Bijlage 1. Rapport actualisatie.pdf
Tekst van het document
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
Actualisatie IHP Heemstede
Opdrachtgever Datum Referentie
Gemeente Heemstede 22 april 2024 1634106-0036.1.1
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
Niets uit deze uitgave mag zonder uitdrukkelijke schriftelijke toestemming van HEVO B.V. worden gekopieerd, noch aan derden t er inzage worden gegeven.
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
Statenlaan 8
5223 LA 's-Hertogenbosch
T 073 - 6 409 409
info@hevo.nl
KvK Brabant 16029774
ISO 9001-gecertificeerd
BTW 0011.60.461.B01
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
Burg. Roelenweg 40
8021 EW Zwolle
T 038 - 4 258 101
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Inhoudsopgave 1. 1.1. 1.2. 1.3. 1.4.
Inleiding Doelstelling Scope van het IHP Aanpak Leeswijzer
3 3 4 5 5
2. 2.1. 2.2. 2.3.
Actualisatie gegevens Actualisatie Leerlingenprognose Actualisatie Capaciteitsbehoefte Actualisatie Kengetallen
6 6 8 11
3. 3.1. 3.2. 3.3.
Actualisatie Programmering Termijn 1 (0 – 5 jaar) Termijn 2 (5 – 10 jaar) Termijn 3 (10 – 20 jaar)
14 14 15 17
4. 4.1. 4.2.
Financiële doorrekening De interpretatie van investeringskosten uit dit IHP Total Cost of Ownership
19 21 22
5. 5.1. 5.2.
Van IHP naar uitvoering Inleiding Logisch vervolg
23 23 23
BIJLAGE I: Capaciteitsanalyse per school
25
BIJLAGE II: Kostenconfigurator 2024
28
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 2 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
1.
Inleiding In 2019 heeft de gemeente Heemstede het Integraal Huisvestingsplan Onderwijs Heemstede (IHP) vastgesteld. In dit plan zijn de kaders bepaald waarbinnen de gemeente Heemstede, samen met de schoolbesturen, investeert in de onderwijshuisvesting. Het IHP stelt de gemeente en de schoolbesturen in staat om besluiten meer integraal af te wegen. In de eerste termijn van de uitvoering zijn diverse projecten gerealiseerd of geïnitieerd. Zo is de uitbreiding van De Evenaar gerealiseerd en heeft de zoektocht naar een geschikte wissellocatie geresulteerd in de aanwijzing van een locatie op het sportpark. De wissellocatie zal na de zomervakantie van 2024 in gebruik worden genomen door de Nicolaas Beetsschool. Tegelijkertijd kan daarmee de nieuwbouw voor deze school starten. Daarnaast zijn er meerdere onderzoeken uitgevoerd (alternatieve financiering en diverse haalbaarheidsonderzoeken). Het IHP wordt iedere vier á 5 jaar geactualiseerd. De noodzaak hiervan blijkt uit diverse (landelijke) ontwikkelingen: 1. De veranderende eisen aan schoolgebouwen op het gebied van energieneutraliteit en klimaatbeheersing, mede ingegeven door de coronacrisis en de klimaatakkoorden. 2. De ontwikkeling van de leerlingenaantallen in de gemeente Heemstede. 3. Stijgende bouwkosten.
Met inachtneming van het gedachtengoed (ambities) van het IHP Heemstede en de huidige ontwikkelingen is het wenselijk om het IHP op onderdelen te actualiseren. Deze onderdelen zijn in ieder geval de leerlingenprognoses, kostenkengetallen en de beoogde programmering. In essentie staat de volgorde van de projecten vast, de doorlooptijden dienen echter geactualiseerd te worden. Aanvullend dienen de beoogde gebouwmaatregelen (lees: scenario’s) aangescherpt en waar nodig gewijzigd te worden. Belangrijk is dat er wederom een geactualiseerd, gezamenlijk gedragen plan van gemeente en schoolbesturen ontstaat. Een geactualiseerd plan waarin richting wordt gegeven aan de onderwijshuisvestingsopgave van 2019 tot 2039 (cf. IHP). Zo kan er ook de komende jaren proactief, integraal en planmatig worden geïnvesteerd in de onderwijshuisvesting, en daarmee in de toekomst van de leerlingen in de gemeente Heemstede.
1.1.
Doelstelling Het IHP bepaalt op basis van visie, gerichte analyse, scenario-ontwikkeling en financiële vertaling de kaders waarbinnen de gemeente Heemstede, samen met de schoolbesturen, investeert in de onderwijshuisvesting. Een strategisch IHP stelt gemeente en schoolbesturen in staat om op korte en lange termijn toekomstbestendige keuzes te maken en een proactief (investerings-)beleid te voeren. Het geactualiseerde IHP geeft voor de eerste termijn concreet aan wat de opgave is en geeft een doorkijk voor de langere termijn. In aanvulling op de werkwijze (uitsluitend) op basis van de verordening, voegt het IHP een proactief onderwijshuisvestingsbeleid toe. In formele zin laat de gemeente hiermee zien op
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 3 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
welke wijze zij haar zorgplicht, op grond van de wettelijke taak die zij heeft in het voorzien van huisvesting voor het funderend onderwijs, wenst in te vullen. Het IHP: • • •
Stelt de gemeente en schoolbesturen in staat om op korte en lange termijn strategische keuzes te maken en proactief beleid te voeren. Biedt een meerjarenperspectief waarop het eigen (investerings-)beleid van de schoolbesturen kan worden afgestemd. Vormt het beleidskader voor het onderwijshuisvestingsbeleid voor de komende periode. Het IHP wordt elke 4 jaar herijkt, zodat het beleidskader blijft aansluiten bij de vragen en behoeften van dat moment. De eerste termijn van het IHP omvat een periode van 5 jaar.
Actualisatie De actualisatie van het huidige IHP is gezien de vele ontwikkelingen van de afgelopen jaren en de opgedane ervaringen noodzakelijk. Door kritisch te kijken naar de gestelde eisen en ambities in het voorgaande traject en hier op voort te bouwen wenst gemeente Heemstede een toekomstbestendig scholenlandschap te realiseren. De doelstelling van de opgave is het actualiseren (op onderdelen) van het huidige IHP om zo een scherper beeld te krijgen van de ontwikkelingen van het afgelopen jaar en de opgave waar de gemeente en de schoolbesturen gezamenlijk voor aan de lat staan. Dit IHP is opgesteld onder de wet- en regelgeving zoals deze geldt op het moment van het opstellen daarvan. Echter, wet- en regelgeving is onderhavig aan voortschrijdend inzicht; zo ook de wetgeving met betrekking tot het huisvestingsstelsel voor het funderend onderwijs in Nederland. Bij (substantiële) wijzigingen van bijvoorbeeld het genoemde stelsel, de Algemene Uitkeringen van het gemeentefonds, de wijze van bepalen van normbedragen, wijzigingen ten aanzien van Bouwbesluit, energie-akkoorden of enig andere substantiële ontwikkeling, kan het nodig zijn om dit IHP (op onderdelen) aan te passen aan de dan geldende realiteit en mogelijkheden.
1.2.
Scope van het IHP Binnen het IHP is het onderwijsaanbod onderverdeeld in twee schaalniveaus; gemeenteniveau en clusterniveau. Scholen die zich in hetzelfde voedingsgebied (herkomst van leerlingen) bevinden vallen in één cluster. Heemstede is opgedeeld in drie clusters. Deze actualisatie beschouwt de diverse projecten allereerst op het vastgestelde clusterniveau, vervolgens worden er op gebouwniveau analyses gemaakt. De vastgestelde cluster zijn: Cluster 1: Jacobaschool, Bosch en Hovenschool, Crayenesterschool, Prinses Beatrixschool Cluster 2: De Ark, De Evenaar, Icarus Cluster 3: Nicolaas Beetsschool, Voorwegschool, Kindcentrum Molenwerf
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 4 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
1.3.
Aanpak Het geactualiseerde IHP is samen met gemeente en schoolbesturen ontwikkeld. Daarbij zijn gezamenlijk de volgende stappen doorlopen:
1.4.
1.
Actualisatie gegevens: De gehanteerde gegevens zijn geactualiseerd en waar nodig aangevuld. De consequenties van (grote) verschillen zijn inzichtelijk gemaakt en de aangepaste kwantitatieve en kwalitatieve randvoorwaarden zijn samengevat.
2.
