Bijlage2 Regionaal Risico Profiel 2023 - Hoofdrapport.pdf
Tekst van het document
De Noordzee, de kust en havenmonding worden aangemerkt als aandachtspunten door de toename van de scheepvaart (cruises) en de aanleg van windparken. De ontwikkelingen op de Noordzee hebben een sterke relatie met de risicohotspot Noordzeekanaal en de energietransitie. Meer hierover in Hoofdstuk 4.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
21
Bij veel risico’s kan de impact de regiogrenzen overstijgen, zoals bij overstromingen, natuurbranden, uitval vitale infrastructuur, ziektegolf en maatschappelijke onrust. Dit brengt een eigen dynamiek met zich mee, waarbij interregionale en nationale samenwerking van belang zijn. Behalve de fysieke veiligheid spelen ook de sociaal-maatschappelijke en economische veiligheid een prominente rol. Ten eerste vanwege de bevolkingsdichtheid, de bevolkingssamenstelling en de vele grote evenementen. Ten tweede door de aanwezigheid van Schiphol, andere vitale infrastructuren en Tata Steel.
Opvallende onderwerpen en aandachtspunten vanuit deze inventarisatie De gevolgen van klimaatverandering zullen de komende tijd steeds duidelijker te merken zijn. Extreem weer kan leiden tot lokale wateroverlast en overstromingen en natuurbranden. Extreem weer heeft invloed op het thema gezondheid. De energietransitie en klimaatdoelstellingen hebben niet alleen gevolgen voor incidentbestrijding, maar ook op ruimtelijke inrichting. Water- en klimaatrobuust bouwen, de woningbouwopdracht (Metropoolregio Amsterdam), de veranderingen van energiebronnen en aanpassingen van de energienetwerken. Het is een aandachtpunt voor gemeenten en de veiligheidsregio om het thema veiligheid en gezondheid te borgen en proactief aan tafels te zitten waar de besluiten vallen. Cyberincidenten, of deze nu veroorzaakt worden door menselijke fouten, techniek of met boze opzet gebeuren, hebben potentieel grote impact. De coronacrisis heeft kennelijk tot verhoogd bewustzijn geleid van continuïteitsmanagement. Hierbij gaat het om continuïteit van de samenleving, continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing, continuïteit van bedrijfsprocessen (bijvoorbeeld bij de ‘hotspots’) Keteneffecten kunnen leiden tot gelijktijdigheid van verschillende crisistypen (bijv. extreem weer leidt tot uitval energievoorziening, die weer leidt tot een uitval van de ICT-voorzieningen).
De Kustwacht vraagt aandacht voor de Noordzee en de ontwikkelingen aldaar: toename van scheepvaartverkeer en de ontwikkeling tot ‘industriële delta’ in het kader van de energietransitie. Gebeurtenissen waarbij grote groepen mensen moeten worden opgevangen zijn reëel in Kennemerland, bijv. bij evacuatie van een cruiseschip, gestrande reizigers Schiphol, vluchtelingen en migranten. Dumping drugsafval: ondermijning, gezondheid. Elke crisis kan in meer of mindere mate leiden tot maatschappelijke onrust. Ook een relatief klein incident kan een trigger zijn voor maatschappelijke onrust als er al iets ‘broeit’. De afgelopen jaren is ‘maatschappelijk ongenoegen’ toegenomen en neemt nog steeds toe. Dit is duidelijk geworden tijdens de coronapandemie, maar ook daarvoor was al maatschappelijke verharding waar te nemen (bijv. stikstofmaatregelen en boerenprotesten, zwarte pieten-’discussie’ etc.). Samenhang tussen crisistypen De indeling in maatschappelijke thema’s, crisistypen en incidenttypen maakt een systematische inventarisatie mogelijk. In werkelijkheid leidt een incident vaak tot keteneffecten of andere incidenten of crises (gelijktijdigheid van crisistypen). Wanneer de waarschijnlijkheid van een incidenttype toeneemt, neemt ook die van de keteneffecten toe.
Enkele voorbeelden: Bij een storm met clusterbuien kunnen niet alleen schade en wateroverlast ontstaan, maar ook mobiliteitsproblemen of uitval van elektriciteit. Hitte kan weer tot natuurbranden, droogte of allerlei gezondheidsproblemen (hittestuwing, uitdroging, luchtwegklachten etc.) leiden. Uitval van elektriciteit leidt niet alleen tot duisternis en koude, maar ook tot uitval van verkeersgeleiding, betalingsverkeer, uitval ICT, etc. De coronapandemie, in wezen een gezondheidscrisis, leidde al snel tot problemen in de sociaalmaatschappelijk omgeving zoals isolement, schaarste en maatschappelijke onrust. Verder hebben we gezien: hamsteren, nepnieuws en complottheorieën, verharding standpunten van voor- en tegenstanders van vaccinatie, activisme tegen coronamaatregelen, intimidatie en bedreiging van bestuurders en wetenschappers en stagnatie in de levering van grondstoffen en goederen. Nieuwe crises en ongekende crises Er is een zeker risico verbonden aan risico-inventarisatie. Wij hebben slechts zicht op bekende risico’s. De mogelijkheid bestaat dat er zich nog risico’s in onze ‘dode hoek’ bevinden. De samenleving wordt complexer en
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
22
confronteert ons met nieuwe, ongekende crisistypen. Om die reden moet de generieke crisisorganisatie voldoende robuust én flexibel zijn. Klimaatverandering en de energietransitie zijn voorbeelden die een onverwachte en ongekende crisis met zich mee kunnen brengen. Eén ding is daarbij wel zeker: zij kunnen leiden tot (langdurige) ontwrichting van de samenleving. Voor het Veiligheidsberaad ligt de focus o.a. op: omgaan met de netwerksamenleving en spontane (burger)initiatieven, continuïteit van overheidsinstanties, inclusief hulpverleningsdiensten en nutsvoorzieningen en continuïteit van het openbaar bestuur.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
23
3 Hoe erg is dat? 3.1 Risicoanalyse Bij de risicoanalyse wordt voor elk van de geselecteerde crisistypen een fictief scenario opgesteld, aan de hand waarvan de mogelijke impact en waarschijnlijkheid wordt beoordeeld door de experts. De scenariobeschrijvingen dienen als hulpmiddel en hebben verder geen enkele voorspellende waarde. De scenario’s moeten ernstig zijn, maar voorstelbaar, representatief, exemplarisch en min of meer maatgevend voor de crisisorganisatie. Het gaat om het onderzoeken van de ‘bovengrens’ waarop de Veiligheidsregio zich met haar partners zou moeten voorbereiden in het kader van crisisbeheersing en rampenbestrijding. De impactbeoordeling gebeurt aan de hand van impactcriteria waarbij de vitale belangen van de samenleving worden beoordeeld (Tabel 3). De beoordeling gebeurt door per criterium een score te geven. De gezamenlijke scores leiden tot een indeling van het scenario in een van de categorieën: beperkt, aanzienlijk, ernstig, zeer ernstig en catastrofaal. De waarschijnlijkheid wordt door de experts ingeschat en kent de categorieën zeer onwaarschijnlijk, waarschijnlijk, mogelijk, waarschijnlijk en zeer waarschijnlijk. Vitaal belang
Impactcriterium
1. territoriale veiligheid
1.1 aantasting van de integriteit van het grondgebied
2. fysieke veiligheid
2.1 doden 2.2 ernstig gewonden en chronisch zieken 2.3 lichamelijk lijden (gebrek aan primaire levensbehoeften)
3. economische veiligheid
3.1 kosten
4. ecologische veiligheid
4.1 langdurige aantasting van milieu en natuur (flora en fauna)
5. sociale en politieke stabiliteit
5.1 verstoring van het dagelijks leven 5.2 aantasting van positie van het lokale en regionale openbaar bestuur 5.3 sociaal psychologische impact
6. veiligheid van cultureel erfgoed
6.1 aantasting van cultureel erfgoed
Tabel 3 Impactcriteria voor de scenario-analyse
Resultaat De resultaten van de scenariobeoordelingen kunnen worden weergegeven in het risicodiagram (fig. 4 hieronder). Op de verticale as van dit diagram is de impact van een scenario weergegeven. Het risicodiagram maakt inzichtelijk hoe de mogelijke impact en waarschijnlijkheid van de geanalyseerde scenario’s zich tot elkaar verhouden. Omdat de risicoanalyse een kwalitatieve onderzoeksmethode is, moet bij de duiding van het risicodiagram in aanmerking worden genomen dat de termen ‘hoog’ en ‘laag’ relatieve begrippen zijn. De scenario’s kunnen onderling wel worden vergeleken, maar het zijn geen absolute grootheden.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
