Bijlage 1a. Groenbeleidsplan 2024-2033.pdf
Tekst van het document
Groenbeleidsplan 2024 - 2033
De waarde van openbaar groen in Heemstede
Voorwoord wethouder in het uitvoeringsprogramma 2022-2026 en in de Nota Ecologie 2021 zijn openbaar groen
aan een groene, gezonde en toekomstbestendige gemeente. Als gemeente nemen we de
en ecologie aangeduid als belangrijke onderwerpen op de politieke agenda en voor onze
basishouding ‘groen, tenzij…’ aan en geven het goede voorbeeld. Een groene omgeving
inwoners. COVID-19 heeft laten zien hoe belangrijk het openbaar groen is voor ons fysieke-
leidt tot nog meer groen, ook in eigen tuin. Door meer werk te maken van natuur in ons
en mentale welzijn. We hebben gemerkt dat we niet zonder de natuur kunnen, maar dat
dorp willen we inwoners inspireren om hun eigen tuin en omgeving verder vergroenen.
diezelfde natuur de laatste jaren niet de aandacht heeft gekregen die het verdient. Openbaar groen wordt de komende jaren steeds belangrijker, zeker om een klimaatadaptieve gemeente te worden. Groen speelt een belangrijke rol bij het verminderen van hitte en bij de opvang van intensieve regenbuien. Daarnaast speelt openbaar groen een rol bij het vergroten van biodiversiteit door bijvoorbeeld tegels en
Als gemeente werken we graag samen met inwoners, ondernemers en betrokken organisaties om Heemstede nog groener te maken. We nodigen u van harte uit om met ons aan de slag te gaan voor een mooi, (bio)divers en groen Heemstede.
verharding in de straat te vervangen door groen en kleur. Dat betekent ook keuzes maken, beleidsmatig en financieel.
Eveline Stam Wethouder gemeente Heemstede
2
Groenbeleidsplan 2024-2033
Foto Eveline: Bart Jonker van weekblad De Heemsteder
We maken het de komende jaren graag voor iedereen mogelijk om een bijdrage te leveren
Leeswijzer Het groenbeleid van de gemeente Heemstede heeft als doel om een aantrekkelijke, gezonde en duurzame leefomgeving te creëren voor haar inwoners. Het beleid richt zich op het behoud, de ontwikkeling en het versterken van groenvoorzieningen in de stad, met speciale aandacht voor biodiversiteit en klimaatadaptatie. Het groenbeleidsplan is opgedeeld in vijf hoofdstukken. In het eerste hoofdstuk bespreken we wat ons openbaar groen inhoudt. Vervolgens bespreken we waarom we een nieuw beleidsplan hebben geschreven. In het derde deel gaan we in op wat we gaan doen en in hoofdstuk vier laten we zien wat we daarvoor nodig hebben. Tot slot bespreken we in hoofdstuk 5 de financiële verantwoording. Er zijn vier bijlagen toegevoegd. Dit groenbeleidsplan geldt na vaststelling voor een periode van 2024 tot 2033, met een vierjaarlijkse evaluatie van het beleidsplan. Deze evaluatie houdt in dat op basis van nieuwe wetenschappelijke inzichten, aangepaste beleidsnormen of aangescherpte wettelijke kaders het beleidsplan wordt geactualiseerd.
3
Groenbeleidsplan 2024-2033
Inhoud Voorwoord wethouder 2 Leeswijzer 3 Deel 1 - Waar bestaat ons Heemsteeds openbaar groen uit?
5
1.1 Hoofdgroenstructuur 6 1.2 Bomen en bomenstructuur 7 1.3 Wijkgroen en snipper groen 8 1.4 De rol van water in de groene en groen-blauwe verbindingen
9
Deel 2 - Waarom is dit nieuwe beleidsplan nodig?
10
2.1 Wat is de aanleiding van dit groenbeleidsplan?
11
2.2 Wat is de waarde van ons openbaar groen?
12
2.3 Wat is het doel van dit groenbeleidsplan?
14
2.4 Wettelijke kaders 14 Deel 3 - Wat gaan we doen en hoe gaan we dit doen?
Deel 4 - Wat is er nodig voor een groene inrichting?
30
4.1.1 Groen is de basis voor ecologische inrichting van openbare ruimte
31
4.1.2 Ecologisch groenbeheer van bodem en groenelementen
32
4.2 Groen draagt bij aan alle maatschappelijke- en klimaatopgaven
33
4.3 Openbaar groen is er voor iedereen en we doen het samen
34
4.4 Monitoren van de voortgang
34
4.5 Brede samenwerking in het groen: onze partners
34
Deel 5 - Financiële verantwoording 36 5.1 Jaarlijkse onderhoudskosten 37 5.2 Vervangingsinvesteringen plantsoenen 38 5.3 Noodzaak verhoging Biodiversiteit 38 5.4 Extra investeringen 39 5.5 Overzicht ambities, maatregelen en geschat budget per maatregel
41
15
3.1 Welke visie hebben we op groen? 16 3.1.1 ‘Groen als basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud’
17
Bijlage 1 - Nota Ecologie 42
3.1.2 ‘Groen draagt bij aan alle maatschappelijke en klimaatopgaven’
19
Bijlage 2 - Evaluatie kapbeleid 43
3.1.3 ‘Groen is er voor iedereen en we doen het samen’
20
Bijlage 3 - Schouwformulieren buitenruimte 44
3.2 Wat zijn de groenbeleidsuitgangspunten?
21
3.2.1 Beleidsuitgangspunt 1: Bomen in een gezonde voedingrijke bodem met voldoende ruimte
21
3.2.2 Beleidsuitgangspunt 2: Biodiversiteit concreet in beleid en uitvoering
23
3.2.3 Beleidsuitgangspunt 3: Sterke verweving met klimaatadaptatie
26
3.3 Op groenstructuur niveau 28
4
Groenbeleidsplan 2024-2033
Deel 1
Waar bestaat ons Heemsteeds openbaar groen uit?
Het openbaar groen kent verschillende niveaus die samen met particuliere landgoederen en tuinen het Heemsteedse groen vormen. In dit hoofdstuk komen de verschillende groenstructuren aan bod. Ten eerste bespreken we de hoofdgroenstructuur. Vervolgens bespreken we de bomen en bomenstructuur. Hierna komen wijkgroen en snippergroen aan de beurt. Tot slot bespreken we het water en de ‘groen-blauwe’ verbindingen.
5
Groenbeleidsplan 2024-2033
1.1 Hoofdgroenstructuur De Hoofdgroenstructuur bestaat uit de gebieden waar de functies groen en groene recreatie een belangrijke rol spelen. Herkenbare voorbeelden van hoofdgroenstructuren in onze gemeente zijn de noord-zuid georiënteerde Herenweg, de Vrijheidsdreef, de Heemsteedse Dreef en de Glipper Dreef. De (particuliere) landgoederen en bossen worden verbonden door deze historische lanen. De groengebieden zijn vastgelegd in bestemmingsplannen. Deze hoofdgroenstructuur staat echter onder druk. Denk hierbij aan de impact die het verkeer, de fijnstof en de stikstof heeft op de (kwetsbare) vegetatie1. Daarnaast spelen ook hitte en droogte een rol door de klimaatverandering. Tot slot is er sprake van aantasting door ziektes en plagen en een verlies aan biodiversiteit door afname en versnippering van groen. Het verlies wordt onder andere veroorzaakt door de vele functies die de openbare ruimte moet vervullen (extra woningen, verbreding van wegen, herinrichting van de openbare ruimte voor de auto, meer laadpalen, etc.). Soms is het ook letterlijk druk. Bijvoorbeeld door een toename van recreanten en gebruik van groen door hondeneigenaren, met vertrapping, betreding en (door de hondenuitwerpselen) meer stikstof in de natuur als gevolg. Ondergronds neemt de druk op de hoofdgroenstructuur en ruimte ook enorm toe.
Kabels, leidingen en riolering; de bodem ligt behoorlijk vol en wordt regelmatig verstoord. Deze ondergrondse druk heeft gevolgen voor het planten van (nieuwe) bomen en het volume dat ze ondergronds kunnen ontwikkelen. Een boom heeft ondergronds ongeveer dezelfde ruimte nodig heeft als bovengronds. Daarnaast heeft deze druk ook een negatieve invloed op de ondergrondse biodiversiteit. Dit bodemleven heeft weer een belangrijke rol in de vitaliteit van het groen bovengronds.
Groenstructuur zoals benoemd in het groenbeleidsplan 2014
1. Samson, R., Grote, R., Calfapietra, C., Cariñanos, P., Fares, S., Paoletti, E., & Tiwary, A. (2017). Urban trees and their relation to air pollution. The urban forest: cultivating green infrastructure for people and the environment, 21-30.
