Bijlage 3 TNO rapport burgerberaden.pdf
Tekst van het document
TNO 2022 P11506
Versnelstudie 1
Burgerberaad Melanie Klösters, Ruben Peuchen en Geerte Paradies AUGUSTUS 2022
SAMENVATTING
• TNO vatte in korte tijd beschikbare literatuur over burgerberaden samen
-
Het beleidsvraagstuk waar burgers zich over moeten beraden zich er
met als doel deze informatie beschikbaar te maken voor NP RES, IPO en
voor leent: het is afgebakend, herkenbaar, relevant, speelt (ook) op de
VNG ter ondersteuning van regionale en lokale overheden. Deze versnel-
lange termijn, er zijn verschillende perspectieven op, en er zijn verschil-
studie bouwt voort op het tweede hoofdstuk van het rapport van de Advies-
lende oplossingsrichtingen.
commissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid ‘Betrokken bij klimaat,
-
burgerfora aanbevolen’ uit 2021 met nieuwe wetenschappelijke artikelen en
nemen in het besluitvormingsproces, en niet wanneer (achteraf) draag-
praktijkvoorbeelden. • Een burgerberaad is een vorm van burgerparticipatie in besluitvorming, waarbij een groep burgers meerdere malen samenkomt om op basis van
Er ruimte is om de inbreng van het burgerberaad vanaf het begin mee te vlak gezocht wordt voor een al gekozen oplossing of genomen besluit.
-
De oplossingen of besluiten geïmplementeerd kunnen worden op het niveau waarop het burgerberaad wordt georganiseerd.
geïnformeerde discussies advies te geven aan de politiek op een bepaald beleidsvraagstuk en bijbehorende maatregelen. • Een burgerberaad kan een passend middel zijn om tot keuzes over regionaal en lokaal energie- en klimaatbeleid te komen. • Voor een goed proces en een gedragen uitkomst van een burgerberaad is het nodig dat: -
Er politiek commitment en duidelijkheid is over wat er met de uitkomsten van het beraad zal gebeuren.
-
De deelnemers een representatieve groep vormen, met diverse achtergronden en standpunten.
-
Er een proces met goede ondersteuning van de deelnemers is, waarin zij kunnen leren, ideeën kunnen ontwikkelen en tot besluiten kunnen komen en waarbij iedereen gehoord wordt.
-
Ook burgers die niet deelnemen en de politici die uiteindelijk met de adviezen aan de slag moeten kunnen worden betrokken.
• Een burgerberaad kan goed worden ingezet wanneer: -
Men tot betere en gedragen oplossingen en beleidsvoorstellen wil komen met minder invloed van politieke belangen tijdens de totstandkoming van de adviezen.
-
Er politiek commitment voor het proces is en middelen beschikbaar zijn om het proces te faciliteren.
2
1 INLEIDING
2 METHODE EN BRONNEN
Versnelstudie als onderdeel van kennisprogramma
Desk research
Deze publicatie is een van de versnelstudies van TNO. Dergelijke versnel-
Voor deze versnelstudie is desk research gedaan waarbij een aantal bron-
studies…
nen uit binnen- en buitenland is verzameld. We zijn op zoek gegaan naar
• zijn in relatief korte tijd samengesteld (‘snel’) en behandelen onderwerp-
publicaties van zowel academisch als toegepast onderzoek met algemene
en die de energietransitie mogelijk kunnen versnellen (‘versnel’). • geven een overzicht van de stand van kennis van een bepaald onder-
kenmerken of basis principes van een burgerberaad en beschrijvingen en evaluaties van ge organiseerde burgerberaden in het buitenland (o.a. Ierland,
werp op het gebied van burgerparticipatie, op basis van verschillende
Frankrijk, Schotland) en in Nederland (met name de lokaal georganiseerde
(wetenschappelijke) bronnen uit binnen- en buitenland.
burgerberaden onder de noemer G1000 en vormen van burgerberaden in de
• zijn onderdeel van het Kennisprogramma Burgerparticipatie in de Fysieke Leefomgeving, waarin TNO in opdracht van het ministerie van
gemeente Súdwest-Fryslân, RES-regio Foodvalley en gemeente Amsterdam). De studie is uitgevoerd in de periode mei-juni 2022.
EZK en in samenwerking met het NP RES, de VNG en het IPO kennis ontwikkelt over burgerparticipatie in de fysieke leefomgeving (kijk voor
Vooral evaluaties van een burgerberaad op nationaal niveau
meer informatie op https://www.energieparticipatie.nl/tno-kennis-
De gevonden publicaties bestaan uit (online) essays en opinieartikelen, evaluaties
programma-inwonerparticipatie).
van een burgerberaad, wetenschappelijke artikelen en adviesrapporten. Voor
• zullen door NP RES, IPO en VNG worden gebruikt om hun achterban van regionale en lokale overheden te ondersteunen.
zover bekend zijn de meeste inzichten gebaseerd op evaluaties van steeds een enkel burgerberaad en zijn er slechts enkele evaluaties gedaan die verschillende 2,3 cases van burgerberaden op een systematische wijze met elkaar vergelijken.
In deze versnelstudie beantwoorden we de volgende vragen
Ten slotte zien we dat het meeste onderzoek zich richt op burgerberaden op
Recentelijk is er veel te doen over een burgerberaad als middel om besluiten
nationaal niveau.
omtrent milieu en klimaat te nemen, waarbij de Rijksoverheid dit ook als aan1 trekkelijke procedure overweegt. Deze methode kan potentieel ook interes-
Kennis over burgerberaden is nog in ontwikkeling
sant zijn om regionaal en lokaal in te zetten. In deze studie beantwoorden we
Deze versnelstudie laat zien dat er veel informatie beschikbaar is. We weten ook
de volgende vragen:
dat er nog kennis mist, bijvoorbeeld over welke werkwijzen deelnemers waarderen
1. Wat is een burgerberaad?
a en wat de werkelijke (lange termijn) effecten van burgerberaden Dezijn. in dit
2. Wat is er nodig voor een goed proces en een gedragen uitkomst?
document beschreven antwoorden op de drie vragen zijn gebaseerd op de huidige
3. Wanneer zet je een burgerberaad wel en niet in?
stand van kennis.
Deze versnelstudie bouwt voort op het tweede hoofdstuk van het rapport van de Adviescommissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid ‘Betrokken bij klimaat, burgerfora aanbevolen’ uit 2021 met nieuwe wetenschappelijke
a
Zie ook Hoofdstuk 3.1 van het adviesrapport ‘Betrokken bij klimaat, burgerfora aanbevolen’ van de Adviescommissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid (2021).
artikelen en praktijkvoorbeelden.
