Deelnemers ODIJ in beeld def

RAPPORT

Rapport ODIJ – Deelnemers onderzoek in beeld

Thijs Boertien, Jop de Graaff, Carmen Hendriks, Roel Lauwerier

29 oktober 2025

Inhoudsopgave 1. Gemeente Bloemendaal

3

2. Gemeente Haarlem

9

3. Gemeente Heemskerk

14

4. Gemeente Heemstede

21

5. Gemeente Landsmeer

26

6. Gemeente Oostzaan

32

7. Gemeente Velsen

38

8. Gemeente Zandvoort

45

9. Provincie Noord-Holland

51

2 / 57

1. Gemeente Bloemendaal Bloemendaal en ODIJ in beeld – feitelijke informatie (peildatum juli, 2025) Aspect

Toelichting

Afspraken met ODIJ

Mandaat In het Mandaat-, en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Bloemendaal (2024) is vastgelegd dat er wordt gekozen voor een algemeen geformuleerd mandaatbesluit. Dit betekent dat de ODIJ de bevoegdheid wordt verleend om – op een enkele uitzondering na – alle besluiten te nemen en overige handelingen te verrichten die voor een goede uitvoering van de taken en bevoegdheden nodig zijn. Takenpakket In de Dienstverleningsovereenkomst (DVO 1 maart 2019-31 december 2026) is vastgelegd dat de ODIJ het basistakenpakket (BTP) voor de gemeente uitvoert. Daarnaast voert de ODIJ sinds 1 januari 2015 tevens het volledige milieutakenpakket en per 1 februari 2014 taken op het gebied van de Drank- en Horecawet uit. De gemeente voert voor ‘Bouwen’ zélf de taken rondom vergunningverlening & toezicht uit. Acht van de vijftien (8/14) gemeenten hebben deze taken belegd bij de ODIJ (57%).

Financiële omvang plus stemverhouding 2024

Vanuit het feitelijk wederhoor is door de organisatie aangegeven dat ook het Actieplan geluid, Digitaal Opkoop Register, Label C inspectie, Energiebesparingsakkoord Noord-Hollandse Bedrijven (subsidie PNH) en uitvoering stimuleringsprojecten duurzaamheid (SPUK) onderdeel uitmaken van de afspraken tussen de gemeente en de ODIJ. Artikel 8 van de GR legt het stemrecht tussen de leden van het algemeen bestuur vast. Daarbij heeft elk lid van het algemeen bestuur één stem. Besluiten worden bij meerderheid van stemmen genomen. Alleen bij hoofdelijke oproeping geldt een gewogen stemverhouding naar financiële inbreng (op basis van de vastgestelde begroting) van de deelnemers voor het nemen van besluiten. Daarmee wordt de omvang van de jaarlijkse financiële bijdrage aan OD IJmond bedoeld van de deelnemer.

3 / 57

Is het voor de raad duidelijk hoe het huidige stelsel van de ODIJ er uitziet, wie hierbij betrokken zijn en wat hun rollen, taken en verantwoordelijkheden zijn?

Vanuit de raadssessie komt naar voren dat het huidige stelsel voor de raadsleden globaal duidelijk is, maar het ontbreekt aan gedetailleerde kennis over specifieke taken. Zo weten de raadsleden dat de ODIJ zich vooral bezighoudt met ‘wettelijke taken’, waaronder vergunningen en dat de gemeente niet van alle diensten van de ODIJ gebruik maakt. De vraag wat wettelijke taken zijn en waar de ODIJ exact over gaat speelt wel in de raad. Dit uit zich, zo komt naar voren, in het gegeven dat er regelmatig over de ODIJ wordt gesproken in relatie tot Tata Steel. Er blijkt dan verwarring te zijn of de ODIJ wel een rol heeft ten aanzien van dit bedrijf.

Sturing en informatievoorziening Aspect

Toelichting

Afspraken

Los van de GR-specifieke afspraken, zie hoofdstuk 4 van het hoofdrapport, heeft de gemeente Bloemendaal een eigen nota ‘Grip op samenwerking’ (16 november 2023). Deze nota beschrijft op welke manier de actieve betrokkenheid van de raad en daarmee de democratische legitimiteit van (regionale) samenwerking ingevuld kan worden. In de nota is de ODIJ aangemerkt als ‘zware GR’ waarbij vanuit de wet de mogelijkheid tot sturing vanuit de gemeenteraad relatief groot is. De formele instrumenten voor kaderstelling en controle zijn beschreven; het gaat hierbij o.a. om de zienswijzeprocedure. Er wordt een ‘voorblad’ geïntroduceerd voor de begroting en jaarverslagen waarin de gemeente per samenwerkingsverband verschillende aspecten duidt, zoals: producten/diensten/doelen, financiën, prestaties, ontwikkelingen en het risicomanagement. In het feitelijk wederhoor is toegelicht dat informatie uit (regionale) samenwerkingsverbanden als vast agendapunt op de commissievergaderingen is opgenomen.

4 / 57

Opdrachtgevers- en eigenaarsperspectief

Rollen In de nota ‘Grip op samenwerking’ licht de gemeente drie rollen uit die er zijn ten opzichte van samenwerkingsverbanden: 1. Opdrachtgever: we geven opdrachten aan een samenwerkingsverband. Deze opdrachten voeren zij voor ons uit. De opdrachtgever gaat over de inhoud van de werkzaamheden die het samenwerkingsverband voor de gemeente verricht 2. Eigenaar: we zijn gedeeltelijk eigenaar of aandeelhouder van het samenwerkingsverband. Kort gezegd gaat de eigenaar over het voortbestaan van het samenwerkingsverband. Dat wil zeggen dat de eigenaar kijkt naar de lange termijn. Daarin is het goed vervullen van lopende opdrachten (goed opdrachtnemerschap) maar één element 3. Deelnemer: inhoudelijk partner vanuit de gemeente. Met al onze samenwerkingsverbanden onderhouden we goede contacten en wisselen we informatie uit ten behoeve van de uitvoering van concrete doelen. Deze rol geldt voor alle samenwerkingsverbanden, behalve Stedin Groep en BNG. In de nota is tevens het volgende opgenomen over de ODIJ als het gaat om scheiding tussen de rollen:

Op papier is er dus een ‘natuurlijke scheiding’ aangebracht tussen de rol van opdrachtgever en opdrachtnemer, zowel op bestuurlijk als ambtelijk niveau. In de praktijk vindt deze scheiding echter niet bewust plaats. Toegelicht is dat de portefeuillehouder financiën niet expliciet de rol van eigenaar invult. Beleid Een belangrijk instrument voor de sturing op de ODIJ is het beleidskader VTH-milieu en de VTH-strategie milieu 2023–2026 van de ODIJ. Het beleidskader is vastgesteld door alle colleges van de deelnemende gemeenten en de provincie Noord-Holland. Het beleidskader beschrijft de prioriteiten en wettelijke kaders voor de uitvoering van VTH-taken op het gebied van milieu en vormt daarmee het inhoudelijke fundament voor de taken die de ODIJ voor Bloemendaal uitvoert. In het kader van dit onderzoek zijn voor Bloemendaal geen aanvullende beleidsdocumenten gedeeld die als basis dienen voor de opdracht aan en sturing op de ODIJ.

5 / 57

Betrokkenheid raad via zienswijzen

De gemeenteraad heeft, sinds de start van het proces robuustheid, de volgende zienswijzen ingediend. Document Jaarstukken 2023, eerste begrotingswijziging 2024 en conceptbegroting 2025

Zienswijze De gemeenteraad heeft een positieve zienswijze ingediend op de concept eerste begrotingswijziging 2024 en de concept begroting 2025 van Omgevingsdienst IJmond. De wethouder heeft de gemeenteraad toegezegd om via een beeldvormende avond in oktober nadere informatie te verstrekken over de in de begroting beschreven ontwikkelingen

Begrotingswijziging 2025 Omgevingsdienst IJmond

De raad stemt in met de concept begrotingswijziging 2025, met de volgende zienswijze: • De raad uit de wens te participeren in herijking GR + vervolg IBP • inzicht in de mogelijke scheefgroei van de deelnemersbijdrage + oplossing hiervoor • Vanaf de jaarrekening van 2024 verwacht de raad een transparante en juiste weergave van de financiële resultaten en de uitgevoerde taken • Inzicht en inspraak in proces financieringsstructuur, DVO en PDC • Inzicht in hoe de balans tussen incidentele en structurele middelen meerjarig wordt geborgd • Toets de governancestructuur op checks and balances • Bij capaciteitsproblemen voorkeur geven aan de door de raad aangegeven werkzaamheden • Halfjaarlijkse info over de status van het inlopen van deze achterstanden In de vergadering van 4 juli 2025 heeft de gemeenteraad conform voorstel besloten kennis te nemen van het Jaarverslag 2024 en de Jaarrekening 2024 van de Omgevingsdienst IJmond. Tevens is besloten geen zienswijze kenbaar te maken over de Ontwerpbegroting 2026 van de Omgevingsdienst IJmond.