6
Groenbeleidsplan 2024-2033
1.2 Bomen en bomenstructuur
Op de bomenkaart2 zijn de Beeldbepalende bomen (gemeentelijk en particulier) en
Een volgend onderdeel van de groenstructuur zijn bomen. Van oudsher hebben
boomzones (grote groene gebieden) vastgelegd. De bomen en boomzones op deze
bomen een cultuurhistorische betekenis. Ze dragen bij aan het beeldend maken van
kaart genieten een extra bescherming in de vorm van een vergunningsaanvraag bij kap
de geschiedenis van het dorp. De huidige betekenis van bomen voor de inwoners van
of snoei. De bomenkaart is in 2016 voor het laatst geactualiseerd. Echter, het huidige
Heemstede is herkenbaarheid. Bomen dragen sterk bij aan de ruimtelijke oriëntatie en
beschermingsregime heeft een beperkte werking waardoor het aantal beschermde bomen
belevingswaarde binnen het dorp. Goede voorbeelden zijn de Heemsteedse Dreef, de
terugloopt.
Herenweg en het Sweelinckplein. Ze bieden ook een belangrijk tegenwicht voor de verstening van onze omgeving. Daarnaast scheppen ze geborgenheid en maken de stad tot een plek waar mensen willen zijn en elkaar willen ontmoeten. In dit beleidsplan ligt de nadruk op de rol van de bomen. Alle bomenlanen en -lijnen die in één of meerdere structuren voorkomen, zijn opgenomen in het totaalbeeld van de bomenstructuur, met de volgende waarden: ■
De bomen op lijnen en plekken die kenmerkend zijn voor de geschiedenis van het dorp vormen de cultuurhistorische structuur.
■
Bomen die een belangrijke samenhang vertonen met de omgeving (landschap, infrastructuur en bebouwing) vormen de ruimtelijke structuur.
■
De ecologische structuur bestaat uit bomenlijnen die belangrijke verplaatsingsmogelijkheden bieden voor flora en fauna.
2. Zie https://www.heemstede.nl/bomenkaart voor de online versie van de bomenkaart
7
Groenbeleidsplan 2024-2033
1.3 Wijkgroen en snipper groen Wijkgroen is de groenstructuur die in de wijk zorgt voor de verbinding van groen in
Aan de andere kant is er veel waardering voor het (wijk)groen. Dit bleek ook tijdens
Heemstede. Het is de groene dooradering met een eigen dynamiek. Plantsoenen en
bijvoorbeeld Covid-19, waarbij een wandeling of verblijf in het openbaar groen essentieel
bomen zijn voorbeelden van wijkgroen. Een ander heel belangrijk onderdeel van wijkgroen
voor onze mentale gezondheid was. Verder zien we een toename van betrokkenheid
zijn tuinen. Hoewel dit beleidsplan zich niet richt op de indeling van tuinen, zijn zij het
van inwoners en buurtinitiatieven voor het adopteren, inrichten en onderhouden van
waard om te benoemen. Hoe meer groene verbindingen er zijn, hoe sterker ons openbaar
wijkgroen.
groen is.
Snippergroen zijn kleine strookjes grond met groen die afgezonderd zijn. Juist door die
Heemstede heeft te maken met een woningopgave in MRA-verband. Om het buitengebied
versnippering is het lastiger en duurder om te onderhouden en heeft het een beperkte
te ontzien, is er een trend om te bouwen binnen het bebouwd gebied . Ruime (voor)tuinen
waarde voor biodiversiteit.
3
en brede plantsoenen zijn niet standaard meer en verdwijnen soms om plaats te maken voor ander gebruik (verstening). De druk op behoud van wijkgroen neemt daardoor toe. Door de afname van het totale groenoppervlak en de aantallen bomen en struiken is er meer kans op hittestress, overlast van regenwater bij extreme buien en een verminderde zuivering van de lucht van fijnstof4. Dit zijn directe effecten die de gezondheid van inwoners beïnvloeden. Inwoners kunnen hierin een rol spelen door meer ruimte te maken voor groen in hun tuinen om deze negatieve effecten tegen te gaan.
3. Zie Europese doelstelling rondom No Net Land Take, om netto geen extra land te bebouwen in 2050. https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/PDF/?uri=CELEX:52011DC0571&from=EN 4. Zie Kennisbundeling groen en gezondheid van het RIVM (2022) https://www.rivm.nl/documenten/ kennisbundeling-groen-en-gezondheid
8
Groenbeleidsplan 2024-2033
1.4 De rol van water in de groene en groen-blauwe verbindingen Bij het openbaar groen hoort ook water, watergangen en waterelementen. Net als bij groen streven we, bij deze zogenoemde groen-blauwe verbindingen, naar een hoogwaardige kwaliteit en ruimte voor verbinding. Door het verbinden van groen en blauw versterken we de biodiversiteit. Water heeft een aantrekkende kracht en Heemstede heeft veel watergangen die intensief voor recreatie worden gebruikt. (Harde) Beschoeiingen vormen een belangrijke verbinding tussen het water en onze grond; hierlangs wordt ook vaak gerecreëerd. Er kan in plaats van beschoeiing ook sprake zijn van natuurvriendelijke oevers. Dit zijn meer geleidelijke overgangen van water naar land. Deze natuurvriendelijke oevers zijn goed voor de biodiversiteit en daarmee goed voor het zuiveren van het water. Schommelingen in grondwaterstanden worden door klimaatverandering in de toekomst groter. Langere periodes met droogte zorgen voor verdere verlaging van de grondwaterstand. De toename van de totale neerslag verhoogt tegelijkertijd ook de kans op grondwateroverlast.
9
Groenbeleidsplan 2024-2033
Deel 2
Waarom is dit nieuwe beleidsplan nodig?
In dit hoofdstuk wordt duidelijk waarom dit nieuwe beleidsplan nodig is. We beschrijven de aanleiding van het beleidsplan en de toegevoegde waarde van ons openbaar groen. Vervolgens het doel van het nieuwe beleid en tot slot gaan we in op de wettelijke kaders voor dit plan.
10
Groenbeleidsplan 2024-2033
2.1 Wat is de aanleiding van dit groenbeleidsplan?
Vanwege de meerdere functies van groen is een integrale benadering nodig. Een
Het openbaar groen is kenmerkend voor Heemstede. Het is belangrijk om hier goed mee
beleidsmatige en organisatorische verbinding is van belang. Zo zijn de afgelopen jaren
om te gaan. Daarnaast is er steeds meer bekend over wat het groen allemaal betekent voor
verschillende beleidsdocumenten gemaakt, die inhoudelijk en beleidsmatig verbonden
ons. Het is belangrijk dat we kansen herkennen en inspelen op nieuwe ontwikkelingen.
moeten worden. Denk hierbij aan:
Klimaatadaptatie, het herstel van biodiversiteit, de waarde van de bodem én de waarde
■
de Nota Ecologie uit 2021
■
de Strategie en agenda Klimaatadaptatie uit 2021
■
Programma Water uit 2021
■
Woonvisie 2023-2026
De wereld om ons heen verandert in snel tempo. Al deze veranderingen hebben direct of
■
Nota Duurzaam Heemstede uit 2020
indirect effect op ons openbaar groen. Andersom is dat echter ook het geval. Groen is de
■
Wegcategoriseringsplan (WCP) van 2021 en
oplossing voor:
■
Toekomstbestendige nieuwbouw (MRA) uit 20226.
van bomen erkennen, als ook de noodzaak voor het verbinden van de natuur in stedelijk gebied5; In het groenbeleidsplan uit 2014 kwamen deze onderwerpen niet of sporadisch voor. Daarom is een nieuw groenbeleidsplan noodzakelijk.
■
Een veranderend klimaat
Het groenbeleid was hoofdzakelijk gericht op de mens. Met het nieuwe beleidsplan
■
Toename van hittestress
betrekken we actief ook andere doelgroepen, zoals planten, dieren, bomen en de bodem.
■
Wateroverlast door hevige regenbuien
Om samen toekomst- en klimaatbestendig groen te creëren en te behouden. Hierbij is
■
Watertekorten door langere droge periodes en lage grondwaterstanden
goed gekeken naar voorbeelden uit binnen- en buitenland: hoe haal je de natuur terug in
■
Bodemdaling
stedelijk gebied? En hoe doe je dat op een evenwichtige wijze, zodat alles en iedereen er
■
Een veranderende waterveiligheid door mogelijke overstromingen
baat bij heeft en er meer natuurwaarde in Heemstede wordt gecreëerd?