3
3 WAT IS EEN BURGERBERAAD?
Een burgerberaad is een vorm van burgerparticipatie waarbij burgers tot een advies komen
• Het is de bedoeling dat burgers uiteindelijk op basis van objectieve en gebalanceerde informatie samen een weloverwogen en gericht advies aan de
Een burgerberaad is een methode van burgerparticipatie waarbij burgers
politiek geven. Dat advies kan op basis van consensus (algemene overeen-
bijeen komen om op basis van uitgebreide informatie te discussiëren en
stemming) zijn, maar ook door een meerderheid gesteund.
een (eventueel bindend) advies of aanbevelingen te geven over een bepaald 5,6,7 beleids vraagstuk. Het wordt ook wel omschreven als een vorm van
Het advies wordt meegenomen in het democratisch proces
partici patieve democratie.Burgerberaden komen in de praktijk in verschil-
7 Hoewel ook burgers zelf het initiatief kunnen nemen (bijvoorbeeld de Burgertop
b lende variaties voor, maar met een aantal gemeenschappelijke kenmerken
8 Schiphol 2019 ), komt de vraag voor een burgerberaad meestal vanuit de6 politiek.
en basisprincipes:
Afhankelijk van het politieke stelsel, is de opdrachtgever meestal de wetgevende of
• Via loting worden burgers uitgenodigd om te praten over een
uitvoerende macht. Zo was de opdrachtgever van het nationale burgerberaad in Ier-
5,7
5,6,7
maatschappelijk onderwerp of beleidsvraagstuk. Loting leidt niet
land Dáil Éireann, het Lagerhuis – vergelijkbaar met de Nederlandse Tweede Kamer.
direct tot een representatieve groep en daarom worden er aanvullende
Bij het nationale burgerberaad in Frankrijk was president Macron de opdrachtgever
stappen ondernomen om tot een zo representatief mogelijke groep
en bij het ‘mini-burgerberaad’ in Amsterdam was dat wethouder Van Doorninck. De
te komen. De diversiteit van deze groep burgers reflecteert die van de
opdrachtgever bepaalt het mandaat van een burgerberaad. Een burgerberaad heeft
inwoners van het land, de regio, of gemeente waarin het burgerberaad
vaak formeel geen directe bindende inspraak op de besluit- en beleidsvorming. De
wordt gehouden.
adviezen of aanbevelingen worden eerst nog voorgelegd aan de gekozen volks-
• Tijdens een aantal (meerdaagse) bijeenkomsten gedurende een periode
vertegenwoordiging (het parlement in Frankrijk, het Lager- en Hogerhuis in Ierland
van meestal een half jaar tot een jaar gaat de groep burgers met elkaar
en de gemeenteraad in Amsterdam), en wellicht vervolgens ook aan de brede
in gesprek over het beleidsvraagstuk.
bevolking via een referendum (zoals in Ierland gebeurde).
• Het is de bedoeling dat deelnemers in staat worden gesteld om te ‘demanier en zonder druk van buitenaf met elkaar kunnen delen en zo open
Het kan bijdragen aan gedragen beleid maken met minder invloed van politieke belangen
kunnen overleggen, redeneren en overwegen.
Voorop staat dat een burgerberaad als participatiemethode onze bestaande
libereren’. Dat betekent dat deelnemers argumenten op gelijkwaardige
• De gesprekken vinden plaats onder begeleiding van onafhankelijke gespreksleiders. • De burgers ontvangen tijdens het proces informatie over het onderwerp en kunnen zelf experts uitnodigen en vragen aan hen stellen.
representatieve democratie met gekozen vertegenwoordigers niet kan vervangen, maar wel kan aanvullen met adviezen en aanbevelingen aan die gekozen vertegen5,7 woordigers. Dat deze aanvulling nuttig kan zijn, heeft een aantal redenen:
• Het proces van een burgerberaad kan onder voorwaarden inzicht geven in hoe de bredere samenleving, of een gemeenschap binnen de samenleving
b
Burgerberaden zijn in meerdere landen (o.a. Frankrijk, Ierland, IJsland, Nederland, Australië en Duitsland), in verschillende vormen en onder andere namen (burgerfora, burgerraden, burgerjury’s, consensus conferenties en deliberatieve peilingen) georganiseerd.
denkt over een bepaald onderwerp, en niet alleen hoe een vertegenwoor6 diging daarvan erover denkt.
4
4 WAT IS ER NODIG VOOR EEN GOED PROCES EN EEN GEDRAGEN UITKOMST? • Het samenbrengen van meerdere diverse perspectieven, achtergronden,
Voorbereiding
ervaringen en belangen kan ervoor zorgen dat de aangedragen adviezen en aanbevelingen beter aansluiten bij de samenleving dan wanneer bedacht
Politiek commitment en afspraken vooraf
5,9 door bestuurders of beleidsmakers.
Politiek commitment is misschien wel het belangrijkste vereiste voor een
• Gelote burgers hoeven niet te denken aan een politieke achterban of
5,7 succes vol burgerberaad. Daarmee wordt bedoeld dat het duidelijk moet zijn
herverkiezing. Het discussiëren en het samenbrengen van perspectieven
hoe het burgerberaad zich verhoudt tot de politiek, wat het vervolg is voor
binnen een burgerberaad kan ‘vrijer’ plaatsvinden en meer op de lange
ieder(e) advies of aanbeveling, en ook wie er uiteindelijk over beslist (bijvoor-
termijn gericht, omdat deze discussie niet of minder wordt gestuurd door
beeld politiek en bestuur in wetgeving en beleid en/of de burger met een
11 onderliggende (partij)politieke belangen.
referendum). Uit de afspraken die hierover worden gemaakt moet blijken dat 5 het burgerberaad en de uitkomsten serieus genomen worden. De partij die 10 hier beloftes over doet, moet ook de partij zijn die de beloftes kan nakomen.
Zonder afspraken over de uitkomsten en het vervolg blijft het advies van het burgerberaad vrijblijvend, wat kan leiden tot frustratie bij de deelnemers en 7 waarmee het burgerberaad haar functie verliest.
Politiek commitment voorafgaand aan het burgerberaad over wat er met de 5,7 uitkomsten gebeurt, komt in de praktijk doorgaans in drie varianten voor:
1. Verantwoordingsplicht: de politiek is verplicht om verantwoording af te leggen over hoe het advies van het burgerberaad is meegenomen in de besluitvorming. 2. Besprekingsplicht: de politiek is verplicht om het advies van het burgerberaad te bespreken en erover te stemmen. 3. Plicht tot regelgeving: de politiek is verplicht om (onderdelen van) het advies van het burgerberaad (onder bepaalde voorwaarden) vast te leggen in beleid en/of regelgeving.
5
Enkele voorbeelden van burgerberaden geven weer hoe dit er in de
Representativiteit en inclusiviteit bij de werving van deelnemers
praktijk uit kan zien. Bij het ‘mini-burgerberaad’ in Amsterdam heeft
Een burgerberaad heeft als doel om een brede groep burgers te laten mee-
het college van B&W aangegeven de adviezen over te nemen als ze aan
praten en te laten komen tot adviezen waarin andere burgers zich kunnen her-
c enkele randvoorwaarden voldoen en dat de adviezen worden besproken
kennen. Het is daarom belangrijk dat de deelnemende groep zo representatief
in de gemeenteraad.
7 en inclusief mogelijk is. Representatief betekent dat de samenstelling van de
11
groep deelnemers vergelijkbaar is met die van de inwoners van het land, de Bij het Franse burgerberaad Convention Citoyenne pour le Climat beloof-
7,6 regio, stad of het dorp waarin het burgerforum wordt georganiseerd. Inclusief
de opdrachtgever president Macron om – op drie jokers na – de adviezen
betekent dat alle relevante sociale groepen voor het onderwerp een gelijke
direct ‘zonder filter’ uit te voeren, voor te leggen aan het parlement voor
7 kans hebben om daadwerkelijk gehoord te worden. Een subtiel verschil. Wat
een stemming, of voor te leggen aan de bevolking met een referendum.
een groep representatief maakt is vrijwel gelijk voor ieder beleidsvraagstuk:
President Macron kon de belofte om de adviezen direct uit te voeren
een goede afspiegeling van de brede samenleving. Een inclusieve groep kan
echter niet nakomen, omdat ook de senaat er nog wat over te zeggen
echter verschillen per beleidsvraagstuk: wat relevante groepen zijn, is voor
had. Achteraf is dan ook veel on tevredenheid ontstaan omdat van de 149
7 ieder onderwerp weer anders.
