarde. Op dit moment staan er 21 grafstenen in de Grafstenentuin.

•

Archeologische erfgoed/waardenkaart Wettelijk is vastgesteld dat projecten met een omvang kleiner dan 100 m2 zijn vrijgesteld van archeologisch onderzoek. Gemeenten mogen hiervan afwijken. Een en ander is verwerkt in een Archeologische Waardenkaart Heemstede. Deze waardenkaart hanteert een indeling in zes verschillende zones of categorieën. Van elk van deze categorieën is bepaald vanaf welke planomvang (oppervlakte en diepte) rekening gehouden moet worden met het (laten) uitvoeren van archeologisch onderzoek. In bijlage 2 treft u een overzicht aan van de landschappelijke ontstaans- en ontwikkelingsgeschiedenis. De Archeologische waardenkaart Heemstede is als bijlage 3 opgenomen. Tevens treft u een toelichting op de kaart aan. Indien een grondroerende werkzaamheid op grond van de Archeologische waardenkaart noopt tot een archeologisch onderzoek, is sprake van een voorgeschreven besluitvormingsproces. Voor een overzicht van deze procedure verwijzen wij u naar bijlage 4. Bij dit besluitvormingstraject dient het college zich te laten adviseren door een seniorarcheoloog. Deze dienstverlening kopen wij sinds 2011 in bij NMF Erfgoedadvies (voorheen Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland).

5

•

Archeologisch Depot De provincie Noord-Holland heeft de wettelijke taak om een archeologisch depot in stand te houden waar vondsten worden opgeslagen met het oog op behoud, onderzoek en toegankelijkheid. Archeologische vondsten uit Heemstede zijn/worden daar opgeslagen. Het depot maakt onderdeel uit van het Centrum “Het huis van Hilde” in Castricum. Daar is tevens een permanente tentoonstelling te zien over de archeologie en de bewonersgeschiedenis van Noord-Holland. De archeologische vondsten uit Heemstede zijn daar te vinden.

•

Archieven Sinds 1 oktober 2000 bestaat er een samenwerkingsverband tussen de gemeente Heemstede en het Noord-Hollandsarchief in Haarlem voor het beheer van de gemeentelijke historische archieven. Het gemeentelijk archief is sindsdien overgebracht naar Haarlem

•

Informeren eigenaren monumenten De bescherming van ons cultureel erfgoed is gebaat bij een goede informatievoorziening. Daarom worden de eigenaren van de monumenten geïnformeerd over voor hen belangrijke informatie, zoals financiële regelingen. In 2018 heeft zo’n bijeenkomst in de Burgerzaal plaatsgevonden.

Wat gaan we (extra) doen? •

We actualiseren de Gemeentelijke Monumentenlijst. Dit doen we in samenwerking met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek en andere partijen.

•

Bezien wordt of de Archeologische Waardenkaart Heemstede (incl. toelichting) én het besluitvormingstraject betreffende de grondroerende werkzaamheden in overleg met NMF Erfgoedadvies herijkt moet worden én in lijn gebracht moet worden met de Omgevingswet.

•

Door voortschrijdend inzicht blijven de grafstenen met een grote architectonische of (cultuur) historische waarde van geruimde graven in situ bewaard. Dit doet de geschiedenis meer recht aan dan het verplaatsen van de stenen naar de grafstenentuin. Dit doen we in samenwerking met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek en een funerair deskundige. In de nabije toekomst wordt onderzocht of de begraafplaats ook meer een parkfunctie kan krijgen. Deze parkfunctie kan bijdragen aan een verbrede mogelijkheid van bezoek. Niet alleen om de doden te eren of geliefde overledenen te bezoeken, maar ook een passief recreatieve manier, zoals wandelen, boeken lezen, natuur en park bekijken. Naast bijeenkomsten voor uitvaarten zijn er door de begraafplaats verspreid over het hele jaar ook andere bijeenkomsten gepland en georganiseerd. De verschillende bijeenkomsten, herdenkingen en vieringen op een rij: - Moederdag (tweede zondag in mei) - Vaderdag (tweede zondag in juni) - Veteranendag (zaterdag rond 29 juni) - Open monumentendagen (tweede weekend van september) - Lichtjes avond (medio november) - Weekend van de Begraafplaats (landelijke actie).

•

We continueren de mogelijkheid om een subsidie aan te vragen voor restauratiewerkzaamheden/onderhoud aan een gemeentelijk monument.

6

•

We organiseren in de komende periode een informatiebijeenkomst voor bewoners/eigenaren van de Heemsteedse monumenten. Dit doen we samen met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek, NMF Erfgoedadvies en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.

•

We stellen in de komende periode een Kerkenvisie op. Dit doen we samen met een extern adviesbureau. Om dit mogelijk te maken is een subsidie van € 25.000 ontvangen van het Ministerie van OCW.

7

Hoofdstuk 2 Cultuurparticipatie Wat willen we? Meer inwoners gebruik laten maken van het culturele aanbod in Heemstede Wat is er al/wat doen we al? Hieronder volgt een overzicht van de activiteiten en projecten die we al op het gebied van cultuurparticipatie doen: •

Podiumaanbod in Heemstede Stichting Podia Heemstede Sinds 2005 organiseert de Stichting Podia Heemstede het podiumaanbod in Heemstede. Op deze wijze wordt gestreefd naar een afstemming van de podiumprogrammering in de gemeente en de omliggende theaters. Met als doel dat de verschillende podia elkaar kunnen versterken/aanvullen. De Stichting Podia Heemstede ontvangt hiervoor een gemeentelijke subsidie van € 100.000. Heemsteedse KunstKring De Heemsteedse KunstKring (HKK) is een vereniging met 375 leden. De leden kunnen jaarlijks een keuze maken uit een ruim aanbod van circa veertig voorstellingen, variërend van toneel, dans, muziek en cabaret. Aanvullend biedt de HKK vanaf 12 opstapplekken in Heemstede busvervoer aan naar de theaters. Hiervan wordt door meer dan 30% van de leden gebruik gemaakt. Naast dit aanbod organiseert de HKK ook leuke excursies naar musea, tentoonstellingen en andere interessante culturele manifestaties. De HKK reikt om de twee jaar de Minervaprijs uit aan een cultureel initiatief. Tevens is er inmiddels een juniorprijs in het leven geroepen en daarmee besteedt de HKK dus ook aandacht aan de jeugd. De gemeente ondersteunt de activiteiten van de HKK door een jaarlijkse subsidie beschikbaar te stellen. Daarnaast maakt de HKK gebruik van de Burgerzaal voor de presentatie van het komende theaterseizoen.

Stichting Vier het Leven De landelijke Stichting Vier het Leven verbindt mensen op hoge leeftijd met de maatschappij door op regelmatige basis sociaal-culturele activiteiten te organiseren. Dit doet de stichting door ouderen persoonlijk te begeleiden naar theater- en filmvoorstellingen, concerten en musea. Hierdoor worden de drempels die kwetsbare ouderen tegenhouden om de deur uit te gaan weggenomen. Sinds enkele jaren is de Stichting Vier het Leven ook actief in Heemstede. Gemiddeld komen er zo’n 150 aanmeldingen vanuit Heemstede. Jaarlijks ontvangt de stichting een incidentele subsidie van € 1.000.

•

Cultuurparticipatie Welzijnswerk Het aanbod van het Heemsteedse Welzijnswerk is gericht op verschillende doelgroepen, van jong tot oud. In De Luifel worden onder andere cultuuractiviteiten georganiseerd gericht op ontmoeten. In de Pauwehof (in samenwerking met de Diaconie van de Protestantse Kerk) vinden diverse activiteiten plaats, gericht op 75-plussers, zoals tekenen, dans en beeldhouwen.

