Bijlage 1. Startnotitie Aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord.pdf

Aansluiting bij het Schone Lucht Akkoord Startnotitie

1

Inhoud Aansluiting bij het Schone Lucht Akkoord ............................................................................. 1 1.

Aanleiding en doel ................................................................................................... 3

2.

Wat is het Schone Lucht Akkoord? ............................................................................ 3

3.

Waarom sluiten wij ons aan? .................................................................................... 4 Schone lucht is van levensbelang voor iedereen. ............................................................ 4 We blijven werken aan luchtkwaliteit. ............................................................................ 4 Voorbereid op de Omgevingswet en aangescherpte internationale normen. ...................... 5 Samenwerking in de regio en met kennisinstituten. ......................................................... 5

3. Gevolgen van het aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord. ............................................. 6 Bestuursakkoord met inspanningsverplichting ............................................................... 6 Door het aansluiten spreken we af om: .......................................................................... 6 Iedere SLA-gemeente neemt maatregelen om de doelen te behalen ................................. 7 Financiële consequenties ............................................................................................ 7 4. Maatregelen in Heemstede ........................................................................................... 7 Mobiliteit .................................................................................................................... 8 Mobiele werktuigen...................................................................................................... 8 Houtstook ................................................................................................................... 9 5.

Vervolgstappen ....................................................................................................... 9

6.

Suggesties en ideeën. .............................................................................................. 9

2

1. Aanleiding en doel Luchtverontreiniging is één van de grootste gezondheidsrisico’s in Nederland. De gezondheidsraad stelt dat Nederlanders gemiddeld negen maanden korter leven door de effecten van vervuilde lucht. Met name kinderen, ouderen en mensen met luchtwegaandoeningen ondervinden de nadelige gevolgen van fijnstof en stikstofdioxide. De gemeente Heemstede heeft de ambitie om in te zetten op een gezonde leefomgeving. Aansluiting bij het Schone Lucht Akkoord (SLA) past binnen deze ambities en is daarom opgenomen in het ‘Uitvoeringsprogramma college 2022-2026’. Het SLA is een samenwerking tussen verschillende overheden (het Rijk, 12 provincies en ca. 130 gemeenten) en kennisinstituten (RIVM, GGD’s) en biedt de gemeente ondersteuning in de uitvoering. Met deze startnotitie informeren wij de commissie Samenleving over de inhoud van het SLA, de relevantie voor Heemstede en de gevolgen van aansluiting. We vragen de Commissie suggesties en ideeën mee te geven voor het proces van uitwerking van de verschillende thema’s.

2. Wat is het Schone Lucht Akkoord? Het Schone Lucht Akkoord is in januari 2020 gestart. Inmiddels doen het Rijk, alle provincies en ca. 130 gemeenten mee. 60% van de inwoners van Nederland woont in een gemeente die is aangesloten bij het SLA. De ambitie van de partijen van het SLA is om de luchtkwaliteit permanent te verbeteren. De uitstoot van vervuilende stoffen door de industrie, het verkeer, bouwmaterieel, de landbouw, houtstook en de binnenvaart moet fors naar beneden. Omdat luchtverontreiniging geen rekening houdt met grenzen halen we deze ambitie alleen samen. Gemeenten, provincies en Rijk slaan daarom de handen ineen. De deelnemers van het Schone Lucht Akkoord delen kennis over hun aanpak en maatregelen, werken aan innovatieve pilots en geven samen vorm aan het luchtbeleid van de toekomst. En samenwerken is nodig: de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft eind 2021 de gezondheidskundige advieswaarden voor luchtkwaliteit fors aangescherpt. Ook werkt de Europese Unie aan een herziening van de EU-grenswaarden voor luchtkwaliteit.

