Bijlage 1 Beleidsplan.pdf
Tekst van het document
BELEIDSPLAN
RENOVATIE OPENBARE VERLICHTING GEMEENTE HEEMSTEDE 2023 - 2027
Project Beleidsplan Openbare Verlichting
Opdrachtgever Gemeente Heemstede
Projectbegeleiders M. Hin, Beleidsmedewerker / Projectleider, Ruimtelijk Beheer, Team Infra en Projecten Gemeente Heemstede M. Funcken, Projectleider, Ruimtelijk Beheer, Team Infra en Projecten Gemeente Heemstede
Opgesteld door K. Morsink Projectleider / Adviseur, Montad BV
Status Concept
Versie Juli MF
Datum 15-05-2023
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
2 van 62
Samenvatting Dit is het nieuwe beleidsplan openbare verlichting voor de gemeente Heemstede voor de periode 2023-2027. Het bouwt verder op het eerdere beleidsplan 2018-2022 en geeft invulling aan de duurzaamheidsdoelstellingen van de gemeente. Het plan ziet toe dat nieuwe oplossingen en technologieën worden meegenomen in het proces van verLEDding van de openbare verlichting. Dankzij extra inspanningen in de vorige beleidsperiode bestaat het huidige led-armaturenbestand uit meer dan 2800 stuks. Dat komt overeen met 58% van het totale areaal van lichtmasten en armaturen. Deze vervangingen hebben geleid tot een energiebesparing van 31,1% in 2020 ten opzichte van het basisjaar 2013. Inmiddels is 66,6% van de openbare verlichting energiezuinig. Daarmee is het bestand van lichtarmaturen jonger geworden en zal nu meer aandacht besteed worden aan het vervangen van fluorescentielampen (kwikhoudende lampen). Gelijktijdig worden de grootverbruikers (Lampen met >59 Wh verbruik) vervangen door deze versneld uit te faseren. Nieuwe ontwikkelingen worden bestudeerd, getoetst en geëvalueerd en waar mogelijk getest. Het nieuwe beleidsplan 2023-2027 volgt de doelstellingen van het SER Energieakkoord. Aandacht voor lichthinder en lichtvervuiling blijven ook in toekomst belangrijk voor Heemstede.
Licht op maat wordt gehanteerd om lichthinder voor flora, fauna en inwoners te verminderen en lichtvervuiling zoveel mogelijk te voorkomen. De nieuwe generatie armaturen voorkomt verblinding beter dan de oude generaties. Daarmee volgen deze armaturen de nieuwe richtlijnen die zijn opgesteld om een beter evenwicht te creëren tussen wat mensen willen en wat de natuur nodig heeft. Heemstede heeft in de afgelopen beleidsperiode het beheer van het netwerk van de verlichting overgedragen aan Stedin. Deze overdracht heeft als voordeel dat het netwerk nu professioneel beheerd en onderhouden wordt. Deze professionalisering draagt bij aan de zekerheid en efficiëntie ervan. Hierdoor kan de gemeente zich richten op invulling van duurzaamheidsdoelstellingen, het verbeteren van de leefbaarheid en het waarborgen van de veiligheid in Heemstede. Hoewel de implementatie van laadlantaarns op dit moment niet mogelijk is door het ontbreken van een goedgekeurde laadlantaarn, wordt er meegedacht over mogelijkheden om dit in de toekomst te realiseren door middel van pilotprojecten. Binnen het huidige beleid wordt erkend dat laadlantaarns het potentieel hebben om het straatmeubilair te verminderen, de acceptatie van laadfuncties in de straat te vergemakkelijken en het laadnetwerk in de gemeente uit te breiden.
Hierdoor kan Heemstede verdere stappen zetten in het bevorderen van duurzaamheid en het stimuleren van elektrisch vervoer.
Beleidsregels De beleidsregels van de gemeente Heemstede voor openbare verlichting integraal onderdeel van dit beleidsplan omvatten in het kort het volgende:
•
Verlichtingssterkte en gelijkmatigheid: voldoen aan NPR13201:2017; klasse B als streefwaarde voor verticale verlichting in nieuwe situaties. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
3 van 62
• • • • • • • •
Sociale veiligheid: voldoende strooilicht; NPR13201-2017 verticale verlichting waar sociale controle mogelijk; achterpaden niet verlicht. Energiebesparing: ledverlichting; statisch dimmen; energiezuinige technieken; alternatieve geleiding buiten bebouwde kom; energielabel D/C; SER-Energieakkoord 2013. Lichthinder: max. lichtsterkte armaturen voorgelegd; NSVV-richtlijn; klachten individueel behandeld. Lichtvervuiling en duisternis: "Verlichten waar nodig, minder/uit als kan"; beperken lichtpunten in natuurzones; alternatieve geleiding; minder verlichting bij nieuwe projecten. Materiaalkeuze: inkoop volgens milieucriteriadocument; warm wit licht bij vervanging. Verlichting derden: geen reclame op lichtmasten; lichtreclame in abri's toegestaan; gemeente-advies bij niet-openbare terreinen. Omgevingscommunicatie: betrekken van belanghebbenden bij veranderingen; overleg bij omvangrijke projecten; klachten individueel behandeld. Beheer en onderhoud: efficiënt onderhoud om kapitaalvernietiging te voorkomen.
Er zijn beleidsregels opgesteld voor reguliere en hoogwaardige verlichting passend bij het straatbeeld van de gebieden, ingevuld meet een, Visie reguliere verlichting:
• • • • • • • •
Verkeers- en sociale veiligheid zijn belangrijk, met functionele verlichting en een goede verdeling. Uitgangspunt: lichtkleur 3.000 Kelvin. Bij nieuw te plaatsen verlichtingspunten bepaalt het Groenteam de afstand tot boomkruinen. Vervanging gebeurt in goed overleg. Verlichting in groene zones of parken alleen als het de objectieve veiligheid vergroot. Verlichting in parken en voetpaden alleen bij doorgaande routes en sociale controle. Dimbare verlichting op parkeerterreinen, uitschakelen bij weinig gebruik. Extra aandacht voor lichtniveau in woongebieden met 'oudere' bewoners. Verlichting wordt 's nachts gedimd.
