Monumenteel nieuwsbrief nr. 39 oktober 2025

MONUMENTEEL

Monumentenzorg en Archeologie Beverwijk, Heemskerk en Velsen

Nieuwsbrief Met deze nieuwsbrief willen we eigenaren van monumenten in Beverwijk, Heemskerk en Velsen en andere belangstellenden informeren over actuele zaken rond monumenten, archeologie en cultuurhistorie. In het kader van de regionale samenwerking wordt Monumenteel in IJmondiaal verband uitgebracht.

Boren naar archeologie?

In het plangebied Grote Buitendijk in Velserbroek is gestart met archeologisch onderzoek. Dit is onderdeel van een haalbaarheidsstudie voor een nieuwe woonwijk op deze locatie. Archeologen van Hollandia Archeologen voeren hiervoor ruim 200 boringen uit. Door de grondlagen uit deze boringen te bestuderen, krijgen zij inzicht in de ontwikkeling van de bodem en in mogelijke sporen van menselijke activiteit. Zo komen we te weten of de bodem in het (recente) verleden door mensen is bewerkt — bijvoorbeeld om het land te ontwateren, te bewonen of te bewerken. Uit eerder onderzoek is al gebleken dat in dit gebied al sinds de IJzertijd, meer dan 2000 jaar geleden, mensen woonden.

Een belangrijke stap in de gebiedsontwikkeling

Als blijkt dat er in de bodem een archeologische vindplaats aanwezig is, bekijkt de gemeente hoe deze het beste kan worden behouden en beschermd. Daarmee voert de gemeente haar wettelijke taak uit om zorgvuldig om te gaan met (archeologisch) erfgoed. Maar het onderzoek levert meer op dan alleen kennis over de bodem. Het vertelt ons ook meer over het landschap én de mensen die hier vroeger leefden. Zo biedt het onderzoek een inspiratiebron voor de ontwikkelingen!

Hoe gaat het onderzoek in z’n werk?

Met een avegaarboor en een guts (een soort lange appelboor) boren de archeologen volgens een vast patroon gaten van ongeveer zeven centimeter breed in het onderzoeksgebied. De grond die uit de boring komt, wordt zorgvuldig op volgorde gelegd, bekeken en beschreven. Is het zand, veen of klei – of juist een mengsel? Zitten er plantenrestjes of schelpen in? En liggen de verschillende laagjes overal op dezelfde diepte? Aan de hand van al die informatie kan de archeoloog vaststellen waar het materiaal vandaan komt, wanneer het daar is afgezet, en of de plek in het verleden geschikt was om te wonen of te akkerbouwen. We weten al dat het landschap er zo’n 150 jaar geleden, toen het Plangebied tussen Grote Buitendijk en de A9 Noordzeekanaal werd gegraven, heel anders uitzag dan nu. Sterker nog: het landschap heeft zich in duizenden jaren ontwikkeld – door perioden van begroeiing, zandverstuiving en wisselende grondwaterstanden. Zou het destijds goed toeven zijn geweest langs de Noordzee, achter de verstuivende duinen? Kortom, zo’n booronderzoek levert veel kennis op. Inzicht in de verschillende fasen van het landschap helpt archeologen te bepalen of mensen hier konden leven en of er mogelijk nog sporen van hun aanwezigheid in de bodem te vinden zijn. Het onderzoek is nog in volle gang. In een volgende nieuwsbrief hopen we meer te kunnen vertellen over de bevindingen.

Monumenteel 39 - oktober 2025

1

ER OP UIT Nieuwe vaste tentoonstelling op Buitenplaats Beeckestijn

Museumhuis Beeckestijn opende afgelopen zomer een geheel vernieuwde tentoonstelling: Beeckestijn: een (on)fortuinlijke buitenplaats. Hierin staan drie eeuwen geschiedenis van de buitenplaats en haar bewoners centraal. Via een chronologische route door het hoofdhuis maakt u een tijdreis van de vroege 18de eeuw tot heden, waarbij zowel de pracht als de complexiteit van het koloniale verleden, rijkdom, en verlies belicht worden. De nieuwe presentatie is interactief opgezet en geschikt voor jong én oud. Kinderen volgen een speurroute met het schattige personage ‘Ratje van Fortuin’ en er zijn doe-activiteiten die van een bezoek aan Beeckestijn een aantrekkelijk familie-uitje maken. In een traditioneel museum mag je niks aanraken, in museumhuis Beeckestijn juist wel.

