27. Reactie van Stichting Houtrookvrij op ingezonden beleidsbrief NHK ANONIEM.pdf

Mensen kunnen daarvan astma, COPD, chronische bronchitis en longkanker krijgen. Daarnaast kan fijnstof ook hart- en vaatziekten veroorzaken of erger maken.” 7. Gelet op het voorgaande zal de zinsnede “Maar wat veel mensen niet weten, is dat de rook erg ongezond is” worden geïnterpreteerd als een feitelijke mededeling die steunt op een breed gedragen wetenschappelijke consensus. Uit de door de NHK overgelegde screenshots van de website van het RIVM blijkt echter dat in een door het RIVM uitgevoerde literatuurstudie over houtrook — die, blijkens de door MC overgelegde passages uit het “Brondocument Houtstook”, is meegenomen in de kennisbasis waarop de uitingen zijn gebaseerd – wordt gesteld dat, hoewel houtrook als schadelijk wordt beschouwd, de wetenschappelijke literatuur niet eenduidig is over de precieze gezondheidsgevolgen van blootstelling aan houtrook, zowel binnenshuis als buitenshuis. Zo vermeldt het RIVM: “Hoewel er aanwijzingen zijn, is er nog geen duidelijk wetenschappelijk bewijs wat de gevolgen van houtstook zijn voor de volksgezondheid.” Deze belangrijke nuanceringen ontbreken in de bestreden uiting, waardoor de mededeling dat houtrook “erg ongezond” is, een onvoldoende genuanceerde voorstelling van zaken geeft. Dit kan bij het publiek ten onrechte de indruk wekken dat er op dit vlak sprake is van onomstreden wetenschappelijke bevindingen.

Nu op de webpagina ook nergens wordt verwezen naar de bronnen en onderzoeken waarop de informatie is gebaseerd, is het publiek onvoldoende in staat de aangeboden informatie in de juiste context te plaatsen en zelfstandig op waarde te schatten. 8. Mede gelet op hetgeen is overwogen onder randnummer 6 acht de Commissie de uiting misleidend, hetgeen afbreuk doet aan het vertrouwen in reclame in het algemeen. De uiting is daarmee in strijd met artikel 5 van de Nederlandse Reclame Code. Ad 2. “Is een moderne kachel ook zo ongezond?”

“Alle kachels geven fijnstof af. Dat verschilt wel per kachel en de manier waarop je het hout brandt. Hoe je stookt beïnvloedt de concentratie aan fijnstof, maar ook bij de beste kachels komt fijnstof vrij. We weten ook dat fijnstof geen drempel heeft. Dus ook al adem je hele kleine beetjes in, die je bijna niet kunt meten, dan is dat ook al schadelijk voor je gezondheid.” 9. Alhoewel dit enigszins impliciet wordt benoemd, blijkt voldoende duidelijk dat de fijnstof uitstoot per kachel verschilt, ook nu dit verderop op de webpagina inzichtelijk wordt gemaakt. Dat MC het publiek er in deze uiting niet expliciet op wijst dat moderne kachels minder fijnstof uitstoten, maakt dan ook niet dat de uiting enkel om die reden een onjuiste voorstelling van zaken zou geven. Het doel van de uiting is immers om houtstook in zijn geheel te ontmoedigen. Daarnaast heeft de NHK het gemotiveerde verweer van MC dat fijnstof ook in kleine(re) hoeveelheden schadelijk is en geen drempelwaarde kent onvoldoende gemotiveerd weersproken. Zodoende kan niet worden gesteld dat deze uiting feitelijke onjuistheden bevat of onvoldoende genuanceerd of accuraat is en wordt dit klachtonderdeel afgewezen. Ad 3. “Ik heb thuis een kachel, moet ik mij zorgen maken?” “Stoken is altijd ongezond. Er komt namelijk altijd fijnstof vrij bij het stoken met hout.