Aanvullende visie voor hoogwaardige verlichting:
• • •
Aandacht voor sfeer en beleving in gebieden met hogere beeldkwaliteit. Lichtkleur belangrijk, met goede kleurherkenning en speelse beleving. Geen commerciële uitingen aan lichtmasten. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
4 van 62
• • •
Toegestaan om objecten/gebouwen aan te lichten (met toestemming van de gemeente). Energiezuinige verlichting voor aanlichten objecten/gebouwen, uitschakelen gedurende de nacht tegen lichtvervuiling. Materiaalgebruik en onderhoud van lichtobjecten passend bij karakter van gebieden.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
5 van 62
Inhoudsopgave Samenvatting 1
Inleiding ............................................................................................................................. 9
1.1
Aanleiding........................................................................................................................ 10
1.2
Doelstelling ...................................................................................................................... 10
2
Waar moeten we rekening mee houden? ....................................................................... 12
2.1
Landelijke beleidskaders ................................................................................................. 12
4
2.1.1 Aansprakelijkheid ............................................................................................................ 12 2.1.2 Richtlijnen openbare verlichting ...................................................................................... 12 2.1.3 Lichthinder en lichtvervuiling ........................................................................................... 13 2.1.4 Doelen Openbare Verlichting .......................................................................................... 15 2.1.5 Werkgeversverantwoordelijkheid .................................................................................... 17 2.1.6 Wet natuurbescherming .................................................................................................. 18 2.1.7 Politiekeurmerk Veilig wonen (PKVW) ............................................................................ 19 2.1.8 SER Energieakkoord....................................................................................................... 20 2.1.9 Nederland Circulair in 2050 ............................................................................................ 21 2.1.10 Milieucriteria voor Maatschappelijk verantwoord inkopen: ............................................. 21 2.2
Gemeentelijke beleidskaders .......................................................................................... 21
2.2.1 Verkeersvisie ................................................................................................................... 21 2.2.2 Collegebesluit Lantaarnpaal als Laadpaal ...................................................................... 21 2.2.3 Nota Duurzaam Heemstede ........................................................................................... 22 Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
6 van 62
3
Openbare Verlichting areaal Heemstede ........................................................................ 23
3.1
Leeftijdsopbouw masten en armaturen ........................................................................... 24
3.1.1 Armaturen status 2023 .................................................................................................... 25 3.1.2 Lichtmasten status 2023 ................................................................................................. 26 3.2
Areaalopbouw naar type ................................................................................................. 26
4
Algemene uitgangspunten voor de openbare verlichting ............................................... 29
4.1.1 Onderhoud en herstel ................................................................................................... 29 4.1.2 Techniek ......................................................................................................................... 30 4.1.3 Slimme Verlichting ........................................................................................................ 31 4.1.4 Connectiviteit................................................................................................................. 31 4.1.5 Laadlantaarn .................................................................................................................. 32 4.2
Beleidsregels Heemstede ............................................................................................ 32
4.2.1 Generieke Beleidsregels .............................................................................................. 32 Beeldbepalende verlichting: regulier en bijzonder.............................................................. 37 5
Uitgangspunten ............................................................................................................. 39
5.1.1 Uitvoering van de drie uitgangspunten ........................................................................... 41 6
Conclusies en Aanbevelingen ......................................................................................... 44
6.1
Nieuw beleid .................................................................................................................... 44
Bijlage 1
Richtlijn Lichthinder: Grenswaarden voor de maximale lichtsterkte van armaturen47
Bijlage 2
MVI Overzicht van eisen en gunningscriteria .......................................................... 48
Bijlage 3
Overzichtskaarten .................................................................................................... 51 Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
7 van 62
Bijlage 4
Beeldkwaliteit basis / hoogwaardig ......................................................................... 54
Bijlage 5
Uitgangspunten berekeningen............................................................................ 60
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
8 van 62
1
Inleiding De gemeente Heemstede valt onder “stedelijk gebied”. Naast de kern Heemstede, vallen er binnen de gemeentegrenzen geen andere kernen. Heemstede is een groene gemeente; meer dan twee vijfde van haar grondgebied wordt bedekt door bomen en laag groen. Daarnaast vallen binnen de gemeente een aantal NNN (Natuurnetwerk Nederland) gebieden waarvan het Groenendaalse Bos in eigendom van de gemeente is. De combinatie van doorlopende ontwikkelingen en de bestaande wensen en eisen rond de kern en de verschillende natuurzones, maakt Heemstede een gemeente waarbij tevens “licht op maat” belangrijk is en blijft. De openbare verlichting dient hierbij een rol te spelen op het gebied van duurzaamheid. De gemeente draagt de verantwoordelijkheid voor een goed verlichte buitenruimte tijdens de donkere uren. De openbare verlichting dient hierbij een bijdrage te leveren aan de sociale- en verkeersveiligheid. Daarbij is de betrouwbaarheid van de openbare verlichting van groot belang. Vaak wordt de openbare verlichting als “vanzelfsprekend” ervaren door burgers en trekt deze pas de aandacht zodra het niet juist functioneert. De gemeente richt zich op een openbare verlichtingsinstallatie met een maximale beschikbaarheid, waarbij de uitval of storingen tot een minimum wordt beperkt.
Steeds vaker kan de openbare verlichting als kapstok voor andere applicaties ingezet worden, die niet direct een relatie hebben met verlichting. Bijvoorbeeld fijnstofmeters, CO2-meters en andere randapparatuur. Door middel van het koppelen van sensoren, en communicatie middelen, kunnen lichtmasten bij het monitoren en beheren van allerlei aspecten van de stedelijke omgeving ingezet worden. Wanneer er in de toekomst de behoefte ontstaat tot het meten van bewegingen van verkeer, mensen of bepaalde stoffen kunnen armaturen op een aantal strategische punten slim gemaakt worden om aan die informatiebehoefte invulling te geven. Met de introductie van 5G is vastgesteld dat gemeentes de bevestiging van antennes aan lichtobjecten moeten toestaan. Het mogelijk maken om antennes voor het 5G netwerk te plaatsen op een lichtmast staat los van de verlichtingsfunctie. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
9 van 62
Dit beleidsplan beoogt de openbare verlichting in te richten op een toekomstbestendige en duurzame manier, waarin rekening gehouden wordt met hedendaagse- en toekomstige technieken in de openbare ruimte. Bij het opstellen van dit beleidsplan is eveneens rekening gehouden met de landelijke, regionale en gemeentelijke beleidskaders. In de landelijke beleidskaders wordt de verantwoordelijkheid van de gemeente beschreven als in de wet is bepaald. Naast de wettelijke kaders, zijn er diverse richtlijnen meegenomen in het opstellen van dit beleidsplan. Extra aandacht behoeft de uitfasering van conventionele lampen binnen Europa, die gepland staat gedurende deze beleidsperiode. De productie van fluorescentielampen (kwikhoudende lampen) is in februari 2023 beëindigd. Daarmee zijn lampen van deze types niet meer verkrijgbaar. Dit is belangrijk voor de komende vervangingsplannen. 1.1
Aanleiding De aanleiding voor het opstellen van dit beleidsplan is het verlopen van het vorige beleidsplan, periode 2018-2022. In het afgelopen beleids- en beheerplan zijn enkele uitgangspunten geformuleerd, waaronder hoe om te gaan met duurzame doelstellingen, onderhoudsintervallen en financiële consequenties. Het uitgangspunt: “Verlichten daar waar het moet, minder of uit als het kan”. Daarnaast is er besloten bij vervanging altijd LED verlichting toe te passen, waarbij als uitgangspunt een statisch dimprofiel voor de nachtelijke uren gehanteerd wordt. Gezien de snelle ontwikkelingen van de laatste jaren, is dit vorige beleidsplan inmiddels gedateerd. De gemeente ziet dit als het juiste moment om de vernieuwde beleidskaders op te stellen. Voorliggend beleidsplan kent een planperiode van vijf jaar (2023 t/m 2027), waarbij de financiële doorrekening een inzicht voor de komende tien jaar (2023 t/m 2032) geeft.
1.2
Doelstelling De gemeente Heemstede heeft als doel haar openbare verlichting dusdanig efficiënt in te richten, dat het bijdraagt aan de sociale- en verkeersveiligheid, zonder dat dit ten koste gaat van de beleving en het gebruik in de donkere uren. Aandacht voor het verlichten op maat, het behouden van veiligheid en betrouwbaarheid van de installaties is hierbij van belang. Daarnaast geldt voor een kerngebied gedefinieerd in het welstandsplan om met de openbare verlichting een bepaalde kwaliteit uit te stralen binnen de gemeente. Het doel van dit beleidsplan is om (d.m.v. kaders) een handreiking te bieden hoe om te gaan met de openbare verlichting in verschillende situaties. zoals: • Toelichten op welke wijze de gemeente vorm geeft aan het beheer en onderhoud van de openbare verlichtingsobjecten en het efficiënter en sneller oplossen van storingen; • Inzetten op het verminderen van energieverbruik energie- en materiaalbesparingen. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
10 van 62
• • • • •
Uitfasering van conventionele lampen; Inzicht geven in financiële en tactische keuzes in relatie tot het energieakkoord, Handvatten geven waar wel of juist geen verlichting geplaatst dient te worden, Inzichtelijk maken of het huidige areaal kan worden onderhouden met het jaarlijkse budget; Inzicht geven in het meerjarig vervangingsplan.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
11 van 62
2
Waar moeten we rekening mee houden? Openbare verlichting heeft veel raakvlakken met overige beheerdisciplines van de openbare ruimte. Er is een sterke samenhang met de infrastructuur (wegen) en het openbaar groen, maar bijvoorbeeld ook met duurzaamheid en (sociale) veiligheid. Naast lokaal beleid, zorgen ook regionaal en landelijk beleid voor kaders.
