Commissievoorstel Beleefbaar maken Oud Haerlem

aan:

De raadscommissie MMW

van:

Het college van B&W, vastgesteld in de vergadering van 13 januari 2026 17 februari 2026 A.W.M. Schoorl D/2025/766963 2

datum: portefeuillehouder: registratienr.: aantal bijlage(n):

Commissievoorstel

Onderwerp: Het project ‘beleefbaar maken van archeologisch rijksmonument Oud Haerlem’ is afgerond met het rapport Oud Haerlem beleefbaar, zichtbaar en tastbaar maken. Hierin staat het resultaat van het onderzoek naar de mogelijkheden om Oud Haerlem te ontwikkelen. De bedoeling van dit voorstel is om de commissie MMW te vragen haar zienswijze over de uitkomst van het onderzoek en het voorgestelde vervolg te delen.

Voorstel aan de commissie Met dit voorstel willen we samen met de commissie het vervolg bespreken voor het beleefbaar en zichtbaar maken van Oud Haerlem. In dit meningsvormende gesprek vraagt het college de commissie concreet: ➢ een (algemene) reactie te geven op het rapport en de uitkomsten; ➢ een reactie te geven op het voorgestelde vervolg, namelijk optie 2A om het optimaal toekomstscenario als uitgangspunten te nemen en een stapsgewijze werkwijze te kiezen; ➢ te reageren op het voorstel om bij de keuze voor optie 2A, de uitkijktoren, als eerste op te pakken en hiervoor en voorstel te doen via de perspectiefnota. Geheimhouding Openbaar.

pagina:

2 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

Planning Fase & besluitvorming

Jan

College

x

Feb

Commissievoorstel (indien van toepassing)

x

Commissie

x

Mrt

Apr Mei Jun

Jul

Aug

Sep

Okt

Nov

Dec

Raad Uitvoering Of en wanneer een vervolgstap wordt gezet is afhankelijk van de uitkomst van de bespreking in de commissie. Inleiding Heemskerk heeft een rijke geschiedenis waar we trots op zijn. In het coalitieakkoord 2022-2026 ‘Kansen pakken’ is het voornemen opgenomen om kasteelterrein Oud Haerlem beleefbaar te maken. In 2024 is fase 1 van dit project afgerond met extra bodemonderzoek op en rond het kasteelterrein. In 2025 is fase 2 gestart met het onderzoek naar de mogelijkheden om oud Haerlem beleefbaar en zichtbaar te maken. Het rapport is eind 2025 opgeleverd en wordt begin 2026 aan de raad gepresenteerd. Bij het onderzoek waren verschillende groepen betrokken: een denktank van 20 inwoners, een kernteam van collega’s uit diverse beleidsterreinen (inclusief de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, afgekort RCE) en een klankbordgroep van culturele organisaties. Ook was het waterschap betrokken. In de eerste fase zijn randvoorwaarden en ideeën opgehaald. Op basis daarvan zijn drie onderzoek scenario’s ontwikkeld, die vervolgens in deze groepen zijn besproken. De gesprekken leverden veel waardevolle feedback op. Het werd duidelijk welke onderdelen positief werden ontvangen en welke minder. De RCE gaf daarbij aan dat ze scenario 3, het terugbrengen van de grachten, (toch) niet als haalbaar acht.

Op basis van alle feedback is besloten de drie scenario’s niet afzonderlijk verder uit te werken, maar één optimaal toekomstscenario samen te stellen op basis van de feedback. Dit nieuwe scenario combineert de sterkste elementen van de drie oorspronkelijke varianten, met een nadruk op scenario 1 en 2. Dit toekomstscenario is in het kernteam en de klankbordgroep besproken en aan de hand hiervan aangescherpt. In het rapport zijn deze verschillende stappen en het uiteindelijke toekomstscenario uiteengezet (zie bijlage 1). Het optimaal toekomstscenario combineert verschillende elementen om Oud Haerlem beleefbaar en zichtbaar te maken: - Uitkijktoren om de contouren van het kasteelterrein te kunnen zien; - Versterken van de contouren van het kasteel en de grachten en wallen door middel van ophoging en begroeiing (en verhogen van de waterstand), waardoor het kasteel zichtbaarder wordt; - Een groenrijke ‘lijst’ gevormd door een voetpad en aan de Hoflaan en Laan van Broekpolder een fietspad dat naar binnen wordt getrokken. Dit verhoogt de beleefwaarde voor de dagelijkse passant en omwonenden; - Vlonderpad naar en om het kasteelterrein om het kasteel dichterbij te ervaren, inclusief uitkijkpunten en bankjes; - Entree en hekwerk rondom het terrein.