Voor fijnstof geldt geen drempelwaarde, dat betekent dat fijnstof al bij kleine hoeveelheden schadelijk kan zijn. Het is net als met sigaretten roken: van één sigaret wordt je niet meteen ziek. En mensen die mee-roken, omdat jij besluit een sigaret te roken, worden ook niet meteen ziek. Echter, het draagt wel bij tot een slechtere gezondheid voor jezelf en je omgeving. En hoe vaker je het doet, hoe slechter het is. Vervuiling zoals fijnstof kent geen drempelwaarde, dus alles wat je minder inademt zorgt voor minder kans op ziektes bij jezelf en je omgeving.” 10. Vooropgesteld dient te worden dat het MC in beginsel vrij staat om dergelijke vergelijkingen te gebruiken, mits deze de feiten niet onjuist of disproportioneel voorstellen. Daarvan is in dit geval geen sprake. De vergelijking die op de webpagina wordt gemaakt tussen sigarettenrook en houtrook, onder de vraag “Ik heb thuis een kachel, moet ik me zorgen maken?”, wordt niet gepresenteerd als een directe gelijkstelling tussen deze twee soorten rook, maar dient ter verduidelijking van de boodschap dat ook blootstelling aan relatief kleine hoeveelheden houtrook schadelijk kan zijn. Daarbij wordt niet de indruk gewekt dat de gezondheidsrisico’s van houtrook en sigarettenrook identiek zijn. Dit klachtonderdeel kan daarom niet slagen. Ad 4.

De tabel met de titel “Uitstoot van fijnstof uit de schoorsteen” en daaronder de tekst “Gemiddelde uitstoot = 7 gram p/u” waarin een overzicht wordt gegeven van het aantal toestellen, brandstofgebruik (KG/uur), pm2,5 emissiefactor (G/KG) en pm2,5 emissie (g/per uur) van diverse typen stook-apparaten. 11. Volgens de NHK zouden de door MC in deze grafiek gebruikte cijfers gedateerd zijn en daarmee onjuist. Ter zitting heeft MC verklaard dat de gebruikte cijfers de meeste recente cijfers zijn, dat deze van een betrouwbare bron afkomstig zijn (het TNO kachel-model) en dat, ondanks herhaalde verzoeken daartoe, de NHK geen verifieerbare cijfers heeft overgelegd waaruit zou blijken dat de voor de uiting gebruikte cijfers onjuist zijn. De Commissie merkt op dat de NHK ook in het kader van deze procedure geen cijfers heeft overgelegd en zich zonder verdere bronvermelding enkel op het standpunt stelt dat het aantal Ecodesign- en pelletkachels in werkelijkheid hoger ligt dan wordt weergegeven in de bestreden uiting. Hierop gelet kan de juistheid van deze stelling van de NKH in het licht van het voldoende gemotiveerde verweer niet door de Commissie worden geverifieerd. Dit klachtonderdeel slaagt niet. Ad 5. “Over de campagne” “Veel mensen vinden houtstook gezellig, maar het is ook ongezond. Milieu Centraal vindt het belangrijk dat mensen zich bewust zijn van de risico's.

Bij het stoken van hout komt altijd fijnstof vrij. Mensen kunnen daar ziek van worden. Gemiddeld komt er bij een avondje stoken 28 gram fijnstof vrij uit de schoorsteen (gemiddeld 7 gram per uur, gedurende 4 uur). Dat is ongeveer een klein weckpotje vol. Hoe dat eruit ziet laten we zien in de campagne. Ook in de woonkamer komt bij het stoken van hout meer fijnstof terecht dan je denkt. Met een experiment bij mensen thuis hebben we gemeten hoeveel fijnstof er in de woonkamer komt en hoeveel je daarvan inademt

bij een avondje stoken. We hebben hiervoor een apparaat gebruikt dat nabootst hoeveel lucht je inademt en hoeveel fijnstof er dan in je longen terecht kan komen. Het resultaat zie je op de foto met de twee filters voor en na een avondje stoken. Wil je precies weten hoe de metingen zijn opgezet, lees dan verder op de pagina over het experiment”. 12. De Commissie vat dit klachtonderdeel zo op dat volgens de NHK de bewering “Gemiddeld komt er bij een avondje stoken 28 gram fijnstof vrij uit de schoorsteen (gemiddeld 7 gram per uur, gedurende 4 uur)” onjuist is, omdat deze gemiddelde uitstoot gebaseerd is op gedateerde cijfers en omdat de visualisatie van deze fijnstof uitstoot door middel van een met grafiet gevuld weckpotje misleidend zou zijn. Wat betreft de in de uiting genoemde uitstootcijfers verwijst de Commissie naar haar oordeel in het voorgaande randnummer. 13. Ten aanzien van het uitbeelden van deze uitstoot door de afbeeldingen (van het met grafiet gevulde weckpotje) is het uitgangspunt dat MC dergelijke visualisaties mag gebruiken zolang deze geen vertekend beeld geven van de werkelijke situatie. Daarbij is wel van belang dat het voor het publiek voldoende duidelijk is dat het om een visualisatie gaat en dat het publiek wordt geïnformeerd over de betekenis en de context van de gebruikte visualisatie. 14.