■
Een afname van biodiversiteit
5. Gemeente Heemstede maakt onderdeel uit van de Metropool Regio Amsterdam en wordt in dit beleidsplan als ´stedelijk gebied´ aangeduid, maar is een dorp. 6. Zie ook https://toekomstbestendigbouwen.nl/app/uploads/2022/05/Convenant-ToekomstbestendigeWoningbouw-MRA.pdf
11
Groenbeleidsplan 2024-2033
2.2 Wat is de waarde van ons openbaar groen? Een voorbeeld hiervan is een studie die in Amsterdam is gedaan12. Een toename van de
Bij waarde wordt al snel gedacht aan geld. Openbaar groen heeft inderdaad een
waarde van onroerend goed, minder artsbezoeken en minder zorgkosten zijn voorbeelden
economische en financiële waarde. Veel belangrijker is dat groen een onmisbare (meer) waarde heeft. Groen levert een belangrijke bijdrage aan onze mentale én fysieke welzijn . 7
Het levert zogenaamde ecosysteemdiensten op. Ecosysteemdiensten zijn de bijdragen
van wat extra groen in de buurt teweeg zou brengen. Zie hieronder een overzicht.
8
van een ecosysteem aan onze leefomgeving. Voorbeelden hiervan zijn: Voorbeelden hiervan zijn:
Ecosysteem Dienst
Indicator
Luchtkwaliteit
Vermindering PM10 Vermindering PM10
Eenheid
Groen dichtbij
Groene verbind.
Metro. Lands.
Stadsparken
ton/jr
2,4
-
0
2,7
milj. €/jr
0,13
-
0
0,15
Vermindering kans op overgewicht
%
0
1,0
2,0
3,0
■
het voorzien van schone lucht en drinkwater
■
het voorkomen en verminderen van hittestress
Vermindering aantal artsenbezoeken
1.000 visits/jr
3
2
0
1
■
het opvangen van regenwater
Vermindering zorgkosten door groen
milj. €/jr
2,4
1,9
0
1,0
■
het brengen van verkoeling
Vermindering arbeidskosten door groen
milj. €/jr
11,8
9,0
0
5,0
■
het produceren van hout
Extra tijd besteed aan fysieke activiteiten
milj. min/jr
0,3
0,3
-
0,2
Fietsen
km/person jr
137
47
205
190
Tijd doorgebracht met fietsen naar werk
milj. min/jr
0,5
0,4
-
0,1
Vermeden vroegtijdige sterfgevallen door fieten naar werk
lives/jr
4
3
-
1
milj. €/jr
12
9
-
3
Onroerend goed
Bijdrage aan onroerend goed waarde
milj. €/jr
51
41
0
12
Recreatie
Bezoek van recreatiegebieden
milj. visiits/jr
0
0
10
19
Uitgaven bij bezoek recreatiegebieden
milj. €/jr
0
0
49
88
9
8
0
4
Gezondheid 9
Beweging
Ecosysteemdiensten worden beleidsmatig al deels erkend en zijn een cruciale factor in 10
het leefbaar houden van de planeet en dorpen. Ze zijn echter vooralsnog lastig in euro’s uit te drukken. Pogingen en analyses om die financiële waarden te bepalen worden wel gedaan11. Het probleem is echter dat er meestal grote onzekerheid komt kijken bij de berekeningen.
7. Groen draagt bij aan mentaal welzijn en heeft duidelijk een effect op de gezondheid, zie voor meer informatie https://www.wur.nl/nl/show-longread/groen-goed-voor-de-gezondheid. htm of https://www.gezondeleefomgeving.nl/sites/default/files/2022-06/22401736_013763_ FS%2BKennisbundeling%2BGroen%2Ben%2BGezondheid_V6_TG.pdf 8. Met ecosysteemdiensten bedoelen we gratis voorzieningen die de natuur ons levert. Kijk voor een handige indeling van ecosysteemdiensten op https://www.pbl.nl/ecosysteemdiensten-0 9. Met hittestress bedoelen we periodes van extreme warmte, waarbij mens, dier en plant in de problemen komen door de hoge temperaturen en luchtvochtigheid. Zie ook https://klimaatadaptatienederland.nl/kennisdossiers/ hitte/oorzaken/ voor meer informatie.
12
Groenbeleidsplan 2024-2033
Stedelijke verkoeling
Gebied met >2.0 graad verkoeling
km2
Waterberging
Vermindering regenwater in rioolstelsel
milj. m3/jr
1,2
1,1
0
0,8
Vermindering zuiveringskosten
milj. €/jr
0,9
1,1
0
0,6
(Paulin, Remme & De Nijs, 2019) 10. Voor ecosysteemdiensten bestaat geen specifiek beleid, maar aanpalend beleid benadrukt in toenemende mate het belang en herstel van biodiversiteit voor deze diensten. Denk aan het internationale Biodiversiteitsverdrag, de EU Biodiversiteitsstrategie of de Nederlandse Rijksnatuurvisie 2014 ‘Natuurlijk Verder’ en de Uitvoeringsagenda Natuurlijk Kapitaal, als ook ecocide en rechten voor de natuur. 11. Het project ‘zonneparking Heemstede’ voert een zogenaamde maatschappelijke kosten- batenanalyse uit. 12. https://www.atlasnatuurlijkkapitaal.nl/nieuws/waarden-in-groen
Deze analyses dragen bij aan de verdere bewustwording van de waarde(s)13 van groen. Die bewustwording zal de komende jaren groeien. Hier gaan we als gemeente aan bijdragen.
OVER DE WAARDE VAN ONS HISTORISCHE GROEN: IN HET DNA VAN HEEMSTEDE
De waarde van groen werd in Heemstede al vroeg erkend. Twee klinkende voorbeelden
De gemeentelijk aankoop in 1913 van het bosgebied dat tegenwoordig onder de naam
zijn de totstandkoming van het Wandelbos en de Heemsteedse Dreef. Door de ligging
Wandelbos Groenendaal bekend staat, is een unieke en vroege uiting van de waardering
van Heemstede fungeert het groen als een belangrijke schakel voor de natuur in de regio.
van openbaar groen. De dreiging dat het gebied verloren zou gaan door verkaveling of
Heemstede ligt strategisch tussen de duinen en de groengebieden in de Haarlemmermeer
ontbossing, maakte dat de gemeente Heemstede het bosgebied kocht om het gebied
met veel groen en bossen. Een relatief groot deel van de gemeente bestaat uit beschermde
publiek toegankelijk te maken voor haar inwoners. Dit is een unieke vooruitziende blik
bosgebieden en (particuliere) landgoederen. Zij maken grotendeels onderdeel uit van het Natuurnetwerk Nederland (NNN)14. Door de oppervlakte van openbaar en particulier groen is Heemstede ook qua biodiversiteit van grote waarde. Oude natuurlijke binnenduinrandbossen en oude laanstructuren dragen hier substantieel aan bij.
van het bestuur van Heemstede aan het begin van de 20ste eeuw. En zelfs in 1948, toen een tweede deel werd aangekocht voor hetzelfde doel, speelde het algemeen belang van openbaar groen voor de inwoners een grote rol. De Heemsteedse Dreef is een eeuwenoude route met de voor deze regio kenmerkende Noord-Zuid ligging op de hoger gelegen strandwallen. Wanneer in 1932 een einde komt aan de tramverbinding tussen Haarlem en Leiden via dit tracé, heeft de gemeente Heemstede bewust de keuze gemaakt de verbindingsweg te voorzien van een brede middenberm en hier bomen in te planten van verschillende soort. De groene invulling van deze berm werd belangrijker werd gevonden dan andere invullingen. Tot op de dag van vandaag geniet de Heemsteedse Dreef een bekendheid in de regio en wordt aangemerkt als langste arboretum, ruim 2 kilometer lang, van Nederland.
13. Kijk bijvoorbeeld naar gemeente Den Haag dat de ecosysteemdiensten van de beroemde Postzegelboom in kaart heeft gebracht. Of kijk op welke manier het CBS het Nederlands natuurlijk kapitaal probeert vast te stellen. 14. Het Natuurnetwerk Nederland is sinds 2013 de naam van de ecologische hoofdstructuur van Nederland: een samenhangend netwerk van bestaande en toekomstige natuurgebieden in Nederland. Het netwerk helpt voorkomen dat planten en dieren in geïsoleerde gebieden uitsterven en natuurgebieden hun waarde verliezen. Grotere natuurgebieden zijn gunstig voor de biodiversiteit en de kwaliteit van de leefomgeving. Als natuurgebieden ook nog met elkaar verbonden zijn, kunnen dieren en planten gemakkelijker overleven. Klik hier voor meer informatie over NNN in Noord-Holland.