12
adviezen er slechts een aantal door het parlement zijn aangenomen en er helemaal geen referendum is georganiseerd om de bevolking te bevragen 12,13 over de adviezen. Een website van de Franse overheid laat zien wat de
Zo werd bij het burgerberaad over Brexit (ná het referendum) stem-
status is van de uitwerking van de adviezen.
gedrag als relevant kenmerk meegenomen, zodat de samenstelling van
14
de groep de uitslag van het referendum (welke groepen voor en welke Bij de burgerberaden in Ierland over abortuswetgeving en klimaat-
6 tegen hadden gestemd) weerspiegelde. Het doel is om een groep deel-
verandering was het vanaf het begin duidelijk dat de resultaten van het
nemers samen te stellen waarin zo veel mogelijk diversiteit in de voor
burgerberaad achteraf zouden worden voorgelegd aan de hele bevolk-
het onderwerp relevante attitudes, ervaringen en gedrag terug te zien
7 ing via een referendum. Vervolgens werden speciale parlementaire
zijn. De verwachting is dat meer diversiteit leidt tot nieuwe, betere en
commissies opgericht om de aanbevelingen verder uit te werken en in
creatievere ideeën door een grotere diversiteit in deelnemers en ervoor
dat proces hebben de democratisch gekozen volksvertegenwoordigers
zorgt dat de besluiten en aanbevelingen als legitiem(er) worden gezien
rekening gehouden met de aanbevelingen.Hierdoor werden de uit-
6 en meer draagvlak hebben.
15
komsten en uitwerking door het overgrote deel van de Ierse bevolking 18 Ook in Ierland wordt op een website bij gehouden als legitiem gezien. 16 wa de status van de uitwerking van de adviezen is.
c
De adviezen gaan over onderwerpen waar de gemeente ook echt wat over te zeggen heeft, passen binnen het vastgestelde beleid van de gemeenteraad (Routekaart Amsterdam Klimaat neutraal), dragen bij aan CO₂-reductie, blijven binnen het bestaande budget en hebben steun van driekwart van de deelnemers. 6
Selecteer deelnemers door loting en selecteer vervolgens op diversiteit van bijvoorbeeld meningen
Onder andere bij het burgerberaad van RES-regio Foodvalley heeft
Bij participatieprocessen nemen vaak dezelfde soort mensen deel. Deze ‘usual
20 deze twee stappen met aselecte loting en selectie toegepast: uit het
suspects’ hebben een aantal dingen gemeen: zij hebben de tijd en middelen
bevolkingsregister werden 5000 willekeurige adressen geloot en de be-
om te participeren, weten hoe ze aan de politieke processen kunnen deel-
woners werden uitgenodigd met een brief. Hierop hebben 100 inwoners
nemen, zijn vanuit interesse in de politiek gemotiveerd om deel te nemen, en
zich aangemeld om deel te nemen en uiteindelijk zijn 20 deelnemers
zijn (daardoor) als groep meestal niet representatief voor de inwoners van een
gekozen voor het burgerberaad op basis van een aantal kenmerken (o.a.
7 Loting moet zorgen voor een representatievere groep land, regio of gemeente.
22 leeftijd, geslacht, opleiding en geografische spreiding over de regio).
deelnemers.
Ook in de RES-regio West-Brabant is voor het burgerpanel ‘Brabant
5,7,17
Dat gebeurt vaak in twee stappen: 6,7
1. Burgers worden willekeurig geloot op basis van bijvoorbeeld hun telefoonnummer
18
22 Praat’ in twee stappen geloot. Via de expertgroep van het NP RES
of adres uit het bevolkingsregister , zonder rekening te houden
is samen met Energieregio West-Brabant een tool met lotingsoftware
19
met bepaalde kenmerken. Dat heet aselecte loting. Uitgenodigde burgers
ontwikkeld om deelnemers te selecteren. Deze tool kan worden aan-
bepalen zelf of ze daadwerkelijk deelnemen, want daartoe zijn ze niet ver-
d gepast voor toepassing in andere regio’s.
plicht.5,7 Er is dus altijd ook sprake van zelfselectie. Als na de loting blijkt dat een bepaalde groep zich niet heeft aangemeld, kunnen daar aan vullende stappen voor worden ondernomen. Bijvoorbeeld door deze gericht te
In de praktijkvoorbeelden is veel variatie in het aantal deelnemers: van ongeveer
benaderen. Wees ervan bewust dat het tijd en moeite vraagt om een
20 tot 1000. Het aantal deelnemers waarvoor gekozen wordt is afhankelijk van
re presentatieve groep burgers enthousiast te krijgen om mee te doen.
de afweging tussen de mate van representativiteit, werkbaarheid (een grote
2. De gelote burgers beantwoorden een aantal vragen over henzelf en vragen
groep kan bijvoorbeeld uiteen gaan in kleinere groepen) en hoe het proces is
die te maken hebben met het onderwerp van het burgerberaad. Die vragen
ingericht (de bredere samenleving kan inbreng leveren waar het burgerberaad
kunnen bijvoorbeeld gaan om de mening van de gelote burgers over (onder-
mee aan de slag gaat). Een aantal van 100 of 150 deelnemers is doorgaans vol-
delen van) het onderwerp. Op basis daarvan worden de deelnemers gekozen
7 doende voor enige representativiteit én praktische haalbaarheid.
die representatief zijn voor de inwoners van een land, regio of gemeente. Daarin kan dan eventueel ook gekozen worden voor een diversiteit aan
Nodig van sommige groepen meer mensen uit om aan het burgerberaad
meningen over het betreffende onderwerp van het burgerberaad. Een
deel te nemen
reserve lijst kan worden gemaakt zodat deelnemers die onverhoopt uitval-
Om representativiteit te bereiken is het soms nodig om relatief meer burgers
len kunnen worden vervangen.
uit bepaalde groepen, waarvan verwacht wordt dat ze niet zullen deelnemen, uit te nodigen. Zo werden bij de loting voor het ‘mini-burgerberaad’ in Amsterdam twee keer zoveel inwoners in de leeftijd van 16 tot en met 30 jaar uitgenodigd d
Neem voor meer informatie over de lotingtool contact op via res@rvo.nl.
7
en twee keer zoveel inwoners uit bepaalde stadsdelen als andere groepen. Uit ervaring is namelijk gebleken dat deze groepen minder geneigd zijn te reageren dan andere groepen inwoners. 14
• Onafhankelijke experts die deelnemers zelf kunnen uitnodigen voor het 7,20 geven van informatie en uitleg en het beantwoorden van vragen.
• Regelmatig de groepssamenstelling tijdens parallelle discussies veranderen om ervoor te zorgen dat deelnemers met zo veel mogelijk andere
Bied praktische ondersteuning aan deelnemers Omdat deelname aan een burgerforum nogal wat van de burgers die deelnemen vraagt, is het noodzakelijk om ten minste aan onderstaande randvoor7,20 waarden te voldoen:
• Vergoeding voor deelname is een blijk van waardering en hiermee worden eventuele misgelopen inkomsten gecompenseerd. • De locatie zou een centrale plek moeten zijn die voor iedereen gemakkelijk
7 deelnemers in gesprek gaan.
• Afwisselen tussen manier van besluitvorming, zoals (anonieme) individuele 7 stemmingen en gezamenlijke conclusies van alle deelnemers (consensus).
• Een aanvullend aspect is om wederzijds begrip en vertrouwen te creëren tijdens de bijeenkomsten. Bijvoorbeeld door ook informele momenten te organiseren waarop deelnemers elkaar beter kunnen leren kennen, zoals 7 een gezamenlijk diner of een informele borrel.
te bereizen is. • Vergoeding van reiskosten verlaagt de drempel voor burgers die niet allemaal even dichtbij wonen. • Kinderopvang maakt het ook haalbaar voor ouders met (jonge) kinderen om deel te nemen.