24
3.2 Risicodiagram
Figuur 4 Risicodiagram Kennemerland
In het groene gebied bevinden zich de scenario’s die weliswaar ernstig zijn, maar ten opzichte van de andere een relatief lage waarschijnlijkheid en impact hebben. In het oranje gebied bevinden zich de scenario’s die ofwel een relatief lage waarschijnlijkheid ofwel een relatief lage impact hebben. In het rode gebied staan de scenario’s die een relatief hoge waarschijnlijkheid of hoge impact, of beide hebben. In tabel 4 zijn dezelfde scenariobeoordelingen op andere wijze weergegeven, waarbij drie clusters zijn onderscheiden. Cluster I
Cluster II
Cluster III
Zeer ernstige impact
Zeer ernstige impact en beperkte waarschijnlijkheid
Aanzienlijke tot ernstige impact
en/of
en/of of
Hoge waarschijnlijkheid
Beperkte waarschijnlijkheid, Aanzienlijke tot ernstige beperkte impact en hoge waarschijnlijkheid
Ziektegolf Infectieziekte uit het buitenland Luchtvaartincident Brand Schipholspoortunnel Droogte en hitte
Dijkdoorbraak (regionale kering) Duinbrand Storm en regen Uitval elektriciteit Brand woonzorggebouw Kettingbotsing Ordeverstoring Uitval gas Verstoring publieksbijeenkomst Verstoring ICT (cyber)
Verontreiniging drinkwater Aanvaring Noordzeekanaal Tankputbrand Hoogovengas Incident wegtunnel Opvang groot aantal mensen (Uitval 112)
Tabel 4 Resultaat scenariobeoordelingen
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
25
3.3 Duiding van de risicoanalyse De risicoanalyse geeft inzicht in de waarschijnlijkheid en impact van (relevante en representatieve) crisistypen. Het risicodiagram geeft deze voor alle geselecteerde scenario’s weer. Daarmee wordt het mogelijk de risico’s ten opzichte van elkaar - te wegen en prioritaire risico’s aan te wijzen. Cluster I zijn de prioritaire risico’s, waarvoor extra aandacht moet zijn. Dat maakt de Clusters II III niet minder belangrijk. Bevindingen risicoanalyse De risicoanalyse heeft tot de volgende bevindingen geleid: 1. Er zijn geen grote verschillen met het Regionaal Risicoprofiel Kennemerland uit 2018. De impact van de volgende scenario’s is toegenomen: een dijkdoorbraak, natuurbrand, extreem weer en verstoring publieksbijeenkomst. 2. De waarschijnlijkheid van extreem weer (zowel voor droogte en hitte als voor storm en regen) is toegenomen t.o.v. 2018. 3. ‘Klassieke’ incidenten zoals branden in bijzondere gebouwen, ongevallen en incidenten met gevaarlijke stoffen scoren op impact aanzienlijk tot ernstig. De impact wordt daarbij vooral bepaald door de aantallen mogelijke doden en gewonden. De hulpdiensten zijn voorbereid op de bestrijding van deze scenario’s. 4. De scenario’s ziektegolf, infectieziekte uit het buitenland, aanslag, brand in de Schipholspoortunnel en luchtvaartincident scoren onverminderd hoog op waarschijnlijkheid en impact.
De ervaring met de coronapandemie is dat de sociaalmaatschappelijke impact nog groter kan zijn dan voorzien. Een soortgelijke pandemie is denkbaar en niet minder waarschijnlijk dan voor corona. 5. Bij crises als uitval van een vitale voorziening wordt de impact minder bepaald door het aantal mogelijke doden en gewonden, maar vooral door de kosten, de verstoring van het dagelijks leven en de sociaalpsychologische impact. De impact van deze scenario’s manifesteert zich dus vooral in het sociaal-maatschappelijk veld. In enkele gevallen kan bestuurlijk afbreukrisico ontstaan (lokaal, regionaal) bijvoorbeeld wanneer de crisisbeheersing in het publieke oordeel tekort heeft geschoten. 6. Verstoring van elektriciteit (vitale voorziening) heeft per definitie ernstige impact. Door de grote afhankelijkheid van fysieke en digitale infrastructuren is de impact van een verstoring daarvan evenredig groot. De afhankelijkheid van de elektriciteitsvoorziening wordt de komende tijd groter door de energietransitie. De keteneffecten van uitval hiervan kunnen zeer uiteenlopend zijn (o.a. veiligheid, sociale en politieke stabiliteit). 7. De waarschijnlijkheid van gelijktijdigheid van verschillende crisistypen lijkt toegenomen. Tijdens extreme weersomstandigheden zal de waarschijnlijkheid van verstoring van een vitale voorziening (elektriciteit, drinkwater) groter worden.
Ook cyberverstoringen kunnen tot uitval van vitale voorzieningen leiden. 8. Bij een aantal crisistypen kan verstoring van de continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing optreden. Bijvoorbeeld bij extreem weer, uitval ICT of een ziektegolf. 9. Ook kunnen crisistypen elkaar qua impact beïnvloeden. Tijdens de corona-lockdowns bijvoorbeeld was de samenleving (door thuiswerken etc.) nóg afhankelijker van ICT dan daarvoor. Wanneer tijdens zo’n lockdown een ICT- of energieverstoring zou hebben plaatsgevonden was de impact daarvan evenredig groter geweest.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
26
4 Trends en ontwikkelingen Op regionaal, nationaal en internationaal niveau vinden ontwikkelingen plaats die nu of in de toekomst invloed hebben op het risicobeeld van de veiligheidsregio Kennemerland. De belangrijkste trends en ontwikkelingen worden hieronder beschreven.
4.1 Klimaatverandering Klimaatverandering betekent wereldwijde temperatuurstijging en opwarming van de oceanen. In Nederland zal de zeespiegelstijging, en tegelijkertijd bodemdaling, op termijn een probleem worden. De afgelopen jaren is klimaatverandering vooral merkbaar aan het vaker voorkomen van extreme weersomstandigheden. Klimaatverandering leidt wereldwijd tot gebrek aan zoet water (verdroging en verzilting van landbouwgrond) en is daarmee een aanleiding voor migratie. De klimaatverandering wordt mondiaal gemonitord en gemodelleerd door het IPCC (International Panel on Climate Change, VN, sinds 1988) en nationaal door het KNMI. Het KNMI maakt op basis van temperatuurstijging klimaatscenario's (2050-2085) van een mogelijk toekomstig klimaat voor Nederland. Relevant voor Kennemerland is Klimaatverandering in de regio Amsterdam (april 2018). Scenario’s van het KNMI worden gebruikt door RWS, Waterschappen, provincies, gemeenten en ook door de veiligheidsregio’s.
Waarmee moeten we rekening houden in Kennemerland? Meer zomerse dagen, in stedelijk gebied is het warmer en blijft de warmte langer 'hangen' In voorjaar en zomer worden periodes van hitte en droogte waarschijnlijker, met gevolgen voor de (grond)waterstand, drinkwaterinname en de kans op natuurbranden Nattere winters en nattere óf drogere zomers Overvloedige regen en hoosbuien (clusterbuien) vooral ’s zomers, die leiden tot wateroverlast en overstromingen Stormen worden waarschijnlijker Minder vorstdagen Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners? Nederland heeft zich met de ondertekening van het Klimaatakkoord van Parijs (2015) gecommitteerd aan de doelstelling dat de aarde niet verder mag opwarmen dan maximaal 2 graden Celsius. Hiertoe is op nationaal niveau wet- en regelgeving ingericht en zijn ‘nieuwe’ beleidsvelden ontstaan die inmiddels (gedeeltelijk) zijn doorvertaald naar provinciaal en lokaal niveau. Voor de (veiligheids)regio Kennemerland hebben de volgende ontwikkelingen de meeste impact: de energietransitie, klimaatadaptatie en de (aanstaande) Omgevingswet. De energietransitie en de Omgevingswet worden in de volgende paragrafen (4.2 en 4.3) besproken. Klimaatadaptie is het veld dat zich richt op het incasseren van klimaatveranderingen als gevolg van het nog niet hebben behaald van de klimaatdoelstellingen.