Conceptbegroting 2026 Omgevingsdienst IJmond

Perspectief vanuit de raad op sturing en informatievoorziening

De huidige informatievoorziening en sturing op de ODIJ wordt als ontoereikend ervaren. De complexiteit van de stukken, gecombineerd met de omvang maakt het niet eenvoudig deze grondig door te nemen. Raadsleden geven aan dat ze bij veel GR’en alleen naar de oplegnotitie (voorblad) kijken en er maar vanuit gaan dat het klopt. Er is behoefte aan behapbare informatie. Een duidelijk overzicht wat de ODIJ voor Bloemendaal heeft gedaan met SMART-informatie, in combinatie met trends en ontwikkelingen. Bijvoorbeeld: ‘hoeveel zaken zijn er verbeterd ten opzichte van vorig jaar?’. De raadsleden lijken open te staan voor het concept van raadsrapporteurs voor de ODIJ, vooral omdat ze goede ervaringen hebben met een vergelijkbare constructie bij de Metropoolregio Amsterdam (MRA). Ze zien het als een potentiële manier om de betrokkenheid van de raad bij GR’en te vergroten. Proces robuustheid

Aspect Betrokkenheid raad

Toelichting Los van dat wat er over het robuustheidsproces is opgenomen in de reguliere P&C-stukken (zie hoofdstuk 4 van het Hoofdrapport) is de raad van Bloemendaal specifiek geïnformeerd over het robuustheidsproces op de volgende wijzen:

6 / 57

Raadsbrief doorontwikkeling GR OD IJmond (2 juli 2024) O.a. Noodzaak tot dóórontwikkeling ODIJmond om te voldoen aan landelijke criteria. Op 1 april 2026 moeten alle 28 omgevingsdiensten in Nederland voldoen aan de landelijke criteria van het interbestuurlijke programma Versterking Vergunningverlening, Toezicht en Handhaving (IBPVTH). Op dit moment voldoet nagenoeg geen enkele omgevingsdienst aan deze criteria. Uit een externe visitatie en zelfevaluatie bij OD IJmond blijkt dat een aantal stappen noodzakelijk is om door te ontwikkelen naar een toekomstbestendige en robuuste organisatie. Een van die stappen is het in evenwicht brengen van de opdracht en de beschikbare middelen. Over de noodzakelijke dóórontwikkeling van de gemeenschappelijke regeling wordt een beeldvormende avond georganiseerd. Samen met griffie wordt gezocht naar een geschikte datum na het zomerreces. Ook volgt op korte termijn een nieuwsbericht vanuit de OD IJmond, dat wij via het griffiebericht met u zullen delen. Raadsbrief toezeggingen TCG360 en TCG366 met betrekking tot Omgevingsdienst IJmond (21 januari 2025) Naar aanleiding van TCG360 (bespreking spoor 3 van de GR Omgevingsdienst IJmond) is door de directeur van de Omgevingsdienst IJmond (ODIJmond) een presentatie gegeven tijdens de commissievergadering van 15 oktober jl.

bij de behandeling van agendapunt 5, zienswijze concept begrotingswijziging ODIJmond 2025. Op 8 mei a.s. is een beeldvormende avond voorzien over de GR Omgevingsdienst IJmond. De directeur van de Omgevingsdienst IJmond gaat dan in op: • De specifieke taken en resultaten van de Omgevingsdienst ten behoeve van gemeente Bloemendaal, conform TCG366. • De stand van zaken van de herijking van de Gemeenschappelijke regeling, de Dienstverleningsovereenkomsten en de financieringsstructuur. • De aandachtspunten uit het door u raad op 24 oktober jl. aangenomen amendement B' Concept begrotingswijziging ODIJ. Het college vertrouwt erop dat met deze brief genoemde toezeggingen zijn afgedaan. Raadsinformatiebrief en Presentatie Regionale radenbijeenkomst (21 maart 2025) Op 21 maart 2025 komen de volgende documenten bij de raad binnen: • Raadsinformatiebrief programma herijking GR, financieringsstructuur en toekomstscenario’s ODIJmond (2025000573). Deze RIB is opgesteld door de ODIJ en wordt door het college gedeeld met de raad. Hierin wordt ingegaan op spoor 1 en de rol van de raad hierbij. • A12a Bijlage 1 250227 ODIJ Balkenplanning programma-doorontwikkeling ODIJmond Algemeen Bestuur (2025000574). Hierin wordt het tijdspad geschetst van het traject dat de ODIJ doorloopt. • A12b Bijlage 2. 250227 ODIJ Producten programma en besluitvorming AB-Raden-Staten (2025000575).

Hierin wordt per spoor van het traject aangegeven wat wanneer staat te gebeuren. • A12c Bijlage 3_Presentatie ODIJmond regioraad mrt-25 (2025000576). Dit zijn de slides van de regionale radenbijeenkomst van maart en april 2025. Beeldvormende avond gemeente Bloemendaal OD IJmond (8 mei 2025) Tijdens een beeldvormende avond is ingegaan op de taken van Omgevingsdienst IJmond in zijn algemeenheid, de taken die worden uitgevoerd voor de gemeente Bloemendaal specifiek en de impact van bedrijven op de kwaliteit van het milieu in de gemeente. Daarnaast is een toelichting gegeven op het project doorontwikkeling ODIJmond en de wijze waarop de raad hierbij wordt betrokken.

7 / 57

Perspectief op proces

Raad De raadsleden hebben in beeld wat er speelt bij de ODIJ en waarom ze dit traject nu doorlopen. Zo is er verwezen naar de uitvoering van niet-wettelijke taken waardoor de uitvoering van wettelijke taken op de achtergrond is beland. Het proces zelf is vrij abstract voor de raad en staat op afstand. De vraag wordt opgeworpen hoe erg dit is. Het werk van de ODIJ is beperkter beleidsmatig maar vooral uitvoering. Een raadslid geeft aan dat het ook de taak van de wethouder is om hier bovenop te zitten en de raad mee te nemen op het moment dat het de rol van de raad raakt. Daarbij steken de raadsleden ook de hand in eigen boezem. De raad zou meer actie kunnen ondernemen om na te denken over de opdracht waarmee de wethouder richting de regio wordt ‘gestuurd’. College Bestuurlijk zijn er complimenten voor de wijze waarop de huidige leiding van de ODIJ de basis op orde brengt. Dit gebeurt in samenhang met de betrokken stakeholders en in transparantie over wat er moet gebeuren. Tegelijkertijd wordt het proces als complex en vertroebeld ervaren, mede doordat het op orde brengen van de organisatie (basis op orde) en het toekomstbestendig maken (in het kader van robuustheid) door elkaar lopen. Dit leidt er breder toe dat er niet altijd duidelijk is waar het op welk moment over gaat (basis op orde vs. toekomstbestendigheid) en hoe verschillende trajecten op elkaar aansluiten.

Er is vertrouwen dat er aan de goede onderwerpen wordt gewerkt in het proces. Duidelijk is wel dat het omzetcriterium (€16,5 miljoen) niet gehaald lijkt te worden; dit blijft een heet hangijzer, mede omdat de consequenties hiervan vanuit het Rijk niet helder zijn. Overige aandachtspunten voor het vervolg zijn: de verschillende inbreng in taken tussen deelnemers; de wisselende ambtelijke ondersteuning en capaciteitsverschillen op dit vlak (de ene wethouder wordt beter en uitgebreider ambtelijk voorbereid dan de andere); en de betrokkenheid van de deelnemers en raden specifiek in relatie tot de inhoud van het werk van de ODIJ. Veel betrokkenen zien het construct omgevingsdienst als een ‘stiefkindje’ waar inhoudelijk te weinig gevoel bij is en waar vooral op kosten wordt gefocust. de verkiezingen en wisselingen in wethouders. Het kost tijd om een goede lijn te ontwikkelen, door te zetten en over te dragen naar een nieuw bestuur. Ambtelijk De betrokken ambtenaren geven aan dat het proces richting een robuustere ODIJ complex en tijdsintensief is, mede door de verschillende belangen van de deelnemers en de tijdsdruk richting de deadline van 1 april 2026. Ze ervaren dat de besluitvorming lastig is, omdat lopende verbeteringen en toekomstige ontwikkelingen elkaar beïnvloeden.