2.1
Landelijke beleidskaders 2.1.1
Aansprakelijkheid
De gemeente heeft de verantwoordelijkheid voor de openbare ruimten die in eigendom of beheer zijn van Heemstede. Op basis van het Burgerlijk Wetboek kan onze gemeente aansprakelijk worden gesteld voor schade die wordt opgelopen door het niet naar behoren functioneren van een opstal binnen deze openbare ruimte. Openbare verlichting valt daarbij onder opstal. Zodra een opstal niet voldoet aan de eisen die redelijkerwijs aan de gegeven omstandigheden mogen worden gesteld, kan worden teruggegrepen op art. 6:162 BW; schuldaansprakelijkheid en art. 6:174 risicoaansprakelijkheid. Onder dit recht is de schuldverantwoordelijkheid omgezet in een risicoaansprakelijkheid. Dat wil zeggen dat bijvoorbeeld een weggebruiker bij een incident slechts de gevaarlijke toestand van de weg (uitrusting) en het daardoor intreden van het gevaar hoeft aan te tonen. Daarmee wordt een wegbeheerder direct aansprakelijk. Wettelijk is niet vastgelegd aan welke kwaliteit de openbare verlichting moet voldoen, maar justitie hanteert op dit moment als enig houvast de; “Aanbevelingen voor Openbare Verlichting”, uitgegeven door de NSVV (Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde). Een wegbeheerder is vrij om af te wijken van de aanbevelingen, mits dit is onderbouwd en beleidsmatig is vastgelegd. 2.1.2
Richtlijnen openbare verlichting
De NSVV heeft, in combinatie met de NEN, in januari 2017 de Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR-2017) gepubliceerd. De NPR beschrijft welke verlichtingskwaliteit op locaties en onder bepaalde omstandigheden benodigd is en hoe dit wordt bereikt.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
12 van 62
De Gemeente Heemstede hanteert de NPR13201-2017 als uitgangspunt. In nieuwe situaties (uitbreiding / vervanging) dient hieraan te worden voldaan. In bestaande situaties is de NPR13201-2017 een streefwaarde, maar hier kan van afgeweken worden. Dit vanuit economische overweging en omdat de bewoners tevreden zijn over de verlichting. Op het gebied van verticale verlichtingssterkte streeft de gemeente naar klasse B (0,5 lux minimaal) voor nieuwe situaties (uitbreiding / vervanging). In bestaande situaties is de streefwaarde klasse A (0,3 lux minimaal). 2.1.3
Lichthinder en lichtvervuiling
In 2014 heeft de NSVV de Richtlijn Lichthinder gepubliceerd. Hierin zijn eerdere richtlijnen over lichthinder samengevoegd, geactualiseerd en aangevuld. Met deze richtlijn wordt beoogd een stap te zetten richting evenwicht tussen natuur, mens en techniek. In essentie benoemt de richtlijn drie criteria waaraan lichthinder en lichtvervuiling kan worden getoetst: 1. ULR (Upward Light Ratio) beschrijft de relatieve opwaartse lichtstroom van een armatuur 2. Verlichtingssterkte (in lux) op een relevant geveldeel bepaalt de intrede van openbare verlichting bij omwonenden. Als een lichtinstallatie voldoet aan de vastgelegde grenswaarden kunnen er nog steeds klachten komen. 3. Lichtsterkte (in candela) beschrijft de lichtemissie van armaturen in de richting van omwonenden. Dergelijke lichthinder ontstaat door direct zicht op een lichtbron en kan o.a. voorkomen worden door het toepassen van correcte afschermingen. Voor nieuwe- en bestaande installaties die voorzien worden van een groter aantal en/of nieuwe types armaturen, zijn sinds 1 november 2021 de nieuwe grenswaarden voor de lichtemissie van armaturen van toepassing. Lichthinder wordt niet alleen veroorzaakt door de openbare verlichting. Zoals te zien in Figuur 2-1 zijn er tal van andere lichtbronnen die invloed hebben op het licht in de openbare ruimte.
Bij vervanging van bestaande verlichtingsinstallaties is het van belang rekening te houden met lichthinder. Voornamelijk maar niet uitsluitend rond sportvelden kan de vervanging door led op hoge masten resulteren in lichthinder. De gemeente heeft sportveldverlichting in eigen beheer, hierbij dient lichthinder dan ook zoveel mogelijk te worden voorkomen. In Tabel 2 1 zijn de grenswaarden vastgelegd voor de maximaal toegestane verlichtingssterkte op de relevante geveldelen, ter voorkoming van lichthinder voor omwonenden.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
13 van 62
Figuur 2-1: Verschillende toepassingsgebieden waardoor lichthinder kan optreden.
Tabel 2-1: Grenswaarden voor de maximale verlichtingssterkte ter voorkoming van lichthinder van omwonenden
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
14 van 62
In Bijlage 1 zijn de aangescherpte grenswaarden vastgelegd voor de maximaal toegestane lichtsterkte van armaturen ter voorkoming van lichthinder voor omwonenden. Hierbij wordt de lichtsterkte bepaald van een waarnemer op afstand van het armatuur met een schijnbare oppervlakte. De Gemeente Heemstede conformeert zich deels aan de richtlijn lichthinder. Heemstede hanteert de waarden toegekend aan Natuurgebied (E1) voor natuurgebieden; Landelijk gebied (E2) voor buitengebieden, met uitzondering van conflictzones (deze punten ter attentie verlichten); Stedelijk gebied (E3) en Stadcentrum/Industriegebied (E4) voor de overige gebieden. Klachten over lichthinder worden individueel behandeld. 2.1.4
Doelen Openbare Verlichting
Bij het implementeren van de Nederlandse Praktijk Richtlijn voor openbare verlichting (NPR13201-2017) binnen de gemeente en de uitvoering van beleid is het van belang dat een goed onderbouwde keuze wordt gemaakt voor wat betreft het wel of niet verlichten en de wijze waarop verlicht wordt. Deze integrale afweging maakt Heemstede op basis van de volgende functies (hoewel duurzaamheid niet direct een functie is, wordt hij toch meegenomen in deze functieopsomming):
Figuur 2-2: Schematische weergave doelen openbare verlichting
Verkeersveiligheid Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
15 van 62
Onder verkeersveiligheid wordt een veilige en vlotte afwikkeling van het verkeer verstaan. Uiteenlopende onderdelen hebben in meer of mindere mate invloed op de verkeersveiligheid. Naast omgevingsfactoren, is ook de mate van zicht, zowel bij daglicht, bij kunstlicht als in het donker van belang voor de verkeersveiligheid. Toch is het niet altijd mogelijk de verkeersveiligheid te garanderen. Bij volledige afwezigheid van openbare verlichting in het donker kan de weggebruiker nauwelijks verder kijken dan het bereik van de koplampen. Om ook in het donker te kunnen anticiperen op het overige wegverkeer, het tijdig waarnemen van eventuele obstakels en het duidelijk waarnemen van het verloop van de weg, kan o.a. openbare verlichting helpen bij het vergroten van de verkeersveiligheid. Hierbij dient wel opgemerkt te worden dat het vergroten van de zichtbaarheid er ook toe kan leiden dat verkeersdeelnemers meer risico gaan nemen. Sociale veiligheid Openbare verlichting heeft invloed op het veiligheidsgevoel van gebruikers van de openbare ruimte. Een slecht verlichte omgeving, waarin weinig overzicht is, wordt als onveilig ervaren. Het tegenovergestelde is ook waar als de omgeving goed is verlicht. Een goed verlichte omgeving maakt iets of iemand herkenbaar en stelt een gebruiker in staat hier tijdig op te reageren.