Een proces van leren, ontwikkeling van ideeën en besluitvorming Het is gebruikelijk dat de deelnemers de volgende stappen doorlopen: (1) leren in de informatiefase, (2) ontwikkelen van ideeën in de deliberatiefase en (3) 6 selectie van adviezen in de besluitfase.
• Vergoed ook deelnemers die op de reservelijst staan voor het feit dat ze beschikbaar blijven.
1. Leren (informatiefase) De eerste stap is het aanreiken van informatie aan alle deelnemers. Met
Tijdens het proces
deze informatie kunnen deelnemers zoveel mogelijk vanuit een gelijk kennisniveau aan het burgerberaad beginnen. Het is van belang voor de kwaliteit van
Een inclusief proces waarbij iedereen gehoord wordt
het proces dat de deelnemers begrijpelijke informatie krijgen aangereikt en
Inclusief betekent niet alleen mogelijkheid tot deelnemen, maar bij deelname
dat de informatie vanuit zoveel mogelijk verschillende perspectieven wordt
22,23,24 ook een gelijke kans hebben om daadwerkelijk gehoord te worden. Het
5 De informatie kan worden aangeboden door een brede groep ver zameld.
idee is dat met deliberatie verschillende perspectieven aan bod komen en dat
experts vanuit de praktijk, de wetenschap en het bedrijfsleven. Bij het burger-
7 daarmee de inclusiviteit wordt gewaarborgd. Daarbij dienen onderstaande
beraad van de RES-regio Foodvalley waren het Nederlands Platform Burger-
aspecten van een goed proces te worden gegarandeerd:
participatie en Overheidsbeleid (NPBO), de TU Delft en Public Mediation
• Professionele en onafhankelijke gespreksleiders die iedere deelnemer aan
22 betrokken bij het verzorgen en organiseren van de informatievoorziening.
het woord laten en ervoor zorgen dat de gesprekken of discussies goed
Ook kan ervoor gekozen worden dat burgers en overige geïnteresseerde par-
verlopen.7,20
tijen de mogelijkheid krijgen om vooraf inbreng te geven op het burgerberaad, bijvoorbeeld door suggesties te doen voor onderwerpen die het burger beraad
8
18 kan bespreken. Het toestaan van deze inbreng draagt bij aan de openheid
van de verschillende gesprekken. Uit het Ierse burgerberaad blijkt dat burgers
van het proces. Ten slotte kan burgers gevraagd worden welke informatie
de mogelijkheid kunnen krijgen om in te stemmen met de definitieve 18versie.
zij nodig zouden hebben om tot goede aanbevelingen te komen en hier de 14,12 informatie voorziening op aan te passen. Tijdens het gehele proces kunnen
3. Selectie van adviezen (besluitfase)
deel nemers met een vraag gebruik maken van de experts die bij het proces
In de laatste fase komen alle deelnemers weer bij elkaar om de adviezen van
zijn betrokken. Het kan ook voorkomen dat er tijdens het proces aanvullende
27,5 de groepsgesprekken met elkaar door te nemen. Het verschilt per beraad
kennis vanuit andere experts wordt ingebracht over een specifiek onderwerp.
wat er dan nog besloten kan worden. Zo heeft het Ierse burgerberaad door
25 Dit gebeurde bijvoorbeeld in een Schots burgerberaad over klimaatbeleid.
18 middel van stemming beleidsadviezen geselecteerd. Het burgerberaad
Of er wordt een kennis markt opgezet waarbij de deelnemers zelf langs de
van de RES-regio Foodvalley heeft tijdens het proces de resultaten van een
6 experts kunnen gaan.
22 stemming van niet-deelnemende burgers meegenomen in hun advies. Ook
kan het zo zijn dat de verschillende groepen burgers elkaar in deze laatste fase Het belang van de manier van informatie verstrekken wordt benadrukt door een
over de verschillende deelonderwerpen informeren. Over het algemeen volgt
onderzoek tijdens het Ierse burgerberaad over klimaatbeleid. Ierse experts
6 er nog een laatste voorkeurstemming, voor eindadviezen van het beraad. Een
legden tijdens het burgerberaad een aantal beleidsvoorstellen voor aan bewoners.
aangewezen partij (een voorzitter, de deelnemers zelf of een aantal experts)
De voorstellen waarbij deelnemers zich herkenden in de narratieven en waarden
beschrijft deze uitkomsten in een eindrapport.
26
van de beleidsvoorstellen, en waarbij voorbeelden uit het dagelijks leven werden 30 gebruikt, werden vaker gekozen.
Aandachtspunten tijdens het proces
Bij het verstrekken van informatie dient rekening te worden gehouden met
Begeleiding van het proces
de samenstelling van de groep. Diversiteit van deelnemers heeft invloed op
Voor een gebalanceerde informatievoorziening tijdens het proces is het van belang
de wijze waarop informatie het beste kan worden aangeboden. Voor sommige
dat er een onafhankelijke organisatie wordt aangesteld om het proces te bege-
deelnemers zijn teksten makkelijker te begrijpen, voor anderen is dit een video
leiden.7 Dit kan worden aangevuld met de praktijkervaring van sociale29werkers.
of afbeelding. Bij sommige burgerberaden was het nodig om slechthorende
Wanneer deelnemers het proces vertrouwen en als eerlijk ervaren, heeft dit een
en slechtziende deeln emers te begeleiden door koptelefoons en documenten
28 effect op de manier waarop ze het proces en de uitkomst beschouwen. Eerdere
met extra groot lettertype te gebruiken.
burgerberaden hebben gebruik gemaakt van organisaties die ervaring hebben met
29
deliberatieve processen. Zo heeft het Ierse burgerberaad gebruik gemaakt van de 2. Ontwikkelen van ideeën (deliberatiefase)
18 Sortition Foundation en het Franse burgerberaad van de Economic, Social and
Tijdens de deliberatiefase gaan de deelnemers uiteen in een aantal kleinere
29 Environmental Council (ESEC). In Nederland worden burgerberaden begeleid
groepen. Deze groepen discussiëren over een aantal deelonderwerpen en pro-
door partijen als de G1000 en NPBO (Nederlands Platform voor Burgerparticipatie
beren met oplossingen en aanbevelingen te komen. Het is na de deliberatiefase
30,31 en Overheidsbeleid).
6
de uitdaging voor de externe begeleiders om een coherent verhaal te schetsen
9
Bij het burgerberaad over klimaat in Schotland is er in de begeleiding van het
Een goede verbinding met het democratische proces is ook nodig om ervoor te
proces voor gekozen om verschillende groepen experts de verantwoordelijkheid
7,16 Het voorbeeld van het Ierse zorgen dat de uitkomsten als legitiem worden gezien.
te geven over separate onderdelen van het proces. Zo had het secretariaat de
burgerberaad laat zien dat het betrekken van politici tijdens het proces kan leiden
verantwoordelijk heid voor een efficiënte organisatie en de doorloop van het proces.
tot een stevigere verankering van het advies in7,37 beleid.