Actualisatie programmering Per project is de voortgang en stand van zaken benoemd. Deze huidige stand vormt de basis voor de verdere actualisatie van het IHP. Aanvullend is de vastgestelde programmering cf. het IHP waar nodig aangepast a.d.h.v. nieuwe inzichten en/of behoeftes van de gemeente en de schoolbesturen. Tevens is er per project een voorkeursscenario (Renovatie of Nieuwbouw) uitgesproken.
3.
Financiële doorrekening De geactualiseerde programmering wordt financieel doorgerekend (a.d.h.v. de geactualiseerde kengetallen) om het financiële kader voor de korte en lange termijn inzichtelijk te maken.
Leeswijzer Na dit eerste inleidende hoofdstuk beschrijft hoofdstuk 2 de actualisatie van de gehanteerde gegevens en uitgangspunten. Hoofdstuk 3 gaat in op huidige stand van zaken per project en de actualisatie van de programmering. Hoofdstuk 4 voorziet de geactualiseerde programmering van een financiële vertaling.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 5 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
2.
Actualisatie gegevens Voor de actualisatie van de gegevens zijn de volgende (nieuwe) uitgangspunten gehanteerd: Actualisatie capaciteitsbehoefte cf. de laatste leerlingenprognoses (nieuw); Per project wordt gerekend met een gem. van 150 m2 bvo t.b.v. kinderopvang (bestaand); Per project wordt uitgegaan van de huidige m2’s gymvoorzieningen per locatie (bestaand); Kwaliteitskader cf. IHP 2019 (bestaand); Kengetal onderwijs cf. kostenconfigurator (prijspeil 2024) (nieuw); Kengetal bewegingsonderwijs cf. VNG (2024) (nieuw).
2.1.
Actualisatie Leerlingenprognose De leerlingenprognoses uit 2017 zoals gehanteerd in het IHP 2019-2039 zijn vergeleken en geactualiseerd met de gegevens uit 2022. De vorige leerlingenprognoses laten een bescheiden ander beeld zien dan de leerlingenprognoses uit 2022. De prognose uit 2017 laat een stijging in het aantal leerlingen zien tot ca. 2025, waarna een daling ingezet wordt tot 2029. Vanaf 2029 blijven de leerlingenaantallen stabiel rond de 2.600 leerlingen. De prognose uit 2022 laat een stijging in het aantal leerlingen tot ca. 2033 zien, waarna het aantal leerlingen stabiliseert rond de 2.700 leerlingen. Uitgaande van het gemiddelde aantal leerlingen (primair onderwijs) over 10 jaar (tot 2033) levert dit een verschil op van in totaal 94 leerlingen binnen gemeente Heemstede. Een verschil van slechts 3,5%.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 6 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Cluster 1 (Noord): De nieuwe prognoses (2022) geven aan dat het aantal leerlingen in cluster 1 zal gaan dalen. Dit is een (marginaal) ander beeld dan de prognoses gehanteerd in het IHP 2019 laten zien, de geprognotiseerde daling in het aantal leerlingen is in de nieuwe prognoses groter dan voorheen verwacht.
Cluster 2 (Midden): Wanneer ingezoomd wordt op de drie vastgestelde clusters binnen gemeente Heemstede is te zien dat de prognosticeerde stijging in het aantal leerlingen vooral gaat spelen binnen cluster 2. De nieuwe prognoses (2022) laten een licht ander beeld zien dan de gehanteerde prognoses in het IHP 2019.
Cluster 3 (Zuid): Binnen cluster 3 is het verschil tussen de prognoses uit 2019 en 2022 de eerste 5 jaar het grootst. De prognose van 2022 geeft een lager aantal leerlingen aan dan de prognose uit 2019. Vanaf ca. 2031 verandert dit beeld en zal het aantal leerlingen in cluster 3 licht verder stijgen dan de prognoses uit 2019.
Gebouwniveau: Het geconstateerde verschil is niet zichtbaar bij alle individuele scholen. Bij vier van de tien scholen (Jacobaschool, Prinses Beatrixschool, Bosch en Hovenschool en de Voorwegschool) is een daling in het aantal leerlingen zichtbaar over de komende 10 jaar. Voor de overige 6 scholen wordt een stijging verwacht.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 7 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
2.2.
Actualisatie Capaciteitsbehoefte Voor alle gebouwen is de beschikbare capaciteit voor het onderwijs geanalyseerd. De capaciteitsanalyse maakt een ruimtetekort of -overschot per gebouw inzichtelijk. De ruimtebehoefte van het onderwijs wordt bepaald door de leerlingentelling en de prognose te vertalen naar ruimtebehoefte (op basis van de criteria in de verordening). Deze ruimtebehoefte wordt vergeleken met het aantal vierkante meters dat beschikbaar is: de brutovloeroppervlakte (bvo). Opmerking: dit is een genormeerde ruimtebehoefteberekening. In de praktijk zijn er efficiënte en minder efficiënte gebouwen. Wanneer een school bijvoorbeeld veel gangen heeft, of een grote aula, kan er een genormeerd ruimteoverschot zijn, terwijl dit niet zo wordt ervaren. Er is relatief immers minder effectieve onderwijsruimte. Ook wordt in de praktijk gebruik gemaakt van de mogelijkheid tot medegebruik of verhuur van ruimten. In het IHP is vanwege het beleidsrijke karakter ruimte voor nuance op de resultaten uit deze ruimtebehoefteberekeningen. Naast het inzichtelijk maken van eventuele ruimtetekorten is de capaciteitsanalyse van belang omdat een eventueel ruimteoverschot de schoolbesturen geld kost voor exploitatie en onderhoud. Schoolbesturen ontvangen een vergoeding voor materiële instandhouding op basis van het aantal leerlingen en niet op basis van het aantal m² in een school.
Bovendien vormen ruimteoverschotten een risico voor de gemeente. Wanneer een gebouw geheel leeg komt te staan, zal de eigenaar (het schoolbestuur) dit terug willen geven aan de gemeente. Daarnaast dient de gemeente (op basis van de verordening) te voorzien in oplossingen voor ruimtetekorten. T.b.v. de actualisatie van de capaciteitsanalyse zijn de geprognosticeerde leerlingenaantallen in 2033 als uitgangspunt genomen (lees: referentiejaar). Zoals aangegeven gaat de prognoses in het IHP d.d. 2019 uit van een daling van het aantal leerlingen i.p.v. een lichte toename (prognose 2022). Voor enkele scholen resulteert dit in een toenemende ruimtebehoefte en daarmee een ruimtetekort. De tabel op de volgende pagina geeft voor gemeente Heemstede (gemeenteniveau) een overzicht van de huisvesting voor Primair Onderwijs in 2019, 2023 en de verwachtingen voor 2033. Waarbij het uitgangspunt is gesteld dat in 2033 bestaande tijdelijke huisvesting (noodlokalen bij scholen) opgeheven is. Aanvullend is er per locatie -cf. de uitgangspunten gesteld in het IHP 2019- gerekend met gem. 150 m2 bvo t.b.v. kinderopvang (een verhouding van ca. 1 groep kinderopvang op 8 groepen onderwijs). Cf. het vigerende IHP wordt er per project gekeken naar de nut- en noodzaak betreffende het toevoegen van m2’s voor kinderopvang.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 8 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Heemstede Leerlingen Aantal lokalen
2019
2023
2033
2.490
2.550
2.657
-
110
112
Permanente Capaciteit
14.385
14.385
15.154
Tijdelijke Huisvesting
732
1.087
0
Overige Partners (m2's bvo)
681
681
1.705
Totale capaciteit
15.117
15.472
15.154
Tekort / overschot
111
164
-1.716
Bovenstaand overzicht geeft aan dat er, in de huidige situatie (2023) en in 2033, voldoende capaciteit is voor het Primair Onderwijs in gemeente Heemstede. Wanneer gekeken wordt naar de situatie in 2033 (met in achtneming van de gestelde ambities) is er binnen gemeente Heemstede een tekort aan ruimte voor kinderopvang à 1.716m2 BVO. Dit tekort is niet gebaseerd op een verschil tussen vraag en aanbod maar op het uitgangspunt dat er binnen elke school ruimte voor kinderopvang moet zijn van minimaal 150m2. In de praktijk is dat niet altijd mogelijk of realistisch. Cluster 1 (Noord) De leerlingenprognose voor cluster 1 geeft een ander beeld dan de leerlingenprognose voor heel Heemstede. Cluster 1 heeft te maken met een daling in het totaal aantal leerlingen. Dit resulteert in een afnemende ruimtebehoefte wanneer alleen gekeken wordt naar het onderwijs. Op dit moment is er een tekort aan structurele ruimte, dit tekort wordt (grotendeels) opgevangen door het gebruik van ruimten in de voormalige Bronsteemavo. Rekening houdend met het dalende aantal leerlingen verdwijnt het ruimtetekort voor het onderwijs. Kijkend naar de benodigde ruimte voor kinderdagopvang neemt het ruimtetekort juist toe. In 2033 wordt een ruimtetekort van ca. 325 m2 geconstateerd voor kinderopvang.