De veiligheidsregio’s hebben geen primaire rol bij het klimaatbestendig en waterrobuust maken van de leefomgeving. Wel spelen ze een belangrijke rol bij advisering en het uitwisselen van kennis en informatie. De Veiligheidsregio Kennemerland heeft deelgenomen aan de impactanalyses die door de waterschappen zijn uitgevoerd. Deze geven inzicht in de effecten die overstroming en ernstige wateroverlast hebben op crisisbeheersing: welke vitale en kwetsbare functies worden bedreigd? Met deze informatie kan de veiligheidsregio bijdragen aan het veilig en gezond klimaatbestendig en waterrobuust maken van de leefomgeving met daarin vitale en kwetsbare functies. Verder kan de veiligheidsregio zich samen met ketenpartners prepareren op
Extreme weersomstandigheden, continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing.
De mogelijke keteneffecten van extreem weer op o.a. mobiliteit, gezondheid en vitale sectoren.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
27
4.2 Energietransitie en energiezekerheid De Nederlandse samenleving staat voor een grote opgave: een substantiële reductie van de CO2 uitstoot als gevolg van het gebruik van fossiele brandstoffen. Deze energietransitie wordt ingegeven door klimaatverandering, maar ook door de behoefte om minder afhankelijk te zijn van energie uit het buitenland. Dit zal leiden tot een grotere diversiteit in energiedragers. Energie is een veld dat zich in razend tempo ontwikkelt; (bestuurlijke) ambities en technische innovaties volgen elkaar snel op. De energietransitie brengt verschillende nieuwe veiligheidsrisico’s met zich mee. De energietransitie zelf kent vier hoofdcomponenten: Energieopwekking, van fossiele naar duurzame bronnen (wind, zon); Energieverbruik, naar geen CO2 uitstoot; Energietransport, om opwekken en verbruik met elkaar te verbinden; Energieopslag, om balans tussen opwekken en verbruik te kunnen bewerkstelligen. De grootste risico’s zitten vooral bij de opslag, omslag, transport en integratie van verschillende vormen van energie. Tijdsdruk ligt op bijna alle onderdelen. De energietransitie betekent dat de samenleving elektrificeert en de reeds grote afhankelijkheid van elektriciteit nog groter zal worden. Het risico op uitval van de elektriciteitsvoorziening door overbelasting, weersomstandigheden of een cyberaanval neemt toe.
Uitval van energie heeft grote impact op fysieke en economische veiligheid en in het sociaal maatschappelijke veld. Het elektriciteitsnet zal moeten worden uitgebreid en verzwaard om aan de groeiende en veranderende vraag te kunnen blijven voldoen. Vooral elektriciteit en waterstof zullen in de toekomst nauw verbonden zijn. Waterstof kan gebruikt worden als opslagmogelijkheid voor elektriciteit uit wind- en zonne-energie. In de regio zijn initiatieven voor de productie en opslag van energie in de regio onder andere bij Port of Amsterdam (Energiehaven) en Tata Steel (op termijn vergroening van de staalproductie). Tennet bouwt een transformatorstation bij Wijk aan Zee. Dit gebied is gepland als energiehub voor elektriciteit en waterstof, als een van de vier in Nederland. Hier komt de energie vanuit zee aan land, om van hieruit verder te worden gedistribueerd. Het gebied wordt interessant voor ‘energievreters’. Het elektriciteitsnet zal op de groeiende productie van en vraag naar elektriciteit moeten worden aangepast. Kortom, de energietransitie zal goed merkbaar zijn in de regio en zal een grote impact hebben op de ruimtelijke ontwikkeling (samen met de grote opdracht voor woningbouw in de Metropoolregio Amsterdam).
Bij risico’s die de energietransitie met zich meebrengt kan verder gedacht worden aan branden met zonnepanelen, accu’s en elektrische voertuigen, incidenten met windmolens zoals falen of brand, seismische bodemeffecten door geothermie, gevaren bij productie, opslag of transport van ‘nieuwe’ brandstoffen zoals waterstof, of uitval van vitale infrastructuur. Het Analistennetwerk Nationale Veiligheid concludeerde dat de risico’s van de nieuwe technologieën vergelijkbaar zijn met huidige (industriële) activiteiten. Ook de transitie zelf brengt risico’s met zich mee: denk aan de nieuwe technieken waarover de kennis nog moet groeien en op dit moment geen arbeidskrachten voor zijn, die naast elkaar zullen bestaan, die goed geïntegreerd moeten worden en waarvoor het maatschappelijk draagvlak kwetsbaar kan zijn. Energiecrisis en energiezekerheid In het najaar van 2021 stegen wereldwijd de olieprijzen snel, onder andere doordat de bedrijvigheid weer toenam na de coronacrisis. Daarmee stegen ook de prijzen van gas en elektriciteit. Na de inval van Rusland in Oekraïne (februari 2022) is de levering van gas door Rusland aan Europese landen onzeker. Enerzijds doordat deze landen niet afhankelijk meer willen zijn van Russisch gas, anderzijds omdat Rusland voorwaarden stelt aan gaslevering.
Van schaarste is nog geen sprake, wel veroorzaken de hoge energieprijzen zorgen bij particulieren en bedrijven. In juni 2022 heeft het kabinet besloten het eerste niveau van een gascrisis af te kondigen. Daarmee treedt het Bescherm- en Herstelplan Gas in werking. Het gaat niet om een tekort aan gas, maar om preventieve maatregelen.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
28
Deze ontwikkelingen leggen extra urgentie op de noodzaak van de energietransitie. Wat betekent energietransitie voor de veiligheidsregio en haar partners? De energietransitie is een van de majeure ontwikkelingen die de komende tijd een grote rol zullen spelen in de regio, samen met klimaatadaptatie, de woningbouwopgave, ruimtelijke inrichting en infrastructuur (zie onder ‘Omgevingswet’ hieronder). De gevolgen zijn daarbij groot op de Noordzee en het Noordzeekanaalgebied (van olie- en benzinehaven naar energiehaven). De veiligheidsregio en gemeenten zullen samen moeten bewaken dat de thema’s veiligheid en gezondheid hierbij goed op de agenda staan en worden geborgd in de plannen. De hulpdiensten zullen zich prepareren op de nieuwe risico’s die de energietransitie met zich meebrengt en hun optreden hierbij.
4.3 Omgevingswet en Nationale Omgevingsvisie De hierboven geschetste ontwikkelingen gelden voor heel Nederland. In Kennemerland zijn de gevolgen echter wel prominent. De klimaatadaptatie en energietransitie zullen gevolgen hebben voor de ruimtelijke inrichting. De komst van de Omgevingswet en de daarmee samenhangende Nationale Omgevingsvisie zijn in dit kader belangrijke ontwikkelingen. Omgevingswet De wet bundelt wetgeving en regels voor ruimte, wonen, infrastructuur, milieu, natuur en water. De wet borgt drie aandachtgebieden; gezondheid, veiligheid en omgevingskwaliteit via intensievere samenwerking en decentralisatie van taken. Daarmee vormt de wet de basis voor de samenhangende benadering van de fysieke leefomgeving. De wet beoogt daarnaast een decentralisatie van rijkstaken en rijksverantwoordelijkheden, waarbij gemeenten en waterschappen vooral aan zet zijn; de veiligheidsregio’s en/ of GGD-en worden hierbij niet expliciet genoemd als uitvoerders. De Omgevingswet wordt ondersteund door één digitaal loket (Digitaal Stelsel Omgevingswet). Onder de Omgevingswet wordt het kader voor externe veiligheid een stuk overzichtelijker. De Omgevingswet, het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) en het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) vervangen de vele huidige regelingen.