•

Betrekken van inwoners (alle leeftijden) bij invulling aanbod Het is van groot belang om te weten wat de inwoners van Heemstede vinden van het culturele aanbod. Past dit bij de wensen van de inwoners. Daarom is in samenwerking met verschillende maatschappelijke- en culturele partners in 2017 een enquête gehouden.

8

Circa 2.500 huishoudens hebben deze enquête ontvangen. Circa 800 huishoudens hebben de enquête ingevuld. Geconcludeerd kan worden dat veel Heemstedenaren geïnteresseerd zijn in kunst en cultuur. Er valt echter nog veel te winnen wat betreft de bekendheid met het aanbod en de betrokken organisaties in Heemstede. Hoewel een overgrote meerderheid van de respondenten aangeeft geen culturele activiteiten te missen, is er een aantal suggesties gegeven waarmee het aanbod kan worden gegeven, te weten op het gebied van muziek en meer aanbod voor kinderen (Bibliotheek). De betrokken organisaties hebben in reactie op de resultaten aangegeven dat zij met de uitkomsten uit de enquête aan de slag gaan. •

Cultureel Platform Heemstede Sinds 2016 was een Cultureel Platform in Heemstede (o.a. orkesten, koren, WIJHeemstede en Bibliotheek) actief. Doel hiervan is o.a. meer inzicht te krijgen van elkaars aanbod en waar mogelijk kruisbestuiving te creëren. In het verleden zijn al meerdere dwarsverbanden gelegd, zoals gezamenlijke optredens, optreden bij de bibliotheek.

•

Beeldende kunst in Heemstede De gemeente probeert op lokaal niveau de nodige randvoorwaarden te scheppen voor de Heemsteedse kunstenaars om hun beroep te kunnen uitoefenen. Kunstlijn De gemeente neemt sinds jaren deel aan de jaarlijkse georganiseerde (regionale) Kunstlijn. In het kader van de Kunstlijn stellen beeldende kunstenaars uit de regio tijdens het eerste weekend van november hun ateliers open voor publiek. Om dit mogelijk te maken ontvangt de Kunstlijn een structurele subsidie. Kunstbeurs Heemstede In het voorjaar organiseert de Stichting Kunstbeurs Heemstede al jaren de Kunstbeurs. Tijdens deze Kunstbeurs is gedurende het weekend sprake van exposities en performances. Het doel is om beeldende kunst aan een zo breed mogelijk publiek te tonen en de kunstenaars in de gelegenheid te stellen om werk te verkopen. Er komen zo’n 2.500 mensen op dit evenement af. Jaarlijks verzoekt de stichting een incidentele subsidie van € 500. Exposities in raadhuis Kunstenaars kunnen een verzoek doen om te mogen exposeren in het raadhuis (publiekshal/Burgerzaal). Doel van deze expositie is, net als bij de Kunstlijn en Kustbeurs, meer bekendheid te geven aan de verschillende kunstenaars en de inwoners in aanraking te laten met de verschillende kunstuitingen. In het pré-coronajaar 2019 hebben de volgende exposities plaatsgevonden:

Exposities Burgerzaal 2019 Marisca en Astrid (jan-mrt) Werkdag BV (april-mei) Ton van Ierschot (juni-aug.) Expositie Reddingsbrigade (september) Roze Kunstlijn (okt-nov) Scott Bronfman (december)

Exposities Publiekshal 2019 Eric Coolen (januari) Paulien Boldingk (feb-mrt) Bob v.d. Mik (april-sept.) Roze Kunstlijn (okt-nov.)

Gebleken is dat het aantal bezoekers per opening sterk kan verschillen.

9

Uitlenen gemeentelijke kunstcollectie De gemeente heeft een ruime collectie (schilderijen en objecten) in eigendom. Deze werken hangen in het raadhuis en andere gemeentelijke panden. Daarnaast wordt het uitgeleend aan WIJ Heemstede en verzorgingshuizen. •

Gemeentelijke atelierruimtes De gemeente heeft vijf ateliers in het “Hildebrandhuis” in eigendom. De huidige kunstenaars werken in het atelier en sommige geven daar ook les. Het is een hecht kunstenaarsgezelschap. Gedurende het Kunstlijnweekend zijn de meeste ateliers open. Er vindt weinig doorstroming van kunstenaars plaats.

•

Amateurkunstverenigingen Onder amateuristische kunstbeoefening verstaan we: het uitoefenen van een kunstvorm in het kader van vrijetijdsbesteding. Heemstede heeft een gevarieerd aanbod van amateurkunstverenigingen, waaronder orkesten en koren. Niet alleen bieden deze verenigingen aan de Heemsteedse inwoners de gelegenheid zich actief met amateurkunst bezig te houden, maar leveren zij via optredens een bijdrage aan de mogelijkheid van passieve participatie. Om dit mogelijk te maken zijn goede repetitie- en uitvoeringsruimten van groot belang. Tevens is betaalbaarheid een zorg, om bezoekers een laagdrempelig tarief te kunnen rekenen.

•

Minimabeleid Gebleken is dat sommige ouders afzien van muziekles voor hun kinderen. Dit vanwege de relatief hoge kosten die gemoeid zijn met de muzieklessen van niet-gesubsidieerde muziekscholen. Om te voorkomen dat kinderen wegens financiële redenen niet kunnen deelnemen, bieden we in voorkomende gevallen ondersteuning via ons minimabeleid.

Wat gaan we (extra) doen? •

Kunst en Cultuur dragen bij aan preventie van zorg, aan ontwikkeling en verrijking van mensen, maar ook aan hun sociale en maatschappelijke participatie. Daarom blijven we stimuleren dat er meer verbindingen worden gelegd tussen de verschillende organisaties op het vlak van Cultuur en organisaties vanuit het brede, Sociale Domein (welzijn, zorg, werk en onderwijs). Het is onze ambitie om te bevorderen dat Cultuur niet alleen onze inwoners verrijkt op cultureel vlak, maar hen ook verbindt op maatschappelijk en sociaal vlak.

•

We gaan de Stichting Vier het Leven jaarlijks structureel subsidiëren met € 1.000 voor de dienstverlening aan de Heemsteedse kwetsbare ouderen.

•

We steunen de Stichting Kunstbeurs Heemstede met een jaarlijkse structurele subsidie van € 500 voor het organiseren van de Kunstbeurs in Heemstede.

•

We zetten de mogelijkheid om te kunnen exposeren in het raadhuis (Burgerzaal/Publiekshal) voort; slechts in uitzonderlijke gevallen wordt nog een opening georganiseerd.

•

We gaan het Cultureel Platform Heemstede nieuw leven inblazen en indien nodig aanvullen met andere partners (o.a. jeugd). Daarnaast starten we met een digitaal cultureel platform, waarop inwoners online alle activiteiten kunnen vinden die in Heemstede door culturele (of

10

andere) organisaties worden georganiseerd. (Zie hieronder bij ‘Extra maatregelen als gevolg van coronacrisis’). •

We gaan deze periode gebruiken om wederom een enquête naar het culturele aanbod in Heemstede te houden en de resultaten gaan we vergelijke met de enquête uit 2017.

•

We gaan het gemeentelijke atelierbeleid de komende periode herijken, waardoor meer doorstroming plaatsvindt, zodat ook jongere kunstenaars aan bod komen. Denk hierbij aan tijdelijke in plaats van permanente huurovereenkomsten. Echter, de huidige afspraken met de zittende huurders worden gerespecteerd. Tevens wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheid van een “broedplaats” waarbinnen verbindingen worden gelegd met andere terreinen, zoals sport en onderwijs. Hierbij wordt gekeken naar de huidige locatie, maar ook naar andere locaties in Heemstede.