Er is een duidelijke planning en ze worden goed geïnformeerd, maar het gevoel overheerst dat de huidige oplossingen tijdelijk zijn en dat echte financiële robuustheid voor de deadline niet haalbaar is. Wel is er vertrouwen dat als de basis op orde komt, het construct van de (nieuwe) GR goed kan werken. Besluitvorming hierover moet echter nog plaatsvinden terwijl de organisatie al moet doorontwikkelen om achterstanden in te lopen. De ambtenaren zien het als een begin, waarbij het belangrijk is om periodiek te evalueren en de informatievoorziening te verbeteren, vooral richting de raad.

8 / 57

2. Gemeente Haarlem Haarlem in beeld – feitelijke informatie (peildatum juli, 2025) Aspect Afspraken met ODIJ

Financiële omvang plus stemverhouding 2024

Toelichting Mandaat In het Algemeen mandaat-, en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Haarlem- Omgevingsdienst IJmond 2024 is vastgelegd dat er wordt gekozen voor een algemeen geformuleerd mandaatbesluit. Dit betekent dat de ODIJ de bevoegdheid wordt verleend om – op een enkele uitzondering na – alle besluiten te nemen en overige handelingen te verrichten die voor een goede uitvoering van de taken en bevoegdheden nodig zijn. Takenpakket De ODIJ voert voor de gemeente Haarlem het basistakenpakket milieu uit. Verder verzorgt de ODIJ het inrichting-gebonden milieutakenpakket voor Haarlem en voert dit uit, en ten slotte (als plustaak), heeft de ODIJ het signaleringstoezicht op brandveiligheid en bouw- en woningtoezichttaken bij milieuinrichtingen. Daarnaast voert de ODIJ de algemene advisering voor Haarlem uit met betrekking tot Schipholtaken.1 Evenementen worden afgedaan binnen het ambtelijke samenwerkingsverband van de gemeenten Zandvoort en Haarlem.2 Artikel 8 van de GR legt het stemrecht tussen de leden van het algemeen bestuur vast. Daarbij heeft elk lid van het algemeen bestuur één stem. Besluiten worden bij meerderheid van stemmen genomen. Alleen bij hoofdelijke oproeping geldt een gewogen stemverhouding naar financiële inbreng (op basis van de vastgestelde begroting) van de deelnemers voor het nemen van besluiten.

Daarmee wordt de omvang van de jaarlijkse financiële bijdrage aan OD IJmond bedoeld van de deelnemer.

1

Gemeente Haarlem - VTH Evaluatie- en Uitvoeringsprogramma 2024

2

Gemeente Zandvoort - Integraal handhavingsbeleid fysieke leefomgeving 2022

9 / 57

Is het voor de raad duidelijk hoe het huidige stelsel van de ODIJ er uitziet, wie hierbij betrokken zijn en wat hun rollen, taken en verantwoordelijkheden zijn?

Binnen de raad van Haarlem bestaat over het algemeen beperkt inzicht in de precieze rollen, taken en verantwoordelijkheden binnen het stelsel van de (ODIJ). Wel zijn de meeste raadsleden zich ervan bewust zijn dat de gemeente deelneemt aan de OD en weten de raadsleden welke wethouder Haarlem vertegenwoordigd in het AB en DB. In de sessie is benoemd dat de afstand tot de ODIJ wordt vergroot doordat de ODIJ niet tot de dagelijkse politiek-bestuurlijke actualiteit van de raad behoort. Raadsleden geven aan dat de ODIJ een van de vele gemeen-schappelijke regelingen is waar Haarlem bij betrokken is, en dat deze stapeling van GR’en de mate van grip op het stelsel beperkt. De “berg aan informatie” die voortkomt uit de verschillende GR’en, draagt niet bij aan overzicht. Ook inhoudelijk bestaat onduidelijkheid over het takenpakket van de ODIJ. Zo leeft bij sommige raadsleden het (onjuiste) beeld dat de dienst zich vooral bezighoudt met Tata Steel. Ook is er beperkt zicht op ontwikkelingen rondom de overdracht van taken, zoals de bodemtaken die recent van de gemeente zijn overgegaan naar de ODIJ. In de sessie is benoemd dat dit voor de raad pas in beeld was toen de overdracht al had plaatsgevonden, bij de behandeling van de begroting en jaarrekening.

Dat voedt het gevoel dat de raad vooral reactief geïnformeerd wordt en beperkt zicht heeft op de afweging waarom bepaalde taken wel of niet bij de OD zijn belegd. Al met al is het beeld dat de Haarlemse raad in beperkte mate grip heeft op het stelsel waar de ODIJ deel van uitmaakt, zowel qua rolverdeling en verantwoordelijkheden als qua taken. De wens om daarin beter betrokken te worden is geuit in de sessie. Tegelijkertijd wordt erkend dat de complexiteit van het stelsel, het lastig maakt om als raad het gewenste niveau van betrokkenheid te bepalen. Sturing en informatievoorziening

Aspect Afspraken

Toelichting Los van de GR-specifieke afspraken, zie hoofdstuk 4 van het hoofdrapport, heeft de gemeente Haarlem een Proces behandeling P&C stukken van gemeenschappelijke regelingen en privaatrechtelijke deelnemingen (30 april 2024). Daarin staat benoemd wie de portefeuillehouder (en vervanger) en accounthouder zijn van de ODIJ. In het procesdocument zijn verschillende afspraken vastgelegd over de behandeling van P&C-documenten van de ODIJ. Het gaat daarbij onder meer om wie namens het college voorstellen opstelt, hoe en wanneer stukken zoals de ontwerpbegroting, bestuursrapportages en jaarrekeningen bij de raad en het college worden geagendeerd, en op welke wijze de griffie en accounthouder met elkaar afstemmen bij de behandeling van deze stukken. Ook zijn er afspraken over het informeren van de raad in het kader van kaderstelling en controle, bijvoorbeeld door het ter kennisname sturen van beleidsmatige en financiële kaders voorafgaand aan de behandeling van de kadernota.

Opdrachtgeversen eigenaarsperspe ctief

Daarnaast blijkt uit een raadsbesluit van 22 september 2022 dat Haarlem een nieuwe Adviescommissie Omgevingskwaliteit heeft ingesteld, die de vroegere Adviescommissie Ruimtelijke Kwaliteit vervangt. Deze commissie is vereist op grond van de Omgevingswet en heeft een wettelijke taak in het adviseren over vergunningaanvragen voor rijksmonumenten, maar haar rol is breder en strekt zich uit tot advisering over ruimtelijke kwaliteit, zoals landschap, duurzaamheid, groen en de inrichting van de openbare ruimte. Rollen Binnen de gemeente Haarlem is er in de bestuurlijke en ambtelijke sturing op de ODIJ aandacht voor zowel de eigenaars- als opdrachtgeversrol. Dit is conform de Haarlemse nota Verbonden Partijen (2021). Haarlem is vertegenwoordigd in zowel het DB als AB. Bestuurlijk is aangegeven dat de wethouder in het dagelijks bestuur van

10 / 57

de ODIJ optreedt als eigenaar en in het algemeen bestuur als opdrachtgever, gericht op de inhoud en kwaliteit van de uitvoering van VTH-taken ten behoeve van het lokale belang. De rol van opdrachtgever en eigenaar zijn niet in bestuurlijke functies gescheiden. Éen wethouder heeft beide rollen. Ambtelijk is er ook aandacht voor beide rollen. Één ambtenaar is adviseur verbonden partijen, en vertegenwoordigt het eigenaarschap, onder andere via deelname aan de financiële werkgroep van de ODIJ. Een andere ambtenaar is vanuit de VTH-afdeling accounthouder en opdrachtgever voor de ODIJ. In het gemeentelijke VTH Evaluatie- en Uitvoeringsprogramma 2024, wordt expliciet verwezen naar de gemeentelijke afdeling VTH als opdrachtgever aan de ODIJ. Beleid Een belangrijk instrument voor de sturing op de ODIJ is het beleidskader VTH-milieu en de VTH-strategie milieu 2023–2026 van de ODIJ. Het beleidskader is vastgesteld door alle colleges van de deelnemende gemeenten en de provincie Noord-Holland. Het beleidskader beschrijft de prioriteiten en wettelijke kaders voor de uitvoering van VTHtaken op het gebied van milieu en vormt daarmee het inhoudelijke fundament voor de taken die de ODIJ voor Haarlem uitvoert. Aanvullend geeft Haarlem invulling aan de beide rollen via eigen beleid.