Het doel blijft hetzelfde: het beperken van de kans dat mensen die in de omgeving van een risicovolle activiteit verblijven door een ongeval komen te overlijden. Het bevoegd gezag moet bij het toedelen van functies rekening houden met de mogelijkheid van personen om zich in veiligheid te brengen en de bereikbaarheid van een gebied voor hulpdiensten. Bij ieder omgevingsplan moet het voorkomen, beperken en bestrijden van rampen worden geborgd. De nationale omgevingsvisie (NOVI) De Nationale Omgevingsvisie (NOVI) is de langetermijnvisie van het Rijk op de toekomstige inrichting en ontwikkeling van de leefomgeving in Nederland. De (veiligheids)regio Kennemerland ligt als onderdeel van de ‘NOVI-regio’ Amsterdam en Noordzeekanaalgebied in én tussen complexe gebieden. Dat wil zeggen: Wonen, werken, mobiliteit, gezondheid, veiligheid en leefomgevingskwaliteiten concurreren extreem met elkaar Stedelijke regio’s worden met elkaar verbonden o.a. middels infrastructuur Het verbeteren van de luchtkwaliteit blijft een opgave; is nu niet conform WHO-waarde Verschillende Rijksprogramma’s: o.a.
Programma Gezonde Leefomgeving, Nationaal Milieuprogramma, Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit/ Schone Luchtakkoord, Regionale Verstedelijkingsstrategie GGD ’s worden genoemd als uitvoeringspartner in Programma Gezonde Leefomgeving De Metropool Regio Amsterdam (MRA) wordt specifiek genoemd als bestuurlijk gremium. De Metropoolregio Amsterdam kent een grote woningbouwopgave en tegelijkertijd is er veel economische ontwikkeling. De NOVI stelt in samenhang met de Omgevingswet prioriteiten die in de huidige kabinetsperiode gerealiseerd moeten worden:
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
29
1. Ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie 2. Duurzame economische groeipotentieel 3. Sterke en gezonde steden en regio’s 4. Toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied De regio Kennemerland moet met de eerste 3 prioriteiten expliciet aan de slag en voldoet aan de criteria om een zogenaamd Novi-gebied (complex en van nationaal belang) te zijn. Dat maakt dat de ontwikkelingen op het gebied van energie nog zwaarder gaan drukken op de gemeentelijke agenda’s naast onderwerpen als de woningopgave, mobiliteit en migratie. Inzetten op omgevingskwaliteit is hierbij een sleutel tot succes, maar is een nieuw begrip/ instrument om lokale belangen te bewerkstelligen en te bewaken. Metropoolregio Amsterdam (MRA) De Metropoolregio Amsterdam, waarvan Kennemerland deel uitmaakt, kent een grote woningbouwopgave en tegelijkertijd is er veel economische ontwikkeling. De beschikbare ruimte is echter schaars. Dit leidt tot stedelijke ‘inbreiding’ (extra woningen toevoegen binnen bestaand stedelijk gebied), transformatie (woningbouw op oude bedrijventerreinen of kantoorgebouwen) en functiemenging (gebieden met zowel woningen als bedrijven). Ook de energietransitie brengt een grote ruimtevraag met zich mee. Dit kan leiden tot meer inwoners op een bepaalde oppervlakte, op korte afstand van bedrijven en infrastructuur, en meer mobiliteit van personen.
Dit kan gevolgen hebben voor het aantal getroffen personen in een effectgebied, wanneer zich een incident of calamiteit voordoet. Wat betekenen de Omgevingswet en de Nationale Omgevingsvisie voor de veiligheidsregio en haar partners? Uit het hierboven staande (4.1 4.2 en 4.3) wordt geconcludeerd dat deze ontwikkelingen gevolgen hebben voor de wijze waarop gemeenten en uiteraard ook de wijze waarop Veiligheidsregio Kennemerland en Omgevingsdiensten werken: zowel bij advisering als bij vergunningverlening, toezicht en handhaving. De ontwikkelingen op het gebied van klimaatadaptatie en energie gaan nog zwaarder drukken op de gemeentelijke agenda’s naast onderwerpen als de woningopgave, mobiliteit en migratie. Inzetten op omgevingskwaliteit is hierbij een succesfactor. Omgevingskwaliteit is een nieuw begrip en een instrument om lokale belangen te bewerkstelligen en te bewaken.
4.4 Cyberverstoringen en cyberveiligheid De samenleving is sterk afhankelijk van Informatie- en communicatietechnologie (ICT). Het is essentieel voor dataverkeer en veel bedrijfsprocessen, waardoor uitval of verstoring tot grote problemen kan leiden. Een langdurige verstoring van het elektronisch betalingsverkeer kan bijvoorbeeld een grote ontwrichting van het dagelijks leven tot gevolg hebben. Verstoringen van ICT kunnen menselijke of technische oorzaken hebben. Opzettelijke verstoringen door (ook statelijke) kwaadwillenden komen daarbij steeds meer voor. Cyberveiligheid wordt daarom steeds belangrijker. Daarbij gaat het om drie aspecten: Beschikbaarheid (informatie en systemen zijn beschikbaar en toegankelijk); Integriteit (informatie is niet onrechtmatig aangepast of gemanipuleerd); Vertrouwelijkheid (informatie en systemen zijn alleen toegankelijk voor personen die daartoe zijn geautoriseerd). Betrouwbaarheid, beschikbaarheid en een veilig gebruik komen steeds meer onder druk te staan, mede doordat criminele activiteiten zich verplaatsen naar deze sector.
Cyberaanvallen kunnen op verschillende manieren worden bewerkstelligd, zoals: Door malware: een verzamelnaam voor een type computerprogramma dat is ontworpen om computers te infecteren en er op meerdere manieren schade aan toe te brengen; Door hacks van accounts en systemen (servers); Door een DDoS (‘distributed denial of service’) aanval. De actualiteit laat zien dat de overheidsdiensten, vitale sectoren, bedrijven en particulieren kwetsbaar zijn voor verstoringen door cyberincidenten. Cyberincidenten kunnen uitgroeien tot een crisis wanneer de samenleving
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
30
daarvan de gevolgen ondervindt. Recente voorbeelden van cyberaanvallen in Nederland zijn o.a. de aanvallen op de systemen van de gemeente Hof van Twente, websites Oekraïense overheid, Universiteit Maastricht, IJmond werkt, Veiligheidsregio Noord- en Oost Gelderland). Niet alleen de samenleving kan worden getroffen door een cyberincident, maar de hulpverlenings- en crisisbeheersingsprocessen van de veiligheidsregio kunnen ook worden geraakt. De continuïteit van het functioneren van de veiligheidsregio kan in gevaar komen. Continuïteit van hulpverlening en crisisbeheersing zijn van vitaal belang voor de samenleving. Om die reden worden de kwetsbaarheden hiervan ook beoordeeld en prepareert de veiligheidsregio zich hier ook op. Cyberdreigingen zijn als thema uitgewerkt in het Nationaal Veiligheidsprofiel 2016. Cyberincidenten zijn een aparte vorm van het crisistype Uitval ICT en worden dan ook onder dit crisistype geschaard. Relatie met andere risico’s Cyberincidenten manifesteren zich in eerste instantie in het ICT-domein, maar kunnen voor grote impact zorgen in vele andere domeinen. Gevoelige informatie over personen of over bedrijfsprocessen kan worden gestolen, gegijzeld of gepubliceerd. Bedrijfsprocessen bij vitale sectoren kunnen verstoord raken, wat een verstoring van het dagelijks leven of de continuïteit van de samenleving kan veroorzaken.