13
Groenbeleidsplan 2024-2033
2.3 Wat is het doel van dit groenbeleidsplan? Door ons openbaar groen de ruimte en aandacht te geven die het verdient, investeren
we de wijk in gaan. Na vaststelling van het beleidsplan gaan we voor en door inwoners,
we in onze toekomst. Er zijn veel perspectieven op hoe dit te doen. Met dit beleidsplan
wijk voor wijk aan de slag met de uitvoering. Deze uitvoering leggen we vast in integrale
proberen we deze perspectieven zoveel mogelijk samen te voegen. Op gemeenteniveau
wijkaanpakken en overkoepelend in het jaarlijks uitvoeringsprogramma groen.
geven we (harde) kaders zo helder mogelijk weer. Op wijkniveau gaan we in gesprek met inwoners om de ruimte binnen de kaders samen in te vullen. Immers, de natuur
2.4 Wettelijke kaders
terugkrijgen in stedelijk gebied zoals Heemstede, is een vrij recente en complexe opgave.
Heemstede maakt als bestuurlijk orgaan onderdeel uit van de Metropoolregio Amsterdam
Een opgave die we samen moeten oppakken.
(MRA) en moet voldoen aan provinciale en (inter)nationale wet- en regelgeving. Voor
Het beleidsplan fungeert als een kapstok voor onderliggende en aanpalende beleidsvelden en bijbehorende documenten. Groen is de basis.
ons groenbeleidsplan richten we ons met name op de Wet natuurbescherming en de zorgplicht die we als gemeente hebben voor het bomenbestand15 in Heemstede. De Wet natuurbescherming is de Nederlandse wet voor de bescherming van natuurgebieden (Natura 2000), soorten (flora en fauna) en bossen. Bij beheer en
Groenbeleidsplan
ruimtelijke ingrepen in het openbaar groen moet rekening gehouden worden met de Wet
(2024)
natuurbescherming. Er mag geen schade of hinder optreden voor natuurgebieden en Ecologisch beheerplan Groenendaal (1992) (update 2024)
Beheerplan begraafplaats (2024)
Particuliere beheerplannen
Beheerplannen groengebieden en landgoederen
Uiitvoeringsprogramma (groenbeleidsplan)
plant- en diersoorten. Voor ruimtelijke inrichting en beheer worden de werkzaamheden getoetst aan de Wet Natuurbescherming. Volgens het Burgerlijk Wetboek hebben gemeenten een zorgplicht voor hun bomenbestand. In het dagelijks onderhoud betekent dit: onderhoud afgestemd per boom
Het groenbeleidsplan is een levend document. Dat betekent dat definities, normen en
en een regelmatige controle van alle bomen. Bij verhoogde zorgplicht is extra aandacht
kaders worden vastgelegd, met telkens oog voor voortschrijdend inzicht. Acceptatie van
vereist voor bomen in verband met eerder geconstateerde gebreken.
nieuwe, aangepaste normen en waarden maken terugkerend onderdeel uit van het beleid. Uit het beleidsplan volgt een jaarlijks uitvoeringsprogramma groen, gericht op wijken.
Deze ambitie wordt verder uitgewerkt in de Omgevingsvisie en daarna juridisch in het omgevingsplan.
We verbinden niet alleen de natuur, maar ook beleidsvelden en de mensen die daarbinnen werken. Groen gaat een steeds grotere rol spelen in de toekomst voor ons welzijn en dus is verbinding essentieel. Naar de inwoners toe zal het groenbeleid een grote rol spelen als
14
Groenbeleidsplan 2024-2033
15. Andere relevante wettelijke kaders zijn Natuur Netwerk Nederland, Natura 2000, Deltaplan Herstel biodiversiteit, Deltaprogramma Ruimtelijk Adaptatie, Omgevingswet, Nota Ecologie en Programma Heemstede Duurzaam
Deel 3
Wat gaan we doen en hoe gaan we dit doen?
In dit hoofdstuk beschrijven we de visie op ons openbaar groen. Deze visie vormt de basis voor wat we gaan doen. We beschrijven de uitgangspunten van het beleid en de rol van bomen binnen het groenbeleid. Tot slot gaan we in op de groenstructuur.
15
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.1 Welke visie hebben we op groen? Hieronder beschrijven we de visie van Heemstede op groen, welke zoveel mogelijk nagestreefd wordt in zowel regulier onderhoud en beheer als ook op wijkniveau samen met inwoners. De hoofdlijnen zijn samengevat in Box 1 en lichten we per onderdeel nader toe.
Openbaar groen in Heemstede... …is de basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud “Groen, tenzij…: Openbaar groen staat centraal in gemeente Heemstede.”
…draagt bij aan alle maatschappelijke- en klimaatopgaven “Het openbaar groen staat centraal bij het realiseren van een toekomstbestendig Heemstede.”
…is er voor iedereen en we doen het samen “Er is overal in Heemstede voor iedereen toegang tot voldoende groen in de openbare ruimte. Er is ruimte voor inbreng en we werken samen met inwoners en partners”
Box 1 Hoofdlijnen van de Heemsteedse visie op groen
16
Groenbeleidsplan 2024-2033
Deze visie is de basis voor hoe de gemeente omgaat met het openbaar groen. De drie hoofdlijnen gebruiken wij als kapstok bij het inrichten en onderhouden. Het belang van ieder genoemd punt is groot. In de integrale wijkaanpakken zal dit maatwerk en goed overleg vragen met alle betrokkenen. Ondanks dat we voor grote uitdagingen staan, kiest gemeente Heemstede met dit beleidsplan duidelijk voor het belang van groen in de openbare ruimte.
3.1.1 ‘Groen als basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud’ “Groen, tenzij…: Openbaar groen staat centraal in gemeente Heemstede.” Ecologisch beheer Nu is de openbare ruimte te vaak nog een verharde ruimte met groen waar er (te beperkt)
In ons beleid is ecologisch beheer18 de norm. Hierbij staat het verhogen en/of versterken
ruimte voor is. Dit gaan we omdraaien. Openbare ruimte is groen, tenzij er ruimte of
van de soortenrijkdom van bodem, boom, plant en dier centraal. Recreatieve gazons
verharding nodig is om te wandelen, te fietsen, voor afval, of voor een plein. Sommige
worden uitgebreid met bloeiende planten of bloemen. Dit vraagt andere manieren
functies hoeven elkaar niet direct te bijten, denk bijvoorbeeld aan spelen in het groen.
van maaien. Deze worden per gebiedssoorten bepaald. Zo heeft ruig gras en andere
Tegelijkertijd gaan we ons huidige groen uitbreiden. Per locatie wordt bekeken waar
maaifrequentie dan een gazon. Daarnaast versterken we de groeiplaatsen door ze zoveel
en hoeveel dit kan. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het uitbreiden van boomspiegels en
mogelijk goede voeding mee te geven.
plantsoenen.
Losloopgebieden
Groen inrichten van de openbare ruimte kan zowel horizontaal als verticaal. Een van
Beheren betekent keuzes maken: in de ene wijk wordt een boom oud en groot, in een
de manieren waarop we groen samen kunnen laten vallen met andere functies in
andere wijk kiezen we voor kleinere bomen of bomen die niet oud en groot worden.
de openbare ruimte is natuurinclusief inrichten . Hierbij kan gedacht worden aan
Een andere keuze die gemaakt moet worden is het kiezen tussen losloopgebieden voor
onder andere natuurvriendelijke oevers , faunapassages zoals eekhoornbruggen en
honden en de natuur beschermen. Honden zorgen voor extra druk op de natuur door
paddentunnels, nestkasten en andere faunavoorzieningen. Tot slot kan bij herinrichting en
extra uitstoot van stikstof. Daarnaast zorgt het graven van honden voor bodemverstoring.
nieuwbouw het principe vanaf de start worden meegenomen.
Er wordt voorrang gegeven aan het beschermen en uitbreiden van ecologisch
16
17
Manieren om het ‘groen tenzij..’ principe aan te houden wanneer er weinig ruimte is in een straat, zijn bijvoorbeeld geveltuinen en groene gevels. Hierbij wordt het groen dan
waardevolle gebieden ten opzichte van losloopgebieden voor honden. Daarom worden losloopgebieden voor honden niet uitgebreid.
verticaal ingericht. Op andere plekken kunnen we denken aan bloeiende bermen. In verband met de grondwaterstand is het niet in iedere straat aan te raden om een geveltuin aan te leggen. Daarom moeten inwoners via de gemeente een aanvraag doen voor een geveltuin. De gemeente beoordeelt de aanvraag en bepaalt hoeveel ruimte de inwoner kan gebruiken voor de geveltuin.