Tentoonstelling ‘Tonnen aan Traan’.

De tentoonstelling ‘Tonnen aan Traan. Een terugblik op de Nederlandse walvisvaart’ gaat terug naar de tijd van zeilschepen, verre zeeën en de jacht op walvissen. Een tijd waarin de relatie tussen mens en natuur anders was dan nu. Aan de hand van originele objecten en verhalen duikt Museum Kennemerland in het verleden van de Nederlandse walvisvaart. Speciale aandacht is er op de deelname van Beverwijk en Wijk aan Zee. Zo had Beverwijk in de 18e eeuw twee rederijen die voeren op Groenland en Spitsbergen. En Wijk aan Zee had in die tijd nogal wat zeevarenden die in de walvisvaart werkten. In het voorjaar voeren ze vanuit Amsterdam naar het poolgebied en in het najaar kwamen ze weer thuis. Een tentoonstelling over avontuur, handel, risico’s en de sporen die deze geschiedenis tot op de dag van vandaag heeft nagelaten. De tentoonstelling is t/m 1 maart 2026 te zien in Museum Kennemerland, Noordwijkweg 2a in Beverwijk.

Tentoonstelling ‘Romeinen op de uitkijk’

Romeinen in Noord-Holland? Vaak wordt gedacht dat de Romeinen zich uitsluitend in het Zuiden van Nederland vestigden, met de Rijn als noordelijke grens. Tótdat archeologisch onderzoek anders aantoonde. De opgraving van de Romeinse wachttoren in Krommenie is (tot nu toe…) de meeste noordelijke Romeinse (militaire) post op het vaste land. Naast de wachttoren zijn nog meer voorwerpen gevonden. De meest bijzondere zijn, tezamen met een maquette van de wachttoren, te zien. Met deze vondsten wordt nieuw licht geworpen op de Romeinse aanwezigheid in Noord-Holland. De tentoonstelling is t/m 5 april 2026 te zien in Huis van Hilde in Castricum.

Monumenteel 39 - oktober 2025

2

Lezingenreeks: Ontdek het Oer-IJ-gebied – verleden, landschap en water

Het Oer-IJ-gebied kent een rijke geschiedenis van meer dan 3500 jaar bewoning. Het veelzijdige landschap – van veenweiden en kronkelende sloten tot uitgestrekte duinen en waardevolle monumenten – is in hoge mate door mensenhanden gevormd. In een reeks lezingen in Huis van Hilde in Castricum wordt dit bijzondere gebied vanuit verschillende invalshoeken belicht: de cultuurhistorie, de middeleeuwse ontwikkeling en de rol van water door de eeuwen heen.

30 oktober - Cultuurhistorie van het Oer-IJ-gebied Het Oer-IJ-gebied kent meer dan 3500 jaar bewoning en een veelzijdig landschap: van veenweiden en kronkelende sloten tot uitgestrekte duinen en waardevolle monumenten – veel meer dan op het eerste gezicht zichtbaar is, is door mensenhanden gevormd. De lezing belicht de archeologie, cultuurhistorie en monumenten van dit unieke landschap, én gaat in op bijzondere interviews uit het boek met experts over stad en platteland, landschapsontwikkeling en actuele keuzes rond erfgoed en klimaat. Een inspirerende avond voor iedereen die nieuwsgierig is naar de lagen van verleden én toekomst in dit unieke landschap. 20 november - De Oer-IJ-delta in de Middeleeuwen In de Middeleeuwen veranderde het Oer-IJ-gebied ingrijpend. Castricum ontstond in het gebied waar ooit de noordelijke tak van de Rijn in zee uitmondde. Al vanaf 700 n.Chr. groeide de bevolking, met geesten (akkercomplexen) op oude wadplaten en strandwallen. Tijdens de ontginningen verrezen kastelen in Castricum, Beverwijk, Heemskerk, Uitgeest, Akersloot en Limmen. Een bijzondere onthulling komt aan bod: de recente ontdekking van de 13e-eeuwse woning van Floris van Baccum in Bakkum. 11 december - Waterhuishouding van het Oer-IJ-gebied Water heeft het Noord-Hollandse landschap altijd gevormd: van de zee die kreken creëerde tot de grote rivieren als Rijn en Zaan.