Zo staat in het VTH Evaluatie- en Uitvoeringsprogramma 2024 van de gemeente Haarlem welke taken de ODIJ voor de gemeente uitvoert en worden voor het jaar 2024 enkele speerpunten benoemd die de ODIJ voor Haarlem op zal pakken. Dit gaat om toezicht en handhaving op energiebesparing bij bedrijven, en om ondermijning. Daarnaast staat in het VTH-beleidsplan 2024– 2028 van de gemeente Haarlem dat de ODIJ nauw samenwerkt met Haarlem op het thema van economie. Dit omdat in de stad Haarlem, waar de ruimtelijke druk groot is, het afstemmen van milieutaken op vestigings- en uitbreidingsvragen van bedrijven vraagt om nauwe samenwerking tussen de gemeente en de ODIJ. Betrokkenheid raad – Zienswijzen

Perspectief van de raad op sturing /informatievoorz iening

Document Concept begrotingswijziging 2024 en conceptbegroting 2025

Begrotingswijziging 2025 Omgevingsdienst IJmond

Zienswijze De raad gaat akkoord met de concept begroting 2025 met de volgende kanttekening: Het is positief dat er onderzoek plaatsvindt naar de financiering en robuustheid van de organisatie. Gemeente Haarlem wacht de uitkomst van het onderzoek naar de bedrijfsvoering en de aangekondigde (definitieve) ontwerpbegroting 2025 in het najaar af. De raad brengt dit als zienswijze bij het Algemeen Bestuur van ODIJ. De raad stemt in met de concept begrotingswijziging 2025 De raad verwacht daarbij dat ODIJ haar actief betrekt bij het vervolgonderzoek en tijdig informeert over de ontwikkelingen.

Conceptbegroting 2026 Omgevingsdienst IJmond

De raad van de gemeente Haarlem besluit aan de ODIJ te kennen te geven dat de gemeente Haarlem geen bezwaren heeft tegen de vaststelling van de ontwerpbegroting 2026 van de ODIJ.

De sturing op en de informatievoorziening van de ODIJ worden als ontoereikend ervaren. De hoeveelheid informatie is groot en lastig te verwerken, mede doordat de stukken vaak op detailniveau ingaan en er geen vaste structuur of agendering voor is. Raadsleden geven aan een vertaalslag te missen naar wat de ontwikkelingen bij de ODIJ concreet betekenen voor Haarlem. Er is behoefte aan meer toegankelijke informatie, bijvoorbeeld in de vorm van een korte samenvatting met highlights specifiek voor Haarlem. Ook worden alternatieve vormen van informatievoorziening genoemd, zoals technische

11 / 57

sessies of werkbezoeken, die het mogelijk kunnen maken om in gesprek te gaan over de inhoud en actuele ontwikkelingen. Zulke contactmomenten zouden vooral waardevol kunnen zijn rondom het jaarverslag van de ODIJ, zeker als daarin blijkt dat er iets heeft gespeeld wat gevolgen heeft voor Haarlem. Tegelijkertijd is er ook sprake van terughoudendheid. Een deel van de raad ziet betrokkenheid bij een GR vooral als bestuurlijke aangelegenheid. Deze raadsleden geven aan dat ze pas actiever geïnformeerd willen worden als er aanleiding toe is, bijvoorbeeld als zaken niet goed lopen, zodat de raad wel tijdig en onderbouwd in positie worden gebracht bij belangrijke ontwikkelingen. Daarbij wordt benoemd dat proactieve informatievoorziening vanuit de wethouder van belang is. Tot slot geven raadsleden aan dat zij het idee hebben dat de ODIJ wel haar best doet om transparant te zijn, maar dat het in de praktijk blijkt dat de informatievoorziening niet goed aansluit op de informatiebehoefte van de raad, al is er dus geen gedeeld beeld van de raad wat die informatiebehoefte dan is. Proces robuustheid Aspect Betrokkenheid raad

Toelichting Los van dat wat er over het robuustheidsproces is opgenomen in de reguliere P&C-stukken (zie hoofdstuk 4 van het Hoofdrapport) is de raad van Haarlem specifiek geïnformeerd over het robuustheidsproces op de volgende wijzen: Collegebesluit vaststellen VTH-beleidsplan 2024–2028 Het VTH-beleidsplan is op 16 april 2024 vastgesteld door het college en toegestuurd aan de commissie Bestuur. In het beleidsplan staat toegelicht dat In het beleidsplan wordt toegelicht dat de ODIJ toewerkt naar robuustheid middels het IBP, waar het versterken van de GR en het beperken van DVO’s en projectopdrachten onderdeel van uitmaakt. Daarbij wordt ingegaan op het belang van periodieke heroverweging van aanvullende taken door de gemeente. Collegebesluit ontwerp-jaarrekening 2024 ODIJ (3 juni 2025) Het collegebesluit is ter kennisname verstuurd aan de commissies Bestuur en Beheer. Het collegebesluit bevat informatie over het afronden van het IBP-VTH, het landelijke beeld dat omgevingsdiensten nog niet voldoen aan de robuustheidscriteria, en de plannen van de ODIJ om middels een externe analyse en koersbepaling toe te werken naar robuustheid. Ook wordt ingegaan op het programma herijking GR, DVO en financiering, en de verantwoording van achterstanden in milieutoezicht en -handhaving.

Raadsvoorstel: Zienswijze op de ontwerpbegroting 2026 van de Omgevingsdienst IJmond en informeren over de Kadernota 2026 Het raadsvoorstel bevat informatie over de gevraagde incidentele bijdrage voor het vervolg van het herijkingsprogramma en het plan van aanpak toekomstscenario’s. Daarbij wordt ook gewezen op het risico dat de ODIJ mogelijk niet zal voldoen aan het landelijke omzetcriterium voor milieutaken en dat de balans tussen bijdragen en opdracht onder druk staat. Collegebesluit: Vaststellen uitvoeringsprogramma 2025 Omgevingsdienst IJmond – Toegestuurd naar commissie beheer (25 maart 2025) Dit collegebesluit is toegestuurd aan de commissie Beheer, en bevat een toelichting op de inzet van ODIJ in 2025 om aan de landelijke kwaliteits- en robuustheidscriteria te voldoen. En dat er wordt onderzocht of samenwerking

12 / 57

met andere omgevingsdiensten tot toekomstbestendige keuzes kan leiden. Ook wordt gemeld dat Haarlem meebetaalt aan maatregelen om achterstanden in de uitvoering weg te werken. Verslag commissie beheer (14 november 2024) In de commissievergadering van 14 november 2024 licht de wethouder toe dat het plan van aanpak van de ODIJ door IenW is beoordeeld en dat de ODIJ naar verwachting op 1 april 2026 niet aan de robuustheidscriteria zal voldoen. De wethouder licht toe dat er daarom aanvullend onderzoek wordt gedaan naar toekomstscenario’s, waaronder een fusie.

Perspectief op proces

Raadsvoorstel zienswijze op ontwerp 8e wijzigingsbesluit en technische wijzigingen gemeenschappelijke regeling Omgevingsdienst IJmond In het raadsvoorstel wordt toegelicht dat wijzigingen in de GR nodig zijn om de ODIJ toekomstbestendig te maken en dat het streven is om per 1 januari 2026 tot aanpassing van de regeling te komen. Raad Binnen de raad is het robuustheidsproces lange tijd geen onderwerp van gesprek geweest. Inmiddels staat het wat meer op de agenda, maar pogingen om het onderwerp onder de aandacht te brengen, bijvoorbeeld via toelichting door de directeur van de ODIJ, of de regionale radenbijeenkomst, hadden beperkte belangstelling. Tegelijkertijd is er bij sommige raadsleden een groeiend besef dat het proces impact heeft en vraagt om betrokkenheid. De raad geeft aan dat de informatievoorziening, en het feit dat besluiten uiteindelijk in regionaal verband worden genomen, het lastig maken om als raad grip te hebben op het proces. Er leeft zorg dat de raad pas betrokken wordt op het moment dat de belangrijke besluiten al genomen zijn. College De wethouder die deelneemt aan het DB en AB, is intensief betrokken bij het robuustheidstraject en toont zich positief over de voortgang. Tegelijkertijd wordt erkend dat het een complex en zwaar traject is, mede door de veelheid aan opgaven en de noodzaak tot regionale afstemming met een groot aantal deelnemers.