Cluster 1 (Bosch en Hovenschool, Crayenester, Jacoba, Prinses Beatrix) Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke Huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Totale capaciteit Tekort / overschot
2019
2023
2033
1159 6.414 0 316 6.414 -332
1151 47 6.414 225 316 6.639 -67
1098 47 6.414 0 616 6.414 -325
Cluster 2 (Midden) Binnen cluster 2 geeft de nieuwe leerlingenprognose het grootste verschil met de prognose uit 2019. Er worden meer leerlingen verwacht dan in 2019. Dit resulteert in een grotere ruimtebehoefte. Gezien er in de situatie in 2019 al een marginaal tekort aan ruimte geconstateerd is, is de verwachting dat dit tekort toe gaat nemen in de komende jaren. Rekening
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 9 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
houdend met het stijgende aantal leerlingen (onderwijs) en de benodigde ruimte voor kinderdagopvang wordt er een tekort van ca. 545 m2 bvo in 2033 verwacht.
Cluster 2 (De Ark, De Evenaar, Icarus) Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit* Tijdelijke Huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Totale capaciteit Tekort / overschot
2019 595 3.780 0 214 3.780 -27
2023 645 26 3.910 0 214 3.910 -148
2033 677 26 3.910 0 450 3.910 -545
Cluster 3 (Zuid) De scholen binnen cluster 3 hebben te maken met een stijging van het aantal leerlingen van ca. 15%. Aanvullend wordt er op dit moment gebruik gemaakt van tijdelijke huisvesting. De toename in het aantal leerlingen, het faciliteren in ruimte voor kinderdagopvang en het wegwerken van de tijdelijke huisvesting resulteren naar verwachting in een ruimtetekort in 2033. Een deel van dit ruimtetekort wordt opgelost door de nieuwbouw van de Nicolaas Beetsschool, echter blijft er een tekort van ca. 729 m2 bvo in 2033 bestaan, welke voor het grootste deel bij de kinderdagopvang ligt.
Cluster 3 (KC Molenwerf, Nicolaas Beets, Voorweg) Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke Huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Totale capaciteit Tekort / overschot
2019
2023
2033
736 4.191 732 151 4.923 470
754 37 4.191 862 151 5.053 509
882 39 4.960 0 653 4.960 -729
Gebouwniveau Wanneer er op gebouwniveau gekeken wordt naar de capaciteit is de verwachting dat er in 2033 op twee verschillende scholen een wezenlijk ruimtetekort voor het onderwijs is. Deze scholen zijn de Crayenesterschool (-58 m2 bvo) en de Evenaar (-195 m2 bvo). Onderstaande tabel geeft een overzicht van (normatieve) ruimteoverschotten (groen) en ruimtetekorten (rood) per jaar. Het uitgangspunt voor deze analyse is de huidige (permanente) capaciteit incl. eventuele tijdelijke huisvesting. Tijdelijke huisvesting wordt binnen de analyses meegenomen tot het moment van vernieuwing. Ten tijden van de vernieuwing wordt gekeken hoeveel tijdelijke huisvesting vervangen dient te worden voor permanente m2’s. Een compleet overzicht per school van de beschikbare ruimte en de benodigde ruimte in 2033 (capaciteitsanalyse) is te vinden in bijlage I.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 10 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
2.3.
2023
2024
2025 2026 2027 2028 2029 2030 2031 2032 2033 2034 2035 2036 2037 2038 2039 2040 2041 2042
Jacobaschool
42
67
82
103
113
118
123
128
133
133
133
133
133
128
128
123
118
113
108
103
Prinses Beatrixschool
26
46
46
46
46
36
31
16
6
-4
-14
-14
-14
-19
-19
-19
-19
-19
-19
-19
Crayenester
-139
-134
-159
-164
-134 -113 -98
-83
-68
-63
-58
-53
-53
-53
-53
-63
-68
-78
-83
-93
Bosch en Hovenschool
40
75
95
120
135
160
171
176
176
181
181
176
176
171
171
165
160
155
Nicolaas Beets
-644
-699
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
45
Voorwegschool
353
343
338
343
328
322
317
312
307
307
302
302
307
307
307
302
302
302
302
307
145
155
De Evenaar
1
-9
-19
-49
-74
-94
-115 -140 -160 -180 -195 -200 -200 -195 -195 -195 -190 -190 -185 -180
Kindcentrum Molenwerf
581
526
461
380
335
295
259
214
169
139
113
103
103
108
108
118
129
139
154
169
De Ark
64
44
38
18
18
18
23
33
38
44
38
44
44
49
44
38
33
28
23
18
Icarus
-49
-39
-34
-24
-19
-14
-4
1
6
11
11
16
16
16
11
11
6
1
-4
-9
Actualisatie Kengetallen In dit hoofdstuk worden de kengetallen zoals gehanteerd in het IHP geactualiseerd cf. de nu geldende eisen, wensen en situatie.
2.3.1.
Gewenste kwaliteit Voor de bepaling van het kwaliteitsniveau staat voorop dat schoolgebouwen worden gerealiseerd die klaar zijn voor de toekomst en die bijdragen aan het welzijn en een gezonde leeromgeving voor kinderen. De totale kwaliteitsambitie gaat verder dan de wettelijke ondergrens. De kwaliteitsambitie komt ten goede aan de geformuleerde visie en de integrale definitie van duurzaamheid: bijna energieneutrale, gezonde, exploitabele en toekomstbestendige schoolgebouwen. Schoolgebouwen waarin verschillende onderwijsvisies een plek kunnen krijgen, die aanpasbaar zijn naar de toekomst en waar een comfortabele ontwikkelomgeving verzekerd is. Voor deze kwaliteitsambitie is een onderverdeling gemaakt in het kwaliteitskader cf. IHP 2019 en de gewenste aanvullende kwaliteit door de gemeente en de schoolbesturen. Het in 2019 vastgestelde kwaliteitskader blijft, onveranderd, van toepassing. Kwaliteitskader IHP 2019 • Bouwbesluit 2021 en BENG (bijna energieneutraal gebouw). • Gasloos. • Frisse scholen Klasse B. • Exploitatiegericht bouwen: toepassen van onderhoudsarme vloer- en wandafwerking en onderhoudsarme kozijnen om hoge exploitatiekosten te voorkomen.
Aanvullende kwaliteit 2024: • Indexering van kengetal IHP 2019 naar januari 2024 • Circulair bouwen: investeringen om het schoolgebouw meer circulair te realiseren, bijvoorbeeld door inzet van groenbeton en gedeeltelijk houten constructies. • Flexibel gebouw: flexibiliteit door niet-dragende wanden zodat er bijvoorbeeld functiewijziging plaats kan vinden (tussentijds of bij einde gebruik door school). • Werkplekken in verkeersruimten: een betere Frisse Scholen ventilatie-klasse in gangzones zodat deze ook voor onderwijs gebruikt kunnen worden.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 11 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
•
Vergroten zichtlijnen en verplaatsbare panelenwand: Extra transparantie en verplaatsbare panelenwanden voor interne flexibiliteit, met name gericht op het faciliteren van onderwijsconcepten waarbij ook buiten het klaslokaal les wordt gegeven.
Er is nog geen rekening gehouden met esthetische kwaliteit. Er wordt uitgegaan van een sober en doelmatige esthetische kwaliteit. Dit wordt nader onderzocht in de haalbaarheidsstudies. Indien er esthetische eisen worden gesteld vanuit de gemeente (bijv. door stedenbouw of welstand), dan zijn deze kosten voor rekening en risico van de gemeente. Deze kosten worden binnen de financiële doorrekening cf. IHP 2019 benaderd door een aanvullende toeslag van ca. 5% te rekenen (opslag architectuur).
2.3.2.
