Raadsmemo Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond

aan:

de raad

datum:

28 mei 2026

onderwerp:

Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond

van:

het college

openbaar:

Ja

registratienr.:

Z/2026/494591 D/2026/783576

aantal bijlage(n): 1

In de periode juli 2025 tot en met januari 2026 is een tussenevaluatie (onderzoek) uitgevoerd om inzicht te krijgen in de uitvoering en effectiviteit van de Wet inburgering 2021 (Wi2021) in de IJmondregio. Zie bijlage ‘Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond’. In 2024 heeft het college in het kader van de begroting aan de raad toegezegd te starten met een kwalitatieve monitoring van de uitvoering, om te beoordelen in hoeverre deze aansluit bij de gestelde beleidsdoelen. De tussenevaluatie vormt het eerste concrete product van deze toezegging. Met deze raadsmemo deelt het college de conclusie en aanbevelingen van de Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond. Op basis van de aanbevelingen worden mogelijkheden verkend om te komen tot procesversnelling binnen de uitvoering van de Wi2021. Dit gebeurt vanuit de gedeelde wens en urgentie om te werken aan een spoedige en effectieve integratie van inburgeraars. De aanbevelingen bieden hiervoor concrete aangrijpingspunten en worden gebruikt om gerichte keuzes te maken in de verdere doorontwikkeling van beleid en uitvoering.

Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond Per 1 januari 2022 is de Wet inburgering 2021 (Wi2021) ingevoerd, waarmee gemeenten verantwoordelijk zijn geworden voor de begeleiding en ondersteuning van inburgeringsplichtigen, met als doel snellere en effectievere participatie in de samenleving via taal, participatie en waar mogelijk werk. De Wi2021 is vormgegeven als een lerend stelsel, waardoor bijstelling op basis van praktijkervaringen mogelijk is. Bij de tussenevaluatie is gekeken naar het plan, het proces en de resultaten, en in hoeverre deze bijdragen aan betere integratie en participatie van asielstatushouders en gezinsmigranten. Daarnaast vormde het rapport de basis voor het opzetten van een duurzame monitor (enquête) voor toekomstige evaluaties. Het beleidsplan Sociaal Domein Samen sterk voor Heemskerk 2024 en verder – specifiek het onderdeel Inburgering binnen het opgaveteam Financieel Fit – wordt direct ondersteund en aangescherpt door de aanbevelingen uit de Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond, die tevens richting geven aan de uitvoering van de Beleidsregels Inburgering gemeente Heemskerk 2022. De volgende onderzoeksvraag is ingezet bij de tussenevaluatie: ’In hoeverre draagt het inburgeringsbeleid op basis van de Wet inburgering 2021 bij aan een betere integratie en participatie van asielstatushouders en gezinsmigranten in de IJmond-regio?‘.

pagina:

2 van 4

registratienr.:

D/2026/783576

Conclusie Het is belangrijk om te benadrukken dat het eigenlijk nog te vroeg is om stevige conclusies te trekken over de effectiviteit van het beleid. Slechts een klein aantal inburgeraars heeft het volledige inburgeringstermijn van drie jaar inmiddels doorlopen. Pas wanneer minimaal twee cohorten inburgeraars dit volledige traject hebben afgerond, kan een robuust beeld ontstaan van de daadwerkelijke duurzame participatie en kan het beleid op dit punt betrouwbaar worden geëvalueerd. Op dit moment biedt de beschikbare informatie daarom nog onvoldoende basis om een definitieve constatering te doen over duurzame integratie en participatie. Het inburgeringsbeleid op basis van de Wi2021 laat in de IJmond-regio al goede ontwikkelingen zien richting integratie en participatie van asielstatushouders en gezinsmigranten. Het beleid biedt sterke uitgangspunten voor maatwerk en kwaliteit, en deze worden steeds beter zichtbaar in de uitvoering. Tegelijkertijd is de fase van tijdige en duurzame integratie nog niet volledig bereikt. De daadwerkelijke uitstroom is tot nu toe beperkt, vooral omdat een groot deel van de inburgeringstrajecten in de IJmond nog loopt. Daardoor is de fase waarin structurele resultaten zichtbaar worden nog in ontwikkeling, maar deze zullen naar verwachting in de komende periode verder tot uiting komen.

Wat we wél al kunnen constateren op basis van de regionale tussenevaluatie en door de landelijke Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, is dat een kleiner aandeel dan verwacht op dit moment voldoet aan de inburgeringsplicht onder de Wi2021. Dit is het gevolg van een combinatie van factoren:  Een te ambitieuze taaleis (B1) voor een relatief groot deel van de doelgroep;  Opstart- en uitvoeringsproblemen bij gemeenten en bij de taalaanbieders, onder andere door de omvang en complexiteit van het nieuwe stelsel;  Een zwaardere doelgroep met meer ondersteuningsbehoeften dan eerder voorzien;  Een verlengde trajectduur door de combinatie van inburgerings- en participatieverplichtingen (dualiteit). Overige oorzaken van vertraging:  De onderlinge afhankelijkheid van de verschillende onderdelen binnen het inburgeringstraject maakt dat vertraging bij één onderdeel direct doorwerkt in het gehele traject;  Capaciteitsproblemen binnen de uitvoeringsorganisatie door hoge caseloads vertragen processtappen zoals intakes, begeleiding en monitoring;  Wachttijden voor examens veroorzaken vertraging in de IJmond.