•

We blijven ons inzetten om samen met de Heemsteedse orkesten te zoeken naar geschikte repetitie- en uitvoeringsruimte. Daarnaast gaan we met hen in gesprek om de mogelijkheid te onderzoeken naar betaalbare tickets (laagdrempelig tarief voor de bezoekers) en welke mogelijkheden de orkesten kunnen bieden binnen ons minimabeleid (zoals muzieklessen, in bruikleen geven van instrumenten).

Extra maatregelen als gevolg van coronacrisis De coronacrisis heeft de culturele sector sterk geraakt. Daarom treffen we extra maatregelen om de culturele infrastructuur in Heemstede te behouden en versterken. Deze maatregelen worden voor 2022 bekostigd vanuit het extra budget dat het Rijk beschikbaar heeft gesteld om de negatieve gevolgen van de coronacrisis voor de cultuursector te bestrijden. •

Digitaal cultureel platform Digitalisering geeft de sector de kans om de toekomstbestendigheid te vergroten en (nog) beter aan te sluiten bij de wensen van het publiek. Inwoners kunnen zich zo online oriënteren op het complete aanbod van voorstellingen, producties en activiteiten in Heemstede. Het digitaal platform kan een plek worden waar cultuuraanbieders en inwoners elkaar digitaal kunnen ontmoeten, samenkomen en allerlei activiteiten met elkaar kunnen doen. Het kan ook een middel zijn om digitale cultuuruitingen te organiseren en live te streamen. De culturele partners zijn nauw betrokken bij het opzetten van het platform. Voor het bouwen van het platform is in 2021 €30.000 gereserveerd. Voor hosting, onderhoud en doorontwikkeling reserveren we een budget van €10.000 per jaar.

•

Jaarlijks terugkerend cultureel evenement Via een jaarlijks te organiseren evenement kunnen inwoners kennis maken met alle vormen van cultuur die de gemeente Heemstede te bieden heeft. Het biedt de mogelijkheid elkaar te ontmoeten, samen van cultuur te genieten én om bezoekers te verleiden meer gebruik te maken van het Heemsteedse cultuuraanbod. Uitgangspunt is dat de culturele partners het evenement gezamenlijk organiseren. De gemeente zal het initiatief waar mogelijk faciliteren. Om het evenement financieel mogelijk te maken stellen we jaarlijks een subsidie beschikbaar van maximaal € 15.000.

•

Laagdrempelige subsidieaanvraag voor kleine culturele initiatieven Voor het organiseren van activiteiten is het mogelijk een beroep te doen op het bestaande budget voor burgerinitiatieven. Niet alle culturele initiatieven voldoen aan de voorwaarden die hiervoor gelden. Het is daarom ook mogelijk op grond van de Algemene subsidieverordening Heemstede een waarderingssubsidie van €250 of €500 beschikbaar te stellen. Bij deze subsidie worden de activiteiten van een instelling gewaardeerd, waarbij geen verband bestaat tussen de kosten die de instelling maakt en de subsidie die zij ontvangt. De

11

waarderingssubsidie is aan te vragen zonder al te veel administratieve rompslomp. Voor deze subsidie stellen we een budget van maximaal €10.000 per jaar beschikbaar.

12

Hoofdstuk 3 Cultuureducatie Wat willen we? Een goede informatieverstrekking en voorlichting aan de Heemsteedse inwoners kan bijdragen aan de bevordering van het cultureel historisch besef én aan het besef dat het een belangrijke maatschappelijke waarde vertegenwoordigt waar aandacht aan moet worden gegeven.

Wat is er al/wat doen we al? Hieronder volgt een overzicht van de activiteiten en projecten die we al op het gebied van cultuureducatie doen: •

Fiets- en wandelroutes De verschillende fietsroutes en wandelroutes langs de Heemsteedse historische buitenplaatsen, kunst in de openbare buitenruimte én Begraafplaats/Groenendaal zijn voor veel inwoners (en onderwijs) een aantrekkelijke educatieve kennismaking met het cultureel erfgoed.

•

Lokale Omroep Voor Heemstede vervult Haarlem105 RTV de functie van lokale omroep. Haarlem 105 RTV geeft aandacht aan de gebeurtenissen in Heemstede. Behalve honderden berichten over gebeurtenissen in Heemstede op de website, app, tekstTV, Twitter en Facebook is Haarlem 105 RTV ruim vertegenwoordigd op TV en radio, met bijzondere aandacht voor Cultuur en Educatie. Om dit mogelijk te maken ontvangt Haarlem 105 RTV en subsidie van € 15.000.

•

Open Monumentendagen Jaarlijks organiseert de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek de Open Monumentendagen in Heemstede. Deze dagen vallen samen met de Nieuwe Inwonersdag. Gedurende dit weekend zijn verschillende erfgoederen open (Oude Kerk, Raadhuis, Begraafplaats en verschillende buitenplaatsen). Op deze locaties vinden die dagen rondleidingen, maar ook optredens van de Heemsteedse orkesten/koren plaats.

•

Lidmaatschap Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen Sinds 2016 zijn we lid van de Stichting Kastelen, Buitenplaatsen en Landgoederen. Deze stichting bundelt alle relevante informatie over kastelen, buitenplaatsen en landgoederen en maakt deze informatie digitaal toegankelijk voor een breed publiek. Het lidmaatschap bedraagt hiervoor € 500 per jaar.

•

Mobiele Game Buitenplaatsen In 2015 hebben we de pilot “Mobiele Game Buitenplaatsen” ondersteund. Voor verschillende buitenplaatsen in de regio (waaronder Groenendaal) is een game gemaakt. Op een spannende en verhalende manier worden deze buitenplaatsen digitaal toegankelijk voor kinderen tussen de 6-12 jaar.

•

Informatiebordjes monumenten In het verleden zijn verschillende monumenten voorzien van een ANWB bordje. Op dit bordje staat enige informatie over het monument. Om de jeugd meer te betrekken bij het cultureel erfgoed is in samenwerking met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek een start gemaakt om de monumenten te voorzien van een monumentenschildje met QR-code. Na het scannen van deze code word je doorgeleid naar informatie van het desbetreffende monument op de website van de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek.

13

•

Fotobijlage monumenten en beeldende kunst in de openbare buitenruimte Bij de vorige cultuurnota waren twee losse bijlages toegevoegd over de monumenten en beeldende kunst in de openbare ruimte.

•

Cultuuraanbod onderwijs Muziekonderwijs We verstrekken op grond van de Verordening financiële en materiële gelijkstelling aan alle Heemsteedse basisscholen op basis van hun leerlingenaantallen een bijdrage voor muzikale vorming. De scholen hebben voor wat betreft de concrete inzet van de middelen keuzevrijheid. Cultuurmenu We vinden het van groot belang dat de basisschoolleerlingen, naast muzikale vorming, ook in aanraking komen met andere vormen van kunst en cultuur. De Stichting Hart voert voor Haarlem, Heemstede, Bloemendaal en Zandvoort het Cultuurmenu uit. De scholen kunnen een keuze maken uit een breed en gevarieerd programma. De gemeentelijke bijdrage is € 8 per leerling. Daarnaast stelt de school € 2 per leerling beschikbaar. Door de Heemsteedse scholen wordt het Cultuurmenu met een 7,9 beoordeeld. Alle scholen vinden belangrijk dat er genoeg keuzemogelijkheden zijn voor eigen inbreng in het menu. Daarnaast zijn de scholen van mening dat het Cultuurmenu de kwaliteit van het cultuuronderwijs binnen de scholen verbetert. Cultuureducatie met Kwaliteit Voor de komende periode (2022-2024) doen we mee aan het landelijke programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CmK). Het programma heeft als doel: goed cultuuronderwijs op elke school en voor ieder kind. We stellen jaarlijks een bedrag van € 10.000 hiervoor beschikbaar. Hierbij is sprake van een matchingsregeling.