Kengetal Onderwijs Binnen het IHP worden 2 gebouwmaatregelen gehanteerd: Nieuwbouw en Renovatie. Uitgangspunt daarbij is dat deze gebouwmaatregelen in levensduur gelijkwaardig aan elkaar zijn (lees: minimaal 40 jaar). Nieuwbouw De bepaling van de kwaliteitsambitie leidt tot indicatieve investeringsbedragen per m² brutovloeroppervlakte (bvo). Met behulp van de kostenconfiguratoren van HEVO zijn de geldende investeringsniveaus per vierkante meter bepaald. Binnen dit onderzoek zijn de kosten uit 2019 (cf. IHP) vergeleken met de kosten prijspeil 2024. Deze investeringsniveaus sluiten aan bij de in paragraaf 2.3.1. omschreven kwaliteit. Er ontstaan schaalvoordelen bij het bouwen van een school met een grotere omvang. Renovatie Het streven is om ook bij renovatie de gewenste nieuwbouwkwaliteit te realiseren (volwaardig alternatief). Er wordt daarom ook wel gesproken over ‘Vernieuwbouw’. Voorafgaand aan de start van een projecten zal een uitgebreid onderzoek moeten plaatsvinden naar de technische haalbaarheid van vernieuwbouw versus nieuwbouw. In sommige gevallen is vernieuwbouw goedkoper dan nieuwbouw, omdat veel delen van het gebouw hergebruikt kunnen worden. Binnen de financiële doorrekening wordt voor renovatie daarom gerekend met 85% van de nieuwbouwkosten. De investeringsniveaus (zie onderstaande tabel) zijn bepaald a.d.h.v. prijspeil januari 2024, inclusief btw.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 12 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Kengetallen cf. Kostenconfigurator (prijspeil januari 2019, cf. IHP) Aantal leerlingen school PO 100 200 € 2.623 € 2.397 € Kosten nieuwbouw (m2 bvo) Kosten renovatie (m2 bvo) € 2.224 € 1.999 €
300 2.165 1.919
€ €
400 2.107 1.854
Kengetallen cf. Kostenconfigurator (prijspeil januari 2024) Aantal leerlingen school PO 100 200 Kosten nieuwbouw (m2 bvo) € 3.723 € 3.544 Kosten renovatie (m2 bvo) € 3.165 € 3.012
€ €
300 3.234 2.749
€ €
400 3.186 2.708
Aanvullende kwaliteit (m2 bvo) Circulair bouwen Flexibel bouwen Werkplekken in verkeersruimten Vergroten zichtlijnen
€
354
€
300
€
270
€
258
€ € € €
42 123 47 142
€ € € €
38 123 45 94
€ € € €
27 123 46 74
€ € € €
26 123 45 64
Bovenstaande kengetallen zijn incl. BTW, Incl. 5% regiotoeslag, excl. opslag architectuur. De kosten voor de aanvullende kwaliteit zijn gelijk voor nieuwbouw en renovatie.
2.3.3.
Kosten Kinderopvang Voor kinderopvang is gerekend met dezelfde kengetallen als voor het onderwijs incl. toeslag van 10%. Deze toeslag is toegekend, omdat er vanuit de wet- en regelgeving strengere eisen worden gesteld aan de huisvesting. De toeslag is een benadering en dient geactualiseerd te worden aan de dan geldende eisen vanuit wet- en regelgeving.
2.3.4.
Bewegingsonderwijs Vooralsnog worden 4 gymzalen die zijn aangesloten bij een school meegenomen in de afweging Renovatie of Nieuwbouw. Voor de financiële vertaling zijn we uitgegaan van de bestaande m2’s. Cf. uitgangspunten VNG 2024 (nieuwbouw op afzonderlijk terrein, kleedruimtes en gem. paalfundering) bedragen de kosten voor nieuwbouw €1.920.000,-- incl. btw per gymzaal (prijspeil 2024). Voor renovatie bedragen de kosten €1.630.000,-- incl. btw (prijspeil 2024).
2.3.5.
Sloopkosten Bij vervangende nieuwbouw is voor de sloopkosten van het bestaande schoolgebouw €90,00 m2/bvo gehanteerd (prijspeil 2024).
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 13 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
3.
Actualisatie Programmering In dit hoofdstuk worden de vastgestelde gebouwmaatregelen herzien en waar nodig aangescherpt. Vervolgens worden de individuele gebouwmaatregelen voorzien van een financiële vertaling. De gehanteerde uitgangspunten zijn: • Programmering cf. IHP 2019; • Uitkomsten cf. studies Crayenesterschool, Jacobaschool en Bronsteemavo; • Nieuwe inzichten op basis van het uitvoeringsprogramma, o.a. Nicolaas Beetsschool. Denk aan bijdrage schoolbestuur, bewegingsonderwijs. Binnen het IHP uit 2019 is de programmering per termijn vastgesteld. Hierbij is voor termijn 1 (0 – 5 jaar) ook al duiding gegeven aan concrete gebouwmaatregelen, voor de daaropvolgende termijnen (5 – 10 jaar en 10 – 20 jaar) zijn de gebouwmaatregelen nog niet bepaald. Dit is onderdeel van voorliggende actualisatie. De in het IHP d.d. 2019 vastgestelde programmering geeft de volgende planning weer: 0 – 5 jaar 1. Nieuwbouw Nicolaas Beetsschool 2. Aanpassing Evenaar/Ark 3. Renovatie Crayenesterschool 4. Renovatie vm. Bronsteemavo t.b.v. Jacobaschool 5 - 10 jaar 5. Nieuwbouw of Renovatie Prinses Beatrixschool 6. Nieuwbouw of Renovatie Voorwegschool 7. Nieuwbouw of Renovatie Bosch en Hovenschool 10 - 20 jaar 8. Nieuwbouw of Renovatie Evenaar & Ark 9. Nieuwbouw of Renovatie Icarus 10.
Nieuwbouw of Renovatie IKC De Molenwerf In navolgende paragraven wordt per termijn beschreven welke (gewijzigde) gebouwmaatregelen de voorkeur van zowel de gemeente als de schoolbesturen hebben.
3.1.
Termijn 1 (0 – 5 jaar) Conform het huidige IHP (2019) zijn vier onderwijslocaties benoemd in termijn 1. Dit zijn de Nicolaas Beetsschool, de Evenaar, De Crayenesterschool en de Jacobaschool. Gezien de nieuwbouwplannen voor de Nicolaas Beetsschool al in een ver gevorderd stadium zijn en er een maatwerk oplossing is gezocht voor de aanpassing aan de Evenaar (een bijdrage van €250.000,-- door de gemeente en het restant van €300.000,-- door het schoolbestuur zelf) zijn deze twee locaties buiten beschouwing gelaten binnen deze actualisatie. De focus ligt binnen dit geactualiseerde IHP daarmee op de Crayenesterschool en de Jacobaschool.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 14 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Met inachtneming van de uitdagingen die beide locaties hebben op het gebied van beschikbare ruimte, faseringsplan (tijdelijke huisvesting), uitbreidingsmogelijkheden en architectonische waarde is er nader verkend welke gebouwmaatregelen mogelijk zijn om de scholen te vernieuwen. Binnen deze verkenning is ook de voormalige Bronsteemavo (lees: Bronsteemavo) meegenomen. Dit onderzoek is in Q4 van 2023 afgerond. Middels dit onderzoek is een voorkeursscenario uitgesproken waarbij de Jacobaschool naar de locatie van de Crayenesterschool verhuist en de Crayenesterschool naar de Bronsteemavo. Nader onderzoek dient uit te wijzen of er in dit scenario ruimte is om een gymzaal te realiseren bij de Bronsteemavo en het daarmee een haalbaar scenario is.
3.2.
Samenvatting Locatie Crayenesterschool Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
0 - 5 jaar Renovatie 1.954 207 1.241 €5.560.000,-€504.000,--
Samenvatting Locatie Bronsteemavo Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
0 - 5 jaar Renovatie 2.135 405 2.237 €6.464.000,-€813.000,--
Termijn 2 (5 – 10 jaar) Voor termijn 2 is er middels een werksessie met de betreffende schoolbesturen per locatie verkend welke gebouwmaatregel (renovatie of nieuwbouw) gewenst is. Hierbij is gekeken naar het afwegingskader Renovatie of Nieuwbouw en eventueel het op kortere termijn verbeteren van het binnenklimaat/ de exploitatie. Wanneer geopteerd wordt voor het verbeteren van het binnenklimaat / de exploitatie op kortere termijn wordt automatisch voorgesorteerd op renovatie. Binnen de huidige kostenberekening is geen rekening gehouden met het eerder (voortijdig) verbeteren van het binnenklimaat / exploitatie door de gemeente.