In de beginfase was er sprake van verrassing over het signaal dat de ODIJ niet op orde was, maar inmiddels heerst het gevoel dat er met het traject de benodigde stappen worden gezet. De wethouder ziet het als een belangrijke opgave om de raad goed in positie te brengen, zonder hen te overladen met informatie. Ambtelijk Binnen de ambtelijke organisatie is het robuustheidsproces nadrukkelijk in beeld, bij de medewerkers betrokken bij bedrijfsvoering en VTH. Zij volgen het proces nauwgezet en zien dat deze cruciale inzichten oplevert, maar ook spanningen met zich meebrengen vanwege de snelheid en onzekerheid. Er is erkenning voor het feit dat de financiële en inhoudelijke basis van de ODIJ structureel versterkt moet worden. Tegelijkertijd bestaat er onzekerheid over wat het Rijk precies voor ogen heeft met de omgevingsdiensten. Scenario’s zoals fusie worden reëel geacht. Positief wordt opgemerkt dat er eindelijk helderheid ontstaat over structurele knelpunten binnen de organisatie . Daarbij wordt als lastige opgave bezien hoe Haarlem omgaat met haar eigen rol, zeker bij facultatieve taken, en of terugtrekken daarvan een optie moet zijn.

13 / 57

3. Gemeente Heemskerk Aspect Afspraken met ODIJ

Toelichting Mandaat en delegatie In het Algemeen mandaat- en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Heemskerk Omgevingsdienst IJmond (2024) zijn de afspraken over de mandatering vastgelegd. In de GR is vastgelegd dat Heemskerk – net als Beverwijk, Uitgeest en Velsen – de in de GR beschreven bevoegdheden heeft overdragen aan het AB (delegatie). Takenpakket De ODIJ voert op grond van artikel 16 van de GR, de dienstverleningsovereenkomsten en het uitvoeringsprogramma in mandaat het milieutakenpakket uit voor zover deze bevoegdheden niet zijn overgedragen aan de omgevingsdienst. De ODIJ voert op grond van de artikelen 16 en 18 van de GR Omgevingsdienst IJmond, de dienstverleningsovereenkomsten en het uitvoeringsprogramma onderstaande plustaken uit. Wet vervoer gevaarlijke stoffen ADR Mobiele puinbrekers Bouwtaken [Bron: Algemeen mandaat- en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Heemskerk - Omgevingsdienst IJmond (2024)]

Financiële omvang plus stemverhouding 2024

Artikel 8 van de GR legt het stemrecht tussen de leden van het algemeen bestuur vast. Daarbij heeft elk lid van het algemeen bestuur één stem. Besluiten worden bij meerderheid van stemmen genomen. Alleen bij hoofdelijke oproeping geldt een gewogen stemverhouding naar financiële inbreng (op basis van de vastgestelde begroting) van de deelnemers voor het nemen van besluiten. Daarmee wordt de omvang van de jaarlijkse financiële bijdrage aan OD IJmond bedoeld van de deelnemer.

Is het voor de raad duidelijk hoe het huidige stelsel van de ODIJ er uitziet, wie hierbij betrokken zijn

Vanuit de raadssessie komt naar voren dat de rollen, taken en verantwoordelijkheden formeel wel duidelijk zijn geregeld. Het systeem van een GR is juridisch helder: de wethouder vertegenwoordigt de gemeente in het AB en brengt raadsinput in via zienswijzen. De raadsleden ervaren echter dat hun invloed beperkt is tot zienswijzen indienen, waarbij zij weinig zicht hebben op hoe deze worden opgepakt in het regionale overleg. Daarbij geldt dat het systeem van de ODIJ voor de raad nog complexer wordt, door uitbreiding van taken

14 / 57

en wat hun rollen, taken en verantwoordelijkheden zijn?

onder de Omgevingswet. En dat terwijl de raad nu soms al moeite heeft met het behouden van het overzicht over het werkveld van de ODIJ.

Sturing en informatievoorziening Aspect

Toelichting

Afspraken

De algemene afspraken over sturing en informatievoorziening zijn opgenomen in de GR (zie hoofdstuk 4 van het hoofdrapport). Er is geen specifieke nota voor sturing op verbonden partijen/samenwerkingsverbanden aangetroffen. GR’en komen wel als vast agendapunt op de commissieagenda (‘terugkoppeling GR’en) met als doel om de raadsleden bij te praten op voor hen relevante ontwikkelingen. Daar wordt echter, naar de ervaring van de raad, weinig gebruik van gemaakt. Daarnaast is er in februari 2024, unaniem, een motie aangenomen om een pilot in te stellen voor het ‘raadsrapporteurschap’ voor een aantal verbonden partijen, waaronder de ODIJ. Het presidium wordt in deze motie verzocht een voorstel te doen voor een afgebakend takenpakket voor de raadsrapporteurs. Het college wordt de opdracht gegeven: aan de raad een voorstel te doen voor een werkwijze waarbij de raad vroegtijdig wordt meegenomen voor overleg met de raadsrapporteurs, passend bij de GR-agenda’s. elke op komst zijnde (grote) verandering vroegtijdig aan de raad en raadsrapporteurs voor te leggen; meer gebruik te maken van het hiervoor gememoreerde agendapunt in de commissies om zo de raad op de hoogte te houden van relevante ontwikkelingen en het overleg breed te zoeken. Uit de sessie met de raad kwam naar voren dat deze rapporteurs eind 2025 aangesteld moeten worden.

De opdracht, inclusief takenpakket (wat doen ze wel/niet) moet hiervoor nog worden geformuleerd.

Opdrachtgevers- en eigenaarsperspectief

In dezelfde vergadering is een motie aangenomen waarin het college wordt verzocht een passende oplegger te verzorgen bij de behandeling van iedere zienswijze van een GR. Dit bestaat in elk geval uit het doel, de belangrijkste wijzigingen en de stappen naar aanleiding van de vorige zienswijze(n). Het college heeft op 4 maart 2025 een brief gestuurd aan het DB van de ODIJ waarin naar deze motie wordt verwezen. Het DB wordt verzocht om voortaan gebruik te maken van het door het Ministerie van BZK ontwikkelde format dat bedoeld is om de informatiepositie van de raad met betrekking tot GR’en te verbeteren. De gemeente Heemskerk gaat gebruik maken van dit format. Rollen De gemeente Heemskerk heeft er eerder voor gekozen beide rollen niet expliciet te scheiden vanwege hun kleine organisatieomvang. Dit gold zowel op ambtelijk als bestuurlijk niveau. In de praktijk was het dus ook zo dat er één ambtelijk annotatie werd geschreven voor zowel het DB als het AB, waar de bestuurder van Heemskerk zitting in heeft. De noodzaak voor actieve sturing is in het verleden ook beperkter geweest omdat de dienst dichtbij de gemeente stond (Heemskerk kent de dienst goed als ‘founding father’); en er weinig aanleiding was vanwege weinig klachten/meldingen.

15 / 57

Tegelijkertijd erkent Heemskerk dat een zekere verzakelijking goed zou zijn en het expliciteren van eigenaarschap en opdrachtgeverschap kan worden verbeterd. Dit geldt zowel voor de afspraken onderling (Heemskerk-ODIJ) als het congruent maken van afspraken op deelnemersniveau. De gemeente is daarom blij dat dit wordt aangepakt in de herijking van de GR en de DVO. Op bestuurlijk niveau is nu ook gekeken of er onderscheid tussen wethouders gemaakt kan worden in het vertegenwoordigen van het gemeentebelang (opdrachtgeversperspectief) en het belang van de dienst (eigenaarschapsperspectief). Beleid Een belangrijk instrument voor de sturing op de ODIJ is het beleidskader VTH-milieu en de VTH-strategie milieu 2023–2026 van de ODIJ. Het beleidskader is vastgesteld door alle colleges van de deelnemende gemeenten en de provincie Noord-Holland. Het beleidskader beschrijft de prioriteiten en wettelijke kaders voor de uitvoering van VTH-taken op het gebied van milieu en vormt daarmee het inhoudelijke fundament voor de taken die de ODIJ voor Heemskerk uitvoert. In het kader van dit onderzoek zijn voor Heemskerk geen aanvullende beleidsdocumenten gedeeld die als basis dienen voor de opdracht aan en sturing op de ODIJ.