16. Natuurinclusief bouwen is een vorm van duurzaam bouwen waarbij zodanig gebouwd en ingericht wordt dat een bouwwerk bijdraagt aan de lokale biodiversiteit en natuurwaarden. 17. Een natuurvriendelijke oever heeft een geleidelijke overgang van water naar land. Dit is goed voor plant en dier: op de drassige bodem en in het ondiepe water groeien oeverplanten en onderwaterplanten en voor dieren (vissen, vogels, amfibieën, kikkers, padden, insecten en kleine zoogdieren) is zo'n oever een belangrijke plek. Een natuurvriendelijke oever kun je niet achter een beschoeiing aanleggen. 18. Bij ecologisch beheer gebruik je o.a. geen bestrijdingsmiddelen en stuur je niet op een vooraf bepaald eindbeeld zoals bij regulier beheer. Er is meer ruimte voor inheemse soorten en gefaseerd maaien, waarbij er zowel op flora als fauna wordt gelet.
17
Groenbeleidsplan 2024-2033
Bomen worden minimaal 60 jaar oud
Calamiteiten
We kiezen er ook voor om bomen minimaal 60 jaar oud te laten worden. Dit principe
In het beheer hebben we te maken met calamiteiten. Hiervoor komt nu budget vrij.
geldt ook bij het herplanten van bomen. Dit betekent dat de kosten voor het planten
Dit kan ingezet worden om bijvoorbeeld stormschade aan te pakken. Daarnaast wordt
en herplanten van bomen aanvankelijk stijgen. Daarentegen betekent dit minder kosten
het budget ook ingezet bij bijvoorbeeld droogte en voor overlast door bijvoorbeeld de
op de lange termijn. We proberen grote projecten te laten samenvallen met andere
eikenprocessierups of bestrijding van Japanse duizendknoop. Hierbij evalueren wij of de
werkzaamheden. We merken op sommige plekken echter dat de bomen het niet gaan
aanpak van deze invasieve exoten of overlast van inheemse soorten effectief is.
redden tot de volgende grote werkzaamheden. Om te voldoen aan de 3-30-300 norm (zie pagina 21) en om zoveel mogelijk bomen te kunnen herplanten, moeten we vanuit groen ook budgetten gaan aanvragen voor het grootschalige vervanging. Het huidige budget biedt niet genoeg ruimte om deze herplant volledig uit het onderhoudsbudget te financieren.
Veranderend beeld Groen goed onderhouden betekent niet alleen gebruikelijke groenstroken met gras, maar juist ook de ruimte bieden aan uitbundige, verzorgde ruige bermen of een natuurlijke oever, vol met leven. In bossen laten we dood hout liggen als voedsel en schuilplaats voor het bodemleven, insecten en vogels. Hiermee zorgen we ervoor dat er geen
Foto De eerste resultaten van een natuurvriendelijke berm
voedingsstoffen verdwijnen uit onze natuurgebieden. Hiernaast verwerken we gesnoeide of gevallen takken in takkenrillen19. Deze manier van onderhoud vraagt om een andere kijk op het openbaar groen. Het beeld is misschien minder verzorgd, maar de omgeving zit bomvol leven. Door communicatie en voorlichting proberen we inwoners mee te nemen in dit veranderende beeld.
19. Afscheidingen waarbij het hout en ander natuurlijk materiaal wordt gestapeld of vervlochten en dient o.a. als rust- en schuilplaats voor kleine dieren.
18
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.1.2 ‘Groen draagt bij aan alle maatschappelijke en klimaatopgaven’ “Het openbaar groen staat centraal bij het realiseren van een toekomst-bestendig Heemstede.”
Gemeente Heemstede wordt een gemeente met klimaatbestendig openbaar groen, dat een bijdrage levert aan het tegengaan van klimaatverandering. We hebben waterrobuust openbaar groen, dat helpt bij het opvangen, bergen en afvoeren van water. Onze basis is een gezonde bodem met een goede opbouw en samenstelling. Dit zorgt voor het vasthouden van water, als essentiële basis. Dit gaan we realiseren met betrokken inwoners, ondernemers, gemeenten en het maatschappelijk middenveld20.
3 bomen
30% bladerdek
300 meter
Toekomstbestendige groennormen We maken werk van (stedelijke) groennormen, zoals de veel genoemde huidige 75m2
Met deze groen normen gaan we de uitdagingen aan. Belangrijk blijft wel dat de normen
groen per woning . Ook nemen we normen op die invulling geven aan maatschappelijke
ondersteunend zijn aan de doelstellingen. Er kan worden afgeweken van normen als
opgaven, zoals de 3-30-300 regel. Deze regel is bedacht om steden groener, gezonder
deze niet bijdragen aan de doelen zoals gesteld in het beleidsplan. Tegelijkertijd zien
en klimaatadaptiever te maken. De 3 staat voor minimaal 3 bomen die iedereen uit zijn
we ook positieve sociale trends, zoals meer bewustzijn en waardering van het belang
huis moet kunnen zien. Het zien van groen draagt namelijk bij aan een betere mentale en
van openbaar groen voor de gezondheid. Zowel mentaal (eenzaamheid) als fysiek
fysieke gezondheid. De 30 staat voor 30% bladerdek in de wijk. Dit zorgt ervoor de steden
(overgewicht, luchtkwaliteit en geluidsoverlast). Door kwalitatief hoogwaardig groen
klimaatadaptiever worden. Het bladerdek zorgt namelijk voor extra schaduw in de straat.
ervaren inwoners een veiligere en fijnere omgeving om in te wonen en te werken. Tot slot
Daarnaast koelen bomen de lucht door het verdampen van water. Hiermee gaan bomen
zien we een toenemende betrokkenheid van inwoners en organisaties bij het inrichten en
dus de hitte in versteende omgeving tegen. De 300 regel houdt in dat op 300 meter vanaf
onderhouden van openbaar groen.
21
elk huis een groene ruimte is van tenminste 100m2. Hiermee kom je tegemoet aan de hittestress van versteende wijken. 20. Hiermee worden (lokale, regionale en nationale) organisaties en vrijwilligersgroepen bedoeld, zoals IVN, MEERgroen, Operatie Steenbreek, etc. als ook inwoners- en ondernemerscollectieven, zoals de Adviesgroep Duurzaamheid, de energiecoaches van HeemSteeds Duurzamer, ondernemers op de Binnenweg en het bedrijventerrein. 21. Deze norm is afkomstig uit de Nota Ruimte (2014) en is de minimale ondergrens, waarbij alles wat niet versteend is wordt meegerekend (dus ook parken, eigen tuin, bermen en water etc.)
19
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.1.3 ‘Groen is er voor iedereen en we doen het samen’ “Er is overal in Heemstede voor iedereen toegang tot voldoende groen in de openbare ruimte.” Bevorderen adopteren groen Voor iedereen betekent aandacht voor alle deelnemers aan ons lokale ecosysteem. Planten, bomen, dieren, de bodem en natuurlijk de mens zelf. We zijn allemaal deelnemers aan hetzelfde ecosysteem. Groen biedt verschillende functies aan deze doelgroepen: rust en stilte, broedplek, voedselbron, slaapplek, (actieve) recreatie en meer. In het verleden zijn teveel keuzes gemaakt alleen voor de mens. We merken steeds meer dat als we de natuur steunen deze op zijn beurt ons weer steunt. Daarom staat in onze aanpak niet meer alleen de mens centraal. Wanneer we de natuur een cruciale rol laten spelen bij onze beleidskeuzes, investeren we (in)direct in onszelf. Voldoende groen betekent ook het toegankelijk maken van (nieuwe) groene locaties, waarbij de belangen van iedere deelnemer aan het ecosysteem zorgvuldig worden afgewogen. Waar mogelijk wordt er groen toegevoegd en wordt bestaand groen verbeterd en uitgebreid. Denk hierbij aan bijvoorbeeld bedrijventerreinen en parkeerterreinen van sportlocaties. Er is een netwerk van groene en groen-blauwe verbindingen met wandel- en fietspaden, dat de verschillende groene elementen verbindt.