3

3. Waarom sluiten wij ons aan? Schone lucht is van levensbelang voor iedereen. Door luchtverontreiniging leven Nederlanders gemiddeld negen maanden korter. Er overlijden in Nederland jaarlijks circa 11.000 mensen vroegtijdig door ongezonde lucht. Ook in Heemstede zorgt luchtverontreiniging voor ziektelast. Overal is gezondheidswinst te behalen, ook op de schoonste plekken van Nederland. Het hoofddoel van het Schone Lucht Akkoord (SLA) is om de luchtkwaliteit in Nederland permanent te verbeteren en in 2030 een gezondheidswinst van minimaal 50% te behalen ten opzichte van 2016. We onderschrijven deze doelen en willen bijdragen aan de schonere lucht voor inwoners van Heemstede en de regio.

Afbeelding 1 infografic ziektelast

Afbeelding 2 doelstellingen SLA

We blijven werken aan luchtkwaliteit. Het SLA richt zich op twee soorten luchtverontreiniging: fijnstof en stikstofdioxide (NO2). Fijnstof is onder te verdelen in deeltjes kleiner dan 10 micrometer (dit zijn deeltjes 5-7x dunner dan een mensenhaar en wordt aangeduid met PM10) en deeltjes kleiner dan 2,5 micrometer (PM2,5). De luchtkwaliteit in Heemstede valt op dit moment binnen de normen, zie afbeelding 3. Echter zullen er vanuit de EU aanscherpingen komen. Daarnaast geven deze normen een beperkt beeld van de luchtverontreiniging en worden wetenschappelijk steeds meer bewijzen gevonden voor gezondheidsrisico’s door luchtverontreiniging. Heemstede kiest ervoor om niet achterover te leunen maar aan de slag te gaan en te blijven met de luchtkwaliteit

4

Afbeelding 3 fijnstof en stikstofdioxideconcentraties in Heemstede, wettelijke waarden en gezondheidsadvieswaarden.

Voorbereid op de Omgevingswet en aangescherpte internationale normen. Op 1 januari 2024 is de Omgevingswet ingegaan. Gemeenten zijn nu wettelijk verplicht om gezondheid op te nemen in de omgevingsvisie en het omgevingsplan. Het SLA biedt handvatten om gezondheid verder in te vullen. Daarnaast zijn de WHO-advieswaarden voor luchtkwaliteit recent fors aangescherpt en is de EU bezig met de aanscherping van de EU-grenswaarden luchtkwaliteit. Hier ligt de komende jaren een opgave voor de gemeenten. De doelen en inzet van het SLA zijn in lijn met de toekomstige grenswaarden en bereiden deelnemersvoor op de toekomst.

Samenwerking in de regio en met kennisinstituten. Veel initiatieven voor een schone lucht zijn regionaal. Het SLA biedt een samenwerkingsruimte om met andere gemeenten samen te werken op de uitwerking van maatregelen. Hier is voor ons veel kennis te halen. Zo kunnen we meekijken met de effecten van maatregelen bij andere gemeenten. De belangrijkste kennisinstituten, zoals het RIVM, GGD’s en TNO, zijn aangesloten bij het SLA. Hierdoor blijven we op de hoogte van de laatste wetenschappelijke ontwikkelingen. Deze instituten kunnen ondersteunen in het voorbereiden, uitvoeren en evalueren van beleid.

5

Afbeelding 4 donkergroen de aangesloten gemeenten

3. Gevolgen van het aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord. Bestuursakkoord met inspanningsverplichting Het Schone Lucht Akkoord is een bestuursakkoord. Het is niet vrijblijvend, maar het is ook geen juridisch bindend akkoord. De individuele partijen hebben geen resultaatverplichting op emissiereductie of gezondheidswinst van de maatregelen. Wel is er sprake van een inspanningsverplichting om de gestelde doelen te halen. Als uit de landelijke monitoring blijkt dat extra inzet nodig is om de doelen te bereiken, wordt in overleg tussen de samenwerkende partijen bepaald wat deze inzet moet zijn.