29
Deze groep was onafhankelijk van de Schotse overheid. Het Design and Facilitation team was verantwoordelijk voor het ontwerp van het proces en de werving van de
Betrekken van niet-deelnemende burgers (maxipubliek)
kandidaten. De Stewarding group had een brede interesse en expertise en gaven
Ook het betrekken van de bredere samenleving zorgt voor een verbinding met het
advies en ondersteuning. De laatste groep was de Evidence Group: zij hielden zich
democratische proces en een grotere kans dat de uitkomsten als legitiem worden
bezig met het aanreiken van kennis aan de deelnemers.
gezien.3,7 Bij burgerberaden wordt vaak gerefereerd aan het minipubliek en maxi-
29
publiek.5,7 Het minipubliek staat voor de deelnemers van het burgerberaad die Privacy
een advies uitbrengen, het maxipubliek voor de bredere samenleving waarvoor de
De privacy van deelnemers moet worden gewaarborgd zodat deelnemers zich veilig
deelnemers representatief zijn. Het advies is om ook het maxipubliek te informeren
voelen tijdens het proces. Deelnemers geven van te voren aan op welke manier
over het burgerberaad en hen op de hoogte te houden. Dat betekent voorafgaand
hun naam terug mag komen in de rapportages en adviezen.
aan de start duidelijk maken wat er gebeurt en hoe het burgerberaad is opgezet,
31
gedurende het proces regelmatig een update geven (o.a. via media, volgen van
Een goede verbinding met niet-deelnemende burgers en het democratisch proces
lezingen of online meekijken bij de overleggen van het burgerberaad) en achteraf de
Betrekken van beleidsmakers en politici
Vooraf
Zoals eerder beschreven heeft een burgerberaad vaak formeel geen directe bind-
Het betrekken van het maxi-publiek begint al voor de start van het proces, door zo
ende inspraak op de besluit- en beleidsvorming. Toch kan een burgerberaad er wel
veel mogelijk burgers te informeren dat het burgerberaad wordt georganiseerd.
voor zorgen dat politici en bestuurders sneller besluiten nemen over onderwerpen
Daar hoort ook bij dat ze te weten krijgen over welke vraag het burgerberaad gaat,
die tot verdeeldheid leiden. Daarvoor is het belangrijk dat de uitkomsten van het
hoe het wordt gefinancierd, hoe deelnemers en experts worden geselecteerd en
7,32 burgerberaad ook worden gesteund door de betrokken politici en beleidsmakers.
20 wat er gaat gebeuren met de uitkomsten.
6
uitkomsten delen met een verslag over wat er is besproken en besloten.
Om dit te bereiken is het belangrijk deze groep stakeholders vanaf het begin mee te nemen in het proces van het burgerberaad. Politici betrekken kan op verschillende
Communiceer ook op welke manier burgers die niet worden ingeloot kunnen
manieren, bijvoorbeeld door ze regelmatig een update te geven, door ze mee te
meedenken tijdens het proces. Wanneer het bekend is dat alle (stemgerechtigde)
laten kijken en luisteren tijdens de gesprekken, of door ze deel te laten nemen aan
burgers bijvoorbeeld over bepaalde adviezen of aanbevelingen uit het burgerberaad
de gesprekken (zoals het geval was bij het eerste Ierse burgerberaad in de periode
kunnen stemmen bij een referendum, is de kans op brede interesse en discussie in
33 2012-2014).
10
de samenleving groter, en de kans dat volksvertegenwoordigers of bestuurders de
is de Participatieve Waarde Evaluatie (PWE), en is al in combinatie met een burger-
7 adviezen of aanbevelingen terzijde schuiven kleiner.
35 forum toegepast in Súdwest-Fryslân.
Een aanvullende manier om burgers te betrekken is door burgers en overige
Ook kan het maxipubliek betrokken worden via activiteiten zoals wedstrijden, en bij-
geïnteresseerde partijen de mogelijkheid te geven om vooraf inbreng te geven
dragen van media en kunstenaars. Deze activiteiten kunnen zorgen voor aandacht
op het burgerberaad, bijvoorbeeld door suggesties te doen voor onderwerpen
5 in de media. De media spelen een bepalende rol om het maxipubliek te betrekken.
die het burger beraad kan bespreken. Zo werd bij het burgerberaad over
Het is aan te raden om van te voren na te denken wat bepalende momenten tijdens
klimaat in Schotland voor de start van het proces de brede samenleving be-
het burgerberaad zijn waarvoor actief contact met de media gezocht kan worden.
trokken voor input. Via het online gesprekplatform Dialogue werden sugges-
Bij het ‘mini-burgerberaad’ in Amsterdam zijn tijdens informatie- en deliberatie-
ties gevraagd voor de te bespreken onderwerpen, de sprekers en eigen ideeën
14 sessies journalisten van het Parool en de Volkskrant betrokken. Daarnaast heeft
over hoe Schotland klimaatverandering zou moeten aanpakken. Zo’n 450
Nieuwsuur ook enkele deelnemers gevolgd om een beeld te kunnen schetsen van
gebruikers dienden 230 nieuwe ideeën in en plaatsten meer dan 1000 reacties,
14 het proces. Op sociale media kunnen sterk gepolariseerde discussies ontstaan
die allen werden gecodeerd onder thema’s. Deze thema’s vormden weer input
waardoor er beperkte uitwisseling mogelijk is tussen mensen die anders over onder-
voor de gesprekken tussen de deelnemers aan het burgerberaad. Het voor-
werpen denken. In het burgerberaad gaan anders denkende burgers wel met elkaar
beeld van het Ierse burgerberaad over zowel abortus als klimaat laat zien dat
5 in gesprek, en er is aandacht nodig om dit te laten overslaan naar sociale media.
18,29
29
het wel een uitdaging kan zijn om een selectie te maken: voor deze onderwerp18 en kreeg de organisatie meer dan 13.000 suggesties binnen.
Na afloop Ten slotte moet na afloop helder worden gecommuniceerd over de uitkomsten en
Tijdens
20 politieke opvolging. Om ervoor te zorgen dat het advies van het burgerberaad
Tijdens het proces van het burgerberaad kan het maxi-publiek betrokken worden
niet alleen het minipubliek representeert, is het aan te raden ook over de uitkomst
door te zorgen dat lezingen van experts online gevolgd kunnen worden en alle infor-
het maxipubliek te horen. Er zijn verschillende manieren van burgerparticipatie
matie tijdens het leerproces online wordt gedeeld. Bij het Franse burgerberaad was
waarop de bredere samenleving ook de uitkomst kan beïnvloeden. Bijvoorbeeld
het voor de deelnemers mogelijk om het proces via een livestream te Ook volgen.
door het uitzetten van een online enquête, of een referendum zoals is gedaan bij
was er een website die actueel werd gehouden en werd er een nieuwsbrief rond-
7,18,36 de Ierse burgerberaden. Dat de hele stemgerechtigde Ierse samenleving met
gestuurd. Zo konden de keuzes van het minipubliek invloed hebben op de menings-
een referendum in staat werd gesteld zich uit te spreken over het voorstel van de
20 vorming van het maxi-publiek.
7 burgerberaden wordt gezien als een succesfactor. Andere opties zijn een meer-
34
keuzereferendum: stemmers kunnen een stem uitbrengen op meerdere keuzes Daarnaast kunnen burgers die niet of niet volledig kunnen deelnemen ook tijdens
dan alleen voor of tegen, en een preferendum: stemmers van dit speciaal soort
het proces meedenken en meepraten via online tools. Hiermee kan een grotere
20,37 referendum kunnen een aantal aanbevelingen op volgorde van belang zetten.
groep burgers inbreng geven, wat de legitimiteit van het burgerberaad ten goede komt. Een voorbeeld van een online tool waarbij mensen hun mening kunnen geven
11
5 WANNEER ZET JE EEN BURGERBERAAD WEL EN NIET IN? Tot nu toe zijn er enkele burgerberaden afzonderlijk geëvalueerd, wat in een
• Het onderwerp is er een waar de politiek zelf niet uitkomt.