16 / 57

Betrokkenheid raad via zienswijzen

De gemeenteraad heeft, sinds de start van het proces robuustheid, de volgende zienswijzen ingediend. Document Jaarstukken 2023, eerste begrotingswijziging 2024 en conceptbegroting 2025

Begrotingswijziging 2025 Omgevingsdienst IJmond

Conceptbegroting 2026 Omgevingsdienst IJmond

Zienswijze De raad moedigt ODIJ aan om ook na te denken over de eigen besparingsopgave. Hierin kan een goede verdeling van structurele en incidentele bedragen worden meegenomen; zeker als daarmee een besparing te behalen valt. Ook kan kritisch gekeken worden naar de taken die uitgevoerd worden, aangezien in de stukken ook wordt opgemerkt dat sommige oude taken door nieuwe worden verdrongen. Wat betreft de financiering moedigt de commissie de ODIJ ook aan om gebruik te maken van beschikbare subsidies. De raad ziet de volgende keer graag meer informatie over de incidentele en structurele bedragen in de stukken van de ODIJ. De raad adviseert een gezamenlijk onderzoek naar het functioneren van ODIJ op te nemen in de zienswijze, dat eventueel door de rekenkamers uitgevoerd zou kunnen worden. De raad verzoekt in de begroting een overzicht te laten opnemen van de wettelijke en bovenwettelijke taken die aan ODIJ zijn toebedeeld zodat de raad de mogelijkheid heeft bovenwettelijke taken aan te wijzen die niet uitgevoerd gaan worden, om te bezuinigen op de uitvoeringskosten van ODIJ. De raad stemt in me de concept begrotingswijziging 2025 De raad benadrukt dat de extra bijdrage een incidentele bijdrage betreft De raad verzoekt ODIJ om de raad intensief te betrekken bij de herijking van de Gemeenschappelijke Regeling, DVO en financieringsstructuur.

De raad van Heemskerk wenst een positieve zienswijze af te geven: op de concept begroting 2026 van de Omgevingsdienst IJmond; over de transparantie en de wijze waarop de Omgevingsdienst IJmond pro actief haar taken op pakt; over de manier waarop de Omgevingsdienst IJmond aan de slag is met de opgave om te komen tot een robuuste Omgevingsdienst. En spreekt tegelijkertijd zijn steun uit voor het traject wat op dit moment gevolgd wordt. De raad van Heemskerk spreekt zijn zorg uit over: de robuustheid van de Omgevingsdienst IJmond; de achterstanden in de werkzaamheden; de financiering in relatie tot de financiële situatie van de gemeente; het werk wat nog gedaan moet worden om te komen tot een robuuste Omgevingsdienst.

17 / 57

Perspectief vanuit de raad op sturing en informatievoorzieni ng

Vanuit de sessie met de raad komt naar voren dat de raad ervaart dat de sturingsmogelijkheden op de ODIJ beperkt zijn. De sturing verloopt indirect via de wethouder, waarbij onduidelijk is in hoeverre lokale raadsinput daadwerkelijk wordt meegenomen in regionale besluitvorming. Een vraag die hier boven hangt is hoe erg dit is. De ODIJ is een collegeregeling waarbij de raad automatisch meer op afstand staat. Breder wordt erkend dat er een gesprek gevoerd dient te worden binnen de raad over de rol die hij voor zich ziet ten opzichte van de ODIJ (en GR’en specifiek), en wat dit betekent voor de informatiebehoefte. De raad worstelt op dit moment wel met zijn controlerende functie omdat in ogen van de raadsleden: • er te beperkt kengetallen en prestatie-indicatoren zichtbaar zijn • het onduidelijk is aan de hand van welke kaders er dient te worden gecontroleerd • de terugkoppeling over GR’en (vast agendapunt) te weinig wordt benut. In het kader van de sturing op de ODIJ wordt verwacht dat de raadsrapporteurs een verbetering kunnen bieden. De opdracht hiervoor dient echter nog verder te worden uitgewerkt. Proces robuustheid

Aspect Betrokkenheid raad

Toelichting Los van dat wat er over het robuustheidsproces is opgenomen in de reguliere P&C-stukken (zie hoofdstuk 4 van het Hoofdrapport) is de raad van Heemskerk specifiek geïnformeerd over het robuustheidsproces op de volgende wijzen: Raadsvoorstel- en besluit jaarstukken 2023, eerste begrotingswijziging 2024 en ontwerpbegroting 2025 (27 juni 2024) Hierbij wordt o.a. aangegeven: ODIJ voldoet op dit moment niet aan het robuustheid-criterium vanuit het interbestuurlijk programma. Het algemeen bestuur heeft in opdracht van de staatssecretaris een plan van aanpak opgesteld voor de doorontwikkeling naar een toekomstbestendige dienst. Het zelfstandig toekomstbestendig worden gaat gepaard met een ontwikkelagenda met daarop een vijftal ontwikkellijnen. De bestuurlijk vastgestelde ontwikkellijnen zijn: 1. Het herijken van de bestaande taken en formatie 2. Het onderzoeken van een verbreding van het huidige takenpakket 3. Het vereenvoudigen van de GR 4. Het vormgeven van een structurele provinciebrede samenwerking 5. De doorontwikkeling van de interne organisatie De financiële effecten van de uitwerkingen van deze vijf ontwikkellijnen zijn nog niet gekwantificeerd en daarom zijn deze niet verwerkt in de begroting van 2025 en de meerjarenraming. ODIJ verwacht dit jaar nog met een begrotingswijziging 2025 te komen.

Collegevoorstel zienswijze op de eerste begrotingswijziging 2025 (17 september 2024). Het college verzorgt een uitgebreide onderbouwing voor de in te dienen zienswijze waarbij wordt ingegaan op het huidige en toekomstige beeld van de ODIJ. Het college schetst het proces van de zelftoets, het PvA, de te maken bestuurlijke keuzes op de korte termijn én de lange termijn. Beeldvormende sessie – nut en noodzaak begrotingswijziging 2025 (1 oktober 2024) De directeur van de ODIJ geeft in de raad van Heemskerk een toelichting over het nut en de noodzaak van de begrotingswijziging 2025. Behandeling Ontwerpbegroting 2026 en Jaarstukken Omgevingsdienst IJmond (13 mei 2025) Wethouder Zalinyan zegt toe rond september (2025) te zorgen voor een presentatie over de financiële scenario’s en de nieuwe structuur c.q. regeling van de Omgevingsdienst.

18 / 57

Raadsvoorstel Concept Jaarrekening 2024 Omgevingsdienst IJmond en Concept Begroting 2026 Omgevingsdienst IJmond (26 juni 2025) In het raadsvoorstel wordt uitgebreid ingegaan op het proces robuustheid/toekomstbestendigheid. Dit is ook de eerste keer dat gebruik wordt gemaakt van het modelformat van het Ministerie van BZK t.b.v. de GR’en. Daar wordt onder andere het volgende opgenomen.

Perspectief op proces

Raad Vanuit het gesprek met de raad is naar voren gekomen dat een deel van de raad het robuustheidsproces als abstract en op afstand ervaart. Het gevoel overheerst dat de raad pas laat is geïnformeerd over problemen rondom robuustheid. Er is geen zicht op de vraag of de gemeenten eerder hadden kunnen sturen om deze uitdagingen te voorkomen. Andere raadsleden geven aan wel zicht te hebben op het proces maar dit vergt wel eigen initiatief. Zo wordt verwezen naar de regionale raadsbijeenkomst die nuttig was maar wel vergt dat de raadsleden deze bezoeken. De veelheid aan informatie en sessies op het brede pallet waar raadsleden op dienen te sturen maakt dit niet eenvoudig. De raad heeft behoefte aan inzicht in de te maken (financiële) keuzes, gekoppeld aan de keuzes voor het takenpakket dat bij de ODIJ wordt afgenomen. College Bestuurlijk wordt het proces als uitdagend beschreven maar wordt ook benadrukt dat er weinig zorgen zijn dat er niet aan de goede knoppen wordt gedraaid. De ODIJ en de deelnemers staan voor een grote opgave waarbij meerdere trajecten tegelijkertijd lopen, maar er is vertrouwen dat de juiste stappen worden gezet. De kwaliteitsgerichte benadering, waarbij de ODIJ verder kijkt dan sec het omzetcriterium vanuit het IBP-VTH, wordt als positief ervaren.