Het Rijk draagt ook € 10.000 op jaarbasis bij. Educatie archeologisch erfgoed Via de Bijzondere verordening incidentele subsidies archeologie kunnen scholen een subsidie aanvragen voor activiteiten in het kader van archeologie.

•

Informatie bekende Heemstedenaar Door de jaren heen hebben er verschillende bekende Nederlanders in Heemstede gewoond. Denk hierbij aan Adriaan Pauw, de componist/schilder G.H.G Von Brucken Fock, Nicolaas Beets, Johan Neeskens, Dick Laan, Harry Mulisch en Godfried Bomans. In 2020 hebben de Heemsteedse inwoners kennis kunnen met Adriaan Pauw. In dat jaar was het 400 geleden dat Adriaan Pauw de heerlijkheid Heemstede kocht. Gedurende het jaar 2020 zijn er verschillende activiteiten georganiseerd en is er een website gelanceerd. De coördinatie was in handen van de Stichting Adriaan Pauw.

Wat gaan we (extra) doen? •

Inwoners/recreanten/toeristen kennis laten maken met onze tradities, kunst, cultuur en ons erfgoed d.m.v. fiets- en wandeltochten. Hiervoor zullen we de fiets- en wandeltochten actualiseren.

•

De overige monumenten in samenwerking met de Historische Vereniging HeemstedeBennebroek voorzien van een monumentenschildje met QR-code.

14

•

Scholen stimuleren om deel te nemen aan het landelijke programma Cultuur met Kwaliteit. Dit doen we samen met Stichting Hart.

•

Continuering van het Cultuurmenu op de Heemsteedse basisscholen.

•

We gaan de Bijzondere verordening incidentele subsidie archeologie, waar de afgelopen jaren weinig gebruik van gemaakt is, verruimen en breder onder de aandacht brengen van de scholen en de inwoners. Hiervoor gaan we in overleg met de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek.

•

We gaan samen met culturele- en maatschappelijk organisaties, waaronder de Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek, activiteiten organiseren die in het teken staan van bekende Heemstedenaren, zoals Godfried Bomans en Johan Neeskens.

•

We gaan in overleg met de Stichting Hart en de Stichting Podia Heemstede voor de inzet van een combinatiefunctionaris Cultuur (0,7 fte). Dit met name om het cultuuronderwijs op en rond de scholen te versterken én (talent)ontwikkeling van de jeugd en jongeren te stimuleren. Tevens onderzoeken we welke rol de Heemsteedse orkesten daarbij kunnen spelen en maken een koppeling met het scholenproject van de Historische Vereniging HeemstedeBennebroek.

15

Hoofdstuk 4 Versterken cultuurhistorisch besef Wat willen we? We streven ernaar om het cultureel historisch besef van de inwoners in hun wijk of buurt te vergroten? Dit doen we samen met de in de gemeente Heemstede werkzame partners. Maar ook de initiatieven van de Heemsteedse inwoners kunnen hieraan bijdragen. Wat is er al/wat doen we al? Naast de reeds in deze nota genoemde activiteiten en partners is het goed om u te wijzen op de verschillende partners die tevens een grote rol spelen bij het vergroten van het cultureel historisch besef. Bibliotheek Heemstede De Bibliotheek Heemstede is onderdeel van de Bibliotheek Zuid-Kennemerland. Naast de dienstverlening op het gebied van boeken lenen is de Bibliotheek steeds meer een plek voor ontmoeting en debat, een krantje lezen, kopje koffie drinken en werken en studeren. Het project “Verhalentafel” is een inspirerend voorbeeld van een ontmoetingsproject voor ouderen. De Bibliotheek werkt samen met andere organisaties binnen en buiten PLEIN1. Kennemerhart maakt gebruik van de collectie van de Bibliotheek. Gezamenlijk worden activiteiten georganiseerd, zoals de Burendag, de Voorleeslunch en kinderprogramma’s. Met WIJ Heemstede vindt samenwerking plaats in het kader van de VoorleesExpress. Juist vanuit de Bibliotheek wordt met deze projecten de relatie tussen cultuur en de maatschappelijke en sociale behoeften in Heemstede gelegd.

Na de succesvolle opening van PLEIN1 in september 2018 is nu de volgende stap om deze samenwerking met organisaties en inwoners in Heemstede nog meer vorm te geven. Een van de mogelijkheden hiervoor is de introductie van het Meemaakpodium waar in de Bibliotheek in Schalkwijk positieve ervaring mee is opgedaan.

16

Dag- en ontmoetingscentrum Kennemerhart In “PLEIN1” verzorgt Kennemerhart het dag- en ontmoetingscentrum voor die ouder worden en ouder zijn. Naast het elkaar ontmoeten wordt aandacht besteed aan het cultuurhistorisch besef in Heemstede. Denk hierbij de schilderclub, maar ook de gesprekken tussen de deelnemers over het Heemstede van toen. Ondersteund met activiteiten van de Historische Vereniging HeemstedeBennebroek en boeken uit de bibliotheek. Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek De Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek (HVHB) is in 1947 opgericht en heeft als doelstelling het bevorderen van kennis over en belangstelling voor de geschiedenis van Heemstede en Bennebroek en het behoud van alles wat van historische, stedenbouwkundige, architectonische en/of landschappelijke betekenis is. De HVHB geeft het kwartaal tijdschrift HeerlijkHeden en historische publicaties uit, organiseert excursies, geeft lezingen, werkt mee aan de jaarlijkse Open Monumentendagen en is alert op de instandhouding van karakteristieke elementen in het werkgebied: Heemstede en Bennebroek. Dankzij al deze activiteiten kunnen de inwoners kennis nemen van de rijke historie van Heemstede. Wat gaan we (extra) doen? We blijven ons inzetten om samen met de partners het cultuurhistorische besef in Heemstede te versterken.

Dit doen we door de partners aan elkaar te verbinden en waar mogelijk te kijken of er gezamenlijke activiteiten georganiseerd kunnen worden. Denk hierbij aan activiteiten op PLEIN1, maar ook in het kader van projecten in de wijk. Uiteraard is de inbreng van de inwoners, o.a. via buurtinitiatieven, hierbij van groot belang.

17

Hoofdstuk 5 Overzicht kosten

Financieel Overzicht* Cultuurbehoud

Cultuurparticipatie

Cultuureducatie Regionale inzet

Onderdeel Monumenten Archeologie (advisering) Subsidies archeologie Onderhoud grafstenentuin SPH Amateuristische kunstbeoefening Exposities raadhuis KunstKring Kunstbeurs Kunstlijn Vier het Leven Haarlem 105 RTV Digitaal cultureel platform Jaarlijks cultureel evenement Laagdrempelige aanvraag waarderingssubsidie Muziekonderwijs Cultuurmenu CmK Bevrijdingspop Musea