Op de webpagina wordt het weckpotje direct bovenaan de pagina getoond met op de achtergrond een houtkachel met in een groen blok daarnaast de tekst: “Fijnstofmetingen. Milieu Centraal heeft gemeten hoeveel fijnstof er vrijkomt bij een avondje stoken. Meer informatie over de metingen vind je hier”, met daaronder een knop met de tekst “Lees meer”. Dit roept in eerste instantie het beeld op dat dit de werkelijke uitstoot van deze kachel betreft. Deze indruk wordt vervolgens versterkt door de lager op de pagina geplaatste afbeelding van een vrouw in een witte jas die tegen dezelfde achtergrond het potje vasthoudt, met als begeleidende tekst: “Longarts [naam] met een avondje stoken in een potje.” Verderop op de webpagina, onder de koptekst “Over de campagne”, wordt vervolgens gesteld dat bij een avondje stoken gemiddeld 28 gram fijnstof via de schoorsteen wordt uitgestoten, wat “ongeveer een klein weckpotje vol” zou zijn. Er wordt vermeld: “Hoe dat eruit ziet laten we zien in de campagne.” Deze tekst wordt kort daaronder, onder de kop “Wat vinden mensen op straat van houtstook” herhaald, waar staat: “Maar wat mensen niet weten is dat er gemiddeld 28 gram fijnstof uit de schoorsteen komt tijdens één avondje stoken, dat is bijna een klein weckpotje vol.” 15.

Door deze opeenvolgende tekstuele en visuele elementen ontstaat het beeld dat het afgebeelde weckpotje daadwerkelijk de hoeveelheid fijnstof bevat die bij een avond houtstoken vrijkomt, hetgeen gelet op hetgeen is geoordeeld onder randnummer 5, wordt gepresenteerd als feitelijk accuraat. Dat het weckpotje in werkelijkheid slechts een visualisatie is van deze fijnstofuitstoot wordt alleen toegelicht onder de ‘dropdown’ knop met de tekst “Fijnstof kun je toch niet zien, wat zit er dan in het potje?”. Deze ‘dropdown’ knop staat echter vrijwel helemaal onderaan de webpagina — waardoor consumenten meerdere keren naar beneden moeten scrollen om deze te vinden — en dient eerst door de consument aangeklikt te worden voordat de informatie over de werkelijke inhoud van het weckpotje zichtbaar wordt. Nu elders op de webpagina, ook niet achter de bovengenoemde “Lees meer” knop, niet wordt verduidelijkt dat het een visualisatie betreft en een verwijzing naar de informatie onder de dropdown knop ontbreekt, is het reëel dat een deel van het publiek deze aanvullende uitleg niet onder ogen krijgt en aldus in de veronderstelling verkeert dat (de inhoud van) het weckpotje een letterlijke weergave van de uitstoot is.

Door dit gebrek aan toelichting direct bij de afbeeldingen van het weckpotje respectievelijk het ontbreken van een duidelijke verwijzing naar de toelichting is dit onderdeel van de webpagina in strijd met artikel 5 NRC. Ad 6. De taartdiagram met de titel “Fijnstof (PM2,5) uitstoot van Nederlandse bronnen in 2023” voor zover daar in een taartpunt met de titel “Consumenten houtstook sfeer binnen” een percentage van 23% wordt weergegeven. 16. Met betrekking tot in de cirkeldiagram genoemde cijfers heeft MC ter zitting verklaard dat de cijfers zijn gebaseerd op de door Emissieregistratie gepubliceerde cijfers met betrekking tot fijnstofemissies. Emissieregistratie is een samenwerkingsverband tussen vijf kennisinstellingen: RIVM, CBS, PBL, Wageningen Research en Deltares en stelt de emissies (van onder andere fijnstof) van alle relevante