15,16,37,40,38,39 aantal succesfactoren en lessen heeft geresulteerd. Op basis van wat
• Het onderwerp is herkenbaar voor een grote groep burgers, omdat zij ervan
bekend is, kunnen we een aantal aspecten benoemen die inzicht geven in welke
hebben gehoord en mogelijk ook weten dat dit onderwerp op de politieke
situatie het zinvol is om een burgerberaad te organiseren. Een aantal factoren
agenda staat (bijvoorbeeld de regeling van het homohuwelijk en de ver-
zijn daarin bepalend, zoals of er aan de randvoorwaarden kan worden voldaan, het beleidsvraagstuk en het bestuurlijke niveau waarop de besluitvorming 7 plaatsvindt. Hieronder worden deze factoren verder toegelicht.
ruiming van het abortusrecht in Ierland). • Het onderwerp is relevant voor een grote groep burgers, omdat zij de impact van het beleidsvraagstuk en de beslissingen die worden genomen zullen merken (bijvoorbeeld klimaatbeleid in Ierland, het Verenigd Koninkrijk, Frank-
Er is politiek commitment en de tijd en middelen voor een goed proces Of het zinnig is om een burgerberaad te organiseren is afhankelijk van of kan worden voldaan aan een aantal uitgangspunten, die in Deel 4 zijn beschreven: (1) politiek commitment, (2) representativiteit en inclusiviteit bij de werving van deelnemers, (3) een inclusief proces waarbij iedereen gehoord wordt en een goed ingericht proces van leren, ontwikkeling van ideeën en besluitvorming onder leiding van een onaf-
rijk, Duitsland en Schotland). • Het onderwerp is urgent, omdat er beslissingen genomen moeten worden, maar er is geen onmiddellijke actie vereist. • De lange termijn staat centraal (bijvoorbeeld de opslag van kernafval in Australië). • Het onderwerp is tot op zekere hoogte afgebakend, met een duidelijke en
hankelijke organisatie. Het zouden ook wel de voorwaarden van een burgerberaad
gerichte vraagstelling. Deze vraag beschrijft het probleem, maar is niet sturend
genoemd kunnen worden. Zo is het niet zinnig om een burgerberaad te organiseren
in een specifieke oplossing en ook niet met ja of nee te beantwoorden.
als er weinig tijd is om uitgebreid met elkaar het gesprek aan te of wanneer gaan, er 20
(te) weinig budget is om aan de randvoorwaarden voor een goed proces te kunnen
• Het onderwerp moet kunnen leiden tot discussie, vanwege verschillende perspectieven op het beleidsvraagstuk.
voldoen. Om een indicatie te geven van de kosten: het Franse burgerberaad over 38 29 klimaat had een budget van €4 miljoen en in Schotland was dat £1,4 miljoen. In
Minder geschikt zijn onderwerpen waarbij niet de uitwisseling van diverse perspec-
Ierland heeft het proces van 2016 tot en met 2018 ongeveer €1,5 miljoen gekost
tieven centraal staat, maar uitsluitend technische vragen (bijvoorbeeld hoe wind-
en de kosten van een G1000 burgerberaad variëren doorgaans, afhankelijk van de
molens kunnen worden gerecycled of hoe de productie van waterstof kan worden
grootte en ambities, tussen €25 000 en € 250 000.
7,9 vraagstukken die erg abstract zijn, zonder gerichte vraag (hoe ziet opgeschaald),
40
41
de toekomst van regio X eruit?), of wanneer er al voor een specifieke oplossing is
Het beleidsvraagstuk leent zich ervoor
gekozen, waar burgers nog gedeeltelijk iets over kunnen inbrengen (bijvoorbeeld
Het te bespreken beleidsvraagstuk bepaalt in grote mate of een burgerberaad
6,7 alleen de hoogte of locatie van de windmolens, of de grootte van de zonneweide).
organiseren zinvol is of niet: niet ieder onderwerp is geschikt. De burgerberaden die reeds zijn georganiseerd laten zien dat er een aantal kenmerken van onderwerpen
Het is niet zinvol om een burgerberaad in te zetten als er al besloten is over (beleids)
zijn die ze geschikt maken voor bespreking door een burgerberaad:
plannen en je burgers alleen maar wil informeren. Ook voor het creëren van draag-
• Het onderwerp kan vanuit meerdere perspectieven worden bekeken en
vlak bij de samenleving voor bestaande beleidsplannen is een burgerberaad niet
5,6,7,9,20,42
leidt tot moeilijke afwegingen, dilemma’s en soms verdeeldheid.
5 Het idee achter een burgerberaad is juist om op basis van het geschikte middel.
12
informatie en overleg door een representatieve afspiegeling van de samenleving te
of stad.44 Zo gingen in de gemeente Enschede inwoners aan de slag met de vraag
komen tot (aanbevelingen voor) beleidsplannen, waarvan verwacht wordt dat deze
hoe de overlast van vuurwerk tijdens de jaarwisseling zoveel mogelijk kan worden
draagvlak hebben.
beperkt.45 Naast de G1000-voorbeelden, vond een andere recente ervaring met
20
een lokaal burgerberaad plaats in de gemeente Amsterdam. Daar werd een ‘mini-
De gevraagde beleidsadviezen passen bij het bestuurlijke niveau
burger beraad’ met 100 inwoners van de stad gevraagd om in twee weken te komen
Burgerberaden worden op verschillende (bestuurlijke) niveaus georganiseerd, zowel
14 met maatregelen om de klimaatdoelen van de stad te behalen.
nationaal, regionaal als lokaal. Welk niveau passend is, wordt bepaald door onder 5
andere het onderwerp, maar vooral ook waar uiteindelijk de besluitvorming over het
Burgerberaden zijn ook geschikt voor regionaal energie- en klimaatbeleid
beleidsvraagstuk in de politiek plaatsvindt.
Veel van de besluitvorming over de verdere concretisering van het energie- en
5
klimaatbeleid uit het nationale Klimaatakkoord vindt regionaal en lokaal plaats, Een nationaal burgerberaad past goed bij complexe onderwerpen en beleidsvraag-
46 Regio’s, provincies, waterschappen, gemeenten zoals in de 30 energieregio’s.
stukken die op landelijk niveau spelen en die dus relevant zijn voor de hele samen-
en inwoners staan de komende jaren voor de uitdaging om keuzes te maken over
leving van een land. Ook is het vereist dat de landelijke politiek de uiteindelijke
onder andere hernieuwbare energie op land, een alternatieve warmtevoorziening
besluiten neemt over het beleidsvraagstuk. Het is niet zinvol om een landelijk
voor aardgas en de bijbehorende infrastructuur. De besluiten die staan beschreven
burgerberaad te organiseren over een onderwerp waarover op lokaal niveau de
in de Regionale Energiestrategieën (RES) hebben een (grote) impact op de directe
besluitvorming plaatsvindt (bijvoorbeeld de inzameling en recycling van afval).
47 Ook kunnen er meerdere perspectieven leefomgeving van inwoners in de regio’s.
Praktijk voorbeelden van nationale burgerberaden zijn nationaal klimaatbeleid in
48 bestaan op welke keuzes worden gemaakt. Een burgerberaad kan een passend
onder andere Frankrijk, Schotland en het Verenigd Koninkrijk, en de verruiming van
middel zijn om tot die keuzes te komen, omdat juist burgers vaak op een integrale
het abortusrecht in Ierland.
manier naar vraagstukken kijken, waarin meerdere perspectieven en afwegingen 12 samenkomen.
Regionale en lokale burgerberaden passen bij concrete onderwerpen die spelen in een bepaalde regio of gemeente, waar alleen de inwoners in die gebieden mee
49 In het kader van de RES zijn er in de gemeente Súdwest-Fryslân en RES-regio
te maken krijgen en waar de regio of gemeente ook daadwerkelijk zelf over beslist.