Begroting 2021 € 15.000 € 5.000

Begroting 2022** € 15.000 € 5.000

Begroting 2023** € 15.000 € 5.000

Begroting 2024** € 15.000 € 5.000

€

1.500

€

1.500

€

1.500

€

1.500

€

2.000

€

2.000

€

2.000

€

2.000

€ 100.000 € 19.000

€ 100.000 € 19.000

€ 100.000 € 19.000

€ 100.000 € 19.000

€

€

€

€

500

500

500

500

€ 2.000 € 500 € 750 € 1.000 € 15.000

€ 2.000 € 500 € 750 € 1.000 € 15.000

€ 2.000 € 500 € 750 € 1.000 € 15.000

€ 2.000 € 500 € 750 € 1.000 € 15.000

€ 30.000

€ 10.000

€ 10.000

€ 10.000

€ 15.000

€ 15.000

€ 15.000

€ 15.000

€ 10.000

€ 10.000

€ 10.000

€ 10.000

€ 51.000 € 20.000 € 10.000 € 2.000 € 1.000

€ € € € €

€ 51.000 € 20.000 € 10.000 € 2.000 € 1.000

€ 51.000 € 20.000 € 10.000 € 2.000 € 1.000

51.000 20.000 10.000 2.000 1.000

* De bibliotheek, die sterk bijdraagt aan het culturele landschap in Heemstede, wordt gefinancierd via een algemene budgetsubsidie en is om die reden niet in dit overzicht opgenomen **bedragen zijn exclusief de dan van toepassing zijnde gemeentelijke prijsindexcijfers (lonen/overige kosten), indien van toepassing

18

Bijlage 1 Gemeentelijke monumenten Procedure aanwijzing monument Het college kan, al dan niet op aanvraag van een belanghebbende, een onroerende zaak aanwijzen als gemeentelijk monument. Het streven is elk jaar twee gemeentelijke monumenten aan te wijzen. De Historische Vereniging Heemstede-Bennebroek doet hiertoe jaarlijks een voorstel, maar ook andere belanghebbenden kunnen een verzoek doen. De procedure voor aanwijzing tot gemeentelijk monument is vastgelegd in de Erfgoedverordening Heemstede 2017; deze zal overigens worden aangepast als gevolg van de inwerkingtreding van de Omgevingswet (naar verwachting 1 juli 2022). In grote lijnen ziet het proces voor aanwijzing tot gemeentelijk monument er als volgt uit: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪

Het college van B&W vraagt advies aan de monumentencommissie De monumentencommissie toetst of de onroerende zaak voldoet aan de criteria voor een gemeentelijk monument Het college informeert alle zakelijk gerechtigden op de onroerende zaak schriftelijk over het voornemen tot aanwijzing als gemeentelijk monument De monumentencommissie geeft advies binnen 12 weken na ontvangst van de adviesaanvraag Hierna neemt het college binnen 14 weken een besluit over de aanwijzing tot gemeentelijk monument.

Zie voor de volledige procedure de Erfgoedverordening Heemstede. Overzicht gemeentelijke monumenten Heemstede 1. Achterweg 2 2. Achterweg 7 3. Achterweg 13,15 en 17 4. Blekersvaartweg 7 en 8 5. Blekersvaartweg 19/19a 6. Blekersvaartweg 23 7. Blekersvaartweg 24 8. Bronsteeweg 49 9. Bronsteeweg 59 10. Glipperweg 83 11. Haemstedeplein e.o. 12. Herenweg 6 13. Herenweg 61 14. Herenweg 87 15. Herenweg 135 16. Herenweg 141 17. Herenweg 143 18. Herfstlaan 3 19. Julianaplein 1 20. Kerklaan 7 21. Kerklaan 13 en 15 22. Kerklaan 103 23. Manpadslaan 12

26. Raadhuisstraat 27 27. Raadhuisstraat 87 28. Raadhuisstraat 103 29. Sportparklaan 6 30. Tooropkade 1 31. Roemer Visscherplein 25 32. Van Merlenlaan 31 33. Voorweg 24 34. Wilhelminaplein 12 35. Raadhuisstraat 28 36. Raadhuisstraat 49 37. Hageveld 1 38. Hageveld 5 39. Hageveld 7 40. Raadhuisplein 3 41. Raadhuisplein 5 42. Raadhuisplein 7 43. Van Merlenlaan 1 44. Van Merlenlaan 3 45. Van Merlenlaan 5 46. Van Merlenlaan 7 47. Kunstwerk, De Pelikaan 48. Kunstwerk, De

50. Overboslaan 6-8 51. Van Merlenlaan 4/4a 52. Grafmonument (Van Verschuer-Brants 53. Grafmonument (Grafkelder Van Vollenhoven) 54. Grafmonument (S.A. MullerRivet) 55. Grafmonument (Jaenne van Lennep) 56. NS-Station HeemstedeAerdenhout 57. Burg. Van Doornkade 4

19

24. Marisplein 5 Levensgang 25. Raadhuisstraat 24 49. Kunstwerk, Vrijheidsbeeld BIJLAGE 2 GESCHIEDENIS EN BODEMARCHIEF VAN HEEMSTEDE

20

Archeologische vindplaatsen, historische landschappen en monumentale gebouwen vertellen ons over ons verleden. Samen vormen ze onze cultuurhistorie. In het gebied dat wij nu kennen als ZuidKennemerland leven al duizenden jaren mensen. In het onderstaande geven we een kort overzicht van de geschiedenis van Heemstede ig.2.1 Tijdsbalkperiode

Iedere (archeologische) periode heeft zijn eigen kenmerken en verschijningsvormen. Figuur 2.1 geeft een overzicht van de namen en tijdsduur van de verschillende perioden.

Steentijd De oudste sporen van bewoning in (de omgeving van) Heemstede zijn nauw verbonden met de landschappelijke ontwikkeling van het Hollandse kustgebied. Na de laatste IJstijd, zo’n tienduizend jaar geleden, steeg de zeespiegel door het afsmelten van de ijskappen, waardoor Noord- en Zuid-Holland grotendeels deel uitmaakten van de Noordzee.

Toen de zeespiegelstijging circa zesduizend jaar geleden afnam, ontstonden er door de aanvoer van zand geleidelijk lange smalle zandbanken, evenwijdig aan de huidige kustlijn. Deze zandbanken worden ook wel strandwallen genoemd. Op deze strandwallen vond duinvorming plaats.

In de perioden waarin de opbouw van de strandwallen stagneerde, ontstond een lage strandvlakte tussen de strandwal en de zee. Als de zandaanvoer in een volgende periode weer toenam, ontstond weer een nieuwe strandwal. Zo breidde de kust zich in westwaartse richting uit en ontstond een landschap met afwisselend hoger en lager gelegen zandstroken. Tussen de strandwallen waren lager gelegen, nattere, strandvlakten gelegen: hier ontstond veenvorming. Veenriviertjes, zoals het Spaarne, zorgden voor de afwatering.

De strandwallen zijn in de regio gevormd tussen 5600 en 4600 jaar geleden. Eén van de oudste strandwallen, ongeveer 5200 jaar geleden ontstaan, loopt van Heemstede naar Spaarnwoude en is in het zuiden op zijn breedst en wordt naar het noorden steeds smaller. 21

Op enkele plaatsen in de kuststreek zijn sporen aangetroffen die aantonen dat de strandwallen en de duinen al vrij snel na de vorming door de mens in gebruik zijn genomen. Het waren de eerste bewoonbare plaatsen in het Nederlandse kustgebied. De prehistorische bewoners van de strandwallen leefden hier overigens niet permanent: ze kwamen hier uitsluitend in het zomerseizoen. Ze leefden van het verzamelen van voedsel (begroeiing op de strandwallen zorgde voor appel, braam, hazelaar en meidoorn) en van de jacht, waarbij stenen werktuigen werden gebruikt. Door de ligging kon er tevens gevist worden. Duidelijk is dat er in de Nieuwe Steentijd al mensen in deze regio leefden. De oudste archeologische vondst uit de omgeving (huidige grondgebied van Haarlem), een vuistbijl van bruin kwartsiet, stamt uit circa 3600 voor Christus (figuur 2.2). Uit deze vroegste bewoningsperiode zijn uit Heemstede geen sporen bekend. Het feit dat er geen archeologische waarnemingen zijn gedaan - onder andere als gevolg van de beperkte hoeveelheid onderzoek tot nu toe - betekent uiteraard niet dat er geen archeologische waarden aanwezig, dan wel te verwachten zijn. Fig. 2.3.

pijlpunt

uit

de

Bronstijd

gevonden in een tuin van een huis aan de Glipperdreef

Bronstijd en IJzertijd Heel geleidelijk schakelde men in de Bronstijd (2000-800 voor Christus) over op landbouw en veeteelt. Het gebied van de strandwallen werd vanaf die tijd permanent bewoond. Ploegsporen, werktuigen en aardewerk getuigen in de regio van de leefwijze van deze vroege boeren. In het begin leverde de landbouw alleen nog niet genoeg op. Jagen, vissen en verzamelen bleven tot het midden van de Bronstijd nodig. Zo ook het gebruik van stenen werktuigen. Hiervan getuigt de vondst van een pijlpunt uit het begin van de Bronstijd gevonden in een tuin van een huis aan de Glipperdreef (figuur 2.3).