Door het aansluiten spreken we af om: 1. te streven naar een permanente verbetering van de luchtkwaliteit om gezondheidswinst voor iedereen in Nederland te realiseren. Daarbij wordt toegewerkt naar de advieswaarden (uit 2005) van de WHO voor stikstofdioxide en fijnstof vanaf 2030. 2. de uitstoot van vervuilende stoffen in alle relevante sectoren te beperken om zo in 2030 minimaal 50% gezondheidswinst (landelijk gemiddeld) te behalen ten opzichte van 2016. Het gaat hierbij om gezondheidseffecten door blootstelling aan de uitstoot van Nederlandse bronnen. Het RIVM berekent eens per twee jaar de gezondheidseffecten met de gezondheidsindicator.

6

Iedere SLA-gemeente neemt maatregelen om de doelen te behalen Met ondertekening van het SLA onderschrijft Heemstede de doelstellingen én committeert het zich aan het uitvoeren van de acties en maatregelen. Iedere gemeente die deelneemt aan het SLA, voert een aantal vaste maatregelen uit. Deze minimale maatregelen gaan over het beter meewegen van luchtkwaliteit op andere beleidsterreinen (zoals ruimtelijke ordening en mobiliteit), duurzaam aanbesteden en communicatie over schone lucht en houtstook. Als een gemeente geen noemenswaardige landbouw, industrie of binnenvaart heeft, zijn de maatregelen voor die sectoren niet van toepassing. Daarnaast mogen gemeenten aanvullende maatregelen opnemen en uitvoeren.

Financiële consequenties Het aansluiten bij het Schone Lucht Akkoord brengt geen kosten met zich mee. De uitvoering van het SLA, zoals uitwerken van maatregelen en de monitoringsplicht, kan worden gedaan binnen de huidige formatie. Aanvullende maatregelen kunnen geld kosten. Als we bijvoorbeeld meer elektrisch materieel inzetten, er voor een besluit handhaving nodig is of als er een grootschalige communicatiecampagne wordt gehouden. Maatregelen worden uitgewerkt in het jaarlijkse uitvoeringsprogramma. Als extra middelen nodig zijn, zal dit worden voorgelegd aan de raad.

4. Maatregelen in Heemstede Na aansluiting bij het SLA zal jaarlijks een lokaal uitvoeringsprogramma worden opgesteld. In dit uitvoeringsprogramma zal invulling worden gegeven algemene thema’s als doelstellingen, participatie,onderzoeken, metingen en monitoring. Daarnaast zijn binnen het Schone Lucht Akkoord zes bronnen van uitstoot gedefinieerd waarop gemeenten maatregelen kunnen treffen. Heemstede kent geen substantiële Landbouw, Industrie en Binnenvaart en havens. Voor de overige drie uitstootbronnen worden een paar vaste maatregelen afgesproken (minimale afspraken) en hebben deelnemers de mogelijkheid om aanvullende maatregelen te treffen. Hieronder is per luchtverontreinigingsbron aangeven welke maatregelen de gemeente al treft en welke vervolgstappen mogelijk zijn.

Mobiliteit Wegverkeer droeg in 2016 gemiddeld voor 32% bij aan de negatieve gezondheidseffecten van binnenlandse bronnen. Op concentratiekaarten van stikstofdioxide is duidelijk te zien waar de 7

doorgaande wegen in Heemstede lopen. Verkeer zorgt lokaal voor een extra luchtverontreiniging. Vaste maatregelen Heemstede voert de vaste maatregelen grotendeels al uit. Gezondheidsdoelen moeten meegenomen worden in verkeersbesluiten en regionale mobiliteitsprogramma’s. Mogelijk aanvullende maatregelen In het recent vastgestelde ‘Programma Heemstede Duurzaam 2025-2030’ staan veel maatregelen die als aanvullende maatregel van het SLA worden benoemd. Een greep uit de maatregelen: -

Verduurzaming gemeentelijk wagenpark Emissieloos vervoer als inkoopwaarde Stimuleren en faciliteren van deelmobiliteit Onderzoek naar implicaties van een milieuzone

Het SLA biedt een kans om gebruik te maken van monitoringstools van kennisinstituten als het RIVM, de GGD’s en TNO. Tevens kunnen deze instellingen ons helpen om de effecten van deze maatregelen in kaart te brengen. In het uitvoeringsprogramma SLA 2026 worden alle huidige maatregelen opgenomen. Tevens wordt onderzocht hoe we de luchtkwaliteit willen monitoren. In Q3 wordt onderzocht welke maatregelen in het uitvoeringsprogramma SLA 2027 worden opgenomen.