3.2.1.
Prinses Beatrixschool Het is een langgerekt gebouw wat bedoeld is voor klassikaal onderwijs (gangenstructuur). Deze structuur past niet bij de onderwijsvisie en is lastig aan te passen. Omdat het schoolgebouw niet beeldbepalend is wordt uitgegaan van sloop/nieuwbouw op de huidige locatie. Aangrenzend aan het gebouw zit kinderopvang (ca. 152 m2), dit is niet in eigendom van de gemeente/onderwijs en zodoende niet meegerekend in de capaciteitsanalyse.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 15 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Samenvatting Prinses Beatrixschool Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
3.2.2.
5 – 10 jaar Nieuwbouw 1.549 271 1.563 €5.190.000,-€422.000,--
Voorwegschool De Voorwegschool is een school bestaande uit meerdere (later) aangebouwde delen. Gezien de monumentale status van een gebouwdeel, dient er gekeken te worden naar een gecombineerde Renovatie of Nieuwbouw. Hierbij is het uitgangspunt dat het later aangebouwde bouwdeel (1981) gesloopt wordt en efficiënter nieuwgebouwd wordt. Bouwdeel 1881: Bouwdeel 1981:
ca. 880 m2 bvo ca. 413 m2 bvo
In overleg met de gemeente dient besloten te worden of de bestaande gymzaal behouden moet worden of niet. Aandachtspunt hierbij is het intensieve gebruik door derden (maatschappelijke invulling). Samenvatting Voorwegschool Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
3.2.3.
5 – 10 jaar Renovatie en Nieuwbouw 1.293 (excl. gymzaal) 255 1.483 €4.530.000,-€400.000,--
Bosch en Hovenschool De Bosch en Hovenschool heeft een beeldbepalende uitstraling welke behoudend dient te worden. Nieuwbouw is daardoor niet aan de orde. Het gebouw heeft een inefficiënte indeling bestaande uit verschillende (onbruikbare) vides welke een deel van de ruimte onbruikbaar voor onderwijs maken. Aanvullend is het binnenklimaat/exploitatie een urgent aandachtspunt. Uitgangspunt is een interne aanpassing gecombineerd met het verbeteren van het binnenklimaat om zodoende voldoende, kwalitatief goede, lokalen/ruimte te realiseren. Hiermee wordt voorgesorteerd op renovatie op langere termijn.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 16 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Samenvatting Bosch en Hovenschool Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
3.3.
5 – 10 jaar Renovatie 1.537 215 1.281 €4.440.000,-€415.000,--
Termijn 3 (10 – 20 jaar) Ook voor termijn 3 zijn de beoogde gebouwmaatregelen nader geduid t.o.v. het huidige IHP.
3.3.1.
De Evenaar Op termijn (na 2033) volstaat een renovatie/uitbreiding waarbij t.z.t. gekeken dient te worden of kinderopvang toegevoegd kan worden. Tevens dient er bij de renovatie gekeken te worden hoe de losse (tijdelijke) gebouwen op het schoolterrein (eigendom van gemeente) ingepast kunnen worden in het (hoofd)gebouw. Uitgangspunt is dat De Evenaar gelijktijdig met De Ark gerenoveerd wordt (in fases). Samenvatting De Evenaar Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
3.3.2.
10 – 20 jaar Renovatie en uitbreiding 1.192 236 1.387 €4.280.000,-€416.000,--
De Ark De dakbedekking en CV-ketels zijn recentelijk vervangen en nog niet afgeschreven. Op termijn volstaat een renovatie waarbij t.z.t. gekeken dient te worden of kinderopvang toegevoegd kan worden. Tevens dient er bij de renovatie gekeken te worden hoe de losse (tijdelijke) gebouwen op het schoolterrein (eigendom van Gemeente) ingepast kunnen worden in het (hoofd)gebouw. Uitgangspunt is dat De Ark gelijktijdig met De Evenaar gerenoveerd wordt (in fases). Samenvatting De Ark Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
10 – 20 jaar Renovatie 1.293 217 1.292 €3.550.000,-€349.000,--
Pagina 17 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
3.3.3.
Icarus Het gebouw van Icarus sluit goed aan op de onderwijskundige visie en functioneert (op enkele aandachtspunten na) goed. Op dit moment is er kinderopvang gesitueerd in het gebouw. Op termijn is het uitgangspunt renovatie, echter dient er al eerder gekeken te worden naar de duurzaamheid/ exploitatie van het gebouw (WTW-unit, PV-panelen, isolatie etc.). Middels deze ingrepen sorteert Icarus voor op renovatie. Samenvatting Icarus Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
3.3.4.
10 – 20 jaar Renovatie 1.388 224 1.327 €3.820.000,-€358.000,--
De Molenwerf Het gebouw van De Molenwerf heeft een beeldbepalende status. Hierdoor is het uitgangspunt renovatie. In de Molenwerf is een bestuurskantoor gevestigd waarvan de ruimten niet ingezet kunnen worden voor het onderwijs. Op dit moment zit er aangrenzend aan het gebouw een deel kinderopvang (in eigendom van de gemeente). Er dient bij eventuele ingrepen besproken te worden of dit deel meegenomen worden of niet (ook qua financiën). Op korte termijn dient er gekeken te worden naar het binnenmilieu en de exploitatie. Middels deze ingrepen sorteert de Molenwerf voor op renovatie. In overleg met de gemeente dient besloten te worden of de bestaande gymzaal behouden moet worden of niet*. Aandachtspunt hierbij is het intensieve gebruik door derden (maatschappelijke invulling). Samenvatting De Molenwerf Termijn Gebouwmaatregel Huidige aantal m2’s Aantal leerlingen (2033) Ruimtebehoefte (2033) Kostenraming cf. kwaliteit IHP 2019 Kostenraming aanvullende kwaliteit
10 – 20 jaar Renovatie 1.410 218 1.297 €4.070.000,-€350.000,--
*In cluster 3 (Nicolaas Beetsschool, Voorwegschool en Kindcentrum Molenwerf) wordt er gelijktijdig met de nieuwbouw van de Nicolaas Beetsschool een nieuwe gymzaal gebouwd. Zodoende is er in dit cluster bij elke school een gymzaal gevestigd. Op grond van de huidige leerlingenaantallen is dit 1 gymzaal te veel. Bij Renovatie of Nieuwbouw van de Voorwegschool en de Molenwerf zal een keus moeten worden gemaakt zodat er uiteindelijk 2 gymzalen in dit cluster overblijven. Omwille van de financiële doorrekening is er nu geen gymzaal opgenomen bij Kindcentrum Molenwerf, deze keuze staat echter nog niet vast.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 18 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Samenvatting Programmering Project Start
Oplevering
Aard
Tijdelijke locatie
Nicolaas Beetsschool
Q3 2024
Q4 2025
Nieuwbouw
Wissellocatie
Bronsteemavo
Q1 2026
Q2 2027
Renovatie+nieuwbouw
Wissellocatie
Q3 2027
Q3 2028
Renovatie
Wissellocatie
Prinses Beatrixschool
Q4 2028
Q1 2029
Nieuwbouw
Wissellocatie
Voorwegschool
Q2 2029
Q3 2030
Renovatie+nieuwbouw
Wissellocatie
Bosch en Hovenschool
Q3 2030
Q3 2031
Renovatie
Wissellocatie
De Evenaar
Q4 2031
Q4 2032
Renovatie
Wissellocatie
De Ark
Q1 2032
Q1 2033
Renovatie
Wissellocatie
Icarus
Q2 2033
Q2 2034
Renovatie
Wissellocatie
Kindcentrum Molenwerf
Q3 2034
Q3 2035
Renovatie
Wissellocatite
(Crayenesterschool) Crayenestersingel (Jacobaschool)
*De genoemde doorlooptijden zijn onder voorbehoud en dienen project specifiek nader bepaald te worden.
4.
Financiële doorrekening In dit hoofdstuk worden de visie op onderwijshuisvesting en de scenario’s samengebracht en voorzien van een integrale financiële vertaling. Ook wordt toegelicht hoe de investeringskosten uit dit IHP in deze fase moeten worden geïnterpreteerd. Sinds de vaststelling van het Integraal Huisvestingsplan (IHP) voor gemeente Heemstede in 2019 is er veel gebeurd, waaronder stijging van de bouwprijzen. Op basis van deze ontwikkeling en enkele gewijzigde uitgangspunten (waaronder de leerlingenprognose) is de financiële doorrekening van het IHP herzien. In voorliggend hoofdstuk worden de wijzigingen besproken en worden de nieuwe kostenramingen gepresenteerd. Het overzicht op pagina 20 toont de investeringskosten. Daarbij zijn de volgende uitgangspunten gehanteerd: 1.