We bevorderen het adopteren van openbaar groen, zoals boomspiegels of groenstroken en (vergroende) pleinen en straten door inwoners. Hier valt ook het snippergroen onder. Dit kan individueel en in buurtverband. Hiervoor gelden minimale samenwerkingseisen, zoals een onderhoudscontract met een (vertegenwoordiging van een) groep betrokken inwoners. We bevorderen het adopteren of samenwerken in het openbaar groen met bedrijven en woningbouwcorporaties om (binnen)tuinen, groene gevels en daken te realiseren. Voor beiden vormen van adopteren gelden heldere gemeentelijke kaders voor aanleg, onderhoud en beheer. Samenwerking Een groot deel van het groen in Heemstede is privaat bezit, maar draagt wel aanzienlijk bij aan de maatschappelijke- en klimaatopgaven waar iedereen in Heemstede mee te maken heeft en krijgt. Denk aan particuliere tuinen en schoolpleinen. We zoeken de samenwerking op om kennis te delen met particulieren. Daarnaast zetten we in op actieve deelname. We bieden bij het groenbeheer kansen aan mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt. Onderhoud van ons groen wordt deels uitgevoerd in eigen beheer, deels door externe partijen (zoals Spaarne Werkt en MEERGroen) en deels door inwoners. Deze vormen van samenwerking worden geëvalueerd en bijgestuurd waar nodig.
20
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.2 Wat zijn de groenbeleidsuitgangspunten? Om de groenvisie te kunnen realiseren zien we drie onderdelen die noodzakelijk zijn: ■
Het verbinden van groen en het beter beschermen van bomen;
■
Het verbeteren van de biodiversiteit;
■
Integratie met klimaatadaptieve maatregelen in de openbare ruimte.
Hiervoor zijn drie beleidsuitgangspunten geformuleerd om de visie waar te maken:
3.2.1 Beleidsuitgangspunt 1: Bomen in een gezonde voedingrijke bodem met voldoende ruimte Bomen staan centraal in dit uitgangspunt. Bomen leveren een bijdrage aan de fysieke en geestelijke gezondheid en leefomgeving van mens, dier, plant en bodem. Ze produceren zuurstof, binden fijnstofdeeltjes, dempen geluid en verlagen de temperatuur. Ze verhogen de luchtvochtigheid en draineren zomers vochtige plekken. Bomen bieden de
1. Bomen in een gezonde voedingrijke bodem met voldoende ruimte;
mogelijkheid om kennis te nemen van natuurlijke processen, zoals seizoenwisselingen
2. Biodiversiteit en ecologie steviger in beleid en uitvoering;
en de samenhang tussen flora en (avi)fauna. Ze geven een waardevermeerdering aan
3. Sterke verweving van functies in de openbare ruimte met klimaatadaptatie.
woningen en zijn een aantrekkelijke factor voor bedrijfsvestiging. Geen bomen planten als ze niet kunnen overleven
Een aantal beleidsuitgangspunten uit het oude beleidsplan blijven gehandhaafd.
We vermijden zoveel mogelijk situaties waarin bij aanplant al duidelijk is dat de boom niet
Deze uitgangspunten benoemen we hier nogmaals:
tot wasdom kan komen. Als voorziening voor herplant onderzoeken we alternatief groen
■
Gezonde bomen worden in principe niet gekapt. Slechts in uitzonderlijke gevallen en na degelijk onderzoek. Dit wordt ondersteund door een boom-effectanalyse (of soortgelijk onderzoek) en beoordeeld door een
of dat er een bomenfonds kan worden opgericht. In een bomenfonds wordt geld gestort wanneer een boom gekapt wordt. Dit is een goede manier om budget vast te leggen en te reserveren, ook in het geval herplant niet direct kan worden toegepast.
boomveiligheidscontroleur. ■
Bij uitzonderlijke en/of monumentale bomen wordt het eindoordeel voorgelegd als advies aan het college ter besluitvorming.
■
■
weg staan. De stadsboom had dan ook slechts een bescheiden plaats in het straatbeeld. Vanaf de 19e eeuw ontstaan nieuwe vormen van
Geen snoei of kap van bomen en struiken voor zonnepanelen, bloem-of
natuurbeleving, zoals het genieten en verpozen in het groen, waartoe
bladval, wortelgroei, schaduwinval, seizoensmatige aanwezigheid van vogels,
parken en singels werden aangelegd. Gaandeweg wordt groen steeds
rupsen, luizen of andere insecten of individuele gezondheidsproblemen.
meer een geïntegreerd onderdeel van de stedelijke ontwikkeling en
Ecologisch maaibeheer gaan we verder doorvoeren en integreren in beleid (zie pagina 26).
21
Voorheen mochten bomen in de openbare ruimte vooral niet in de
Groenbeleidsplan 2024-2033
neemt de betekenis van de boom in het straatbeeld toe.
De kwaliteit van openbaar groen wordt versterkt door gebruik te maken van groene verbindingen (bijvoorbeeld ten behoeve van bijen) en groen-blauwe verbindingen (zoals natuurvriendelijke oevers, wadi’s en maatregelen bijvoorbeeld op schoolpleinen). Bij (her) inrichtingen moet ruimte worden gegeven aan de bodem én moeten voorzorgsmaatregelen worden getroffen om te komen tot een goede kwaliteit van de bodem en kwantiteit, door bijvoorbeeld grote plantvakken en brede bermen. In de nieuwe Woonvisie is ook ruime aandacht voor de groene buitenruimte. Groeiplaatsverbetering We investeren extra in groeiplaatsverbetering van groen en specifiek bomen. Dit biedt de mogelijkheid voor verduurzaming, immers bomen blijven langer op hun plek, komen tot volwassenheid, slaan extra (lang) stikstof op en leveren meer ecosysteemdiensten. Hier zijn innovatieve (technische) oplossingen voor. Wij gaan hierbij uit van het Handboek Bomen van het Norminstituut Bomen. Beheer- en onderhoudsplannen In Heemstede wordt de komende jaren ingezet op een betere bescherming van bomen en betere zorg voor hun groeiplaats. We blijven zoeken naar kansen om meer bomen in onze gemeente te planten. Zowel in de wijk als in lanen, boomzones en bossen. Naast bescherming werken we iedere dag aan het onderhoud van onze bomen.
Voor grote groene gebieden gelden er aparte beheer- en onderhoudsplannen die in de komende jaren worden herijkt. Dit zijn: ■
Beheerplan Wandelbos Groenendaal (update 2024)
■
Beheerplan Algemene Begraafplaats (vaststelling 2024)
■
Beheerplan park Meermond (2025/2026)
22
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.2.2 Beleidsuitgangspunt 2: Biodiversiteit concreet in beleid en uitvoering Wat is biodiversiteit? Onder biodiversiteit wordt verstaan; de soortenrijkdom aan planten en dieren in een
Biodiversiteit, ofwel soortenrijkdom, is alles waaruit onze natuurlijke wereld bestaat. Het is
bepaald gebied in samenwerking met de omgevingsfactoren. De waarde aan biodiversiteit
een wetenschappelijke term en omvat alle soorten planten, dieren en micro-organismen, en
is hoger wanneer er meer soorten in een biotoop aanwezig zijn. Soorten versterken elkaar
zelfs genetische variaties daarin. Al deze soorten zijn onderling van elkaar afhankelijk, werken
en zorgen voor een gezond en natuurlijk evenwicht. Door de (bewuste) menselijke invloed
samen in een ecosysteem en zorgen zo voor evenwicht in de natuur. Deze ecosystemen zijn
sterven overal ter wereld soorten uit. Dit komt bijvoorbeeld door het vernietigen van grote
heel complex en we weten nog nauwelijks hoe al die soorten elkaar beïnvloeden. Als een
leefgebieden die voor bepaalde soorten van levensbelang zijn. Op lokale schaal komt
soort verdwijnt, kan dat een domino-effect veroorzaken voor het hele systeem.
dit door bijvoorbeeld het gebruik van pesticiden in (tuin)planten en zaden of uitstoot van stikstof. In de gemeente Heemstede gebruiken we al geruime tijd geen chemische bestrijdingsmiddelen in de openbare ruimte. Door het bestraten van de openbare ruimte en particuliere tuinen oefenen we een negatieve invloed uit op de biodiversiteit, boven- en ondergronds.
Wat is de huidige status van biodiversiteit? Onze natuur holt achteruit. Volgens het laatste Living Planet Report22 uit 2022 is de populatiegrootte van vissen, vogels, zoogdieren, amfibieën en reptielen sinds 1970 met wel 69% afgenomen. Dit komt vooral door vernietiging van hun leefgebied, zoals door landbouw of overbevissing, maar ook door verstening en bebouwing, de introductie van
Natuur staat op veel plekken onder druk – ook in de stedelijke omgeving. Met kleine
invasieve exoten en vervuiling. Ook door klimaatverandering gaan veel soorten achteruit;
ingrepen is vaak al veel te bereiken, bijvoorbeeld met het vergroenen van tuinen en gevels.
elke graad meer opwarming leidt tot meer verlies.
Maar ook op grotere schaal is veel winst te boeken, bijvoorbeeld door al bij het plannen van nieuwbouw of herinrichting van wijken rekening te houden met biodiversiteit.