Openbare verlichting kan dus ook sociale veiligheid bieden daar waar sociale controle verwacht wordt. Een fietspad door landelijk gebied dat is omgeven door groen kan overdag als mooi en veilig worden ervaren, maar wordt in het donker als eng en onveilig ervaren. Door dat fietspad te verlichten zal het door velen als veiliger worden ervaren. Ruimtelijke inrichting en leefbaarheid Het passend gebruik van openbare verlichting versterkt het karakter van de openbare ruimte. Het plaatsen van klassieke lantaarns draagt bij aan de historische uitstraling van de omgeving. Het uitlichten van karakteristieke of monumentale gebouwen verbetert de beleving van de openbare ruimte in het donker. Verlichting stimuleert hierbij het gebruik van de voorzieningen gedurende de donkere uren. De kleur van het licht speelt hierbij een grote rol. Zo levert verlichting met een warme (geel/witte) uitstraling een gezelligere ruimte op dan verlichting met een koude (blauw/witte) uitstraling. Daarentegen wordt helder wit licht vaak als veilig en prettig ervaren. Een goed lichtontwerp neemt zowel het comfort van de gebruikers van de openbare ruimte als van de omwonenden in overweging. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
16 van 62
Duurzaamheid Openbare verlichting is een belangrijke factor in het totale energieverbruik van gemeenten. Het verduurzamen van de openbare verlichting binnen de gemeente leidt tot een grote stap in de verduurzaming van de gehele gemeente. Gemiddeld gaat circa 50% van het energieverbruik van een gemeente naar de openbare verlichting. Door te investeren in energiezuinige alternatieven zijn besparingen tot wel 40% op het energieverbruik van de openbare verlichting realiseerbaar. Hiermee wordt de CO2-uitstoot terug gedrongen. Door het efficiënt en juist omgaan met de verlichting en lichtbundels, wordt voorkomen dat er licht wordt uitgestraald in richtingen waar dit ongewenst is. Bij het efficiënt omgaan met verlichting moet worden gedacht aan: verwijderen van overbodige verlichting, bestaande verlichting vervangen door LED, nieuwe verlichting toepassen in LED, statisch dimmen (dimschema), dynamisch dimmen (via sensoren en communicatietechnologieën) en efficiënt verlichten door gebruik van passende lensoptieken, lichtpunthoogtes en mastafstanden. Daarnaast dient er duurzaam te worden omgegaan met het materiaalgebruik in de openbare verlichting. Momenteel worden masten en armaturen vaak vervangen bij het behalen van de economische levensduur. Bij masten ligt deze levensduur gemiddeld op 40 jaar en dat van armaturen op 20 jaar.
Technisch gezien zijn deze masten en armaturen niet altijd aan het einde van hun levensduur, wat betekent dat het materiaal technisch nog langer meekan. Voor het bepalen van de werkelijke (technische) levensduur, is het voor masten bijvoorbeeld mogelijk stabiliteitsmetingen uit te laten voeren. Bij armaturen is er een visuele inspectie mogelijk, maar is de te verlengen levensduur lastiger vast te stellen. Het beleid voor de openbare verlichting kan bijdragen aan het verlagen van de milieudruk, het energieverbruik en het voorkomen van natuurschade door: • • • •
Voorkomen lichthinder en lichtvervuiling; Verlichtingssterkte aanpassen (zowel in het horizontale als verticale vlak); Duisternis toestaan; Effectief gebruikmaken van materialen. 2.1.5
Werkgeversverantwoordelijkheid
Openbare verlichting is een elektrotechnische installatie, daarmee zijn de NEN-1010 als de NEN-3140 relevant. Waar de eerstgenoemde de veiligheid van de laagspanningsinstallatie beschrijft, geeft de laatstgenoemde aan hoe je hier bedrijfsmatig mee om moet gaan. Dé norm voor elektrotechnische laagspanningsinstallaties in woningen en infrastructuur is de NEN-1010 ‘Veiligheidsbepalingen voor laagspanningsinstallaties’ heeft betrekking op het veilig aanleggen van nieuwe installaties, maar ook op aanpassingen en bestaande installaties. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
17 van 62
De NEN-3140 ‘Bedrijfsvoering van elektrische installaties – Laagspanning’ is van toepassing op de bedrijfsvoering van elektrotechnische laagspanningsinstallaties in woningen, gebouwen en infrastructuur en beschrijft het veilig werken aan en met deze installaties. Het wordt juridisch gezien als de sterkste methode om aantoonbaar te voldoen aan de eisen in het Arbobesluit met betrekking tot veilig werken aan en met de genoemde installaties. Het OVL-net is momenteel grotendeels in beheer bij Stedin die ook het net voedt vanuit haar voedingskasten. Stedin voert naast beheer ook de regie over de veiligheid en de installatieverantwoordelijkheid voor het elektriciteitsnet tot en met het aansluitpunt. De gemeente Heemstede is verantwoordelijk voor het beheer en de veiligheid van de elektrische installaties, dat in beheer en eigendom van de gemeente is (na de aansluiting in de mast). Een klein deel van het huidige elektriciteitsnet valt hierbij ook onder het beheer van de gemeente. Sinds de invoering van de NEN-3140 in 1998 moet iedere gemeente een Installatieverantwoordelijke hebben (een persoon met een elektrotechnische achtergrond). Een Installatieverantwoordelijke (IV-er) is de persoon die de directe verantwoordelijkheid draagt voor de veilige bedrijfsvoering van de elektrische installatie en/of de elektrische arbeidsmiddelen.
Deze installatieverantwoordelijkheid mag bij een externe partij weggelegd worden. Indien de gemeente niemand voor deze taak aanwijst, dan is de gemeentesecretaris verantwoordelijk voor de bovengrondse installatie. Per juli 2019 is de NEN-3140+A3:2019 van kracht. In deze uitgave is een wijziging opgenomen over de termijnen van visuele inspectie. Nu wordt gesteld dat de installatieverantwoordelijke bepaalt en vastlegt hoe vaak een visuele controle moet worden uitgevoerd. Als er niets is vastgelegd, dan blijft visuele inspectie jaarlijks noodzakelijk. 2.1.6
Wet natuurbescherming
Sinds 1 januari 2017 is de ‘Wet Natuurbescherming’ van kracht. Deze wet voorziet in de bescherming van planten- en diersoorten en kan daarmee uiteenlopende gevolgen hebben voor de gemeente Uit wetenschappelijk onderzoek komen sterke bewijzen naar voren dat de openbare verlichting in het buitengebied en natuurgebieden schadelijke gevolgen heeft op flora en fauna populaties (o.a. Molenaar, 2003). Kunstmatige verlichting kan nadelige gevolgen hebben op de voortplanting, oriëntatie, het biologische ritme, seizoenmigratie, versnippering van leefgebieden en foerageergebieden ongeschikt maken voor diersoorten. Toetsing van openbare verlichting hierop is dan ook noodzakelijk binnen de omschreven richtlijngebieden.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
18 van 62
Vanuit de ecologie is verlichting in het buitengebied en in natuurgebieden niet wenselijk. Verlichting in ‘groenzones’ binnen de bebouwde kom zoveel mogelijk te worden beperkt. Een goed lichtontwerp en het bewust wel of niet verlichten is doorslaggevend vanuit het oogpunt van verkeers- en sociale veiligheid. Het goed afstemmen van de verlichting op het gebruik en het afschermen richting de natuur kan een belangrijke bijdrage leveren aan natuurbescherming en behoud van biodiversiteit. Daarom kan in de natuur- en groenzones overwogen worden verlichting weg te laten, verlichting aan te passen of te vervangen door afgeschermde verlichting.