De kostenconfiguratoren 2019 (cf. IHP) en 2024 zijn gehanteerd en zijn inclusief btw (zie bijlage II voor de kostenconfigurator prijspeil 2024).
2.
In de investeringskosten zijn ook bijkomende kosten opgenomen. Daarbij is rekening gehouden met de volgende kosten: honoraria (voor ontwerpteamleden (architect, installatieadviseur, constructeur, bouwfysicus en projectmanager), aansluitkosten, heffingen, verzekeringen, beperkte risicoverrekening en onvoorzien. De bijkomende kosten zijn gebaseerd op een eenvoudig gebouw met een compacte gebouwvorm en een daarbij passende voorbereidings- en uitvoeringsplanning.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 19 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
3.
De indicatieve budgetten worden per 1 januari jaarlijks geïndexeerd op basis van het BDB indexcijfer voor schoolgebouwen (nieuwbouw). Deze indexatie geldt ook voor eventuele bijkomende kosten.
4.
Er is voor de ruimtebehoefte bij de doorrekening van de investeringskosten uitgegaan van de geprognosticeerde leerlingenaantallen uit de prognose van Pronexus (2022). Het jaar op basis waarvan de ruimtebehoefte (en dus de financiën) is berekend met referentiejaar 2033. In de haalbaarheidsonderzoeken, voorafgaand aan het afgeven van een voorbereidingskrediet, wordt het leerlingenaantal nogmaals herijkt op basis van de meest recente prognoses. Indien uit de prognoses blijkt dat leerlingenaantallen aanzienlijk fluctueren of zijn veranderd ten opzichte van het IHP treden de gemeente en het betreffende schoolbestuur in overleg om de leerlingenaantallen (en daarmee de indicatieve budgetten) aan te scherpen.
5.
Binnen de financiële vertaling zijn de verwachte indicatieve investeringskosten per termijn opgenomen (0-5 jaar, 5-10 jaar, 10-20 jaar). Voor de projecten is ook een financiële vertaling gemaakt van een aantal overige kosten: a. b. c.
6.
Kosten voor aanvullende kwaliteit incl. indexering naar prijspeil januari 2024 Kosten voor bewegingsonderwijs: Er is inzichtelijk gemaakt welke kosten worden verwacht voor de realisatie van gymzalen. Kosten voorfinanciering kinderopvang: voor projecten is inzichtelijk gemaakt welk beslag voorfinanciering van kinderopvang legt op de gemeentelijke financieringscapaciteit.
Het streven is om projecten tijdig op te starten en indien mogelijk te realiseren in de termijn waarin de projecten zijn genoemd. Indien er op projectniveau vertraging ontstaat in een of meerdere projecten, blijft het mogelijk om andere projecten parallel op te pakken.
Opmerking: Aanvullende kosten die locatiegebonden zijn, of anderszins niet vallen onder de bouwkosten en bijkomende kosten* voor de realisatie van een schoolgebouw, zijn binnen het IHP niet opgenomen. In lijn met het IHP zijn deze kosten ook niet opgenomen in voorliggende actualisatie. *Per opgave komen er diverse kosten bij, dit kan sterk verschillen. De kosten waarmee rekening moet worden gehouden zijn onder andere kosten voor, grondkosten, locatiegebonden kosten, infrastructurele aanpassingen, aanvullende maatregelen vanuit netwerkcongestie, tijdelijke huisvesting, kosten voor bouwrijp maken en (eventueel) asbest- en bodemsanering, aanvullende kosten Omgevingswet (uitgangspunt is een reguliere aanvraag), interne kosten voor gemeente/schoolbestuur bijvoorbeeld voor adviezen of projectbegeleiding, kosten voor organisatorische ondersteuning, verhuiskosten en nieuwe wet- en regelgeving. Deze kosten kunnen hoog oplopen, zeker als tijdelijke huisvesting benodigd is. Per opgave worden deze na het vaststellen van het IHP nader gespecificeerd en onderbouwd in de haalbaarheidsstudie. Let wel; niet al deze kosten kunnen worden gekapitaliseerd, een deel van deze kosten moet direct worden genomen.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 20 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
De geraamde kosten voor termijnen 1, 2 en 3 zijn in onderstaande tabel samengevat en vergeleken met de kosten cf. IHP 2019. Hierbij dient opgemerkt te worden dat de kosten van de Nicolaas Beetsschool uit het overzicht van 2019 en 2024 zijn gelaten. Totale investering 2019 (cf. IHP) Termijn Nieuwbouw Termijn 1 € -
Sloop €
-
Termijn 2 Termijn 3
€ €
10.970.000 10.460.000
€ €
220.000 230.000
€ €
Totaal
€
21.430.000
€
450.000
€
Aanvullende kwaliteit € 1.194.000
Kinderopvang € 670.000
€
Gymzalen 1.090.000
€ 11.190.000 € 10.690.000
€ €
2.238.000 2.138.000
€ €
990.000 1.390.000
€ €
3.270.000 1.090.000
€ 27.850.000
€
5.570.000
€
3.050.000
€
5.450.000
Aanvullende kwaliteit € 1.317.000 € 1.237.000 € 1.057.000
Kinderopvang € 530.000 € 1.590.000 € 2.170.000
€ € €
Gymzalen 3.262.024 1.630.000
Renovatie Totaal € 5.970.000 € 5.970.000 5.970.000
Totale investering 2024 Termijn Nieuwbouw Sloop Renovatie Totaal Termijn 1 € € € 12.020.000 € 12.020.000 Termijn 2 € 7.000.000 € 180.000 € 6.980.000 € 14.160.000 Termijn 3 € 690.000 € € 15.030.000 € 15.720.000
4.1.
Totaal
€
7.690.000
Verschil
€
(13.740.000) €
€
€ 34.030.000
€ 41.900.000
€
3.611.000
€
4.290.000
€
4.890.000
(270.000) € 28.060.000
€ 14.050.000
€
(1.959.000) €
1.240.000
€
(560.000)
180.000
De interpretatie van investeringskosten uit dit IHP In het IHP 2019 zijn de kwaliteitsuitgangspunten bepaald. Deze zijn in samenspraak tussen gemeente en schoolbesturen vastgesteld. De gemeente en schoolbesturen maken zich hard voor deze kwaliteitsuitgangspunten. De kwaliteitsuitgangspunten zijn de basis geweest voor de investeringskosten. Deze investeringskosten zijn gepresenteerd in de vorm van kengetallen en zijn indicatief. Het doel van bovenstaande investeringskostenoverzicht is om de gemeente en de schoolbesturen inzicht te geven in de financiële omvang van de opgave en hen te helpen bij de voorbereiding van deze opgave. Na vaststelling van de actualisatie van het IHP worden (indien nodig) voor de individuele projecten, op het moment dat deze actueel worden en indien noodzakelijk, haalbaarheidsonderzoeken uitgevoerd. In deze haalbaarheidsstudies worden de investeringskosten opnieuw berekend, dan op basis van projectspecifieke kengetallen. In deze fase wordt immers duidelijk voor hoeveel leerlingen en hoeveel vierkante meters daadwerkelijk gebouwd wordt, op welke locatie, in hoeveel bouwlagen etc. Na het haalbaarheidsonderzoek zijn naast de kwaliteitsuitgangspunten uit het IHP ook de herberekende investeringskosten het uitgangspunt. Op basis hiervan wordt het krediet aangevraagd bij de gemeenteraad.
Vervolgens kan het project daadwerkelijk starten met de definitiefase en daarna de ontwerpfase. Op basis van een Programma van Eisen of een Voorontwerp kan een eerste investeringskostenraming op elementniveau worden gemaakt. Het kan voorkomen dat op basis van deze investeringskostenraming het budget ontoereikend blijkt te zijn. In dit geval is het mogelijk om het benodigd budget te herijken en terug te gaan naar de gemeenteraad. Dit kan alleen wanneer duidelijk onderbouwd kan worden dat het budget uit de haalbaarheidsstudies ontoereikend is om de kwaliteitsuitgangspunten te realiseren.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 21 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
4.2.