22. Zie ook https://www.wwf.nl/wat-we-doen/focus/biodiversiteit/living-planet-report voor meer informatie
23
Groenbeleidsplan 2024-2033
Wat is de waarde van biodiversiteit?
Inheemse soorten
Biodiversiteit is nodig voor functionerende ecosystemen en leveren zogenaamde
Biodiversiteit verbeteren kan in de praktijk bijvoorbeeld door het toepassen van inheemse
ecosysteemdiensten23. Pogingen zijn gedaan om de waarde financieel uit te drukken.
soorten. Inheemse soorten zijn soorten die van nature in een bepaald gebied voorkomen
In een door de EU gefinancierd project werd de jaarlijkse bijdrage van bestuivende
en zich daar op eigen kracht vestigen. Inheemse bomen en planten trekken veel meer
insecten aan de Europese landbouw op ongeveer 15 miljard euro geraamd24. Een groep
insecten dan uitheemse bomen en planten (hieronder weergegeven in figuur 2). Bomen
wetenschappers kwamen in 2014 tot een onvoorstelbaar bedrag van 145 biljoen euro per
en planten zijn onder meer een voedselbron voor insecten, vogels en kleine zoogdieren,
jaar25 ‘gratis’ geleverde ecosysteemdiensten.
waarin zij ook broeden en verblijven. Insecten vertonen vaak een hoge mate van
Waarom is het zo belangrijk? Hoe meer divers een gebied, hoe meer verbindingen tussen organismen, hoe rijker en beter bestand het is tegen klimaatverandering, ziektes en plagen. Als een soort niet tegen een verandering kan, kunnen andere soorten het overnemen zonder dat het hele systeem instort.
voorkeuren. Hierdoor komen ze soms voor op maar één enkele boom of boomgroep van verwante soorten. Het soort bomen in lanen, parken en openbaar groen heeft daarmee een direct effect op de biodiversiteit. Bomen met een grote waarde voor insecten hebben ook een grotere waarde voor vogels en zoogdieren, die afhankelijk zijn van de insecten als voedselbron.
Zie het als een blokkentoren; met het weghalen van één blokje zal de toren niet instorten, maar als er meer en meer blokjes weggehaald worden, zal de toren omvallen. Ecosystemen zijn het meest robuust en veerkrachtig wanneer er veel variatie en onderlinge verbinding is tussen al die soorten. Als er veel biodiversiteit is dus. Een gezonde leefomgeving kan niet zonder biodiversiteit en daarom staat biodiversiteit in Heemstede voorop. We beginnen niet vanaf nul. In 2021 werd de Nota Ecologie vastgesteld met een verkenning van onze Heemsteedse natuur en gaf daarmee de basis voor een verdere borging van ecologie en biodiversiteit in dit beleidsplan.
23. Denk aan de vorming van vruchtbare grond, waar talloze bodemorganismen, schimmels en planten een rol spelen. Of de bestuiving van gewassen door bijen en andere insecten. Kustbescherming door duinen, koraalriffen, zeegrasvelden en mangrovewoud. Klimaatregulatie, onder andere door bossen en oceanen die koolstof opnemen. De productie van medicijnen - de werkzame bestanddelen komen vaak van planten of dieren. 24. Potts S. et al, “Status and trends of European pollinators. Key findings of the STEP project”, 14 januari 2015. 25. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959378014000685
24
Groenbeleidsplan 2024-2033
Figuur 2: aantal insectensoorten verbonden aan top 10 boomsoorten (Brandel en Brandle)
Inheemse bomen Om de biodiversiteit te verbeteren binnen het gemeentelijk groen kiezen we waar mogelijk voor het aanplanten van inheemse bomen. De lijst met het sortiment van bomen26 is bij elke nieuwe aanplant van bomen in Heemstede het uitgangpunt. Afhankelijk van de situatie kan worden afgeweken wanneer bijvoorbeeld de ruimte te beperkt is voor de vastgestelde boomsoorten. We hebben de ambitie een gemeentelijke boombalans bij te houden in aantallen én kroonvolume en we brengen zowel gemeentelijke als particuliere bomen beter in beeld. Maaibeheer Het ecologisch maaibeheer is al goed op orde en integreren we in het groenbeleid. Gazons worden op dit moment 1 keer per 10 dagen gemaaid, ruig gras 2 keer per jaar (eind juni en begin oktober) en bloemrijk 1 keer per jaar27. Tot het najaar maaien we 50 cm rond bomen niet, ter bescherming van de boom. Dit geldt ook voor slootkanten waar geen ligplaats is voor boten. Digitale kaarten28 zijn beschikbaar waarop ons maaibeleid staat vermeld. Dit maaibeleid passen wij aan aan de kwaliteitsniveau van het groen.
26. Er is een lijst met boomsoorten opgesteld die een toevoeging zijn voor de biodiversiteit en bestand zijn tegen de klimaatverandering. Daarnaast is gekeken naar de specifieke bodemopbouw van Heemstede en de mate van stedelijkheid. In opdracht van gemeente Heemstede is door bureau Natuurlijke Zaken geïnventariseerd welke literatuur beschikbaar is en is samen met experts vanuit de gemeente een lijst samengesteld met bomen die in Heemstede waardevol zijn om aan te planten. 27. Met uitzondering van de randen welke we iedere 10 dagen maaien om paden en wegen begaanbaar en veilig te houden. 28. Zie ook https://www.heemstede.nl/heemstede-duurzaam/biodiversiteit voor meer informatie.
25
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.2.3 Beleidsuitgangspunt 3: Sterke verweving met klimaatadaptatie
Het klimaat wordt steeds extremer. Heftige regenbuien en lange periodes van droogte tasten onze leefomgeving aan. Als er geen klimaatadaptieve maatregelen worden genomen, zal er niet alleen schade ontstaan aan de natuur en bebouwing; ook de gezondheid van onze inwoners zal dan achteruit gaan door de toenemende hittestress. Het doel is een klimaatrobuust Heemstede in 2050. Dit bereiken we door hittestress en wateroverlast tegen te gaan. Groen speelt een belangrijke rol in het realiseren van een klimaatrobuust Heemstede. We willen zoveel mogelijk onnodig verhard oppervlak vervangen door groen. Ten eerste zorgt groen in de winter voor een warmere omgeving. De temperatuur van verharding is in de winter lager dan die van groen. Dit zorgt voor minder stookkosten. Daarnaast heeft groen een verkoelende werking op de omgeving, waar stenen juist warmte vasthouden. Inwoners moeten binnen 5 minuten, 300 meter lopen, toegang hebben tot een koele plek. In kaart 1 is opgenomen in hoeverre aan deze eis al wordt voldaan. Waar de kaart rood kleurt, is behoefte aan een koele en groene plek. Op een koele plek staan vaak veel bomen. Bomen hebben namelijk een dubbel effect: ze geven schaduw én koelen de omgeving af door het verdampen van water. Kaart 1: Loopafstand tot koele plekken in Heemstede uit de Strategie en agenda klimaatadaptatie
26
Groenbeleidsplan 2024-2033
GROEN IN DE STAD: de 3-30-300 regel
Behalve dat groen een groot deel van de oplossing van klimaatadaptie is, ligt de basis voor
Het getal 3 staat voor drie bomen van behoorlijke omvang die vanuit ieder huis te
een klimaatrobuust en duurzaam groen ook in een gezonde bodem die bomvol leven zit.
zien moeten zijn. Het getal 30 staat voor minimaal 30% boomkroonbedekking in
Dit bodemleven zorgt voor de omzetting van voedingsstoffen voor onder andere grassen,
het straatbeeld. En 300 staat voor de afstand van 300 meter, die geldt voor iedere
struiken en bomen. Een gezonde bodem met een humuslaag of kruidenrijk gras zorgt
inwoner vanaf de voordeur tot aan een schaduwrijke, groene ruimte van 100 m2.
ervoor dat water wordt opgeslagen in de bodemlaag en niet door het riool afgevoerd hoeft te worden. Het bufferend vermogen van de bodem zorgt ervoor dat in droge
3 flinke bomen zichtbaar vanuit huis
30% bladerdek in elke buurt
300 meter van een park
perioden de bovengrondse begroeiing minder snel verdroogt. Dat heeft gunstige effecten op biodiversiteit en het leefklimaat voor mens en dier. Heemstede heeft de ambitie uitgesproken29 om actief en in samenwerking met inwoners te verduurzamen. Een groot deel van de infrastructuur die nodig is voor de energietransitie is gelegen in de ondergrond. Een gezamenlijke inspanning tussen de beleidsvelden is nodig om kansen met wederzijdse waarde creatie te benutten.