In de Gemeente Heemstede bevinden zich een aantal NNN gebieden (Natuurzones) waarbinnen terughoudendheid met licht het uitgangspunt is. Bij vervanging of aanpassing van de bestaande openbare verlichting in deze gebieden dienen aanpassingen in aan/uitschakeling, dimmen of dynamische verlichting te worden meegewogen. Tevens dient de openbare verlichting nooit storend te zijn conform de Wet Natuurbescherming (in of nabij het gebied) voor flora en fauna en zal dit conform de wet worden gehandhaafd.
Figuur 2-3: NNN en natura 2000 gebieden in Heemstede
2.1.7
Politiekeurmerk Veilig wonen (PKVW)
Het keurmerk stelt nadere eisen aan de mate van de verlichting en volgt daarin grotendeels de richtlijnen en aanbevelingen van de NSVV. Het toepassen van het keurmerk is een gemeentelijke keuze en vormt geen verplichting. Invulling aan het geheel van PKVW eisen is voor de eigenaar van de woning of woningbouw corporatie . Van belang hierbij is dat de gemeente haar achterpaden niet voorziet van openbare verlichting. De verantwoordelijkheid voor het wel of niet verlichten van achterpaden ligt of bij de woningbouw corporatie of bij de huiseigenaren. Gemeente Heemstede vult haar openbare verlichting zo veilig mogelijk in, dit voor zover mogelijk in lijn met het PKVW, maar conformeert zich niet aan het PKVW. Zo is het uitgangspunt dat de gemeente geen achterpaden verlicht en de verlichting waar mogelijk dimt naar eigen inzicht. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
19 van 62
2.1.8
SER Energieakkoord
In 2013 is door de Sociaal-Economische Raad (SER) het energieakkoord gepresenteerd, wat het energie- en klimaatbeleid tot 2030 bevat. Het akkoord is tot stand gekomen en ondertekend door ruim veertig organisaties, waaronder overheidsorganisaties zoals de Rijksoverheid, het Interprovinciaal Overleg (IPO), de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) en de Unie van Waterschappen. Op het gebied van verduurzamen van openbare verlichting (en verkeersregelinstallaties) bevat het energieakkoord een belangrijke ambitie. Hiervoor zijn de volgende doelstellingen geformuleerd: Energiebesparing In 2020 was in Heemstede een energiebesparing gerealiseerd van 31,1% t.o.v. 2013. Hiermee is de eerste doelstelling ruim gehaald. Slim-Energiemanagement In 2020 was 37,4% van de OVL in Heemstede voorzien van Slim Energiemanagement. De derde doelstelling is hiermee net niet gehaald. Energiezuinige-OVL In 2020 was 66,6% van de OVL in Heemstede energiezuinig; hiervan was 39,0% led. Hiermee is de vierde doelstelling ruim gehaald
1. 20% energiebesparing in 2020 ten opzichte van 2013 2. 50% energiebesparing in 2030 ten opzichte van 2013 3. 40% van de OVL is voorzien van slim energiemanagement in 2020 4. 40% van de OVL is energiezuinig in 2020 Bovenstaande doelstellingen gelden voor heel Nederland. De doelstellingen beslaan de openbare verlichting en verkeersregelinstallaties van alle overheden gezamenlijk. Al uitgevoerde maatregelen in de periode tot 2013 tellen hierbij ook mee in de derde en vierde doelstelling. Tot en met 2018 bewaakte Rijkswaterstaat de mate waarin de doelstellingen voor openbare verlichting werden gerealiseerd Sinds 2019 worden deze data niet meer centraal bij gehouden Gemeente Heemstede blijft haar eigen besparing zelf wel bijhouden.
Gemeente Heemstede conformeert zich aan het SER Energieakkoord en de daaraan gekoppelde doelstellingen voor openbare verlichting.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
20 van 62
2.1.9
Nederland Circulair in 2050
In 2016 is het Rijksbrede programma ‘Nederland Circulair in 2050’ ingericht. Gemeente Heemstede conformeert zich aan het programma Nederland Circulair in 2050 en probeert zo goed als mogelijk haar bijdrage te leveren aan de keuzes die worden gemaakt op het gebied van openbare verlichting. 2.1.10 Milieucriteria voor Maatschappelijk verantwoord inkopen: Op 22 januari 2021 heeft het Rijk het nieuw nationaal plan Maatschappelijk Verantwoord Inkopen (MVI) waarin ook milieucriteria zijn opgenomen. Gemeente Heemstede conformeert zich het MVI en de daarin opgenomen Milieucriteria. 2.2
Gemeentelijke beleidskaders 2.2.1
Verkeersvisie
Wanneer uit de inrichtingseisen van het WCP mocht blijken dat de bestaande verlichting vervangen moeten worden door passender materieel dienen deze vervangingskosten in het projectbudget van het WCP meegefinancierd te worden. Buiten gewenste vervanging bij herinrichting van de wegen in het Wegcategoriseringsplan (WCP), worden noodzakelijke vervangingen van de openbare verlichting meegenomen in het reguliere vervangingsplan van de verlichting. 2.2.2
Collegebesluit Lantaarnpaal als Laadpaal
In het coalitieakkoord 2022-2026 is onder Duurzame Mobiliteit de ambitie gesteld om aan het einde van 2030, 300 publieke laadpunten (150 laadpalen) te hebben gerealiseerd. Een laadlantaarn is een gecombineerde laadpaal met een lichtmast Op deze manier worden twee functionaliteiten in één object gecombineerd. Hiermee wordt voorkomen dat nieuwe objecten in de openbare ruimte worden bijgeplaatst. Met de elektrificatie van het Nederlandse wagenpark zal de behoefte aan laadvoorzieningen toenemen. Er zijn echter nog geen goedgekeurde laadlantaarns voor de openbare ruimte. Omdat de elektrificatie lijkt te versnellen met maandelijks meer aanbieders van elektrische voertuigen, stellen wij voor een pilot te starten met Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
21 van 62
laadlantaarns. Hierbij is duidelijk dat er een aantal uitdagingen bestaan. Heemstede heeft een onbemeterd OVL netwerk, daardoor kan het verbruik alleen berekend maar niet gemeten worden. Een standaard OVL net kan alleen ingezet worden om elektrische auto’s bij te laden met maximaal 1,5 KW/u echter wordt een OVL-net doorgaans alleen ingeschakeld tussen zonsondergang en zonsopgang (wanneer de openbare verlichting moet branden). Het LaagSpannings-net (LS-net) biedt voldoende vermogen om zowel auto’s te laden als verlichting te laten branden maar vereist een andere aansluiting van de OVL en omzetting naar een bemeterd netwerk De netbeheerder heeft een beslissende stem in het testen en plaatsen van Laadlantaarns vanwege de zwaardere eisen voor de aansluiting van de laadpaal functies. 2.2.3
Nota Duurzaam Heemstede
In de Nota Duurzaam Heemstede 2020-2024 heeft de gemeente vijf hoofdthema’s vastgesteld: Energietransitie, Circulaire economie, Ecologie, Klimaatadaptatie en Duurzame mobiliteit. Al deze thema’s hebben in meer of mindere mate betrekking op de openbare verlichting:
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
22 van 62
3
Openbare Verlichting areaal Heemstede In dit hoofdstuk wordt inzicht gegeven in de omvang en karakteristieken van het areaal van de openbare verlichting binnen de gemeente. Heemstede zet in op het verLEDden van de openbare verlichting (LED: light emitting diode, is een klein elektronisch component dat licht geeft). In een armatuur zitten meerdere LED cellen die samen met optische lenzen voor voldoende licht zorgen. Omvang areaal openbare verlichting Heemstede: Jaar 2018 2023
Wand / plafond / pilaar / spandraad 57 71
Lichtmasten 4.633 4.877
Armaturen conventioneel 4.149 2.100
Armaturen LED 644 2.852
Sinds het begin van afgelopen beleidsperiode (2018) heeft de gemeente grote stappen gemaakt in het energie zuiniger maken van het areaal. In een periode van vijf jaar zijn er meer dan 2.000 conventionele armaturen vervangen voor led armaturen. De verwachte energiebesparing van 20% begin 2020 is gehaald. Met huidige vervangingsplan neemt de besparing toe tot ca. 42% in begin 2023. In de onderstaande tabel wordt het verloop van het energieverbruik over de afgelopen jaren weergegeven in de gemeente, het totale energieverbruik van de openbare verlichting sterk is afgenomen sinds 2018. Waar dit energieverbruik in 2018 nog ca. 821 MWh bedroeg, is dit in 2022 nog maar ca. 624 MWh.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
23 van 62
Verloop energieverbruik en energiebesparende maatregelen: Jaar (jan.) 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023
Percentage LED 0,54% 0,54% 0,54% 5,46% 8,37% 13,83% 18,49% 19,76% 38,96% 41,96% 58,26%*
Energieverbruik OVL (kWh) 922.819 922.487 919.881 916.573 909.406 821.322 802.627 798.917 636.079 623.546 535.670*
Besparing t.o.v. 2013 (%) 0,04% 0,32% 0,67% 1,45% 11,03% 13,06% 13,46% 31,10% 32,46% 41,98%*
*Verwachte waardes
De doelstellingen voor de komende periode zijn hoog. Voor begin 2023 wordt rekening gehouden met een energieverbruik van zo’n 536 MWh. In een periode van 10 jaar is het energieverbruik van de openbare verlichting daarmee ruim 387 MWh verlaagd. Deze besparing komt overeen met het jaarlijkse energieverbruik van zo’n 150 huishoudens en een uitstoot van zo’n 250 ton CO 2 per jaar. 3.1
Leeftijdsopbouw masten en armaturen Op basis van het door de gemeente beschikbaar gestelde beheerbestand is een overzicht gemaakt van de leeftijden van masten en armaturen. Hierbij geldt een afschrijvingstermijn voor lichtmasten van 40 jaar en voor armaturen van 20 jaar. Bestand beleidsperiode (2023).