Total Cost of Ownership De gemeente Heemstede en de schoolbesturen vinden de duurzaamheid, gezondheid en onderwijskwaliteit van onderwijshuisvesting belangrijk. Dit leidt tot een aanvullende gewenste kwaliteitsambitie* zoals gepresenteerd in par 2.3.1. De gemeente is verantwoordelijk voor de financiering van wettelijke ondergrens. De gemeente en de schoolbesturen hebben de intentie uitgesproken om gezamenlijk de gewenste kwaliteitsambitie te realiseren. Daarbij streven de schoolbesturen ernaar om binnen hun financiële en wettelijke mogelijkheden een bijdrage te leveren aan de bovenwettelijke ambities (gewenste kwaliteit) volgens de principes van Total Cost of Ownership. Voor het leveren van een bijdrage maken schoolbesturen gebruik van de vergoeding die zij ontvangen van het rijk. Een deel van de kwaliteitsambitie kan bijvoorbeeld gefinancierd worden vanuit een mogelijk exploitatievoordeel (op energiekosten of bijv. kozijnen of afwerkingen die langer meegaan) gedurende een deel van de levensduur van het gebouw. Aanvullend onderzoek in de haalbaarheidsonderzoeken zal nodig zijn om aan te tonen of en hoe groot het exploitatievoordeel is (in de dan geldende context). Het is mogelijk dat de bijdrage per m² bvo bij aanvang van de investering in één keer wordt ingebracht alsook dat het bedrag kan worden teruggestort vanuit de exploitatie.
De schoolbesturen geven aan dat zij voorzichtig zijn in het toezeggen van bijdragen aan Total Cost of Ownership. Daarvoor zijn de volgende argumenten benoemd: • De aanzienlijke tekorten op onderhoud en exploitatie. • Op dit moment geldt er nog steeds een verbod om te investeren in het gebouw voor de schoolbesturen (artikel 115 WPO). Sinds 2018 wordt er gesproken over de opheffing van dit verbod maar het is nog steeds niet wettelijk geregeld. In het IHP uit 2019 is voorgesorteerd op de voorgenomen wetswijziging betreffende de eigen bijdrage van de schoolbesturen. Gezien dit wetvoorstel nog geen doorgang heeft gekregen is een eigen bijdrage door de schoolbesturen niet (of in mindere mate) mogelijk. • De positieve effecten van één nieuw gebouw zijn benodigd voor de negatieve exploitatie van de gehele portefeuille van het schoolbestuur. Of er sprake is van een bijdrage vanuit de schoolbesturen wordt nader bepaald bij de totstandkoming van de haalbaarheidsstudies. Gemeenten en schoolbesturen zijn overeengekomen de kansen voor TCO op projectniveau nader te willen onderzoeken en vast te willen leggen. Mocht TCO in de haalbaarheidsstudies niet haalbaar blijken zullen gemeente en schoolbesturen zich gezamenlijk beraden over de eventuele consequenties ten aanzien van de mogelijkheid tot het realiseren van de gewenste kwaliteit. *Cf.
het vigerend IHP is de standaardkwaliteit bepaald op minimaal Bouwbesluit, BENG + Frisse Scholen Klasse B (ook bij renovatie is dit het streven). De gehanteerde kostenconfigurator is te vinden in bijlage II, hierbij zijn kwaliteitsuitgangspunten cf. het IHP gehanteerd.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 22 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
5.
Van IHP naar uitvoering
5.1.
Inleiding Na vaststelling van het IHP wordt de uitvoeringsplanning jaarlijks in het OOGO en het College van B&W gemonitord. Het monitoren/ programmeren is onderdeel van het tactisch niveau. Op dit niveau worden tevens afspraken gemaakt over het proces en de organisatie. De uitvoering van de projecten is onderdeel van het operationeel niveau. Voorafgaand aan ieder project worden de projectuitgangspunten vastgesteld op basis van een haalbaarheidsonderzoek.
5.2.
IHP
Tabel 5.1: logisch vervolg op het IHP
Logisch vervolg Het voorliggende IHP is opgesteld in samenspraak met de gemeente en de schoolbesturen. De voorgestelde programmering kent een strakke doorlooptijd en vormt een ambitieuze planning. Om deze planning te halen is er inspanning vereist van zowel de schoolbesturen als de gemeente. Hierbij dient extra rekening gehouden te worden met de programmering van de projecten. Vanuit exploitatieverlaging willen schoolbesturen de mogelijkheden verkennen om voor te sorteren op renovatie. Tot slot is de netwerkcongestie benoemd als belangrijk aandachtspunt, welke mede bepalend is voor de programmering. Programmering Het is wenselijk om toe te werken naar een uitvoeringsprogramma, dat jaarlijks wordt geactualiseerd in overleg met de schoolbesturen. Binnen dit uitvoeringsprogramma worden projecten in gezamenlijkheid opgestart middels haalbaarheidsonderzoeken en wordt fasegewijs het project nader uitgewerkt en vastgesteld. Belangrijke aspecten binnen het uitvoeringsprogramma is het efficiënte inzetten van de tijdelijke huisvesting, het tijdig opstarten van eventuele procedures (zoals het wijzigen van bestemmingsplannen of het aanvragen van diverse aansluitingen) en het onderzoeken van mogelijkheden om processen te versnellen (zoals een standaarden en onderleggers in projectdocumenten).
Het standaardiseren van processen en onderzoeken in het onderwijsvastgoed biedt kansen om consistentie, kwaliteit en efficiëntie te waarborgen. Een voorbeeld van standaardisatie is de ontwikkeling van een uniform technisch programma van eisen of format voor het haalbaarheidsonderzoek renovatie/ nieuwbouw. Door toe te werken naar bijv. gestandaardiseerd programma van eisen en andere onderleggers, kunnen verschillende scholen en onderwijsinstellingen profiteren van de opgedane kennis en ervaringen, wat de kwaliteit van het onderwijsvastgoed verhoogt. Bovendien bevordert het de efficiëntie door het vereenvoudigen van het plannings- en uitvoeringsproces, waardoor tijd en middelen worden bespaard. Door standaardisatie kunnen ook beste praktijken worden geïdentificeerd en gedeeld, waardoor de algehele prestaties van het onderwijsvastgoed worden verbeterd.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 23 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
Het implementeren van standaardisatie vereist betrokkenheid en samenwerking van verschillende belanghebbenden, waaronder schoolbesturen, architecten, aannemers en overheidsinstanties. Het is belangrijk om rekening te houden met de specifieke behoeften en omstandigheden van elke school of onderwijsinstelling bij het ontwikkelen en toepassen van standaardprocessen en -richtlijnen. Door een evenwicht te vinden tussen standaardisatie en flexibiliteit kunnen scholen optimaal profiteren van de voordelen van gestandaardiseerde processen in het beheer van hun vastgoed. Voorsorteren op renovatie: Door gefaseerd te renoveren kunnen de kosten gespreid worden, kunnen exploitatieverlagende maatregelen voortijdig toegepast worden en kan de school blijven functioneren zonder grote verstoringen van het onderwijsproces. Een gefaseerde renovatie brengt echter ook risico’s met zich mee die op voorhand goed in beeld gebracht dienen te worden. Het is van belang om toe te werken naar een integraal ontwerp van het eindplaatje van de renovatie (vernieuwbouw). Bij vernieuwbouw worden levensduurverlengende maatregelen getroffen, gelijk aan de levensduur van nieuwbouw. Het gefaseerd renoveren van een schoolgebouw vereist een zorgvuldige planning en uitvoering om zowel de duurzaamheid als de functionaliteit te verbeteren, zonder daarbij desinvesteringen te doen.
Het is immers niet wenselijk te investeren in de schil, welke nadien de ontwerpvrijheid van het eindplaatje (vernieuwbouw) beïnvloeden. Denk aan bouwfysische (isolatiewaarde) of installatietechnische beperkingen (capaciteit). De eerste stap is het uitvoeren van een grondige inspectie en analyse van het gebouw om de huidige staat, eventuele gebreken en verbeterpunten te identificeren. Vervolgens worden de prioriteiten vastgesteld, waarbij rekening wordt gehouden met zowel het integrale ontwerp (eindplaatje) de technische aspecten als de budgettaire beperkingen. Dit kan onder andere inhouden dat de isolatie wordt verbeterd, verlichting wordt geüpgraded naar energiezuinige opties, installatiesystemen worden gemoderniseerd etc.. Per project dient verkend te worden wat de mogelijkheden zijn en welke risico’s er spelen bij het betreffende project. Zonder een gedegen voortraject is het af te raden gefaseerd te renoveren. Netcongestie: Vooral de huidige problematiek omtrent netcongestie vraagt extra aandacht van de betrokken partijen. Netcongestie kan immers aanzienlijke risico's met zich meebrengen voor zowel de renovatie als de nieuwbouw van onderwijshuisvesting. De beperkte capaciteit van het elektriciteitsnetwerk kan leiden tot vertragingen in de uitvoering van bouwprojecten, wat resulteert in kostenoverschrijdingen en mogelijke negatieve gevolgen voor de onderwijskwaliteit.