Nederlandse bronnen vast. De Commissie heeft vastgesteld dat op de website van Emissieregistratie het in de uiting genoemde percentage van circa 23% wordt vermeld in de volgende context: “De fijnstofuitstoot door houtstook valt onder de emissieoorzaak ‘sfeerverwarming door consumenten’ […]. Daarmee stijgt het aandeel PM2.5 uit houtstook van ongeveer 10 naar ongeveer 23 procent in de landelijke PM2.5-uitstoot.” MC heeft ter zitting toegelicht dat dit percentage uitsluitend ziet op houtstook door middel van houtkachels en andere vormen van houtstook binnenshuis. 17. De NHK betwist dit en wijst in haar klacht op een door het RIVM opgestelde cirkeldiagram, waar een sector – met een vergelijkbare omvang als de sector “Consumenten houtstook sfeer binnen” in de cirkeldiagram in de uiting – de naam “Houtstook (sfeer + buitenshuis) + barbecue” heeft gekregen. Zij concludeert hieruit dat de cirkeldiagram van het RIVM dezelfde diagram is als die in de bestreden uiting en dat de houtstooksoorten “buitenshuis + barbecue” onderdeel uit maken van de bovengenoemde 23%. Op grond hiervan stelt de NHK dat MC deze houtstooksoorten bewust zou hebben weglaten in haar cirkeldiagram. MC betwist dit en stelt dat de categorieën ‘houtstook buiten’ en ‘barbecues’ zijn geschaard onder de categorie “Consumenten overige bronnen”. 18.

De Commissie merkt ten eerste op dat de door NHK overgelegde cirkeldiagram van het RIVM geen percentages of andere cijfers bevat, waardoor enkel op basis van deze cirkeldiagram niet objectief kan worden vastgesteld of sprake is van een onjuiste of onvolledige weergave van de houtstooksoorten in de door MC gepresenteerde grafiek. Nu de NHK geen andere cijfers heeft overgelegd ter motivering van dit klachtonderdeel is Commissie niet in staat de juistheid van de stelling van de NKH dat MC gedateerde dan wel onjuiste cijfers heeft gebruikt te beoordelen. Hierop gelet en in het licht van het door MC voldoende gemotiveerde gevoerde verweer wordt dit klachtonderdeel op dit punt afgewezen. 19. Voor zover wordt aangevoerd dat de uiting misleidend is, omdat daarin niet wordt vermeld dat de uitstoot van fijnstof door haarden en kachels ongeveer 4% van de totale fijnstofuitstoot in Nederland bedraagt, kan ook dit onderdeel van de klacht niet slagen. Zoals reeds is overwogen onder randnummer 9, moet deze informatie worden beoordeeld in het licht van het doel en de strekking van de campagne. Zowel in de uiting als elders op de webpagina wordt niet expliciet of impliciet gesteld dat het aandeel van haarden en kachels in de totale fijnstofuitstoot groter is dan in werkelijkheid het geval is. Gelet hierop is het ontbreken van dit specifieke percentage niet zonder meer misleidend.

Dit klachtonderdeel wordt daarom afgewezen. 20. Gelet op het bovenstaande beslist de Commissie als volgt. De beslissing Gelet op hetgeen geoordeeld is onder 8 en 15, acht de Commissie uitingen 1 en 5 in zoverre in strijd met artikel 5 NRC. De Commissie geeft MC het vrijblijvende advies om niet meer op een dergelijke wijze reclame te maken. De overige klachtonderdelen wijst de Commissie af.

Samenvatting

Inhoudsopgave

1

Inleiding

2 Vergelijking meetmethoden

bevatten en ontstaan bij onvolledige verbranding van hout, of vluchtige organische stoffen (VOS) die ook bij houtverbranding vrijkomen, zoals benzeen, tolueen en formaldehyde.

°

Bij isokinetische bemonstering worden deeltjes uit de lucht verzameld met een snelheid die evenredig is aan hun concentratie, ongeacht de luchtsnelheid of de grootte of gewicht van de deeltjes. Het doel hierbij is om representatieve monsters van zwevende deeltjes te verkrijgen.

▪ ▪ ▪ ▪

3 Internationaal beeld en handvatten voor inspecties

4 Ondertekening

Referenties