pagina:

3 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

Met dit voorstel en een gesprek in de commissie over het rapport en het vervolg rondt het college fase 2 af. Doel Het doel van dit voorstel is om te verkennen of er politiek-bestuurlijk draagvlak is voor een vervolg, en aan welke richting de raad de voorkeur geeft. In dit voorstel wordt op grond van het rapport een voorkeur voor het optimaal toekomstscenario uitgesproken met een actieve stapsgewijze aanpak, hieronder beschreven onder optie 2A bij Opties/alternatieven. Argumenten Oud Haerlem beleefbaar en zichtbaar maken levert veel op voor Heemskerk. Het versterkt trots en identiteit, vergroot kennis over ons erfgoed en biedt ruimte voor recreatie in een historisch landschap. Door vergroening en waterbeheer draagt het bij aan duurzaamheid, biodiversiteit en klimaatadaptatie. Bovendien ontstaat een plek die inwoners verbindt, bezoekers aantrekt en Heemskerk op de kaart zet als gemeente met een rijke kastelengeschiedenis. Het biedt ook de kans om andere cultuurhistorische plekken en historische verhalen van Heemskerk met elkaar te verbinden en een podium te geven. Doordat we de waarde van het erfgoed tastbaar maken, waarborgen we de bescherming van het rijksmonument en deze historisch waardevolle omgeving voor de toekomst. Het kernteam, de RCE, denktank en de culturele partners hebben tijdens het proces hun enthousiasme laten blijken.

Ook de Commissie Ruimtelijke Kwaliteit heeft zich voorzichtig positief uitgesproken. Op dit moment zijn we nog in een voorstadium. Er ligt nog geen definitief ontwerp. Voor de uitwerking dienen de algemene randvoorwaarden (waaronder budget voor realisatie) en aandachtspunten meegenomen te worden (zie het rapport op pagina 69 in bijlage 1). Rond 2010 zijn er ontwerpen gemaakt om Oud Haerlem te ontwikkelen tot een recreatief park met waterpartijen. Deze plannen konden destijds niet worden uitgevoerd, omdat de Rijksdienst voor het Oudheidkundig Bodemonderzoek (de voorganger van de RCE) op basis van de toenmalige archeologische bevindingen geen toestemming gaf. Sindsdien is er echter veel veranderd. De geofysische onderzoeken van 2020 en 2024 hebben een aanzienlijk beter beeld opgeleverd van de archeologische resten op het terrein. Daarmee is nieuwe ruimte ontstaan om de mogelijkheden te verkennen. In 2025 is daarom onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om Oud Haerlem beleefbaar en zichtbaar te maken. Het college stelt voor om de inzichten én de middelen die in deze recente onderzoeken zijn geïnvesteerd nu daadwerkelijk te benutten. Het college legt de commissie een aantal opties voor. Opties/alternatieven Er zijn meerdere opties voor het vervolg: • Optie 1: Uitwerken van het optimaal toekomstscenario om het in één keer volledig te realiseren.