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
24 van 62
3.1.1
Armaturen status 2023
Armaturen vervanging 2022 op ouderdom 2186
2500 2000 1500
1071
1000 500
701
670 324
0 ≤ 2002
2003 - 2007
2008 - 2012
2013 - 2017
2018 - 2022
Figuur 3-1: Leeftijdsopbouw armaturen gemeente Heemstede 1-1-2023 incl. vervangingsronde 2022 (VV2022) (bron: gemeente Heemstede)
Verlichtingsarmaturen krijgen te maken met diverse verouderingsverschijnselen. De lichtkap van oudere armaturen wordt vaak dof, waardoor de lichtopbrengst afneemt. Daarnaast heeft ook de veroudering van onderdelen, zoals elektronica, lampvoeten en lampen van het armatuur invloed, waardoor het armatuur niet meer of slecht kan functioneren. Bij het defect raken van onderdelen bij oudere armaturen, bestaat tevens de kans dat de betreffende onderdelen niet meer leverbaar zijn.
De komende beleidsperiode zal minder gericht zijn op de vervangingen van deze oudere armaturen: slechts ca. 26% van de armaturen komt de komende beleidsperiode in aanmerking voor vervanging; hiervan is ca. 7% ouder dan 20 jaar. Vanwege deze relatief kleine hoeveelheden, kan er meer ingezet worden op de vervangingen van kwikhoudende fluorescentielampen (vanwege de uitfasering) en het versneld vervangen van de grootverbruikers door LED in het kader van verduurzamen van het areaal.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
25 van 62
3.1.2
Lichtmasten status 2023
Lichtmasten vervanging 2022 naar ouderdom 2500 2000 1500 1000 500 0
1841
252 ≤ 1982
1044
1239
2003 - 2012
2013 - 2022
473
1983 - 1992
1993 - 2002
Figuur 3-2: Leeftijdsopbouw lichtmasten gemeente Heemstede 1-1-2023 incl. vervangingsronde 2022 (VV2022) (bron: gemeente Heemstede)
Figuur 3-2 toont de leeftijdsopbouw van de lichtmasten op 01-01-2023. Hieruit blijkt dat er een reeks lichtmasten de afgelopen vijf jaar zijn vervangen, waardoor het materiaal dat buiten de gestelde 40 jaar valt nog maar ca. 6% betreft en waardoor tevens ca. 47% van de lichtmasten jonger is dan 20 jaar. Met een vervangingscyclus van 40 jaar betekent dit dat deze masten de komende beleidsperiode nog niet in aanmerking komen voor vervanging. Door inwerking van corrosie door zand en vocht, gaan de masten uiteindelijk zwaktes vertonen en kunnen ze omvallen met alle gevolgen van dien. Toch valt het aandeel lichtmasten in de leeftijdscategorie 20 tot 30 jaar op. Deze categorie beslaat ca. 36% van het totale areaal. Voor komende beleidsperiodes dient daarom wel rekening gehouden te worden met een relatief groot aantal lichtmasten die in afzienbare tijd in aanmerking komen voor vervanging. Bij het vervangen van de lichtmasten wordt tevens rekening gehouden met het geldende welstandsplan en worden lichtmasten en armaturen in de geïdentificeerde straten door producten met een hoogwaardiger uitstraling vervangen. 3.2
Areaalopbouw naar type Het beheerbestand van 2023 geeft duidelijk weer hoe de energiebesparing, zoals besproken aan het begin van dit hoofdstuk, wordt gerealiseerd. In de afgelopen vijf jaar zijn veel armaturen die voorzien waren van hoog vermogen lichtbronnen (de grootverbruikers) vervangen door led armaturen. Vergeleken met de ouderwetse energie slurpende lichtbronnen, leveren led armaturen een positieve bijdrage aan het milieu. Led behoeft minder energie dan de vervangen lichtbronnen om hetzelfde lichtniveau te behalen. Daarnaast hebben led armaturen een langere levensduur en zijn ze minder storingsgevoelig. Hierdoor wordt er, naast energie, ook bespaard op materiaal en onderhoud. Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
26 van 62
Desondanks valt ook op dat een groot aandeel van het areaal nog bestaat uit armaturen met PLL en PLT/S/E (compact fluorescentie) lampen. Het gebruik van kwik in productie van verlichtingsproducten is verboden door REACh (Registratie Evaluatie en Autorisatie van Chemicaliën) en de RoHS (Restriction of Hazardous Substances)-richtlijn van de Europese Commissie. RoHS die het gebruik beperkt van bepaalde gevaarlijke stoffen in nieuwe elektrische en elektronische apparatuur. Daarmee staat een verbod op productie dat zal worden uitgebreid met een verbod op gebruik, recycling en een aanstaande classificatie van oude lampen als gevaarlijk chemisch afval in de richtlijn WEEE (Waste Electrical and Electronic Equipment) (Nederlands AEEA= Afgedankte Elektrische en Elektronische Apparatuur).