Vanaf het jaar 1000 verloor het water echter zijn vrijheid en werd het geleidelijk door mensen gereguleerd. Tegenwoordig is het water grotendeels aan het oog onttrokken, behalve wanneer we het actief opzoeken om te recreëren of te gebruiken. In deze lezing wordt alvast een tipje van de sluier opgelicht van de nieuwe ‘Wateratlas van Noord-Holland’, die laat zien waar het water nog altijd aanwezig is – zelfs als je het niet ziet. Alle lezingen vinden plaats in Huis van Hilde, Westerplein 6 in Castricum (achterzijde NS-station Castricum) en beginnen om 19.30 uur. De kosten zijn € 7,50 per lezing. Aanmelden kan via de site van Stichting Oer-IJ.

De Romeinen bouwden twee havenforten in Velsen vanwege de strategische ligging aan het Oer-IJ, dat een belangrijke verbinding vormde tussen de Noordzee en de Rijn.

Monumenteel 39 - oktober 2025

3

PUBLICATIES De rijke cultuurhistorie van het Oer-IJ landschap, K. de Vré et al, Wormer 2025 Het Oer-IJ gebied vertelt een fascinerend verhaal van eeuwenlange menselijke activiteit die het landschap heeft gevormd. In dit derde deel van een serie wordt zichtbaar hoe rijk en gelaagd dit gebied is, aan de hand van historische geografie, archeologie, monumenten en lokale verhalen. Ook de betekenis van erfgoed in het heden en de toekomst komt uitgebreid aan bod. Het boek bevat inspirerende interviews, een overzicht van musea en erfgoedorganisaties, en een top 40 van plekken waar de cultuurhistorie van het Oer-IJ nog tastbaar is. Een rijk geïllustreerd boek dat laat zien hoe verleden, landschap en toekomst in het Oer-IJ gebied onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. Het boek kost € 24,95 en is te koop bij de boekhandel.

Het Oer-IJ heropend. Aspecten van een archeologisch-culturele genealogie van Kennemerland in Middeleeuwen en Nieuwe tijd, G. Alders, Castricum 2025 In deze publicatie wordt zichtbaar hoe het landschap van Kennemerland zich van de Middeleeuwen tot de 20e eeuw heeft ontwikkeld en steeds is aangepast aan het leven van zijn bewoners. Onder onze voeten ligt een rijke gelaagdheid aan sporen – van de Prehistorie tot de Nieuwe Tijd – die samen het verhaal vertellen van een gebied dat al eeuwenlang intensief wordt bewoond. Wat deze uitgave bijzonder maakt, is de brede benadering: archeologie en historische geografie worden gecombineerd om 1500 jaar landschapsgeschiedenis te ontrafelen, met ook volop aandacht voor de recente eeuwen. Dit is een publicatie in de reeks ‘Noord-Hollandse Archeologische Publicaties van de provincie Noord-Holland. De publicatie is te lezen via deze link. Kennismaken met de Stelling van Amsterdam, R. Ros en A. Senger, Weesp 2025 Dit boek neemt je mee in het geheim achter de Stelling van Amsterdam: een ingenieus militair systeem dat zijn kracht ontleende aan water. Rondom de hoofdstad werd een verdedigingsgordel gecreëerd waarin ondoordringbare waterlinies slim werden gecombineerd met imposante forten. Nergens anders ter wereld is dit principe zó doeltreffend toegepast.