Ook de solidariteit die er over het algemeen tussen de deelnemers is, ondanks verschillen in (financiële) belangen, is een kracht. Ook wordt door IenW erkend dat de ODIJ goede stappen zet. Tegelijkertijd wordt duidelijkheid vanuit het Rijk gemist. Dit maakt het uitdagend om op dit moment op verschillende borden tegelijkertijd te schaken. Een ander aandachtspunt voor het vervolg is het politieke landschap. Zowel de gemeenteraads- als landelijke verkiezingen kunnen het speelveld veranderen, wat flexibiliteit in het proces vereist. Ambtelijk De betrokken ambtenaren ervaren het proces als een flinke uitdaging vanwege de samenhang van alle ontwikkelingen, maar zijn positief over de aanpak van het proces. De ODIJ volgt volgens de organisatie een logische werkwijze met onderzoek naar diverse toekomstscenario's en alternatieven. De noodzaak tot een robuustere dan wel toekomstbestendige organisatie wordt breed erkend en was geen verrassing voor de organisatie. Voor Heemskerk is vooral belangrijk dat de uniformiteit in afspraken groeit en rolduidelijkheid wordt aangepakt. De organisatie is goed aangesloten op het proces en heeft ook de capaciteit om een goede gesprekspartner te zijn voor de ODIJ in dit proces en te sparren over ontwikkelrichtingen.

19 / 57

Benadrukt wordt dat er aandacht moet blijven voor dat wat wel goed gaat. Ook de huidige kwaliteit moet gewaardeerd blijven. Veel gemeenten in het IJmond-gebied zijn tevreden over de dienstverlening en nabijheid van de ODIJ. Wat dat betreft wordt er ook wel een verschil ervaren in nabijheid tussen deelnemers, wat als logisch gevolg wordt gezien van het werken met drie deelregio’s.

20 / 57

4. Gemeente Heemstede Heemstede in beeld – feitelijke informatie (peildatum juli, 2025) Aspect Afspraken met ODIJ

Toelichting Mandaat In het Algemeen mandaat- en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Heemstede Omgevingsdienst IJmond (2024) zijn de afspraken over de mandatering vastgelegd. Takenpakket De ODIJ voert op grond van artikel 16 van de GR, de dienstverleningsovereenkomsten en het uitvoeringsprogramma in mandaat het milieutakenpakket uit voor zover deze bevoegdheden niet zijn overgedragen aan de omgevingsdienst. De ODIJ voert op grond van de artikelen 16 en 18 van de GR Omgevingsdienst IJmond, de dienstverleningsovereenkomsten en het uitvoeringsprogramma onderstaande plustaken uit. Alcoholwet ADR (internationale vervoer van gevaarlijke stoffen over de weg). [Bron: Algemeen mandaat- en machtigingsbesluit plustaken en milieutakenpakket Heemstede - Omgevingsdienst IJmond (2024)]

Financiële omvang plus stemverhouding 2024

Is het voor de raad duidelijk hoe het huidige stelsel van de ODIJ er uitziet, wie hierbij betrokken zijn

De gemeente voert voor ‘Bouwen’ zélf de taken rondom vergunningverlening & toezicht uit. Acht van de vijftien (8/14) gemeenten hebben deze taken belegd bij de ODIJ (57%). Artikel 8 van de GR legt het stemrecht tussen de leden van het algemeen bestuur vast. Daarbij heeft elk lid van het algemeen bestuur één stem. Besluiten worden bij meerderheid van stemmen genomen. Alleen bij hoofdelijke oproeping geldt een gewogen stemverhouding naar financiële inbreng (op basis van de vastgestelde begroting) van de deelnemers voor het nemen van besluiten. Daarmee wordt de omvang van de jaarlijkse financiële bijdrage aan OD IJmond bedoeld van de deelnemer.

Vanuit de raadssessie komt naar voren dat de raad in de basis weet hoe het stelsel van de ODIJ formeel is vormgegeven en wie er deelnemen aan de regeling. Als het gaat over het specifieke takenpakket en de onderlinge rolverdeling wordt het meer diffuus. Zo wordt er geen structurele discussie gevoerd over de vraag of men het eens is met het huidige takenpakket en is het iet altijd helder waar verantwoordelijkheden beginnen én eindigen.

21 / 57

en wat hun rollen, taken en verantwoordelijkheden zijn? Sturing en informatievoorziening Aspect

Toelichting

Afspraken

De algemene afspraken over sturing en informatievoorziening zijn opgenomen in de GR (zie hoofdstuk 4 van het hoofdrapport). De gemeente Heemstede heeft voor verbonden partijen, zoals de ODIJ, een nota verbonden partijen (2021). Deze nota kent een twaalftal uitgangspunten waarvan we een aantal, voor de ODIJ, relevante eruit lichten. 1. Bij de jaarrekening wordt jaarlijks, door middel van een quickscan, een korte evaluatie gehouden over de verbonden partijen. 2. De gemeente Heemstede gaat in principe alleen een collegeregeling, zoals de ODIJ, aan.

Opdrachtgevers- en eigenaarsperspectief

→ De raad kan bij college(leden) verantwoording vragen maar ook verantwoording vragen aan andere leden van het AB. 3. De zienswijzen van de begrotingen en andere kaderstellende voorstellen van gemeenschappelijke regelingen worden als A-stuk aan de raad aangeboden. 4. Op de agenda van de raad/commissie wordt periodiek of vast het agendapunt ‘mededelingen uit het college’ opgenomen. 5. We maken regionale afspraken om zienswijzen, moties en amendementen die betrekking hebben op verbonden partijen, met elkaar te delen. 6. Trainingen voor raadsleden verzorgen bij de start van elke raadsperiode. Rollen In de nota verbonden partijen (2021) wordt ingegaan op het opdrachtgevers- en eigenaarsperspectief. Beschreven staat dat deze rollen conflicterend met elkaar kunnen zijn. In dat geval moet een afweging worden gemaakt welke rol prevaleert boven de andere. De nota biedt een praktische oplossing voor de ‘dubbele petten-problematiek’ door binnen het college de eigenaarsrol (lid van bestuur/uitoefenen stemrecht) te scheiden van de opdrachtgeversrol (portefeuillehouder financiën)." Concreet betekent dit dat het ene collegelid zitting neemt in het bestuur van de verbonden partij (eigenaarsfunctie). En dat een ander collegelid (vaak portefeuillehouder financiën) de financiële stukken en behaalde resultaten controleert (vanuit de opdrachtgeversrol).

In de praktijk lijkt deze scheiding minder expliciet plaats te vinden. De inhoudelijke portefeuillehouder milieutaken heeft zitting in het AB. De bestuurder vertegenwoordigt vanuit die rol zowel het eigenaars- als opdrachtgeversperspectief. Beleid Een belangrijk instrument voor de sturing op de ODIJ is het beleidskader VTH-milieu en de VTH-strategie milieu 2023–2026 van de ODIJ. Het beleidskader is vastgesteld door alle colleges van de deelnemende gemeenten en de provincie Noord-Holland. Het beleidskader beschrijft de prioriteiten en wettelijke kaders

22 / 57

Betrokkenheid raad via zienswijzen

voor de uitvoering van VTH-taken op het gebied van milieu en vormt daarmee het inhoudelijke fundament voor de taken die de ODIJ voor Heemstede uitvoert. In het kader van dit onderzoek zijn voor Heemstede geen aanvullende beleidsdocumenten gedeeld die als basis dienen voor de opdracht aan en sturing op de ODIJ. De gemeenteraad heeft, sinds de start van het proces robuustheid, de volgende zienswijzen ingediend. Document Eerste begrotingswijziging 2024 en conceptbegroting 2025 Begrotingswijziging 2025 Omgevingsdienst IJmond Conceptbegroting 2026 Omgevingsdienst IJmond

Perspectief vanuit de raad op sturing en informatievoorziening

Zienswijze Gemeente Heemstede onderstreept het belang van het uitgangspunt en het voornemen van het maken van afspraken ter verbetering van de dienstverlening en de samenwerking met de individuele gemeenten. Dit om de samenwerking inhoudelijk te herijken en om meer transparantie te krijgen in de samenwerking en de bijbehorende financiële afspraken in de GR. De raad stemt in met de concept begrotingswijziging 2025, met de toezegging dat de raad in januari via een technische sessie nader wordt geïnformeerd. De raad geeft positieve zienswijze op de Ontwerpbegroting 2026 Omgevingsdienst IJmond