Type armaturen 2500
2110
2000 1500 842
1000 500
135 221
1
84
708
625 19
109
33
1
56
1
7
0
≤ 2003
2004 - 2008 Grootverbruikers (≥ 60W)
2009 - 2013
2014 - 2018
Kwikhoudende lampen & < 60W
2019 - 2023
Regulier
Figuur 3-1: Areaal opbouw naar type armaturen in de groepen Grootverbruikers (≥ 60W), Kwikhoudende lampen & < 60W, Regulier
In 2018 had de gemeente Heemstede ca 4.700 lichtmasten, waarvan 80% aluminium was. Te zien is dat het areaal in vijf jaar iets is uitgebreid naar ca. 4.900 lichtmasten, waarvan 79% aluminium is. Aluminium lichtmasten hebben het voordeel dat het materiaal beter beschermd is tegen corrosie en met die reden niet voorzien hoeft te worden van een (milieubelastende) conservering. Daarentegen zorgt de conservering bij stalen masten, bij regelmatig onderhoud, voor een langere levensduur dan aluminium masten.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
27 van 62
Aluminium masten zijn licht (ca. 1/3 van het gewicht van staal), waardoor het plaatsen van aluminium masten doorgaans sneller, veiliger en goedkoper gaat dan bij stalen masten. Aluminium masten zijn echter wel gevoeliger voor schade. Het aluminium zal eerder meebuigen dan stalen masten, in bepaalde gevallen zal dit een voordeel zijn, denk aan botsveiligheid. Staal ≤ 4 meter
508
> 4 t/m 6 meter
> 6 t/m 8 meter
143
285
> 4 t/m 6 meter
> 6 t/m 8 meter
1908
348
> 4 t/m 6 meter
> 6 t/m 8 meter
0
0
> 8 meter 63
Aluminium ≤ 4 meter
1305
> 8 meter
298
Gietijzer ≤ 4 meter
13
> 8 meter
0
Figuur 3-2: Areaal opbouw naar type lichtmasten gemeente Heemstede 1-1-2022 (bron: gemeente Heemstede)
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
28 van 62
4
Algemene uitgangspunten voor de openbare verlichting Openbare verlichting heeft tot doel om bij duisternis (ca. 4.100 uur per jaar = 47% van het jaar) het openbare leven zo goed mogelijk te laten functioneren. Tijdens de donkere uren kan dit functioneren behaald worden met lagere lichtniveaus, waarbij de openbare verlichting bij moet dragen aan een veilige woon- en leefomgeving, met een laag energieverbruik. Een goede kwaliteit van de openbare verlichting is van groot belang om dit doel te bereiken. Er wordt daarbij gestreefd naar het gebruik van openbare verlichting op een niveau dat recht doet aan alle functies die verlichting moet hebben wanneer de situatie hier om vraagt. Heemstede streeft ernaar dat de openbare verlichting duurzaam en tegen acceptabele kosten bijdraagt aan: • • • • • •
De verkeersdoorstroming en de verkeersveiligheid; Het gevoel van sociale veiligheid; Het creëren van sfeer, gezelligheid en identiteit; Betrouwbaarheid; Duurzaamheid.
Geen of zo min mogelijk hinder voor haar omgeving. 4.1.1
Onderhoud en herstel
Uitgangspunt in lijn met de Nota Duurzaam Heemstede 2020-2024, geldt als voorstel het materieel pas te vervangen wanneer technisch nodig. De werkelijke technische levensduur is vaak langer dan de economische levensduur. Door technische analyses uit te voeren, kan vervanging van materieel dat het eind van de economische levensduur heeft bereikt een aantal jaar worden uitgesteld. Voor lichtmasten is het mogelijk stabiliteitsmetingen uit te laten voeren; bij armaturen is een visuele inspectie mogelijk. Het voorkomen van vroegtijdige vervanging zal resulteren in minder materiaalgebruik en het minimaliseren van kapitaalvernietiging. Daartegenover hecht de gemeente veel waarde aan het straatbeeld en streeft naar het voorkomen van ad hoc werkzaamheden. Het is goedkoper de lichtmasten in een straat eenmalig allemaal te vervangen, dan dat er op verschillende momenten één of enkele worden vervangen. Tegelijkertijd wordt Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
29 van 62
het aanzicht van de openbare ruimte over het algemeen beter behouden bij groepsvervangingen dan bij ad hoc vervangingen. Door het juist toepassen van groepsvervangingen, waarbij het nog werkende materiaal kan worden hergebruikt (bijvoorbeeld bij schades), wordt aan duurzaamheid bijgedragen. Nadat de technische levensduur van armaturen en lichtmasten is behaald, kan het materiaal circulair hersteld worden. Er zijn diverse partijen die armaturen en lichtmasten circulair herstellen. Dit kan door reparatie of vervanging van onderdelen, waaronder de vervanging van conventionele lampen door led-verlichting. Armaturen worden ook steeds vaker modulair opgebouwd, waardoor vervanging van specifieke onderdelen eenvoudiger wordt. Voor het circulaire gebruik van lichtmasten bestaat de “Mastenbank”, een landelijk platform dat zich inzet voor hergebruik, reparatie en renovatie van afgeschreven masten. Lichtmasten die het einde van de technische levensduur hebben bereikt, kunnen op dit platform worden aangeboden. Mastenbank biedt ook de mogelijkheid de herstelwerkzaamheden deels uit te voeren door mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt en voert controle uit op de uitvoering en de inzet van mensen uit de Social Return categorieën. Hierdoor kan de afname van masten, afkomstig van de Mastenbank, ingezet worden als onderdeel van Social Return.
Ook voor openbare verlichting worden duurzame keuzes gemaakt waarbij in de volgorde; Reduce, Reuse, Recycling, vervanging van de openbare verlichting aangepakt wordt. 4.1.2
Techniek
De voordelen van led ten opzichte van conventionele verlichting zijn duidelijk. Led heeft een aanzienlijk lager energieverbruik, een hogere levensduur en minder onderhoudsbehoefte zonder gebruik van vervuilende stoffen zoals kwik. Door een langere levensduur van led ten opzichte van conventionele lampen, zal er minder frequent geschouwd en vervangen moeten worden wat op onderhoudskosten bespaart wordt. De overstap naar led opent echter nog een overvloed aan extra mogelijkheden en ontwikkelingen. Energie besparen blijft hierbij vaak het hoofdthema. Met de komst van de nieuwe technieken hebben we steeds meer te maken met licht op maat Dynamische systemen bieden beheerders en gebruikers de mogelijkheid te verlichten op maat, door het licht te activeren en te dimmen op afstand en wanneer nodig. In gemeente Heemstede, is een groot deel van het netwerk (dat eigendom is van de netbeheerder) onbemeterd, dat beperkt de mogelijkheden om de openbare verlichting dynamisch te beheren. Het goed registreren van het verbruik en de besparing is bij onbemeterde netwerken een uitdaging. Conform de Energiewet kunnen dynamische verlichtingssystemen worden toegepast en verrekend, maar alleen als ze goed worden geregistreerd (of gemeten volgens de eisen van netbeheerders) en uiteindelijk conform de netcode worden gerapporteerd in een EAN-rapportage.