• Optie 2A: Stapsgewijs werken richting een optimaal toekomstscenario, met een actieve houding. • Optie 2B: Stapsgewijs werken richting een optimaal toekomstscenario, met een afwachtende houding. Optie 1: Uitwerken van het optimaal toekomstscenario om het in één keer volledig te realiseren Om het toekomstscenario in één keer uit te werken moet er eerst voor worden gezorgd dat de algemene randvoorwaarden voor ontwikkeling gereed zijn (zie p. 69 bijlage 1), en daarom wordt ingezet op: - Het actief op zoek gaan naar fondsen/regelingen/dekking voor onderdelen van het optimaal

pagina:

4 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

toekomstscenario; - In gesprek gaan met de eigenaren van een deel van het terrein van Oud Haerlem met het doel afspraken te maken over toekomstig gebruik van de grond, of het perceel te verwerven. Nadelen van optie 1: • Het is kostbaar om het in één keer uit te voeren; • Externe financiering is voor het college een voorwaarde; • Voor een deel van het toekomstscenario zijn we afhankelijk van derden (eigenaar grond en RCE). Als er daardoor vertraging oploopt op één onderdeel, is het risico dat het project vertraagt of niet doorgaat. Voordelen van optie 1: • Het toekomstscenario wordt in één keer integraal ontwikkeld. Hierdoor borgen we de goede samenhang van de verschillende onderdelen. Optie 2 A: Stapsgewijs werken richting optimaal toekomstscenario (actieve houding) Het plan volledig in één keer uitvoeren is kostbaar. Daarom werken we stapsgewijs toe naar het optimaal toekomstscenario dat is voorgesteld in het rapport. Hiervoor worden aparte voorstellen aan de raad voorgelegd. Dit betekent dat het niet zeker is dat het optimaal toekomstscenario wordt bereikt, maar wel dat het dient als basis/kader voor ontwikkelingen in het gebied. Afhankelijk van de kansen die zich voordoen en de besluiten die de raad neemt, kan het optimaal scenario volledig of deels worden bereikt.

Dit doen we door: - Actief op zoek te gaan naar fondsen/regelingen/dekking voor onderdelen van het toekomstscenario. - Werkzaamheden slim combineren / werk met werk maken. De Hoflaan komt bijvoorbeeld in aanmerking voor herinrichting. Ook vanwege de regionale doorfietsroute die daar moet komen. En de Zuidermaatweg verkeert momenteel in matige staat. De wens vanuit beheer is om de bermen op te knappen en op termijn ook de deklaag te vernieuwen. Dat biedt kansen. - In gesprek blijven met de eigenaren van een deel van het terrein van Oud Haerlem met het doel afspraken te maken over toekomstig gebruik van de grond, of het perceel te verwerven. Hier zijn al acties op ondernomen, maar nog zonder het gewenste resultaat. Voorstel: begin met de uitkijktoren. De geplande locatie ligt buiten de grenzen van het rijksmonument en op grond van gemeente. Hierdoor zijn we niet afhankelijk van de RCE, medewerking van de grondeigenaar, of uitkomsten van grootschalige onderzoeken. Optie 2B: Stapsgewijs werken richting optimaal toekomstscenario (afwachtend houding) Deze optie lijkt op 2A in het slim combineren van werkzaamheden, maar verschilt in de manier waarop financiering wordt benaderd. De gemeente kiest hier voor een bewuste afwachtende houding. Dit betekent dat de uitvoering zich beperkt tot werkzaamheden die zich vanzelf aandienen of waarvoor binnen beheer al middelen beschikbaar zijn.

In plaats van actief op zoek te gaan naar fondsen/regelingen/dekking voor een specifiek onderdeel, wachten we op mogelijke grote nieuwe (rijks)regelingen die precies bij dit project passen (denk aan afgelopen Erfgoeddeal van het ministerie van OCW). Alleen wanneer zo’n regeling zich aandient, kan een aanvraag worden voorbereid. Bij optie 2B blijft de voortgang dus afhankelijk van het kunnen meeliften op ontwikkelingen vanuit beheer/openbare ruimte en externe kansen. Nadelen van 2A/B • Versnippering van de uitvoering: bij stapsgewijze aanpak bestaat het risico dat het geheel niet samenhangend wordt uitgevoerd, waardoor de beleving minder sterk is. • Beperkte impact bij gedeeltelijke uitvoering. Als slechts enkele onderdelen worden gerealiseerd, kan het effect op erfgoedbeleving en trots beperkt blijven.

pagina:

5 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

Voordelen van 2A/B • Kosten kunnen worden gespreid over meerdere jaren en er kan gebruik gemaakt worden van beschikbare budgetten (binnen de gemeente). Ook kunnen de kansen op gebied van subsidies/fondsen worden benut. • Voor een deel van het plan zijn we afhankelijk van derden (eigenaar grond en RCE). Maar als we het stapsgewijs aanpakken, kunnen we een deel van het toekomstscenario waarvoor we niet afhankelijk zijn, al in gang zetten. • Met een gefaseerde aanpak kunnen we starten met onderdelen die direct uitvoerbaar zijn, zoals de uitkijktoren. Dit geeft inwoners en bezoekers snel een tastbaar resultaat en versterkt draagvlak. Advies Wij adviseren optie 2A, omdat deze het meest realistisch is. Het combineert ambitie met haalbaarheid en biedt flexibiliteit om in te spelen op kansen. Door stapsgewijs te werken vanuit een actieve houding, voorkomen we dat het project stilvalt en behouden we de visie voor het gebied. Daarnaast is deze optie financieel realistisch, omdat zij ruimte biedt voor gefaseerde uitvoering en het benutten van beschikbare middelen. Van optie 1 zijn we op dit moment nog te afhankelijk van externen om aan de slag te gaan met het totaal toekomstscenario. Het college verzoekt de commissie om haar zienswijze te geven op dit advies voor optie 2A.

Daarnaast vraagt het college of de commissie instemt met het voorstel om actief te starten met de ontwikkeling van de uitkijktoren, waar het college in de perspectiefnota dan een voorstel voor uitwerkt. Risico’s Risico’s van de voorgestelde optie 2A: - Financiële onzekerheid. Onvoldoende dekking of mislukte subsidieaanvragen kunnen leiden tot vertraging of het niet realiseren van onderdelen. - Kostenstijging door inflatie en vertraging. Hoe langer het duurt, hoe hoger de kosten door prijsstijgingen en extra voorbereidingswerk. - Uitkomst van (archeologische) onderzoeken kunnen het plan gedwongen laten aanpassen of vertragen. Dit kan leiden tot hogere kosten of, in het uiterste geval, tot het laten vervallen van onderdelen van het optimaal toekomstscenario. - Als de eigenaren die een deel van Oud Haerlem in bezit hebben niet meewerken of geen toestemming verlenen voor de ingrepen op hun deelgebied, kan een onderdeel van het toekomstscenario niet worden uitgevoerd. Financiën Dit commissievoorstel heeft structurele en incidentele financiële gevolgen. De kosten voor het project zijn berekend, maar blijven vooralsnog een grove inschatting. Omdat bepaalde objecten/voorzieningen een meerjarig effect hebben, kunnen de kosten hiervan in een door de raad te voteren krediet worden ondergebracht.

Dit leidt tot een structureel financieel effect binnen de exploitatie in de vorm van kapitaallasten (rente en afschrijving). Deze structurele lasten moeten in de exploitatie worden gedekt. In het schema zijn de geschatte kosten van objecten/voorzieningen van het optimaal toekomstscenario opgenomen. Dit is een grove raming. Deze geschatte kosten zijn exclusief kosten voor ontwerp/voorbereiding.

pagina:

6 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

Kosten Uitkijktoren

€ 750.000,-

Versterken van de contouren van het kasteel en de grachten,

€ 980.000,-

ophoging en begroeiing, en verhogen waterstand Een groenrijke ‘lijst’ gevormd door voet- en fietspad