Door de overgang op de landbouw ontstond er behoefte aan goede grond. Er werden hekken, hagen en greppels aangelegd om het landeigendom te accentueren en de rechten op het land controleerbaar te maken. In de Bronstijd ontstonden paden tussen de verschillende met elkaar in contact staande woonplaatsen. Hoogstwaarschijnlijk zijn in onze regio de strandwallen voor dit doel gebruikt. Fig.2.2. kwartsietbijl, ca 3600 v. Chr, Haarlem

22

Uit de Bronstijd en IJzertijd (800-13 voor Christus) zijn in de regio meer bewoningssporen aanwezig dan uit de Steentijd. Ook in Heemstede. Zo zijn op het terrein van Hageveld bij opgravingen in 2005 sporen uit zowel de Brons- als IJzertijd aangetroffen (scherven). Daarnaast is er bijvoorbeeld in 1987 in het bos van Groenendaal achter de Algemene begraafplaats een zeldzame mantelspeld (spiraalfibula) uit de IJzertijd gevonden.

Romeinse tijd De Romeinen hebben sinds 13 voor Christus (keizer Augustus) verscheidene pogingen ondernomen om het noorden van het huidige Nederland te veroveren. Dit is niet gelukt: na diverse nederlagen staakte keizer Claudius in 47 na Christus de pogingen om het gebied boven de Rijn te veroveren; de Rijn werd onderdeel van de formele grens (Limes) van het Romeinse rijk. Wel ontstonden er intensieve handelscontacten van de Romeinen met Noord-Nederland. Er zijn aanwijzingen dat er destijds in onze regio - met name de omgeving van Heemstede en Haarlem - sprake was van (boeren) nederzettingen. Tijdens een verkennend archeologisch onderzoek in het kader van nieuwbouwplannen op het landgoed Hagenduin werd een deels verstoorde cultuurlaag aangeboord met ijzerslakken, grote hoeveelheden houtskool en delen van een ovenwand. Deze vondsten duiden op ijzerproductie en vermoedelijk een nederzetting uit de late IJzertijd/Romeinse Tijd. Zeer bijzonder zijn de vondsten die in 1958 op Hageveld zijn gedaan. Deze vondsten bestaan, naast het gebruikelijke inheemse aardewerk, uit scherven van luxe geïmporteerde serviesgoed, het zogenaamde terra sigillata. De meest bijzondere vondst is een aardewerken inktpotje. De Romeinen introduceerden in ons land aardewerk dat op de draaischijf was vervaardigd.

Hoewel de inheemse bevolking hier te lande nog lange tijd handgevormd, inheems aardewerk bleef produceren, werd het op de draaischijf vervaardigde, Romeinse steeds populairder. Het verdrong het inheemse aardewerk op den duur volkomen.

Middeleeuwen In de 3e en 4e eeuw na Christus lijkt er sprake van een breuk in de bewoningsgeschiedenis van onze regio. Dit als gevolg van politieke onrust (de Grote volksverhuizing) en klimatologische veranderingen in het gebied (vernatting). Sporen uit de periode sinds de Romeinse tijd tot en met de Karolingische tijd (8e eeuw) zijn vooralsnog in Heemstede niet aangetroffen. Dit geldt overigens voor de hele regio. Uit historische bronnen kan wel worden afgeleid dat er rondom Haarlem sprake moet zijn geweest van bewoning. Over de omvang hiervan is echter niets bekend. Bekend is wel dat er in de loop van de Vroege middeleeuwen (449-1050 na Christus) sprake is geweest van bewoning van het kustgebied van Zuid-Kennemerland. En dat de oostelijke rand van de strandwallen bewoond werd. Het bouwland uit die tijd, in dit gebied “geest” genoemd, was gelegen op de strandwallen. Er zijn uit deze periode echter geen archeologische sporen bekend. Wel zijn er bewoningssporen uit de Late Middeleeuwen (1050 tot 1500 na Chr.) bekend. Heemstede maakte in de Late Middeleeuwen deel uit van het Haarlemmerambacht, dat was gelegen tussen de zee en het Haarlemmermeer. De grens werd verder gevormd door - het huidige - Zuid-Holland en Velsen. Haarlem was tot 1245 het hoofddorp van dit uitgestrekte gebied. In dat jaar werd door graaf Willem II van Holland aan Haarlem stadsrecht verleend.

De overige nederzettingen van het gebied, waaronder Heemstede, werden in de jaren na de stadswording van Haarlem zelfstandige

23

ambachtsheerlijkheden (bestuurs- en rechtskringen). Deze verschillende heerlijkheden werden in de loop van de 13e eeuw door de graaf van Holland aan zijn leenmannen in leen uitgegeven. De heerlijkheid Heemstede wordt voor het eerst vermeld in een akte uit 1284. Omstreeks deze tijd is het door graaf Floris V in leen gegeven aan een lid van het adellijke geslacht Van Hoijlede (later Van Heemstede genaamd), een geslacht dat oorspronkelijk afkomstig was uit Vlaardingen. Deze leenheer vestigde zich rond 1290 in een voor hem gebouwd kasteel aan het Spaarne. Het terrein van het kasteel is nog altijd bekend als Het Oude Slot. Door archeologisch onderzoek van het Oude Slot zijn verschillende bouwfasen onderkend. Daarnaast zijn grote hoeveelheden gebruiksvoorwerpen gevonden. De fundamenten van het oorspronkelijke kasteel zijn ondergronds bewaard. Het Oude Slot heeft de rijks-monumentale status. Dit is mede gebaseerd op het grote archeologische belang van deze fundamenten. Het oorspronkelijke grondgebied van de ambachtsheerlijkheid besloeg een veel groter oppervlak dan het huidige Heemstede. Aan de Noordzijde strekte het zich uit tot ver in het huidige Haarlem. Bij de stadsuitbreiding van 1428 werd de zuidelijke grens van Haarlem verlegd tot aan de Haarlemmerhout. Hoewel de naam anders doet vermoeden, behoorde dit bos tot de heerlijkheid Heemstede.