Mobiele werktuigen Mobiele werktuigen zoals bouwmachines en aggregaten dragen ondanks hun beperkte aantal voor 11% bij aan de negatieve gezondheidseffecten van binnenlandse bronnen. Vaste maatregelen Het SLA kent geen bovenwettelijke vaste maatregelen op dit thema. Mogelijk aanvullende maatregelen Wel kunnen gemeenten actief aan de slag met dit thema door het convenant Schoon en Emissieloos Bouwen (SEB) te onderteken en uitvoering aan te geven. Heemstede heeft dit convenant in 2024 ondertekend. Door ondertekening wordt ondersteuning geboden aan het elektrificeren van mobiele werktuigen. Er is jaarlijks een subsidiepot van maximaal € 1 miljoen beschikbaar voor de inzet van emissieloos materieel. Het rioleringsproject rond de slotlaan is het eerste project waarvoor deze subsidie aan Heemstede is toegekend. Het SLA biedt een leidraad voor inkopen en aanbesteden van schoner materieel. In het uitvoeringsprogramma SLA 2026 worden alle huidige maatregelen opgenomen. In Q3 wordt onderzocht welke maatregelen in het uitvoeringsprogramma SLA 2027 worden opgenomen.

Houtstook Luchtvervuiling uit woningen levert 14% van de gezondheidsschade op uit binnenlandse bronnen. Onderzoek van het RIVM laat zien dat het aandeel van houtstook in de emissie van 8

primair fijnstof (PM2,5) 23% is. Daarnaast zien we het aantal meldingen van houtrookoverlast toenemen. Vaste maatregelen De eerste stap is voorlichting. Het komende stookseizoen zetten we in op communicatie over de gevolgen van houtstook. Hierbij sluiten we aan bij de landelijke campagne ‘denk aan je buur, even geen vuur’ van Milieu Centraal. Deze campagne sluit aan bij de stookwijzer. Dit is een platform waarop real-time advies wordt gegeven naar aanleiding van de weersomstandigheden. De meeste overlast wordt veroorzaakt wordt bij ongunstige weersomstandigheden (o.a. windstil). Bewustwording kan helpen om overlast te verminderen. Deze campagne wordt opgenomen in het uitvoeringsprogramma SLA 2026. Mogelijk aanvullende maatregelen Verdergaande maatregelen, zoals handhaving op houtrookoverlast, is op dit moment nog lastig. Het Rijk werkt binnen het SLA samen met gemeenten aan het ontwikkelen van een toetsingskader. We willen eerst goed in kaart brengen welke maatregelen op andere plekken worden uitgevoerd en wat de effecten hiervan zijn. Veel maatregelen zullen landen in het omgevingsplan. Wijzigingen moeten door de raad worden vastgesteld. Een verdere uitwerking van dit thema vindt plaats in Q3 2026, voordat het stookseizoen in oktober 2026 begint.

5. Vervolgstappen • •

Q4 2025 Q1 2026

•

Q3 2026

•

Q1 2027

Aansluiten bij Schone Lucht Akkoord. Uitvoeringsprogramma SLA 2026 met daarin: • de vaste (minimale) maatregelen; • de maatregelen die Heemstede al uitvoert; • monitoringsplan luchtkwaliteit. Uitwerken mogelijke aanvullende maatregelen van de thema’s: • Mobiliteit; • Mobiele werktuigen; • Houtstook. Eerste jaarlijkse monitor en uitvoeringsprogramma 2027.

6. Suggesties en ideeën. Via deze startnotitie vraagt het college of de commissie Samenleving suggesties en ideeën mee wil geven aan het college voor de uitwerking van de thema’s mobiliteit, mobiele werktuigen en houtstook.

9