Ook de verlengde intake van de brugklas draagt bij aan een later startpunt en daarmee aan een langere doorlooptijd;  De landelijke Tussenevaluatie Wi2021 (Rijksoverheid, 2026) signaleert daarnaast praktische knelpunten voor inburgeraars, zoals administratieve lasten, digitale barrières en complexiteit van planning. Deze factoren leiden tot verlies aan motivatie en tot verzuim, wat de trajectduur verder kan verlengen. Versterking is nodig op het gebied van tijdigheid, benutting van (persoonlijke en/of achtergrond)informatie uit de brede intake en de brugklas, verdere concretisering van dualiteit en extra aandacht voor kwetsbare doelgroepen zoals gezinsmigranten en inburgeraars in de Zelfredzaamheidsroute (Z-leerroute). De bevindingen van de tussenevaluatie zijn de basis voor de aanbevelingen, zoals verdere doorontwikkeling van het beleid en het advies voor inzet van een duurzame monitor (enquête). Aanbevelingen De tussenevaluatie resulteerde in de volgende aanbevelingen voor de verbetering van de inburgering:  Aanbeveling 1: Gebruik een enquête als monitor

    

pagina:

3 van 4

registratienr.:

D/2026/783576

Aanbeveling 2: Versnel de doorlooptijd van brede intake, Persoonlijk Plan Inburgering en Participatie (PIP) tot taalonderwijs Aanbeveling 3: Eenduidige en consistente monitoring van interne data Aanbeveling 4: Versterk begeleiding via het sociaal wijkteam Aanbeveling 5: Borg dualiteit Aanbeveling 6: Online taallessen bereiken B1-taalniveau/B1-leerroute

De aanbevelingen sluiten aan bij de knelpunten die binnen de uitvoering al zijn gesignaleerd en waar momenteel aan wordt gewerkt. Binnen de regio worden verschillende aanbevelingen al voorbereid en deels uitgewerkt, onder andere binnen de Community of Practice Inburgering. Het is helder wat er nodig is om de aanbevelingen verder in praktijk te brengen. Tegelijkertijd zijn deze nog niet overal gerealiseerd, omdat de uitvoering tussen gemeenten kan verschillen en bepaalde randvoorwaarden nog verder moeten worden uitgewerkt of georganiseerd. De stappen die nu worden gezet vormen wel een belangrijke basis voor het verder uitwerken, concretiseren en het wel of niet implementeren van de aanbevelingen. Het rapport fungeert als tussenevaluatie. De aanbevelingen worden uitgebreid behandeld in de bijlage ‘Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond’. Discussiepunten tussenevaluatie De IJmond-gemeenten hebben een stevig en grotendeels uniform beleidskader voor de uitvoering van de Wi2021. Instrumenten zoals de brede intake, het PIP en de brugklas sluiten goed aan bij de intenties van de Wi2021 en worden positief ervaren, zij het vooral op basis van kwalitatieve ervaringen.

 In de praktijk worden wettelijke termijnen niet altijd gehaald en wordt beschikbare informatie uit intake en brugklas nog niet consequent benut, wat maatwerk beïnvloed;  De leerbaarheidstoets voorspelt sterk hoe inburgeraars functioneren in de leerroute. Tegelijkertijd is de toets een momentopname en digitale vaardigheden zijn daarvoor vereist, waardoor een kanttekening kan worden gegeven om niet uitsluitend op de uitslag van de toets te vertrouwen. Brugklasobservaties leveren slechts beperkte extra informatie over de leerbaarheid, maar blijven waardevol voor signalen die de leerbaarheidstoets niet meet, zoals motivatie, werkhouding en sociaal-emotionele ontwikkeling;  De effectiviteit van dualiteit verschilt per leerroute en doelgroep. Bij gezinsmigranten is de gemeentelijke regie klein, waardoor zicht op voortgang ontbreekt. Hierdoor zijn uitkomsten moeilijk te vergelijken of te generaliseren;  De beschikbare cijfers zijn beperkt. De cijfers van de Divosa Benchmark lopen tot en met 2024 en loopt standaard een jaar achter. IJmond-cijfers gaan deels tot 2025, maar verschillen per gemeente en geven nog onvoldoende inzicht in duurzame participatie. De uitstroom is bovendien nog beperkt, waardoor de informatie in de Tussenevaluatie onvoldoende basis biedt voor het uitspreken van een constatering over duurzame integratie en participatie.

Ook is de geplande test-enquête later afgenomen, waardoor het perspectief van inburgeraars minder goed is onderbouwd in het rapport. Ondanks deze beperkingen ontstaat een samenhangend beeld: het beleidskader staat, maar verbetering is nodig in uitvoering, regionale afstemming en het benutten van beschikbare informatie. De inzichten vormen een belangrijke basis voor de aanbevelingen en de vervolgstappen, passend bij het lerende karakter van de Wi2021. Het is daarnaast van belang dat we blijven monitoren en pas na twee cohorten een betrouwbaarder beeld kunnen vormen. Het is eigenlijk nog te vroeg is om stevige conclusies te trekken over de

pagina:

4 van 4

registratienr.:

D/2026/783576

effectiviteit van het beleid. Slechts een klein aantal inburgeraars heeft het volledige inburgeringstermijn van drie jaar inmiddels doorlopen. Pas wanneer minimaal twee cohorten inburgeraars dit volledige traject hebben afgerond, kan een robuust beeld ontstaan van de daadwerkelijke duurzame participatie en kan het beleid op dit punt betrouwbaar worden geëvalueerd. Op dit moment biedt de beschikbare informatie daarom nog onvoldoende basis om een definitieve constatering en evaluatie te doen over duurzame integratie en participatie. Bijlagen:  Tussenevaluatie Wet inburgering 2021 IJmond (D/2026/783629)