Netbeheerders staan op moment van schrijven nog terughoudend tegenover de verrekening van energie bij dynamische systemen in een onbemeterde omgeving.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
30 van 62
De doorontwikkelingen van deze technieken heeft de intrede in de openbare verlichting maakt het mogelijk dat verschillende technologieën slim met elkaar verbonden kunnen worden d.m.v. communicatie via internet en hiermee alle manieren van directe sturing kunnen plaatsvinden. Maar ook dat functies gekoppeld kunnen worden aan een armatuur die het mogelijk maken vanuit een bemande centrale om sturing te geven aan:
• • • • •
Crowd-control: sturen van groepen mensen bij bijvoorbeeld evenementen Sturen van verkeersstromen op basis van verkeersintensiteit Inzicht in luchtkwaliteit door diverse metingen Reageren op calamiteiten door meting van bijvoorbeeld luchtkwaliteit, geluid etc. Vuilnisdiensten op afroep; vuilcontainers geven melding bij ledigingsbehoefte. 4.1.3
Slimme Verlichting
Slimme Verlichting (Smart Lighting) is de moderne technologie in en rondom de verlichting. Dit vertaalt zich in zelfstandige als op afstand bestuurbare en beheerbare armaturen en verlichting en toegevoegde functies. Met de hedendaagse technologie kunnen de armaturen, lampen en systemen zelf communiceren met het beheersysteem van de beheerder. Het schouwen van het areaal zal door middel van deze nieuwe technieken in de toekomst anders worden ingericht. Door in te zetten op deze manier van beheer, zou jaarlijks minder frequent hoeven te worden geschouwd. Dit zorgt op termijn voor een efficiënter en kostenbesparend beheer. 4.1.4
Connectiviteit
Door de toenemende behoefte aan informatie is een standaard connector ontwikkeld. De “Zhaga book 18” is de internationale standaard om sensoren, communicatiemiddelen en andere modules aan te sluiten op armaturen (Vergelijkbaar met de standaard USB-poort voor computer randapparatuur). Uitrusten van armaturen met een Zhaga-connector vereist een initiële investering en biedt geen directe voordelen. Er moet daarom een visie opgesteld worden welke informatie en/of communicatie gewenst wordt als toevoeging op de functie van verlichten, en welke additionele sensoren en/of systemen daarvoor aangeschaft moeten worden. In Heemstede zijn al 900 armaturen uitgerust met een Zhaga connector, zonder toevoeging van functionaliteit. Wanneer er in de toekomst de behoefte ontstaat aan het meten van bewegingen van verkeer, mensen of bepaalde stoffen kan volstaan worden de, met een connector uitgeruste armaturen strategisch te herplaatsen, te voorzien van de gewenste sensoren en communicatie unit en met de juiste software de metingen op te vragen. Het is van belang om bij toepassing van deze nieuwe technologieën te kijken naar de behoeftes van de gemeente en zijn bewoners. Het is bijvoorbeeld nu al mogelijk lampen (systemen) zelf te laten melden zodra deze defect zijn door toevoeging van een communicatie unit. Op deze manier hoeft de Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
31 van 62
burger geen melding te maken en kunnen verkeerde of dubbele meldingen voorkomen worden. Hierdoor kan er sneller en efficiënter gereageerd worden op storingen. 4.1.5
Laadlantaarn
Er bestaan een aantal technische en beheerstechnische uitdagingen wanneer gekozen wordt een laadlantaarn te installeren in de openbare ruimte. Er is op dit moment geen goedgekeurde laadlantaarn voor inzet in de openbare ruimte beschikbaar. Een marktpartij heeft een laadlantaarn ter keuring aangeboden. Er is echter geen zicht wanneer goedkeuring vergeven gaat worden. Om de technische en contractuele mogelijkheden te onderzoeken kan een pilot in Heemstede opgezet worden mits de netbeheerder mee wil werken aan een pilot met niet goedgekeurd materieel. Meerdere partijen onderzoeken momenteel de mogelijkheden om laadlantaarns in te zetten. Zo zijn er in de gemeente Rottendam, Utrecht, Arnhem en de gemeente Renkum pilotprojecten onderweg met een niet goedgekeurde laadlantaarn in afstemming met de netbeheerder. 4.2
Beleidsregels Heemstede 4.2.1
Generieke Beleidsregels
Verlichtingssterkte en gelijkmatigheid van de verlichting In 2017 is de door de Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) opgestelde Nederlandse Praktijk Richtlijn (NPR-13201:2017) van kracht geworden. In deze NPR13201:2017 is vastgelegd wat het gewenste verlichtingsniveau en de gelijkmatigheid is voor verschillende scenario’s. Waar openbare verlichting opnieuw wordt gepositioneerd. Maar ook in bestaande situaties kan eventueel worden afgeweken vanuit economische overweging en met reden dat bewoners in de huidige situatie tevreden zijn over de openbare verlichting.
Beleidsregels aangaande verlichtingssterkte en gelijkmatigheid:
-
De horizontale verlichtingssterkte voldoet aan de NPR13201:2017; De gelijkmatigheid voldoet aan de NPR13201:2017; Klasse B (Ev ≥0,5 lux) is de streefwaarde voor verticale verlichtingssterkte in nieuwe situaties; Bij bestaande verlichting kan worden afgeweken van de minimale verticale verlichtingssterkte (vanuit economisch oogpunt); Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
32 van 62
Sociale veiligheid Binnen de sociale veiligheid, waaronder ook overlast en criminaliteit vallen, is ‘zien en gezien worden’ wezenlijk. Omwille van sociale controle en in conflictsituaties speelt gezichtsherkenning een belangrijke rol. De mate van gezichtsherkenning wordt door verlichting bepaald. Het licht dat ledverlichting uitstraalt is beter te sturen dan traditionele verlichting. Visie ter ondersteuning van sociale veiligheid:
-
In verlichtingsontwerpen wordt aandacht besteed aan voldoende strooilicht. In situaties waar sociale controle gewenst en mogelijk is, wordt gestreefd naar een verticale verlichtingssterkte zoals voorgeschreven in de NPR13201-2017. Achterpaden die niet in eigendom zijn van de gemeente, worden door de gemeente niet verlicht.
Energiebesparing Openbare verlichting heeft een gemiddeld aandeel in het energieverbruik van 50% binnen een Nederlandse gemeente (ca. 50%). het dimmen van verlichting is een belangrijke methode om een energie te besparen. De gemeente Heemstede kiest als uitgangspunt statisch te dimmen, omdat het voordeel van dynamisch dimmen voor de gemeente niet opweegt tegen de extra investering die nodig is door terug te gaan naar een bemeterd netwerk. Ook al kunnen armaturen worden voorbereid voor een dynamisch systeem; zonder een bemande centrale in een bemeterd netwerk kan deze functie nu alleen door de netbeheerder uitgevoerd worden, namens de gemeente. Alle verlichting wordt tijdens het ontwerp van het verlichtingsplan over gedimensioneerd. Dit maakt het mogelijk de verlichtingsintensiteit passend in te stellen bij plaatsing van een nieuw armatuur. Verder wordt er energie gespaard door een nachtelijk dimregime van de verlichting toe te passen. Nachtelijke dimregimes kunnen een extra energiebesparing opleveren in een bandbreedte van 15% tot 35%.
Beleidsplan openbare verlichting gemeente Heemstede
33 van 62
Visie energiebesparing:
-
Bij vervanging of nieuwe openbare verlichting wordt gebruik gemaakt van ledverlichting, Nieuw te plaatsen of te vervangen (conventionele) verlichtingsinstallaties worden statisch gedimd. Vanwege het onbemeterde netwerk in beheer van de netbeheerder. Er wordt gebruikgemaakt van energiezuinige technieken. Voor geleiding buiten de bebouwde kom worden alternatieve technieken toegepast, zoals reflecterende markering en een lichter wegdek, in plaats van verlichting. Bij nieuwe of aangepaste openbare verlichtingsinstallaties is het vereist dat ze minimaal voldoen aan energielabel D volgens de Handleiding Energielabeling Openbare Verlichting. Het streven is echter om energielabel C te behalen. Gemeente Heemstede conformeert zich aan het SER-Energieakkoord 2013.
Lichthinder Lichthinder is licht dat als storend en verblindend wordt ervaren, zowel door mens als natuur. Een goede sturing van de lichtbundel leidt tot efficiëntere verlichting en kan daardoor met minder energie af. Om lichthinder te voorkomen is er door het NSVV een richtlijn met betrekking tot lichthinder opgesteld. De gemeente Heemstede conformeert zich deels aan de richtlijn lichthinder. Klachten over lichthinder worden individueel behandeld. Daar waar gevraagd zal worden uitgegaan van de passende omgevingszones conform de richtlijn en zal worden getoetst aan de bijbehorende waarden. Visie lichthinder:
-
Bij Een nieuwe verlichtingsontwerpen dient de maximale lichtsterkte (Imax) van de gebruikte armaturen te worden bepaald en ter beoordeling te worden voorgelegd aan de beheerder OVL van de gemeente Heemstede. Bij nieuwe verlichtingsontwerpen en huidige openbare verlichting, dat in het beheer van de gemeente is, wordt de “Algemene Richtlijn Betreffende Lichthinder (NSVV)” gehanteerd. Bij klachten wordt de situatie individueel behandeld.