Ook de gezondheidszorg (ziekenhuizen) is kwetsbaar gebleken (bijv. Gelre ziekenhuizen (2021), Medisch Centrum Leeuwarden (2020). Daarnaast kan manipulatie van data en informatie en het verspreiden van desinformatie (bijvoorbeeld door buitenlandse mogendheden of terroristen) worden gebruikt om politieke processen te beïnvloeden. Hier dient zich een nieuw probleem aan: de territoriale integriteit en staatsrechtelijke soevereiniteit komen in een nieuw daglicht te staan. Wat betekent cyberveiligheid voor de veiligheidsregio en haar partners? Op landelijk niveau is er het VR ISAC (Veiligheidsregio Information Sharing and Analysis Center) waarin de CISO’s van de veiligheidsregio's vertegenwoordigd zijn en informatie over incidenten en dreigingen wordt gedeeld. Het National Cyber Security Centre (NCSC) is informatieknooppunt en expertisecentrum in Nederland. NCSC heeft een coördinerende rol bij (dreigende) cybercrisis. De veiligheidsregio beschikt over continuïteitsplannen voor de eigen organisatie. Het is belangrijk dat in deze plannen ook nieuwe ontwikkelingen, zoals cyberdreigingen, worden opgenomen.
De veiligheidsregio's preparen zich onder andere door: Het opstellen van continuïteitsplan(nen) voor eigen hulpverlenings- en crisisbeheersingsprocessen; Het opstellen van een plan voor crisisbeheersing bij verstoring van vitale processen in de samenleving (maatschappelijke continuïteit); Samen te werken (sinds 2020) binnen een Information Sharing and Analysis Centre (ISAC); In het NIPV rapport ‘Kennis en kunde voor regionale cybergevolgbestrijding (2021)’ wordt geadviseerd dat veiligheidsregio’s kennis over het onderwerp kunnen verbeteren door samen te werken en te prepareren op cyberscenario’s met de mogelijke rol van de veiligheidsregio als focus.
4.5 Noordzee De Noordzee wordt druk bevaren. De Noordzee verandert van een open zee naar een industriële delta (windparken, platforms etc.). De vaarwegen krijgen daardoor steeds meer ruimtelijke beperkingen en risico’s. Met de komst van windturbineparken, verkeerscompressie, autonome scheepvaart, cyberrisks op zee etc., nemen de risico’s toe, ook die van verschillende vormen van criminaliteit. De kustwacht signaleert een toename van het aantal schepen met een status Not Under Command (NUC), ofwel een stuurloos schip. Denkbare scenario’s zijn grootschalige evacuatie en opvang vanaf bijvoorbeeld een cruiseschip of ferry of verlies van lading en milieu-incidenten. Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners?
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
31
Deze ontwikkelingen maken het nodig dat het netwerk van betrokken partijen wordt verstevigd. Onderzoek wat het Incidentbestrijdingsplan Noordzee (2019) betekent voor de rol van de veiligheidsregio.
4.6 Coronapandemie en nieuwe infectieziekten In het risicoprofiel 2018 – 2022 profileerden ‘ziektegolf’ en ‘infectieziekte uit het buitenland’ reeds hoog voor wat betreft impact en waarschijnlijkheid. De Coronapandemie heeft laten zien dat een ziektegolf enorme impact kan hebben, niet alleen qua ziektelast, maar ook voor wat betreft de effecten op de zorg (druk op de zorg en het personeel, bezetting ic-capaciteit, uitgestelde reguliere zorg). Daarnaast was de impact groot in het sociaalmaatschappelijk veld. Er was psychologische schade. Velen kwamen door lockdowns in een isolement en de door de overheid opgelegde maatregelen kregen steeds minder draagvlak en waren aanleiding tot complottheorieën en onrust (demonstraties en rellen). Ook de kosten en effecten op de economie waren groot. Er is dan ook een duidelijke relatie met andere thema’s en scenario’s, zoals maatschappelijke onrust en openbare ordeverstoringen. Daarnaast zal klimaatverandering, met name op de langere termijn, gevolgen hebben voor het uitbreken en verspreiden van infectieziekten. Het is denkbaar dat een dergelijk scenario zich nogmaals aandient, het kan dan gaan om verschillende infectieziekten (bijvoorbeeld hoogpathogene griepvarianten, op mens overdraagbare vogelgriep of infectieziekte in de zogenoemde A-categorie).
Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners? Naar aanleiding van de coronapandemie zijn er diverse uitgebreide evaluatierapporten opgesteld waar leer- en verbeterpunten uit te halen zijn, zowel op landelijk als op regionaal niveau. Waar deze leerpunten nog niet zijn opgepakt is het belangrijk dat de veiligheidsregio onderzoekt waar zij nog mee aan de slag dient te gaan. Als netwerkorganisatie is het van belang dat de veiligheidsregio in de koude fase in ieder geval investeert in de structuren en (persoonlijke) contacten met de verschillende functionele ketens.
4.7 Maatschappelijke reacties Afgelopen jaren zijn incidenten voorgevallen die tot emotionele reacties hebben geleid in delen van de samenleving. Recente voorbeelden zijn de moord op Peter R. de Vries en aardgasbevingen in Groningen. Deze reacties werden door media, en binnen overheden, gevat onder de noemer ‘maatschappelijke onrust’. Maatschappelijke onrust is hiermee een containerbegrip geworden dat staat voor het gehele mogelijke palet aan gevoelens en reacties van delen van de samenleving na een incident of het bekend worden van een risico. De afgelopen jaren lijkt het ongenoegen in de samenleving steeds verder toe te nemen. Vooral het vertrouwen in de politiek en de overheid lijkt te dalen. De toeslagenaffaire, de gebeurtenissen rondom het coronabeleid en de aanpak van de klimaatveranderingen lijken de polarisatie tussen de overheid en burgers vergroot te hebben. Emoties, meningen en politieke overtuigingen lijken steeds belangrijker te worden in het maatschappelijk debat. Een ander aspect wat steeds meer impact heeft op de maatschappij zijn de sociale media (Bron: Strategisch omgevingsbeeld 2021). Er wordt veel onjuiste informatie (nepnieuws, trolling, deepfakes) gepubliceerd waardoor de beeldvorming, ideeën en reacties bij gebeurtenissen worden beïnvloed.
Intimidatie, agressie tegen politici, bestuurders, medici, journalisten en anderen lijken een effect te zijn van het lage vertrouwen. Een ander effect is de verschillende demonstraties, bijvoorbeeld naar aanleiding van de woningcrisis, klimaatcrisis, het vertrek van de internationale gemeenschap uit Afghanistan, racisme en het coronabeleid. Sociale media hebben over het algemeen een enorm polariserend effect. (Bron: Strategisch omgevingsbeeld 2021). Specifiek in onze regio geldt dat met name bij omwonenden van Tata-Steel er sprake is van polarisatie: je bent voor of tegen. Uitingen over dit onderwerp van GGD of RIVM worden breed uitgemeten in de media en roepen standaard veel reactie op. Dat gaat dan over onderzoeksrapporten en lange termijn risico-inschattingen. Het is voorstelbaar dat in dit gepolariseerde landschap een incident tot nog fellere discussie en sterkere inname van standpunten zal leiden.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
32
Voor Schiphol geldt dat de maatschappelijke aandacht voor vliegen in het algemeen (ook met het oog op klimaat en de arbeidsomstandigheden) meer aandacht heeft gegenereerd voor de effecten op zowel milieu als omwonenden. Incidenten op de luchthaven kunnen aangegrepen worden om de discussie te doen oplaaien. Bij maatschappelijke reacties op incidenten en risico’s kunnen drie typen worden onderscheiden: commotie, bezorgdheid en agressie. De waarschijnlijkheid van verstoring van de openbare orde en agressie lijkt groter te worden. We zien steeds meer (grootschalige) demonstraties, waar geen toestemming voor is of die niet voldoen aan opgelegde voorwaarden, die uit (kunnen) monden in ernstige ongeregeldheden of het platleggen van een bedrijf of bedrijfsprocessen. De boerendemonstraties (2019, 2022) of de koffiedrinkbijeenkomsten op het Museumplein zijn hiervan voorbeelden. Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners? ‘Maatschappelijke onrust’ valt onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. De veiligheidsregio kan partijen bij elkaar brengen, als platform fungeren en betrokken gemeenten ondersteunen. Onderzoek de rol die de crisisorganisatie kan hebben bij het beheersen van maatschappelijke onrust.