Tot 1653 liep de zuidelijke grens van Heemstede tot aan het huidige Hillegom: Bennebroek maakte dus oorspronkelijk deel uit van de heerlijkheid Heemstede. In de middeleeuwen werd de noord-zuid verbinding gevormd door de nu nog bestaande Herenweg. Vermoedelijk was het van oorsprong een smal pad, dat pas in de 14e eeuw gebruikt werd voor doorgaand verkeer. Vrachtrijderij ontstond op deze weg uit de verplichting van de Heemstedenaren om de leden van het Hollands grafelijk huis (gevestigd te Haarlem) en hun vrachten te vervoeren. Aangezien daardoor continu wagens en paarden voor dat doel beschikbaar moesten zijn, ging men zich ook in het algemeen met particulier vervoer bezig houden. Hiernaast vormde onder andere het Manpad een doorgaande weg (naar het westen). Een al te weidse voorstelling moeten we ons overigens niet maken van dit Manpad: het was oorspronkelijk een gewoon voetpad dat door het bos liep. Het Manpad is de plek waar volgens de overlevering Witte van Haemstede in 1304 de opdringende Vlamingen versloeg1. Ook de wegen binnen de ambachtsheerlijkheid waren oorspronkelijk slechts gering in aantal: onder andere de Achterweg, de Voorweg en de Hoflaan. Dit geringe aantal wegen is de voornaamste reden van de eigenaardige structuur die Heemstede had: de verschillende buurtschappen, kernen, waren nauwelijks met elkaar verbonden.

Naast kernen die bestonden uit agrarische gemeenschappen, ontstonden er geleidelijk verschillende buurtschappen in het noorden van Heemstede. Om de stedelijke accijnzen van Haarlem te ontlopen vestigden tal van neringdoenden zich juist buiten de Haarlemse stadsgrenzen. Het buurtschap "Heemstede" - rond het huidige Wilhelminaplein - werd beschouwd als de hoofdkern of het "dorp" van de heerlijkheid. Op het Wilhelminaplein verrees in 1345 een kerk. Heemstede kende in de Late Middeleeuwen naast Het Oude Slot nog een kasteel: Berkenrode. De oudste bronnen maken in 1284 melding van de “camp” (akker) Berkenrode. De naam Berkenrode geeft aan dat er sprake was van een, door het rooien van bomen (berken) bebouwbaar gemaakt stuk land. Wat hiermee is gebeurd, is niet bekend. Pas in 1451 werd er melding gemaakt van het huis, dat bekend is van afbeeldingen en een kasteelachtig uiterlijk vertoont. Het bevond zich op de plek waar nu de grote vijver ligt en werd met een slotgracht omgeven. Tot 1797 zou hier in verschillende gedaantes het huis Berkenrode hebben gestaan. Tijdens opgravingen zijn er restanten van 1 Hiernaast is het Manpad volgens overlevering het strijdtoneel geweest van de veldslag die leidde tot de val van Haarlem tijde ns de

Tachtigjarige Oorlog (8 juli 1573). Bewijs van het daadwerkelijk plaatsvinden van deze veldslagen is overigens niet aanwezig.

24

teruggevonden. Het landgoed Berkenrode heeft de rijks monumentale status: de resten van het middeleeuwse kasteel zijn hierbij van groot archeologisch belang. Bij een recente opgraving op het terrein van Hageveld is er nog meer bewoning vanuit de Late Middeleeuwen aangetoond. Een deel van het 15e-eeuwse Bernardijnenklooster “Porta Coeli” is opgegraven. Diverse opmerkelijke vondsten zijn er bij deze opgraving aangetroffen, waaronder een grote hoeveelheid botresten en bijzonder versierd zilveren boekbeslag.

Nieuwe Tijd Vanaf de Middeleeuwen komen steeds meer secundaire bronnen beschikbaar waarmee het verleden gereconstrueerd kan worden: kronieken, registers, verslagen, prenten en kaartmateriaal. In de Nieuwe Tijd ontwikkelde Heemstede zich steeds verder. Er ontstonden op de strandwallen in de heerlijkheid Heemstede noord-zuidlopende nederzettingen. Langs de wegen die langs de rand van de strandwallen lagen, zoals de Herenweg, verrezen hofsteden en herbergen.

De "Heren van Heemstede" Heemstede ging vanaf de 14e eeuw door schulden van opeenvolgende Heemsteedse heren in verschillende handen over. In december 1620 werd de heerlijkheid Heemstede (inclusief het in vervallen toestand verkerende Oude Slot) aangekocht door de Amsterdamse koopman Adriaan Pauw, die rijk geworden was door de handel op Oost-Indië. Pauw liet het kasteel grondig herstellen en verfraaien, met als resultaat dat de middeleeuwse burcht werd omgebouwd tot een renaissancistisch bouwwerk, dat waardig was om vorstelijke personen te kunnen herbergen. Tevens gaf hij opdracht voor de bouw van de huidige protestantse kerk aan het Wilhelminaplein, gebouwd op de fundamenten van een eerdere kerk van 1345. Deze kerk had de Tachtigjarige Oorlog niet overleefd. Pauw stichtte tevens een school, waardoor Heemstede de oudste basisschool - op de oorspronkelijke locatie - van Nederland heeft: de Voorwegschool. Na het overlijden van Pauw in 1653 werden Heemstede en Bennebroek gescheiden: zoon Gerard kreeg Heemstede en diens jongere broer Adriaan jr. werd ambachtsheer van Bennebroek. De ambachtsheerlijkheid (en het slot) bleven generaties in bezit van de familie Pauw, totdat Heemstede in 1793 werd verkocht aan Johanna Maria Dutry. Toen zij vrouwe van Heemstede was maakte de Franse Revolutie geleidelijk een eind aan de ambachtsheerlijkheden.

In de volgende periode kwam er een gemeentebestuur met burgemeester. Na haar overlijden is het in verval geraakte slot in 1808 verkocht en gesloopt. Slechts enkele gebouwen, waaronder het koetshuis, het poortgebouw, de duivenpoort en de Vredesbrug bleven behouden.

25

Fig. 2.4 Heemstede rondom het Wilhelminaplein in 1627. Tekening van Balthazar Florisz

Buitenplaatsen Vanaf de 17de eeuw ontstonden er vooral aan weerszijden van de Herenweg buitenplaatsen, zoals de Hartekamp, het huis te Manpad en Ipenrode. De eigenaren - veelal kooplui, bankiers en vermogende regenten uit Amsterdam en Haarlem - lieten de buitenplaatsen aanleggen om enkele maanden in het jaar in een natuurlijke omgeving te kunnen doorbrengen. Vele Heemstedenaren vonden, als tuinlieden, koetsiers, palfreniers of huisknechten, werk op deze buitenplaatsen.

Blekerijen Een belangrijke bron van inkomsten, typerend voor de duinstreek, was het afgraven van zand. Voor de uitbreidingen van Amsterdam, Leiden en Haarlem werd zand afgevoerd uit Heemstede. Om het zand te vervoeren werden diverse vaarten aangelegd, zoals de Blekersvaart en de Heerenzandvaart. Deze vaarten zorgden er tevens voor dat Heemstede minder geïsoleerd kwam te liggen. De Haarlemmer Trekvaart (ook wel Leidse Vaart genoemd) is, in tegenstelling tot de genoemde zandvaarten, gegraven voor het vervoer per trekvaart. De grootste bron van inkomsten vormden in de periode van en na de Tachtigjarige Oorlog (15681648) de blekerijen. Veel bewoners uit de Zuidelijke Nederlanden trokken naar het noorden en vestigden zich in groten getale rond Haarlem. Van oudsher geschoold in de bleektechniek, vormde de aanwezigheid van zuiver water (duinwater), wind en zon voor hen aanleiding tot het stichten van diverse lijnwaad-, garen- en kleerblekerijen. De blekersbedrijven werden gevestigd op de afgegraven zandgronden en maakten gebruik van de zandvaarten: zo werd Amsterdamse, Haarlemse en Leidse vuile was naar Heemstede vervoerd. Als gevolg van de snelle toename van de blekerijen (in 1628 waren er al 28) steeg het inwonertal van Heemstede enorm: in de periode tussen 1514 en 1632 had Heemstede 300 á 400 inwoners, in 1651 telde de heerlijkheid circa 1400 zielen.