€ 335.000,-

Vlonderpad om het kasteelterrein, inclusief paden ernaartoe en

€ 1,8 miljoen euro

uitkijkpunten en bankjes Entree en hekwerk rondom het terrein

€ 200.000,-

Overig, algemeen, staartposten, onvoorzien

€1.7 miljoen euro

Op basis van geschatte investeringen en de verschillende componenten die hier onderdeel van uitmaken (waarop verschillende looptijden van toepassing zijn), is het mogelijk om de kapitaallasten te berekenen. Indien we het project in een keer volledig zouden financieren (Optie 1), leidt dit tot structurele kapitaallasten van ongeveer € 306.000,- in het eerste jaar (aflopend in de daaropvolgende jaren). Ongeveer € 45.000,- kan niet worden geactiveerd, en zal als incidenteel budget beschikbaar moeten worden gesteld. Het totaal te activeren bedrag bevat onderdelen die volgens de Nota Activa en afschrijving niet kunnen worden geactiveerd (drempel: € 50.000,- en/of afschrijvingstermijn < 3 jaar). In genoemde berekening van de totale kapitaallasten ad. € 306.000,- zijn deze kosten voorlopig wel meegenomen, conform de gangbare aanpak voor grote projecten. Mocht besloten worden dit niet mee te nemen, resulteert dit in iets lagere kapitaallasten (ca. € 20.000,- per jaar) maar een veel hoger incidenteel budget (ong. € 459.000,- i.p.v. € 45.000,-). Het voorstel is echter om te starten met het plaatsen van de uitkijktoren (Optie 2A) in plaats van het in één keer te realiseren (Optie 1). Het eerste jaar bedragen de kapitaallasten voor de uitkijktoren afgerond € 36.000,-. Omdat op lineaire basis wordt afgeschreven, nemen de kapitaallasten gedurende de looptijd (30 jaar) af.

Mogelijke dekking incidentele kosten Naast dekking vanuit de begroting (bijvoorbeeld onttrekking aan de Algemene reserve) zijn er aanvullende mogelijkheden om de incidentele kosten te dekken. Deze dekkingsopties kunnen verder worden onderzocht. Fondsen / regelingen: - Herbestemmingssubsidie voor onderzoek van haalbaarheid (RCE) - Fonds voor Cultuurparticipatie – Erfgoed Maken - Mondriaan Fonds - Cultuurfonds - Nationaal Groenfonds & NWB Waterinnovatiefonds - Noorzeekanaalgebied (NZKG) - Provincie Aansluiten op bestaande projecten: - Hoflaan (regionale doorfietsroute) - Zuidermaatweg herstel Overig: - Entree heffen bij betreding toren

-

pagina:

7 van 7

registratienr.:

D/2025/766963

Projectfinanciering via de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)

Structurele onderhouds- en beheerkosten Per object/voorziening is berekend wat de jaarlijkse kosten voor onderhoud en beheer zijn. Ook dit betreft een grove schatting. Voor de uitkijktoren is € 53.000,- berekend (een percentage van de investering). Dit is afhankelijk van ontwerp, materiaal etc. en kan dus anders uitvallen. De geschatte beheerkosten zijn exclusief (toekomstige) vervangingskosten. Beheerkosten per jaar Uitkijktoren

€ 53.000,-

Versterken van de contouren van het kasteel en de grachten,

€ 130.000,-

ophoging en begroeiing, en verhogen waterstand Een groenrijke ‘lijst’ gevormd door voet- en fietspad

€ 9.000,-

Vlonderpad om het kasteelterrein, inclusief paden ernaartoe en

€ 13.000,-

uitkijkpunten en bankjes Entree en hekwerk rondom het terrein

€ 4.000,-

Kostenoverzicht optie 2A: starten met realisatie uitkijktoren Op basis van de reguliere werkwijze voor investeringen zijn de kosten voor de uitkijktoren als volgt: • Investering: € 750.000, met een structurele kapitaallast van € 36.000 per jaar. • Onderhoud: structureel € 53.000 per jaar. Dit is echter afhankelijk van ontwerp, materiaal etc. en kan dus anders uitvallen. Totaal geschatte structurele kosten: € 89.000 per jaar, een bedrag dat bij uitvoering via de Perspectiefnota moet worden aangevraagd. Participatie Een denktank van inwoners en een klankbordgroep van culturele organisaties was betrokken bij het onderzoek. Indien er een vervolg komt, wordt gekeken naar hoe inwoners en partners betrokken kunnen worden. Uitvoering Uitvoering is afhankelijk van de reactie die de commissie geeft op dit commissievoorstel. Bijlage 1. Rapport: Oud Haerlem beleefbaar, zichtbaar en tastbaar maken (D/2025/766946) 2. Plankaart uit rapport (D/2025/766971)