4.8 Oekraïne Net op het moment dat de coronacrisis ten einde leek, volgde er met de Russische invasie in Oekraïne op 24 februari 2022 een volgende crisis van ongekende omvang. In enkele weken tijd ontstond een grote vluchtelingenstroom en de economische consequenties van de oorlog zijn groot en direct voelbaar. De oorlog die Rusland tegen Oekraïne begon in februari 2022 kan grote en langdurige gevolgen hebben, ook in Kennemerland.
Er is een grote stroom vluchtelingen die in verschillende Europese landen worden opgevangen. Ook in Nederland en Kennemerland in combinatie met de reguliere instroom van asielzoekers. Schaarste leidt tot hoge gas- en brandstofprijzen. Ook elektriciteit wordt duurder. Voedselschaarste leidt tot hogere prijzen en hamsteren (graanproducten, zonnebloemolie). Dreiging van gebruik CBRN (chemische, biologische en radiologische en nucleaire wapens) wordt reëel.
Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners? De veiligheidsregio is de coördinerende partij bij crises waarvoor de primaire verantwoordelijkheid bij andere organisaties ligt. De coronacrisis heeft de rol van het Veiligheidsberaad, het overleg van de 25 voorzitters van de veiligheidsregio’s, bij de samenwerking met het Rijk bij crises concreter gemaakt. Het Veiligheidsberaad heeft ook bij de opvang van grote aantallen vluchtelingen uit Oekraïne een belangrijk rol. De opvang van grote groepen vluchtelingen en migranten door conflicten en klimaatverandering wordt waarschijnlijker.
4.9 Dumpingen drugslabs Risico’s voor mens en milieu doen zich voor rond de productie van (synthetische) drugs: op onbekende en ongecontroleerde locaties bevinden zich hennepkwekerijen en drugslabs; gevaarlijke stoffen worden niet veilig opgeslagen, er is sprake van brandgevaarlijke situaties, chemisch afval wordt gedumpt of geloosd. Dit kan grote gevolgen hebben. De aard en omvang lijkt toe te nemen, evenals de risico’s en de kosten voor de maatschappij. Bij de inventarisatie is gebleken dat waterschappen, gemeenten, politie, brandweer, GGD en ODIJ alle in meer of mindere mate met deze problematiek te maken hebben. Wat betekent dit voor de veiligheidsregio en haar partners? Samenwerkingsafspraken tussen deze partijen kunnen de afhandeling en gevolgen beperken.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
33
5 Conclusies In dit hoofdstuk worden de bevindingen en conclusies uit de voorgaande hoofdstukken gepresenteerd. In het volgende hoofdstuk worden aanbevelingen gegeven voor de crisisbeheersing.
5.1 Het risicoprofiel van Kennemerland is breed én hoog Uit de risico-inventarisatie blijkt dat vrijwel alle crisistypen kunnen gebeuren in Kennemerland. Uit de risicoanalyse blijkt dat enkele daarvan een grote impact en waarschijnlijkheid kunnen hebben. Geconcludeerd wordt dat het risicoprofiel van Kennemerland zowel breed is als hoog. Aandachtspunten en thema’s voor de veiligheidsregio’s beperken zich niet meer tot fysieke veiligheid (gezondheid en gebouwde en technologische omgeving), maar ook de sociaal-maatschappelijke veiligheid en economische veiligheid spelen een prominente rol, zeker in Kennemerland. Ten eerste vanwege de bevolkingsdichtheid, de bevolkingssamenstelling en de vele grote evenementen. Ten tweede door de aanwezigheid van vitale infrastructuren, en hotspots Noordzeekanaalgebied, Schiphol en Tata Steel. In de samenleving is alles steeds meer fysiek en virtueel met elkaar verbonden via steeds complexer wordende systemen, met grote onderlinge afhankelijkheden. De waarschijnlijkheid van ontwrichtende gebeurtenissen en de impact daarvan zijn daarom relatief groot.
5.2 Prioritaire thema’s en risico’s De mogelijkheid van ‘klassieke’ incidenten (branden, verkeersongevallen, waterongevallen) waarbij de ‘traditionele’ hulpdiensten moeten optreden blijft onverminderd aanwezig. Hiernaast zijn incidenten en crises mogelijk waarbij de vitale belangen van de samenleving bedreigd of verstoord worden. De impact ligt dan vooral in het sociaalmaatschappelijk veld. Uit de risico-inventarisatie is een aantal thema’s naar voren gekomen die, bij de bestaande activiteiten of aanvullend daarop, met voorrang aandacht vragen van de veiligheidsregio: Energietransitie, klimaatverandering, woningbouw en ruimtelijke inrichting in het algemeen; Ontwikkelingen op de Noordzee; Maatschappelijke reacties; Opvang grote groepen mensen. Uit de risicoanalyse blijkt dat een aantal risico’s sterk profileert door een mogelijk hoge impact en (of) waarschijnlijkheid. Deze prominente risico’s zijn: Ziektegolf (pandemie) en infectieziekte uit het buitenland; Uitval van een vitale voorziening: uitval energie en ICT; Luchtvaartincident; Brand in de Schipholspoortunnel; Extreem weer (droogte en hitte, storm en regen).
5.3 De continuïteit van de hulpverlening en crisisbeheersing kan verstoord raken Wanneer een vitale voorziening uitvalt, in het bijzonder elektriciteit en ICT, kan dat grote impact op de samenleving hebben. Niet alleen wordt de continuïteit van de samenleving bedreigd (verstoring van het dagelijks leven), maar ook het functioneren van hulpdiensten en crisisorganisatie worden beperkt of verstoord. Daarom wordt geadviseerd om deze scenario’s ook als prioritair aan te merken en het beleid hieromtrent te versterken.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
34
5.4 De veiligheidsregio staat vaak niet als eerste en enige aan de lat Veel van de risico’s in Kennemerland kunnen leiden tot incidenten en crises waarbij de veiligheidsregio niet als eerste of enige aan de lat staat. Sommige crisistypen zijn primair verantwoordelijkheid van andere partners, bijvoorbeeld gemeenten (maatschappelijke reacties), waterbeheerders (waterschappen), energiebedrijven en andere vitale partners. Risico’s en incidenten reiken in sommige gevallen tot voorbij de regiogrenzen. Daarbij kan gezamenlijke aanpak met (buur)veiligheidsregio’s of het Rijk nodig zijn. Daarom is gezamenlijke voorbereiding van crisisbeheersing, met andere veiligheidsregio’s en Rijk, en met ketenpartners noodzakelijk. Elkaars werkwijzen kennen is daarbij nodig, maar elkaar kennen is wel net zo belangrijk. De veiligheidsregio kan daarbij als verbinder een coördinerende of faciliterende rol hebben. De veiligheidsregio ontwikkelt zich tot netwerkorganisatie en als verbinder tussen verschillende crisispartners.
5.5 Klimaatverandering, energietransitie, woningbouw en Omgevingswet bepalen ruimtelijke ontwikkelingen De komst van de Omgevingswet is natuurlijk geen risico te noemen. Het inwerkingtreden van deze nieuwe wet heeft echter wel gevolgen voor de gemeenten en de veiligheidsregio. En biedt zeker kansen om aan de voorkant betrokken te zijn. Een goede crisisbeheersing begint met een goede risicobeheersing. De energietransitie en de klimaatverandering leiden tot grote veranderingen in energiebronnen en energienetwerken en. Er zal meer elektriciteit worden opgewekt én verbruikt. Aardgas wordt verruild voor waterstof. Er worden windparken voor de kust gebouwd en voor Wijk aan Zee staat bijvoorbeeld een energiehub gepland. Dit heeft gevolgen voor de ruimtelijke inrichting. Op rijksniveau is er de Nationale Omgevingsvisie (NOVI). Het is zaak voor de gemeenten en veiligheidsregio aan te sluiten bij deze ontwikkelingen. De energievoorziening is een vitale voorziening, waarvan uitval per definitie grote impact kan hebben. De energietransitie brengt risico’s met zich mee; het gaat nieuwe technologische ontwikkelingen waarvoor nieuwe kennis nodig is. Daarbij kampt de technologische sector met capaciteitsproblemen (personeelstekorten). De ontwikkelingen op het gebied van energie gaan zwaarder drukken op de gemeentelijke agenda’s naast onderwerpen als de woningopgave, mobiliteit en migratie.