22 Foodvalley reeds ervaringen opgedaan met vormen van burgerberaden. Daar zijn
Dan kan het bijvoorbeeld gaan over de ontwikkeling van (laad)infrastructuur voor
door loting samengestelde kleinere groepen (12 inwoners in Súdwest-Fryslân en
In Nederland duurzaam vervoer en groenvoorzieningen in en rond gemeenten.
20 inwoners in regio Foodvalley) aan de slag gegaan met wat volgens de inwoners
zijn er vooral ervaringen met lokale burgerberaden onder de naam G1000 (o.a. in
belangrijk is in hun leefomgeving en waar in de RES van die regio’s mee rekening
Amersfoort, Uden en Enschede Daarbij ). gaat een groep van gelote burgers,
gehouden zou moeten worden. Hiervoor werden ook de inzichten van een bredere
overheid en werkgevers gezamenlijk in drie stappen (burgertop, burgerforum en
39 en RES-regio raadpleging onder inwoners van de gemeente Súdwest-Fryslân
burgerraad) in overleg om besluiten te nemen over onderwerpen in hun wijk, dorp
50 gebruikt. Het resultaat waren respectievelijk leidende principes voor Foodvalley
5
43
13
6 CONCLUSIES
de gemeenteraad en aanbevelingen voor de regio bij het ontwikkelen van toekom-
In deze versnelstudie hebben we besproken wat een burgerberaad is, uitgediept
stig energiebeleid en plannen voor hernieuwbare energie in die specifieke regio’s.
welke onderdelen belangrijk zijn bij het organiseren van een burgerberaad en
De voorbeelden van Súdwest-Fryslân en Foodvalley laten zien dat (een vorm van)
daarmee wat er nodig is voor een goed proces en een gedragen uitkomst, en in
een burgerberaad een methode is om inwoners bij de besluitvorming over hun
welke gevallen het inzetten van een burgerberaad zinvol kan zijn. Een burger-
directe leefomgeving te betrekken en eraan kan bijdragen dat de regionale plannen
beraad is een vorm van burgerparticipatie, waarbij een representatieve groep
beter aansluiten bij wat voor inwoners belangrijk is.
gelote burgers op basis van geïnformeerde discussies de politiek adviseert, en kan daarin bij dragen aan gedragen beleid met minder invloed van politieke bel-
Toch is het soms niet meteen duidelijk welk bestuurlijk niveau passend is. Veel
angen. Voor een goed proces en een gedragen uitkomst van een burgerberaad
beleidsvraagstukken hebben namelijk betrekking op meerdere niveaus. Bijvoor-
zijn een aantal aspecten nodig, waaronder politiek commitment, een inclusief
beeld wanneer er vooral lokaal (negatieve) impact is, terwijl er sprake is van nation-
gefaciliteerd proces en betrokkenheid van niet-deelnemende burgers en politici.
ale kaders of wetgeving waar de lokale besluitvorming slechts beperkte invloed op
Het is zinvol om een burger beraad in te zetten wanneer kan worden voldaan
12 Hierbij kunnen meerdere burgerberaden op heeft (denk aan Schiphol of stikstof).
aan een aantal voorwaarden, waaronder de middelen om het proces te facili-
verschillende niveaus waartussen interactie is een oplossing zijn.
teren, een beleidsvraagstuk dat zich voor een burgerberaad leent en het kunnen
12
komen tot gedragen oplossingen of besluiten die ook kunnen worden geïmplementeerd op het niveau waarop het burger beraad wordt georganiseerd.
14
BRONNEN
1
Rijksoverheid (2022). Geraadpleegd op: https://www.rijksoverheid.nl/ actueel/nieuws/2022/07/04/kabinet-ziet-potentie-burgerforum-voorklimaat--en-energiebeleid-wil-eerst-met-kamer-in-gesprek
2
Courant, D. (2020). Des mini-publics délibératifs pour sauver le climat? Analyses empiriques de l’Assemblée citoyenne irlandaise et de la Convention citoyenne française. Archives de Philosophie du Droit, 62, 485-507. doi:10.3917/ apd.621.050
3
4
5
6
Courant, D. (2021). Citizens’ assemblies for referendums and constitutional reforms: Is there an “Irish Model” for deliberative democracy? Frontiers in Political Science, 2:591983. doi:10.3389/fpos.2020.591983 Adviescommissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid (2021). Betrokken bij klimaat. Burgerfora aanbevolen. Eindrapport Adviescommissie Burgerbetrokkenheid bij klimaatbeleid. Geraadpleegd op https://www.rijksoverheid. nl/onderwerpen/klimaatverandering/documenten/publicaties/2021/03/21/ adviesrapport-betrokken-bij-klimaat Mommers, J. & Rovers, E. (2020, 15 oktober). Meer dan een inspraakavond, beter dan een referendum: met deze democratische vernieuwing kan de burger zélf beleid maken. Geraadpleegd op https://decorrespondent.nl/11707/meerdan-een-inspraakavond-beter-dan-een-referendum-met-deze-democratischevernieuwing-kan-de-burger-zelf-beleid-maken/6210563406344-1580e3af Hendriks, F., Jacobs, K., & Michels, A. (2021). Nationale Burgerfora. Verkenning van nationale burgerfora als democratisch gereedschap. Den Haag: Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Geraadpleegd op https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2021/02/01/essaybundelnationale-burgerfora-verkenning-van-nationale-burgerfora-als-democratisch-gereedschap
7
Rovers, E. (2022, 14 juni). Nee, een burgerberaad is niet links of rechts (en nog vijf antwoorden op veelgestelde vragen). Geraadpleegd op https:// decorrespondent.nl/13492/nee-een-burgerberaad-is-niet-links-of-rechtsen-nog-vijf-antwoorden-op-veelgestelde-vragen/7157505892064-6ac7d9ad
8
NH Nieuws (2019, 17 november). Recap: zo verliep de burgertop over Schiphol. Geraadpleegd op https://www.nhnieuws.nl/nieuws/256829/recapzo-verliep-de-burgertop-over-schiphol
9
Muijen, van M. (2021). Lessen van de Franse burgerklimaattop. S&D, 78(2), 31-41. Geraadpleegd op https://www.wbs.nl/sites/default/ files/2021-04/06.%20M%20v%20Muijen_Lessen%20van%20de%20 Franse%20burgerklimaattop_SD_2021_2.pdf
10
Hinterleitner, J. & van Karnenbeek, L. (2022, 5 mei). Het burgerberaad belicht. Geraadpleegd op https://www.ruimteenwonen.nl/het-burgerberaad-belicht
11
Gemeente Amsterdam. (z.d.). Mini-burgerberaad. Geraadpleegd op 28 juni 2022 op https://www.amsterdam.nl/wonen-leefomgeving/duurzaam-amsterdam/ mini-burgerberaad/
12
Courant, D. (2021, 9 juni). The promises and disappointments of the French Citizens’ Convention for Climate. Geraadpleegd op https://www.publicdeliberation.net/the-promises-and-disappointments-of-the-french-citizens-convention-for-climate/
13
Girard, C. (2021, 28 juli). Lessons from the French Citizens’ Climate Convention: On the role and legitimacy of citizens’ assemblies. Geraadpleegd van https:// verfassungsblog.de/lessons-from-the-french-citizens-climate-convention/
14
Convention Citoyenne pour le Climat. Geraadpleegd op: https://www.ecologie. gouv.fr/suivi-convention-citoyenne-climat/
15
Coleman, M., Devaney, L., Torney, D., & Brereton, P. (2019, 27 juni). Ireland’s world-leading citizens’ climate assembly. What worked? What didn’t? Geraadpleegd van https://www.climatechangenews.com/2019/06/27/ irelands-world-leading-citizens-climate-assembly-worked-didnt/
16
Citizens Information. Convention on the Constitution. Geraadpleegd op: https://www.citizensinformation.ie/en/government_in_ireland/irish_constitution_1/constitutional_convention.html
17
EMMA (2022, 22 april). 10 lessen voor een klimaatburgerberaad in Nederland van Eva Rovers. Geraadpleegd op https://www.emma.nl/artikelen/10-lessen-voor-een-klimaatburgerberaad-in-nederland-van-eva-rovers
18
Dekker, A. (2021, 28 juli). ‘Macron heeft ons verraden’. Geraadpleegd op https://www.groene.nl/artikel/macron-heeft-ons-verraden.