Hoe werkte dat vernuftige samenspel van inundaties, forten, liniewallen, wegen en polders? Hoe werd het gebouwd en welke voorzieningen waren nodig om er tot wel negen maanden stand te houden? Het boek onthult niet alleen de strategie en techniek achter de Stelling, maar ook de verhalen van de mensen die er tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog leefden en dienden. Daarnaast richt het de blik op het heden en de toekomst: welke betekenis hebben de forten, liniewallen, wegen en polders vandaag de dag, en hoe kunnen we deze unieke verdedigingsgordel blijven koesteren en benutten? Er is een gedrukte en een digitale versie te koop. Meer informatie is hier te vinden. Huis en haard. Archeologie van het dagelijks leven. L. Kooistra et al., Utrecht 2025 Huis en haard staat voor ‘thuis’ – de plek waar mensen woonden en zich geborgen voelden. Tot aan de Romeinse tijd leefden onze voorouders in kleine, zelfvoorzienende gemeenschappen. Met de komst van de Romeinen veranderde dat: er ontstonden verschillen tussen boeren, ambachtslieden, kooplui en adel. Dankzij archeologisch onderzoek, nieuwe technieken en geschreven bronnen weten we nu hoe mensen in Vlaardingen – van het neolithicum tot de late middeleeuwen – woonden, werkten en innoveerden met beperkte middelen maar grote vindingrijkheid. Het boek kost € 19,95 en is hier te bestellen

Monumenteel 39 - oktober 2025

4

KORT NIEUWS Heemskerk verkent: hoe maken we kasteel Oud Haerlem beleefbaar en zichtbaar? Voor de zomer is gemeente Heemskerk gestart met een verkenning naar de mogelijkheden om kasteel Oud Haerlem, een verborgen parel uit de middeleeuwse geschiedenis, weer zichtbaar en beleefbaar te maken voor inwoners en bezoekers. Hoewel de resten van het kasteel nog onder de grond liggen, spreekt het tot de verbeelding en biedt het volop kansen voor cultuurhistorie, educatie en recreatie. Om deze kansen goed in beeld te brengen, is een landschapsarchitect aan de slag gegaan met het opstellen van verschillende scenario’s. Daarnaast is, na een oproep onder inwoners, een denktank gevormd van betrokken Heemskerkers. Samen met de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, experts en culturele partners denken zij mee over hoe we het verhaal van Oud Haerlem kunnen vertellen en tot leven kunnen brengen. De komende periode worden de eerste ideeën verder uitgewerkt. Benieuwd naar de voortgang? Houd dan de kanalen van gemeente Heemskerk in de gaten. Museum Kennemerland wint Beverwijkse Monumentenprijs 2025 Museum Kennemerland is afgelopen september bekroond met de Beverwijkse Monumentenprijs 2025. Wethouder Ali Bal reikte de prijs uit aan het museumbestuur als waardering voor hun inzet voor het behoud, de verduurzaming en professionalisering van dit lokale erfgoed.

Dankzij deze inspanningen is het rijksmonument nu voor een breder publiek toegankelijk. Het museum is gevestigd in het voormalige gemeentehuis van de vroegere gemeente Wijk aan Zee en Duin, een gebouw uit 1908 aan het Westerhoutplein. Het pand deed dienst als stadhuis tot de samenvoeging met Beverwijk in 1936 en huisvest het museum sinds 1991. Spannende podcast over kastelen in de IJmond: De Kasteeldetective Eeuwenoude muren, vergeten verhalen en spannende archeologische puzzels: de podcastserie ‘De Kasteeldetective’ neemt luisteraars mee langs de mysterieuze kastelen van de IJmond. In Beverwijk duiken de makers in de geschiedenis van Kasteel Adrichem en andere verdwenen burchten die ooit het landschap domineerden. Waar stonden deze kastelen precies? Hoe zagen ze eruit? En welke sporen liggen er nog verborgen onder sportvelden en woonwijken? Verderop in Santpoort schittert de Ruïne van Brederode, hét icoon van de regio. Hier ontdek je hoe dit kasteel gebouwd, verwoest én hersteld werd – en hoe de moedige Yolande van Lalaing het in de 15de eeuw nieuw leven inblies. Van middeleeuws vensterglas tot een bot van een orka: de vondsten brengen het verleden verrassend dichtbij.