Inzetten op omgevingskwaliteit is hierbij een sleutel tot succes, maar is een nieuw begrip of instrument om lokale belangen te bewerkstelligen en te bewaken. Van belang is dat de veiligheidsregio (en gemeenten) niet alleen goed kunnen optreden bij incidenten en crises, maar ook aan de voorkant een goede positie hebben om de thema’s veiligheid en gezondheid te borgen bij deze grote ontwikkelingen.
5.6 Ongekende crises zijn mogelijk Er is een zeker risico verbonden aan risico-inventarisatie. Er bestaat een mogelijkheid dat wij niet alle risico’s in beeld hebben. Wij hebben slechts zicht op bekende risico’s. Het risico bestaat dat er zich nog risico’s in onze ‘dode hoek’ bevinden. Ongekende crises zijn crises die wel ontwrichtend kunnen zijn, maar waarvoor geen draaiboeken zijn, waarvoor niet geoefend is: kortom waarover nog niet (voldoende) is nagedacht.
Een voorbeeld is het maatschappelijk effect van de coronapandemie. Dat de maatschappelijke effecten groot konden worden was wel bekend, maar de grootte en vorm waarin dit tijdens de coronapandemie is gebleken heeft de nationale en regionale crisisorganisaties toch vaak verrast. Een ander voorbeeld is de crisis als gevolg van de oorlog in Oekraïne: een opgave om vluchtelingen op te vangen in combinatie met maatschappelijke onrust, nucleaire dreiging, cyberrisico’s en de leveringszekerheid van gas die onder druk komt te staan.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
35
Ongekende crises kunnen zich ook voordoen als gevolg van klimaatverandering en de energietransitie. We hebben nog geen zicht op de ‘verrassingen’ die deze met zich mee kunnen brengen.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
36
6 Aanbevelingen voor de crisisbeheersing in Kennemerland Crisisbeheersing begint met het kennen en onderkennen van de risico’s. Met die kennis kunnen de bij de veiligheid betrokken actoren in gezamenlijkheid onderzoeken op welke wijze de risico’s zoveel mogelijk te beperken zijn. Dat betekent: met welke maatregelen is enerzijds de waarschijnlijkheid van een mogelijk incident te reduceren tot een aanvaardbaar niveau en anderzijds, wanneer een incident gebeurt of een crisis zich voordoet, de impact hiervan te beperken. In het eerste geval gebeurt dat door proactieve en preventieve maatregelen, in het tweede geval is een goed georganiseerde organisatie van incidentbestrijding en crisisbeheersing nodig. In het beleidsplan Crisisbeheersing legt de veiligheidsregio het beleid hiervoor vast. De bevindingen bij dit risicoprofiel leiden tot de volgende aanbevelingen voor onderwerpen, thema’s en ontwikkelingen die de komende beleidsperiode aandacht van de crisisorganisatie van de veiligheidsregio verdienen.
6.1 Werk aan een robuuste en tegelijkertijd flexibele crisisorganisatie Een breed en hoog risicoprofiel (5.1), en de mogelijkheid dat er zich ongekende crises (5.6) kunnen voordoen vraagt een crisisorganisatie die ‘van alle markten thuis is’, dus robuust is en flexibel kan inspelen op een veelheid van crisistypen. Zorg voor een strategie om naast de voorbereiding op de klassieke incidenten en prioritaire risico’s (6.2) zoveel mogelijk verschillende crises het hoofd te kunnen bieden, i.p.v. te anticiperen op enkele, specifieke voorspelbare crises. Investeer in een flexibele crisisorganisatie die niet alleen werkt volgens de bestaande plannen, maar ook wanneer dat nodig is vanuit veerkracht en improvisatie. Het IFV-rapport Versterken van veerkracht (Instituut Fysieke Veiligheid, 2020) kan hierbij als leidraad dienen.
6.2 Anticipeer op prioritaire risico’s Uit de risico-inventarisatie is een aantal thema’s naar voren gekomen (5.2) die, bij de bestaande activiteiten of aanvullend daarop, met voorrang aandacht vragen van de veiligheidsregio. Anticipeer op deze prioritaire thema’s: Energietransitie, klimaatverandering, woningbouw en ruimtelijke inrichting in het algemeen (4.1, 4.2, 4.3); Ontwikkelingen op de Noordzee. Sluit prominenter aan bij het netwerk rond de Noordzee (4.5); Maatschappelijke reacties. Onderzoek de rol die de crisisorganisatie kan hebben bij het beheersen van maatschappelijke onrust (4.7); Opvang grote groepen mensen. Uit de risicoanalyse blijkt dat een aantal risico’s sterk profileert door een mogelijk hoge impact en (of) waarschijnlijkheid. Deze prioritaire risico’s zijn: Ziektegolf (pandemie) en infectieziekte uit het buitenland; Uitval van een vitale voorziening: uitval energie en ICT; Luchtvaartincident; Brand in de Schipholspoortunnel; Droogte en hitte. De crisisorganisatie veiligheidsregio moet zich specifiek op deze risico’s voorbereiden, voor zover deze niet te ondervangen zijn met de generieke crisisorganisatie en -capaciteiten.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
37
6.3 Samenwerking in netwerken (en informatie-uitwisseling) Bij verschillende typen crises staat de veiligheidsregio niet als enige aan de lat (5.4). De veiligheidsregio kan bij crises waarbij andere partijen het primaat hebben bij de crisisbeheersing echter wel een coördinerende, verbindende of faciliterende rol hebben. De veiligheidsregio ontwikkelt zich daarom tot een netwerkorganisatie, in het netwerk van alle denkbare ketenpartners. Bouw voort aan interregionale samenwerking en samenwerking met risico- en crisispartners. Onderzoek de rol van de veiligheidsregio als coördinerende partij bij crises waarvoor de primaire verantwoordelijkheid bij andere organisaties ligt. Denk hierbij aan in het bijzonder aan: Overstromingen (waterschappen); Verstoringen van vitale voorzieningen (energiebedrijven, ICT, drinkwaterbedrijven); Cyberverstoringen (ICT-sector). Richt de continuïteitsplannen van de VRK ook op cyberincidenten. Werk intensief samen met de betreffende partners. Krijg inzicht krijgt in de eigen kwetsbaarheden, afhankelijkheden en mogelijkheden bij de continuïteit en adequaat optreden van de hulpdiensten en crisisorganisatie (4.4) Incidenten op de Noordzee (4.5). Verken samen met de Kustwacht en andere relevante ketenpartners wat de ontwikkelingen op de Noordzee betekenen voor de veiligheidsregio.
Onderzoek de rol van de veiligheidsregio in relatie tot incidenten op de Noordzee. Maatschappelijke reacties (4.7). Onderzoek de komende beleidsperiode wat de rol van de crisisorganisatie van de VRK kan zijn bij maatschappelijke onrust. ‘Maatschappelijke onrust’ valt onder de verantwoordelijkheid van de gemeente. De veiligheidsregio kan partijen bij elkaar brengen, als platform fungeren en betrokken gemeenten ondersteunen. Dumpingen drugslabs (4.9). Samenwerkingsafspraken tussen deze partijen kunnen de afhandeling bevorderen en gevolgen beperken.
6.4 Versterk de verbinding tussen risicobeheersing en crisisbeheersing, samenwerkingsafspraken (en informatie-uitwisseling) Het is van belang voor veiligheidsregio - en gemeenten - dat zij de thema’s veiligheid en gezondheid bij de (ruimtelijke) ontwikkelingen op gebied van energietransitie, klimaatadaptatie, waterveiligheid en Omgevingswet borgen. Niet alleen op lokaal en regionaal niveau, maar ook op provinciaal en nationaal niveau. Gemeenten kunnen de veiligheidsregio benutten als adviseur van gezondheid en veiligheid bij deze ontwikkelingen.