Er was in korte tijd een groei van de beroepsbevolking van circa 900 personen (voornamelijk vrouwen). In de omgeving van de blekerijen ontstonden nieuwe buurtschappen, zoals het buurtschap Crayenest aan de Gasthuiszandvaart (nu de Crayenestervaart). Na 1850 ging als gevolg van de droogmaking van het Haarlemmermeer - en het stoppen van de doorstroming - de kwaliteit van het water achteruit. Van het blekersbedrijf bleven na 1850 alleen de kledingblekerijen (wasserijen) bestaan: hieruit ontwikkelden zich stoomwasserijen aan weerszijden van de Blekersvaart. Van deze wasserijen zijn enkele restanten bewaard gebleven.

26

Belangrijker voor Heemstede werd de bloembollencultuur die rond 1800 in de omgeving van Haarlem tot bloei was gekomen. In de daarop volgende periode werden steeds meer velden die oorspronkelijk in gebruik waren voor het bleken in gebruik genomen voor het telen van bloembollen. Tot het begin van de 20e eeuw waren buitenplaatsen, enkele historische kernen, blekerijen en tuinderijen de belangrijkste elementen waaruit het landschap van Heemstede bestond. Tussen 1900 en 1940 verstedelijkte het gebied al grotendeels. Na de Tweede Wereldoorlog zette deze verstedelijking zich voort.

27

BIJLAGE 3 A.

ARCHEOLOGISCHE WAARDENKAART HEEMSTEDE

Archeologische waardenkaart Heemstede

28

B. 1

Toelichting waardenkaart Het regime “alle bodemroering” is, in afwijking op artikel 42a van de Monumentenwet, ogenomen , omdat in deze gebieden bijzondere archeologische waarden zijn aangetoond of in sterke mate zijn te verwachten.

2

Het regime “plannen groter dan 70 m2 én dieper dan 40 cm” is, in afwijking op artikel 42a van de Monumentenwet opgenomen, omdat het in deze gebieden gaat om molens, buitenplaatsen of landgoederen op de strandwal en een galgenveld buiten de strandwal. Rondom buitenplaatsen is de grond over het algemeen onverstoord waardoor mogelijke archeologische waarden intact zijn gebleven. De landgoederen op de strandwal zijn ook van groot belang, omdat vroegere bewoning hier veelal plaatsvond. Ook deze gebieden zijn in de meeste gevallen onverstoord. Tevens zijn er in deze gebieden archeologische waarden aangetoond.

3

Het regime “plannen groter dan 100 m2 én dieper dan 40 cm” is opgenomen, omdat het hierbij gaat om dorpskernen op de strandwal. Deze gebieden zijn van belang, omdat bewoning in deze gebieden al in het verre verleden aanwezig was.

4

Het regime “plannen groter dan 500 m2 én dieper dan 40 cm" is opgenomen voor gebieden die op de strandwal liggen en onverstoord zijn, maar waarbij er geen archeologische waarden bekend zijn.

5

Het regime “plannen groter dan 2.500 m2 én dieper dan 40 cm” is opgenomen, voor gebieden die weliswaar op de strandwal liggen, maar in het recente verleden al verstoord zijn. Tevens zijn er geen archeologische waarden in deze gebieden bekend.

6

Het regime “plannen groter dan 10.000 m2 én dieper dan 40 cm” is opgenomen voor gebieden die recent verstoord zijn én niet op de strandwal liggen. Tevens zijn er geen archeologische waarden in deze gebieden bekend.

C.

Beschrijving waardenkaart

Historische dorpskern en/of bewoningsconcentratie (HDE1A t/m HDE3A) Beschrijving De huidige gemeente Heemstede heeft zich niet ontwikkeld vanuit een centrale dorpskern, maar vanuit meerdere bewoningsconcentraties die in de loop van de tijd aan elkaar zijn vastgegroeid. De drie bewoningsconcentraties bestaan uit Heemstede, de Zandvaarterbuurt en De Glip. De begrenzing van deze kernen is gebaseerd op de bebouwingsoppervlakte rond het midden van de 19e eeuw. Daar waar noodzakelijk zijn deze grenzen met behulp van de kadastrale minuut uit 18111832 nader gepreciseerd.

Waardebepaling De historische kernen Heemstede, de Zandvaarterbuurt en De Glip zijn aangeduid als gebied van hoge archeologische waarde. Archeologische waarnemingen en opgravingen in verschillende gemeenten in Noord-Holland hebben aangetoond dat historische stads- en dorpskernen vrijwel overal belangrijke archeologische waarden bevatten, behalve daar waar de bodem in de 20e eeuw is verstoord. De te verwachten archeologische sporen bevinden zich vaak reeds binnen enkele decimeters onder de oppervlakte en bestaan concreet uit fundamenten van huizen, ophogingen, afvalkuilen, waterputten, beerputten, slootvullingen, gebruiksvoorwerpen en gereedschappen.

Vrijstellingsgrens Bij grondroerende werkzaamheden in plannen met een oppervlakte van 70 m² of groter en een diepte van 40 cm of dieper dient rekening te worden gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden. Plannen die niet aan deze criteria voldoen zijn vrijgesteld van de archeologische onderzoeksplicht. Voor een deelgebied (het kerkterrein) binnen de historische kern van Heemstede geldt een andere vrijstellingsgrens en is een afzonderlijke gebiedsbeschrijving opgesteld.

29

Kerkterrein met kerk en kerkhof (HDE4A) Beschrijving Binnen de historische kern van Heemstede bevindt zich een middeleeuws kerkterrein. De (nog bestaande) kerk is gebouwd in 1623-1625 op restanten van een ten tijde van het Beleg van Haarlem in 1573 geruïneerde 14e -eeuwse kapel. Waardebepaling Het terrein is een gebied van hoge archeologische waarde. Het kerkgebouw zelf is aangewezen als Rijksmonument. Het is goed mogelijk dat zich in de ondergrond nog restanten bevinden van de uit schriftelijke bronnen bekende 14 e-eeuwse kapel. Het is daarnaast niet ondenkbaar dat de kapel een voorloper heeft gekend, aangezien bewoning hier vermoedelijk al in de 11e eeuw hier aanwezig was. Voorts zijn op het kerkterrein nog sporen van grafrituelen en grafbestel aan te treffen. Vrijstellingsgrens Bij alle niet reguliere grondroerende werkzaamheden2 in de bodem van de kerkterreinen moet rekening worden gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden, ook bij grondroerende werkzaamheden tijdens restauratiewerk.

Kasteelterreinen (HDE5A en HDE6A) Beschrijving Heemstede is in het bezit van twee kasteelterreinen: Slot Heemstede en Berkenrode. Slot Heemstede is gebouwd aan het einde van de 13e eeuw door de Heren van Heemstede. De locatie is gelegen aan de monding van de Zuider Buiten Spaarne op een uitloper van de strandwal. Berkenrode is van latere datum. Dit kasteel is in de 15 e eeuw gebouwd op de strandvlakte langs de Herenweg. Later is op dit terrein sprake van een buitenplaats. Waardebepaling Kasteel Berkenrode wordt aangeduid als gebied van hoge archeologische waarde. Slot Heemstede wordt van zeer hoge archeologische waarde geacht. Archeologisch onderzoek op beide terreinen heeft aangetoond dat zich in de ondergrond nog restanten van het kasteel bevinden. Voorts kunnen in de ondergrond ook bijvoorbeeld ophogingslagen, (afval)kuilen en gebruiksvoorwerpen aanwezig zijn. Vrijstellingsgrens Slot Heemstede en Berkenrode: bij alle grondroerende werkzaamheden dient rekening dient te worden gehouden met de aanwezigheid van archeologische waarden.