Het identificeren en beheren van deze risico's vereist zorgvuldige planning, samenwerking met netbeheerders en het implementeren van passende maatregelen om de impact van netcongestie te minimaliseren. Per project dient vroegtijdig geïnventariseerd te worden wat de huidige situatie qua aansluiting is en op welke manier omgegaan dient te worden met de huidige wachttijden op grote(re) aansluitingen.
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Pagina 24 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
BIJLAGE I: Capaciteitsanalyse per school Jongleren
Jacobaschool
Bouwjaar
55 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
2018 235 1.374 0 0 -8
De Ark
2023 225 10 1.374 0 0 42 Bouwjaar
67 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
Kindcentrum Molenwerf 67 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
2018 166 1.330 0 0 295
2023 212 9 1.330 0 0 64 Bouwjaar
2018 104 1.410 0 50 637
2023 125 7 1.410 0 50 531
1929
2033 207 10 1.374 0 150 -17 1976
2033 217 9 1330 0 150 -112
1930 2033 218 7 1.410 0 150 -37
Evenaar
De Evenaar 66,5 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
Bouwjaar
2018 194 1.062 0 65 -179
2023 197 8 1.192 0 65 -64
1974
2033 236 8 1192 0 150 -345
Pagina 25 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
TWijs
Prinses Beatrixschool 56 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo)* Tekort / overschot
Bouwjaar
2018 291 1.549 0 152 -115
2023 263 11 1.549 0 152 26
1959 2033 271 11 1.549 0 152 -14
* Aangrenzend aan het gebouw zit ca. 152m2 bvo aan k inderopvang, dit in eigendom van de organisatie zelf.
Nicolaas Beetsschool 52,5 61 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
Bouwjaar
1978
2018
2023
2033*
366
384 14 1.488 370 0 -274
409 16 2.257 0 353 0
1.488 240 0 -313
* De huidige prognose ligt hoger, echter is het een bewuste k euze om niet meer dan ca. 400 leerlingen toe te laten.
Bosch en Hovenschool 61 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
Bouwjaar
2018 232 1.537 0 164 6
2023 242 10 1.537 0 164 -44
1924
2033 215 10 1.537 0 164 92
Icarus
Icarus
Bouwjaar
67 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
2018 235 1.388 0 149 -143
2023 236 9 1.388 0 149 -148
1978
2033 224 9 1.388 0 150 -89
Pagina 26 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
STOPOZ
Voorwegschool 54 62,5 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
Bouwjaar
2018
2023
2033
266
245 16 1.293 492 101 252
255 16 1.293 0 150 -340
1.293 492 101 146
Crayenester
Bouwjaar
60 76 Leerlingen Aantal lokalen Permanente Capaciteit Tijdelijke huisvesting Overige Partners (m2's bvo) Tekort / overschot
1634106-0036.1.1, d.d. 22 april 2024
1881
1937
2018
2023
2033
401
421 16 1.954 225 0 -139
405 16 1.954 0 150 -433
1.954 0 0 -263
Pagina 27 van 28
●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●●
www.hevo.nl
BIJLAGE II: Kostenconfigurator 2024 NIEUWBOUW KOSTENCONFIGURATOR PRIMAIR ONDERWIJS Kosten in stichtingskosten incl. BTW / m² BVO Prijspeil 1 januari 2024, regio 's-Hertogenbosch Projectnaam: IHP Heemstede UITGANGSPUNTEN Aantal leerlingen: Aantal leerlingen indien SBO: Uitgangspunt bouwlagen: Norm brutovloeroppervlak (BVO) [m²]:
100 62
Marktwerking en/of regiotoeslag (t.o.v. regio 's-Hertogenbosch) 1 TOTAALKOSTEN: Let op: dit is prijspeil 1 januari en zonder reserveringen voor prijsstijgingen € 2.600
€ 2.800
400
€ 3.200
€ 2.718 € 2.677
€ 3.400 € 315
€ 2.992
200
300
€ 3.000 € 3.144
€ 303 € 310
€ 305
€ 267
€ 240 € 238
€ 114 € 111
€ 49€ 15
400 267
2 1.709
2 2.212
€ € € € € € €
3.144 315 279 115 73 16 3.942
€ € € € € € €
2.992 303 267 108 69 15 3.754
€ € € € € € €
2.718 310 240 114 51 16 3.449
€ € € € € € €
2.677 305 238 111 49 15 3.395
5%
€ €
197 4.139
€ €
188 3.942
€ €
172 3.621
€ €
170 3.565
€ 3.600
€ 3.800
€ 279
€ 115
€ 108
€ 51€ 16
300 199
1 1.206
<-- invoervelden
RESUMÉ Kosten vaste kosten, basis Kosten vaste kosten, overig Kosten Frisse Scholen Kosten exploitatiegericht bouwen Kosten duurzaam bouwen Kosten verhogen kwaliteitsniveau Subtotaal:
100
200 130 1 703
€ 69 € 15
€ 4.000 € 73 € 16
€ 4.200
€ 4.400
€ 197
€ 188
€ 172
€ 170
INVULVELDEN (in grijs) Vaste kosten, basis Kosten onderwijsgebouw conform wettelijk minimum2 Marsh eisen Aanvullende kosten ENG school (BENG-2 = 0) 3 Kwaliteitskader Huisvesting4 van toepassing (excl. additionele zaken) Kosten vaste kosten, basis Vaste kosten, overig Herindeelbaar gebouw (beperking dragende binnenwanden) Werkplekken in verkeersruimtes Toeslag ambitieniveau voor esthetische kwaliteit: 0 = sober, 1 = laag, 2 = midden, 3 = hoog …5 Kosten vaste kosten, overig
100
200
300
400
j
€ €
3.112 32
€ €
2.960 32
€ €
2.686 32
€ €
2.645 32
n
€
-
€
-
€
-
€
-
n
€ €
3.144
€ €
2.992
€ €
2.718
€ €
2.677
100
2
200
300
400
€ €
123 47
€ €
123 45
€ €
123 46
€ €
123 45
€
145
€
135
€
141
€
137
315
p.m. €
303
p.m. €
310
p.m. €
305
143 30 59 22 10 15 279
€ € € € € € € €
140 28 58 20 10 11 267
€ € € € € € € €
113 27 59 21 10 10 240
€ € € € € € € €
47 27 41 115
€ € € €
42 27 39 108
€ € € €
45 29 40 114
€ € € €
54 19
€ € € €
52 17
33 18
-
€ € € €
-
€ € € €
-
€
-
€
-
€
-
p.m. €
Ga verder met onderstaande invulvelden voor het toevoegen van aanvullende wensen/eisen Programma van Eisen Frisse Scholen6
A/B/C
100 € € € € € € € €
200
Standaard Kwaliteitsadvies Frisse Scholen HEVO7 van toepassing (incl. ENG) Energie Lucht Temperatuur Licht Geluid Kwaliteitsborging Kosten Frisse Scholen
n B B C C C C
Exploitatiegericht bouwen Toepassing aluminium kozijnen (i.p.v. hout) Onderhoudsarme vloerafwerking (vinyl i.p.v. marmoleum) Onderhoudsarme wandafwerking (scanbehang met coating i.p.v. spuitwerk) Kosten exploitatiegericht bouwen
j/n j j j
Duurzaam bouwen Verhogen isolatiewaardes gebouw (vervalt bij ENG) Triple beglazing (i.p.v. HR++ glas) Groen gevel Groen dak Toeslag circulair bouwen: 0 = n.v.t., 1 = laag (o.a. groen beton), 2 = midden (o.a. deels hout), 3 = hoog (o.a. volledig hout) Kosten duurzaam bouwen
j/n j j n n
€ € € €
-
0
€
-
Verhogen kwaliteitsniveau Vergroten zichtlijnen binnen (meer transparantie binnenwanden/-openingen, van 12% naar 18%) Verplaatsbare paneelwanden (50 m² in totaal) Elektrisch (centraal) bedienbare zonwering (vervalt bij ENG) Kosten verhogen kwaliteitsniveau