19
Regio Foodvalley Energietransitie. Burgerforum. Geraadpleegd op: https://
15
www.regiofoodvalley.nl/programma/energietransitie/naar-res-10/raadpleging-en-burgerforum-1 20
Zie voor een beschrijving van de stappen in loting en selectie in de RESregio Foodvalley: https://www.regiofoodvalley.nl/fileadmin/energietransitie/ nov_2020/Notitie_selectie_burgerforum.pdf en https://www.regiofoodvalley. nl/fileadmin/energietransitie/nov_2020/Over_uiteindelijke_selectie_burgerforum_RES_Foodvalley.pdf.
30
G1000. Geraadpleegd op: https://g1000.nu/
31
Nederlands Platform Burgerparticipatie en Overheidsbeleid (NPBO). Geraadpleegd op: https://www.npbo.nl/
32
Niessen, C. (2019). When citizen deliberation enters real politics: how politicians and stakeholders envision the place of a deliberative mini-public in political decision-making. Policy Sciences, 52, 481-503. doi:10.1007/s11077-018-09346-8
21
Stans, J. (2022).Energieparticipatie. West-Brabant durft te pionieren. Geraadpleegd op: https://www.energieparticipatie.nl/blog-1-west-brabant-durftte-pionieren
33
Farrell, D. M., Suiter, J., Harris, C., & Cunningham, K. (2020). The effects of mixed membership in a deliberative forum: The Irish Constitutional Convention of 2012-2014. Political Studies, 68(1), 54-73. doi:10.1177/0032321719830936
22
Habermas, J. (1996). Between facts and norms: Contributions to a discourse theory of law and democracy. Cambridge, MA: MIT Press.
34
23
Kimmel, J. (2016). Assessing the democratic quality of new modes of EU governance: The industrial emissions directive as a test case. European Political Science, 17(2), 240-257. doi:10.1057/s41304-016-0087-2.
Convention Citoyenne pour le Climat (z.d.). Frequently Asked Questions. Geraadpleegd op 28 juni 2022, op: https://www.conventioncitoyennepourleclimat.fr/en/foire-aux-questions/
35
TU Delft (2020). Energie in Súdwest Fryslân. Geraadpleegd op: https://www.tudelft.nl/tbm/pwe/case-studies/energie-in-sudwest-fryslan
36
Devaney, L., Torney, D., Brereton, P., & Coleman, M. (2020). Deepening Public Engagement on Climate Change: Lessons from the Citizens’ Assembly. Dublin: Environmental Protection Agency. Geraadpleegd op https://www.epa.ie/publications/research/climate-change/Research_Report_314.pdf
37
De Standaard (2018). David Van Reybrouck pleit voor een ‘preferendum’ in plaats van een nieuw Brexitreferendum. Geraadpleegd op https:// m.standaard.be/cnt/dmf20181218_04043605, 18 december 2018
38
Andrews, N., Elstub, S., McVean, S., & Sandie, G. (2022). Scotland’s Climate Assembly Research Report - process, impact and Assembly member experience. Edinburgh: Scottish Government Research.
39
Giraudet, L.-G., Apouey, B., Arab, H., Baeckelandt, S., Begout, P. et al. (2022). Co-construction in Deliberative Democracy: Lessons from the French Citizens’ Convention for Climate. Humanities & Social Sciences Communications, Springer Nature. doi:10.1057/s41599-022-01212-6. Geraadpleegd op https:// hal-enpc.archives-ouvertes.fr/hal-03119539/document
40
The Citizens’ Assembly (2016-2018). Geraadpleegd op: https://2016-2018. citizensassembly.ie/en/About-the-Citizens-Assembly/Background/Procurement-and-Costs/
24
Young, I. M. (2000). Inclusion and democracy. Oxford, UK: Oxford University Press.
25
Scotland’s Climate Assembly (2021). Recommendations for Action. Edinburgh: Scotland’s Climate Assembly. Geraadpleegd op 28 juni, 2022 op https://webarchive.nrscotland.gov.uk/20220321134004/https://www.climateassembly.scot/full-report
26
Muradova, L., Walker, H., & Colli, F. (2020). Climate change communication and public engagement in interpersonal deliberative settings: Evidence from the Irish Citizens’ Assembly. Climate Policy, 20(10), 1322-1335. doi:10.1080/14 693062.2020.1777928
27
Rovers, E. (2022). Nu is het aan ons. Oproep tot echte democratie. Amsterdam: De Correspondent.
28
TU Delft (2020). Energie in Súdwest Fryslân. Geraadpleegd op: https://www. tudelft.nl/tbm/pwe/case-studies/energie-in-sudwest-fryslan
29
Convention Citoyenne pour le Climat. Geraadpleegd op: https://www.conventioncitoyennepourleclimat.fr/en/comite-gourvernance/
16
41
Dijk, van, H. (2020). Handboek G1000. Filosofie en methodologie van het burgerberaad G1000. Amersfoort: G1000.nu
42
Carson, L. (2018). Framing the Remit. Sydney: newDemocracy. Geraadpleegd op https://www.newdemocracy.com.au/wp-content/uploads/2018/12/RD_ Note_-_Framing_the_Remit.pdf
43
G1000. Projecten. Geraadpleegd op: https://g1000.nu/https://g1000.nu/ projecten/
44
G1000. Het G1000 Burgerberaad. Geraadpleegd op: https://g1000.nu/ g1000burgerberaad/
45
Newsroom Enschede (2017). Landelijke primeur Enschede met eerste Burgerbesluit. Geraadpleegd op https://www.tubantia.nl/enschede/landelijke-primeur-enschede-met-eerste-burgerbesluit~a7cc2705/ ?referrer=https%3A%2F%2Fdecorrespondent.nl%2F. 11 november 2017.
46
Nationaal Programma RES. Geraadpleegd op: https://www.regionaleenergie strategie.nl/participatie
47
Participatie. Nationaal Programma RES. Geraadpleegd op: https://www. regionale-energiestrategie.nl/participatie
48
Klimaatakkoord (2020). Webinar over Regionale Energiestrategieën: 12 juni 2020. Geraadpleegd op https://www.klimaatakkoord.nl/actueel/ nieuws/2020/05/29/webinar-over-regionale-energiestrategieen
49
NPBO (2020). Advies Burgerforum Súdwest-Fryslân verduurzaming van energie. Geraadpleegd op https://pdc.sudwestfryslan.nl/wp-content/ uploads/2020/06/Richtinggevende-Principes.pdf
50
Regio Foodvalley (2021). Samenwerken aan een energie neutrale regio. Geraadpleegd op: https://www.regiofoodvalley.nl/fileadmin/energietransitie/ Mrt_2021/Tijdlijn_regionale_energie_strategie_-_mrt_2021.pdf
17