6.5 Verstevig het continuïteitsmanagement van de Veiligheidsregio Zet in op het voorkomen en beperken van verstoringen van de vitale belangen van de samenleving (continuïteit van de samenleving). Dat betekent zowel bij risicobeheersing als crisisbeheersing een verbreding van de blik van de veiligheidsregio op de vitale belangen van de samenleving. Verstevig het continuïteitsmanagement van Veiligheidsregio Kennemerland, vooral bij cyberincidenten en grootschalige uitval van personeel (door ziekte of anderszins), zodat de beschikbaarheid van hulpdiensten en de crisisorganisatie wordt geborgd (5.3). Versterk de samenwerking met de vitale sectoren.
6.6 Trek lering uit de aanpak van de coronacrisis De aanpak van de coronacrisis wordt door de Onderzoeksraad voor Veiligheid, de Inspectie van Justitie en Veiligheid en door de veiligheidsregio’s zelf op verschillende niveaus geëvalueerd (nationaal, regionaal en de samenwerking tussen nationaal en regionaal). Trek lering uit de verschillende evaluaties zowel vanuit gezondheidskundig perspectief (GGD) als vanuit crisisbeheersingsperspectief (4.6). De veiligheidsregio’s (en het Rijk) hebben lering getrokken uit de verschillende evaluaties over de aanpak van de pandemie. Er wordt een Landelijke Functionaliteit Infectieziektebestrijding (LFI) opgericht. De LFI wordt verantwoordelijk voor de voorbereiding op een toekomstige pandemie en de operationele aansturing van GGD’en in geval van een toekomstige pandemie.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
38
7 Status en doorontwikkeling van het risicoprofiel Positioneer het regionaal risicoprofiel en het Nationaal Veiligheidsprofiel als ondersteunend instrument voor veiligheidsbeleid (risico- en crisisbeheersing). Ontwikkel het informatiemanagement t.b.v. risicobeheersing én crisisbeheersing. Bijvoorbeeld door het in kaart brengen van minder zelfredzame personen en objecten of knelpunten bij uitval vitale infrastructuren. Zorg hierbij voor een stevige positie van een Veiligheidsinformatie Knooppunt (VIK) dat ook tijdens de “koude” fase de crisisorganisatie van informatie voorziet.
7.1 Een meer dynamisch risicoprofiel Het risicoprofiel wordt tegelijk met het beleidsplan crisisbeheersing vierjaarlijks geactualiseerd. Voor het vaststellen van het beleidsplan is dat een voor de hand liggende periode, maar het risicoprofiel wordt daarmee naar het oordeel van verschillende veiligheidsregio’s te statisch. Daardoor leeft de wens om het risicoprofiel meer dynamisch te maken, om zo sneller te kunnen anticiperen op veranderingen in de omgeving. Daarbij is behoefte om goed te definiëren wat een ‘dynamisch risicoprofiel’ betekent, en wie of welk doel dat dient. De wijze waarop het dynamiseren vorm kan krijgen kan dan pas worden bepaald. De VRK beoogt het Regionaal Risicoprofiel dynamischer te maken door: Frequent of doorlopend inventariseren. De inventarisatie volgens de indeling van de Handreiking biedt daarvoor een goede basis. De VRK heeft ook de ambitie om een VIK (Veiligheids Informatie Knooppunt) in te richten ter ondersteuning van de crisisorganisatie. Het VIK en het dynamiseren van het risicoprofiel kunnen gelijk op gaan. De koppeling met de beleidsperiode kan blijven. Tussentijds kunnen de ontwikkelingen tegen het licht gehouden worden. Bijvoorbeeld door elk jaar een werkbijeenkomst met experts te organiseren. Elk jaar krijgt het Algemeen Bestuur een notitie met daarin de belangrijkste bevindingen.
Daarnaast blijft de wettelijke vaststelling per 4 jaar bestaan.
7.2 Rol gemeenteraden bij het risicoprofiel Volgens de Wvr stelt het bestuur eens per vier jaar een beleidsplan vast waarin het beleid is vastgelegd ten aanzien van taken van de veiligheidsregio. Voorafgaand aan de vaststelling van het beleidsplan overlegt de burgemeester met de gemeenteraad over het ontwerpbeleidsplan (art. 14). Het beleidsplan is mede gebaseerd op het door het bestuur vastgesteld risicoprofiel. Het bestuur van de veiligheidsregio stelt het risicoprofiel vast na overleg met de raden van de deelnemende gemeenten, waarbij het de raden verzoekt hun wensen kenbaar te maken omtrent het in het beleidsplan op te nemen beleid (art.15). Het bestuur nodigt voor de vaststelling van het risicoprofiel in ieder geval de door de korpschef aangewezen ambtenaren van de politie, de hoofdofficier van justitie, de besturen van de betrokken waterschappen en de door ministers aangewezen functionarissen (t.w. ‘rijksheren’) uit hun zienswijze ter zake kenbaar te maken (art. 15).Ook nodigt het bestuur van de veiligheidsregio ten minste eenmaal per jaar de bij de mogelijke rampen en crises in de regio betrokken partijen uit voor een gezamenlijk overleg over de risico’s in de regio (art. 15l). Voorafgaand aan het aanbieden van de ontwerpversies van het regionaal risicoprofiel en beleidsplan zal de veiligheidsregio bijeenkomsten organiseren voor gemeenteraadsleden.
De raadsleden kunnen zich zo voorbereiden op de behandeling van de stukken in de gemeenteraad.
Regionaal Risicoprofiel Kennemerland 2023 OKtober 2022
39
8 Bijlagen 8.1 Onderbouwing van de selectie van 19 crisistypen voor analyse
Crisistype
Incidenttype
Onderbouwing
Overstromingen
Dijkdoorbraak
De incidenttypen overstroming vanuit zee en dijkdoorbraak van een regionale waterkering zijn relevant voor de regio Kennemerland, waarbij de laatste vanwege de grotere waarschijnlijkheid prioriteit heeft. De impact kan met name in de Haarlemmermeerpolder groot zijn, door de diepte van de polder en het aantal bijzondere objecten (o.a. Schiphol).
Natuurbranden
Brand in duingebied
Vanwege het grote oppervlakte kwetsbaar duin- en bosgebied in de Kennemerland, lange droogteperiodes in de afgelopen jaren (klimaatverandering en extreem weer) en de Incidenthistorie (o.a. Noord-Holland).
Extreme weersomstandigheden
Droogte en hitte Storm en regen
Klimaatverandering uit zich o.a. in grotere waarschijnlijkheid van weersextremen: zoals overvloedige regenval, stormen, droogteperiodes en hittegolven.
Crisistype
Incidenttype
Onderbouwing
Branden in kwetsbare objecten ng
Brand in woonzorggebouw
Het gebouwtype ‘kwetsbare objecten’ is ruim vertegenwoordigd in de regio. Extramuralisering zorg. Verandering van functie van gebouwen.
Crisistype
Incidenttype
Onderbouwing
Incidenten met brandbare / explosieve stof in open lucht
Tankputbrand
In de hele regio en vlakbij (Westelijk Havengebied) vindt opslag en gebruik van brandbare/explosieve stoffen (kerosine, gasolie, benzine, LPG, propaan) plaats. De kerosine opslag bij AFS (BRZO-bedrijf).
Incidenten met giftige stof in open lucht
Incident met giftige stof
De uitwerking van de leidingbreuk hoogovengas bij Tata Steel is maatgevend en BRZO-scenario. Representatief voor ongeval met en verspreiding van giftige stoffen en het waarschuwen bevolking en informeren van de bevolking.
Crisistype
Incidenttype
Onderbouwing
Verstoring energievoorziening
Uitval gasvoorziening
Mogelijk grote gevolgen voor de samenleving en voor andere (vitale) sectoren. De energietransitie zal leiden tot grotere afhankelijkheid van elektriciteit.
omgevi
wde omgeving
Vitale sectoren en voorzieningen
Technologische
Gebou
Natuurlijke omgeving
Samenvatting selectie scenario’s. In deze bijlage is terug te vinden welke crisistypen zijn uitgewerkt in de risicoanalyse en op basis van welke argumenten.