De 3-30-300 norm kan alleen worden behaald door een gezonde bodem met voldoende ondergrondse ruimte voor openbaar groen.
29. Zie ook het Programma Duurzaamheid
27
Groenbeleidsplan 2024-2033
3.3 Op groenstructuur niveau Wijkgroen
Water
De komende jaren stimuleert de gemeente inwoners tot meedenken over de inrichting
Groene en groen-blauwe verbindingen, zoals waterkanten en beschoeiingen, hebben
van het wijkgroen, door bijvoorbeeld wijkwandelingen te organiseren, kanskaarten te
te maken met versnippering door toename van verstening. Het gevolg is afname van
maken voor meer biodiversiteit in de wijk en een visie per wijk te maken. Ook voor de
de biodiversiteit. Dieren hebben hierdoor minder kans om zich te verplaatsen. Dit
samenwerking zelf zijn er vaak (landelijke) subsidies waar we onze inwoners graag op
komt bijvoorbeeld door harde beschoeiing en andere verhardingen. Schommelingen
wijzen via onze communicatiekanalen. In de wijkgerichte aanpak bundelen we zoveel
in grondwaterstanden kunnen leiden tot teveel water, maar ook te weinig waardoor
mogelijk openbare werken, zoals renovatie van het riool maar ook het verduurzamen van
zowel groen als blauw verdroogt. Hiermee wordt het hitte-eiland effect30 weer groter.
woningen. We gaan voor de meest optimale vergroening in de wijk, door een integrale en
Waterkwaliteit en waterbiodiversiteit zijn gebaat bij stabiliteit. Door wisselende
efficiënte aanpak met zo min mogelijk overlast voor inwoners.
grondwaterstanden en fauna die verdwijnt, neemt ook de kwaliteit van het water zelf
Bij de beoordeling van snippergroenvakken wordt gekeken of deze vergroot kunnen worden of verplaatst richting ander groen in de buurt. Als deze opties niet beschikbaar is kunnen inwoners snippergroen in beheer nemen. Met behulp van de gronduitgiftekaart wordt een aanvraag tot uitgifte beoordeeld, bijvoorbeeld als een inwoner aangrenzend
af. Denk hierbij aan de toenemende verzilting, oftewel het toenemende zoutgehalte in bodem, grondwater en oppervlaktewater31. We maken werk van de aanpak van schadelijke (exotische of invasieve) soorten, in samenwerking met partijen als Hoogheemraadschap van Rijnland.
aan het snippergroen deze wil overnemen. De huidige uitgiftekaart is uit 2013 en geeft
Verbetering van de waterkwaliteit en de ecologische kwaliteit van oever- en
een helder beeld van alle plantsoenen van Heemstede, maar moet nog worden aangevuld
onderwaternatuur kan door bijvoorbeeld extensief beheer én het inrichten van
met de nieuwe wijken. Bij (her)inrichting of nieuwbouw stellen we als doel zoveel mogelijk
natuurvriendelijke oevers. Het verbinden van groen en blauw is van groot belang voor
snippergroen te voorkomen.
allerlei soorten fauna: van eekhoorns en bijen tot kikkers, salamanders en padden. Kansen liggen er bij nieuwe groen-blauwe verbindingen, bijvoorbeeld het stimuleren van de
30. Gebouwen, huizen, wegen en stenen houden veel warmte vast. Op hete zomerdagen kan het verschil veel hoger zijn dan een paar graden. Tijdens de avonden koelt het in de stad dan heel langzaam af. Vooral baby’s, kinderen en ouderen die in de stad wonen kunnen last hebben van een hoge temperatuur in de nacht. Op het platteland is dit effect minder aanwezig: Op zomerse dagen kan het verschil wel oplopen tot 7 of 8 graden Celsius. Dit heet het stedelijk hitte eiland effect. Bron: https://www.atlasleefomgeving.nl/stedelijk-hitte-eiland-effect-uhi 31. Zie onder meer Programma Water, Strategie Klimaatadaptatie en Kaderrichtlijn Water 32. ‘Een wadi is een groene greppel in het stedelijk gebied. Het woord is een afkorting van Water Afvoer Drainage en Infiltratie. Een wadi bergt regenwater en zuivert het, waarna het water infiltreert in de ondergrond. Zo helpt de wadi tegen wateroverlast en droogte. De wadi heeft verschillende functies in het stedelijk gebied en je vindt hem in vele vormen. Vaak zit er infrastructuur onder om het water te bergen en af te voeren, zoals infiltratiekratten, granulaatkorrels en drainbuizen.’ Zie ook https://klimaatadaptatienederland.nl/actueel/actueel/interviews/wadi/.
28
Groenbeleidsplan 2024-2033
aanleg van groen-blauwe schoolpleinen, de zonneparking of bijvoorbeeld groene greppels (ook wel wadi’s32) in de wijk.
Onze groenvisie en beleidsuitgangspunten in vogelvlucht Openbaar groen in Heemstede…
…is de basis voor ecologisch inrichten, beheren en onderhoud
Onze drie beleidsuitgangspunten zijn: …draagt bij aan alle maatschappelijke en klimaatopgaven Bomen in een gezonde en voedingrijke bodem met voldoende ruimte …is er voor iedereen en we doen het samen Biodiversiteit en ecologie steviger in beleid en uitvoering
Sterke verweving van functies in de openbare ruimte met klimaatadaptatie
29
Groenbeleidsplan 2024-2033
Deel 4
Wat is er nodig voor een groene inrichting?
In dit hoofdstuk beschrijven we wat er nodig is voor het groen inrichten van de openbare ruimte en hoe het groen bijdraagt aan maatschappelijke- en klimaatopgaven. Als derde lichten we het uitgangspunt toe ‘groen is er voor iedereen en we doen het samen’. Tot slot belichten we de hoofdstructuren. Op basis van onze visie nemen we als gemeente diverse maatregelen op het vlak van inrichting, beheer en onderhoud en werken we samen met organisaties en inwoners. Deze zijn hieronder uitgesplitst naar de eerder genoemde beleidsuitgangspunten. Per uitgangspunt leggen we uit waar we ons op richten.
30
Groenbeleidsplan 2024-2033
4.1.1 Groen is de basis voor ecologische inrichting van openbare ruimte Goede groeiplaats
Aanbevelingen kapvergunning
Een goede groeiplaats voor het planten of herplanten is een uitgangspunt om een nieuwe
In Heemstede is de reguliere kapvergunning afgeschaft. Het kapbeleid is geëvalueerd34 en
boom een gezonde en duurzame toekomst te kunnen geven. Daarmee kunnen we
de belangrijkste aanbevelingen zijn:
uiteindelijk een duurzaam bomenbestand opbouwen. Die goede groeiplaats staat onder (ruimtelijke) druk. Door toegenomen kennis begrijpen we hoeveel ruimte een boom nodig
■
De visie voor (kappen van) zowel particuliere als gemeentelijke bomen verwerken
heeft. Het komt vaak voor dat op locaties waar bomen verwijderd worden, niet een (zelfde
we in een apart bomenbeleidsplan. Dit beleidsplan biedt dan een goede leidraad
grootte) boom kan worden herplant. Hierdoor raken straten uiteindelijk versteend en kaal.
om een aparte boomverordening op te stellen. In deze boomverordening wordt
In de bijlage is een beslisboom opgenomen over hoe we handelen wanneer een boom verdwijnt uit het straatbeeld.
Opstellen aparte boomverordening en een apart boombeleid
een verdiepingsslag gemaakt op basis van de bestaande APV. ■
Sancties op aantasting gemeentelijke en beschermde bomen onderzoeken
Bomen worden 60 jaar oud
Uit deze evaluatie blijkt dat de problematiek om sancties (bijvoorbeeld een boete)
Uitgangspunt is dat bomen minimaal voor 60 jaar geplant worden. Dit betekent dat
op te leggen zodanig ingewikkeld is, dat dit extra verdieping vergt.
ondergronds ruimte gemaakt moet worden en ook kwalitatief goede grond meegegeven
■
Extra aandacht voor bescherming van ‘alle’ gemeentelijke bomen
moet worden. Investeringskosten zullen de komende jaren daardoor hoger zijn, maar
Aandacht voor bescherming van alle bomen kan door extra
op den duur betekent dit wel dat bomen langer meegaan. Uiteindelijk scheelt dit
groeiplaatsverbetering. Hier zijn innovatieve (technische) oplossingen voor. Een
onderhoudskosten. Een boom die in een goede groeiplaats staat, heeft namelijk minder
publicatie van CROW ‘Het combineren van infrastructuur en bomen’, bijvoorbeeld
onderhoud nodig. Daarnaast is de eerste paar jaar het onderhoud duurder dan in de latere