De raadsleden ervaren een informatie overload zonder duidelijkheid. Hoewel de informatiedichtheid per stuk te hoog is wordt cruciale stuurinformatie juist gemist. Zo is er geen zicht op wat de gemeente aan taken afneemt en wat de kwaliteit daarvan is. De raadsleden ervaren op "een paar lagen afstand" van de daadwerkelijke besluitvorming te staan. Daarbij frustreert het dat Heemstede een relatief kleine partij is in een groter geheel en is het de vraag welke sturingsmogelijkheden daar op zijn. Op dit moment is de ODIJ geen lopend onderwerp van gesprek maar vindt de agendering meer incident gedreven plaats. De ervaring is dat de ODIJ soms ‘op popt’ op de agenda. Het gevoel van beperkingen rondom sturing en informatievoorziening is niet ODIJ-eigen maar geldt voor meer GR’en. Er is te weinig zicht op de resultaten van GR’en terwijl kosten lopende de jaren zijn toegenomen. Op 4 juli 2024 is in dat licht door de raad de Motie “Gemeenschappelijke regelingen” aangenomen. Hierin wordt het college verzocht om uiterlijk in de Kadernota 2026 met voorstellen te komen voor bezuinigingen op de gemeenschappelijke regelingen. Proces robuustheid

Aspect Betrokkenheid raad

Toelichting Los van dat wat er over het robuustheidsproces is opgenomen in de reguliere P&C-stukken (zie hoofdstuk 4 van het Hoofdrapport) is de raad van Heemstede specifiek geïnformeerd over het robuustheidsproces op de volgende wijzen: Raadsbesluit jaarstukken 2023, eerste begrotingswijziging 2024 en ontwerpbegroting 2025 (27 juni 2024) Hierbij wordt o.a. aangegeven: ODIJ voldoet op dit moment niet aan het robuustheid-criterium vanuit het interbestuurlijk programma. Het algemeen bestuur heeft in opdracht van de staatssecretaris een plan van aanpak opgesteld voor de doorontwikkeling naar een toekomstbestendige dienst. Het zelfstandig toekomstbestendig worden gaat gepaard met een ontwikkelagenda met daarop een vijftal ontwikkellijnen. De bestuurlijk vastgestelde

23 / 57

ontwikkellijnen zijn: 1. Het herijken van de bestaande taken en formatie 2. Het onderzoeken van een verbreding van het huidige takenpakket 3. Het vereenvoudigen van de GR 4. Het vormgeven van een structurele provinciebrede samenwerking 5. De doorontwikkeling van de interne organisatie. De financiële effecten van de uitwerkingen van deze vijf ontwikkellijnen zijn nog niet gekwantificeerd en daarom zijn deze niet verwerkt in de begroting van 2025 en de meerjarenraming. ODIJ verwacht dit jaar nog met een begrotingswijziging 2025 te komen. Raadsbesluit eerste begrotingswijziging 2025 (24 oktober 2024). In het raadsbesluit zit een uitgebreide onderbouwing voor de in te dienen zienswijze waarbij wordt ingegaan op het huidige en toekomstige beeld van de ODIJ. Het proces wordt geschetst, het PvA wordt toegelicht evenals de te maken bestuurlijke keuzes op de korte en de lange termijn. Raadsinformatiebericht Plan van aanpak toekomstbestendige Omgevingsdienst IJmond (12 november 2024) De raad wordt, na toezegging van de wethouder tijdens de commissie Middelen, geïnformeerd over de ontwikkelingen bij de ODIJ. Met dit bericht informeert het college over de voortgang en planning van het proces rondom robuustheid/toekomstbestendigheid en gaat het in op de betrokkenheid van de raden (inclusief planning). Het college gaat ook in op verwachtingen van taken in de toekomst.

Heemstede neemt op dit moment voornamelijk basis milieutaken af. Verwacht wordt dat in de toekomst juist meer milieutaken uitgevoerd moeten worden door de ODIJ. Bezuinigingen binnen de GR daardoor hoogstwaarschijnlijk niet mogelijk. Raadsvoorstel Concept Jaarrekening 2024 Omgevingsdienst IJmond en Concept Begroting 2026 Omgevingsdienst IJmond (26 juni 2025) De raad wordt meegenomen in de P&C-stukken en gevraagd een zienswijze te geven. In de onderbouwing wordt onder andere aangegeven dat huidige inzichten laten zien dat het takenpakket onder de nieuwe GR een grotere bijdrage van gemeente Heemstede vragen. Dit is ook kenbaar gemaakt in het Onderzoek Motie gemeenschappelijke regelingen.

Perspectief op proces

De raad is ook een aantal keer bijgepraat tijdens de commissies (o.a. voorafgaand aan besluitvorming over de zienswijzen), bijvoorbeeld op 14 februari 2024 en op 9 oktober 2024. Daarbij is ook een toezegging gedaan om de raad te informeren over de ontwikkelingen bij de ODIJ. Dit leidde tot het raadsinformatiebericht van 12 november 2024. Raad Vanuit het gesprek met de raad is naar voren gekomen dat de raadsleden hun betrokkenheid bij het proces robuustheid/toekomstbestendigheid als ontoereikend ervaren. Er is weinig zicht op de achtergronden en doelstellingen van het proces. De invloed op het proces wordt als nihil ervaren. Als kleinere gemeente voelt de raad dat het een marginale rol speelt als mede-eigenaar. De onduidelijkheid over de toekomstige organisatievorm - met name rond mogelijke fusies - vergroot hun gevoel van onzekerheid en gebrek aan controle. De raadsleden wijzen op fundamentele structurele problemen (rondom GR’en): te veel bestuurlijke lagen, onduidelijke verantwoordelijkheidsverdeling, en een organisatiemodel waarbij de gemeente steeds verder op afstand komen te staan van de daadwerkelijke uitvoering. Het proces wordt door hen als iets dat over hen

24 / 57

heen gebeurt waarbij zij slechts kunnen reageren in plaats van proactief kunnen sturen. De vraag welke sturende rol de raad zou moeten hebben in samenspel met het college is geen structureel onderwerp van gesprek. College Bestuurlijk wordt het proces ervaren als grondig maar complex. De wethouder waardeert de diepgaande benadering die vertrouwen biedt dat nu de benodigde stappen worden gezet. Er is nu tot in de diepte inzicht in knelpunten zoals personeelstekorten, gemiste controles en prioritering van bedrijfscontroles. En hier worden consequenties aan verbonden volgens een transparant proces. De ODIJ en de deelnemers zijn wakker geschud door landelijke ontwikkelingen en stappen vanuit de directie. Als aandachtspunten worden gezien: De complexiteit en het detailniveau waarbij het risico bestaat om als bestuurder te veel de verzanden in details. Dit vergt ook goede ambtelijke ondersteuning. Het collectief in blijven vullen van het eigenaarschap. In, met name financiële, discussies kan het gemeentelijke belang boven het collectieve belang van de dienst prevaleren. Dit is inherent aan het GRconstruct maar vergt dat er transparantie naar elkaar blijft. Raadsbetrokkenheid. Ondanks dat informatie periodiek gedeeld wordt en wordt behandeld blijft het een uitdaging om de raden mee te nemen en in positie te brengen.

Ambtelijk Vanuit ambtelijk perspectief wordt het robuustheidsproces van de ODIJ ervaren als een complexe maar noodzakelijke transformatie die de goede richting opgaat. De operationele samenwerking met de ODIJ functioneert goed, met verbeterde communicatiestructuren, toegenomen transparantie en kwalitatief goede informatievoorziening sinds de komst van nieuwe contactfunctionarissen aan beide kanten. Echter, de informatieovervloed (met soms 300 pagina's per AB-vergadering) en de onderlinge afhankelijkheid van de drie hoofdsporen maken het proces soms lastig overzichtelijk en stuurbaar. De te maken bestuurlijke keuzes moeten nog gemaakt worden maar er is in het proces nu al wel zicht op verschillende uitgangspunten en belangen tussen deelnemers. Al met al wordt het proces als pragmatisch en realistisch beoordeeld. De koers wordt als goed bestempeld maar meer tijd voor strategische afwegingen wenselijk zou zijn. Gelet op de aanstaande gemeenteraadsverkiezingen wordt deze zekere tijdsdruk echter ook als logisch ervaren. De operationele dienstverlening en bereikbaarheid van de ODIJ worden als sterke punten gezien die behouden moeten blijven in het toekomstige model.