Met een mix van meeslepende verhalen, historische feiten en archeologische ontdekkingen laat De Kasteeldetective zien dat de kastelen van de IJmond nog altijd springlevend zijn – al liggen ze soms diep verborgen. De Kasteeldetective is te beluisteren via Spotify, iTunes en de website van Huis van Hilde en Ruïne van Brederode.

Monumenteel 39 - oktober 2025

5

Nieuwe informatieborden werelderfgoed Hollandse Waterlinies

Bij alle forten van de Stelling van Amsterdam en de Nieuwe Hollandse Waterlinies in Noord-Holland en Utrecht, de vestingsteden Muiden en Weesp en bij een groot aantal sluizen en dijken worden informatieborden UNESCO Werelderfgoed Hollandse Waterlinies geplaatst. Voor het grootste deel gaat het hierbij om vervanging van oude informatieborden. Sinds 1996 is de Stelling van Amsterdam UNESCO Wereld erfgoed, en sinds 2021 maakt het samen met de Nieuwe Hollandse Waterlinie onderdeel uit van het werelderfgoed Hollandse Waterlinies. De nieuwe informatieborden zijn in de huisstijl van de Hollandse Waterlinies. Streven is dat einde van dit jaar overal de nieuwe borden staan. Ga voor meer informatie naar de website van de Hollandse Waterlinies. Gids Monumentaal wonen vernieuwd Gids Monumentaal wonen is een praktische wegwijzer voor iedere monumenteigenaar. De gids Monumentaal wonen legt eenvoudig uit wat het betekent om eigenaar te zijn van een monument. De vernieuwde, interactieve gids zit boordevol informatie, praktische tips en inspirerende verhalen. Deze gids is gratis te downloaden via Monumenten.nl.

Subsidie gemeentelijke monumenten Gemeente Beverwijk

Eigenaren van een gemeentelijk monument kunnen subsidie aanvragen voor onderhoud en restauratie van hun pand. De complete tekst van de ‘Subsidieregeling voor de restauratie en onderhoud aan gemeentelijke monumenten’, met daarin onder andere alle voorwaarden waaronder subsidie wordt verleend, vindt u hier.

Gemeente Heemskerk

Als eigenaar van een gemeentelijk monument in de gemeente Heemskerk kunt u voor onderhoud en restauratie een tegemoetkoming in de kosten aanvragen in de vorm van subsidie. Er is subsidie voor onderhoud, restauratie of een abonnement op de Monumentenwacht Noord-Holland. Meer informatie en het aanvraagformulier vindt u hier.

Gemeente Velsen

Bij de gemeente Velsen kan subsidie aangevraagd worden voor onderhoud of restauratie van een gemeentelijk monument. Alle voorwaarden waaraan een aanvraag moet voldoen, zijn opgenomen in de ’Subsidieverordening Monumenten Velsen’. Deze verordening en het formulier voor de subsidieaanvraag zijn hier te vinden.

Monumenteel 39 - oktober 2025

6

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met: Gemeente Beverwijk: Conny van Rijn Telefoon: 0251-256256 E-mail: c.vanrijn@beverwijk.nl Gemeente Heemskerk: Elze Belterman / Saskia Gunst Telefoon: 14 0251 E-mail: post@heemskerk.nl Link naar erfgoedregister Heemskerk Gemeente Velsen: Masja Gemser, Joke Groot, Annika Blonk-van den Bercken Telefoon: 0255-567200 E-mail: monumenten@velsen.nl of archeologie@velsen.nl

Nuttige websites: Monumenten.nl | Wegwijs in monumentenland Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed NMF Erfgoedadvies - Erfgoed in Noord Holland Monumentenwacht Nederland Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg Steunpunt Monumenten en Archeologie NH Historische kring Heemskerk Historisch Genootschap Midden Kennemerland Historische Kring Velsen Stichting Santpoort

Colofon Vormgeving: Interne Dienstverlening (Repro), gemeente Velsen Aan deze uitgave kunnen geen rechten worden ontleend.

Monumenteel 39 - oktober 2025

7