Bijlage 1. Rapport Oud Haerlem beleefbaar, zichtbaar en tastbaar maken

Oud Haerlem beleefbaar, zichtbaar en tastbaar maken Het toekomstperspectief van Oud Haerlem

december 2025

Colofon Dit document is gemaakt in opdracht van en in nauwe samenwerking met de gemeente Heemskerk, door Strootman Landschapsarchitecten.

Al het beeldmateriaal: © Strootman Landschapsarchitecten, tenzij anders aangegeven. Sommige beelden zijn afkomstig van internet, daarvan is het beeldrecht soms onduidelijk. Rechthebbenden kunnen contact opnemen met de gemeente Heemskerk

Concept, december 2025

Strootman

Gemeente Heemskerk

Landschapsarchitecten

Maerten van Heemskerckplein 1

Funenpark 1D

1964 EZ Heemskerk

1018 AK Amsterdam bureau@strootman.net T. (310) 204 19 41 69

Oud Haerlem beleefbaar, zichtbaar en tastbaar maken Het toekomstperspectief van Oud Haerlem

3

INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inleiding 09 01 Geschiedenis en onderzoek 11 02 Oud Haerlem nu 17 Bestaande situatie Karakteristieken van het gebied: kansen en knelpunten

03 Randvoorwaarden en onderzoeksscenario’s 29 Randvoorwaarden Totstandkoming van drie onderzoeksscenario’s Toelichting onderzoeksscenario’s Feedback op onderzoeksscenario’s

04 Toekomstperspectief voor Oud Haerlem 43 05 Vervolg 71

VOORWOORD

Heemskerk heeft een rijke geschiedenis waar we trots op mogen zijn. Het kasteelterrein Oud Haerlem is een belangrijk onderdeel van dit erfgoed. Jaren geleden werd ik als wethouder benaderd over Oud Haerlem. Er waren nieuwe technieken beschikbaar om te onderzoeken wat er onder de grond ligt. Die kans hebben we als gemeente gegrepen. In 2020 hebben we geofysisch bodemonderzoek laten uitvoeren op het kasteelterrein. De resultaten waren uniek: onder onze voeten ligt een immens groot middeleeuws kasteelterrein. Met een hoofdburcht van 45 bij 45 meter, een voorburcht, een voorhof en een verdedigingsstructuur van grachten en wallen. Een verborgen geschiedenis die Heemskerk bijzonder maakt. Oud Haerlem is niet zomaar een archeologische vondst; het is een van de meest omvangrijke en goed bewaarde ondergrondse kasteelterreinen van Nederland. Met de kennis die we nu hebben, is Oud Haerlem waarschijnlijk zelfs het oudste vierkante kasteel van ons land. Daarvóór waren de kastelen altijd rond. Tevens is Oud Haerlem een enorm kastelencomplex, groter dan het Muiderslot, en voor de 13e eeuw één van de modernste en ruimst opgezette verdedigingswerken van Nederland. Daar mogen we als Heemskerkers oprecht trots op zijn.

Nu we weten wat er zich onder de grond bevindt, hebben we de kans om een deel van onze geschiedenis opnieuw tot leven te brengen Daarom hebben we in het coalitieakkoord 2022-2026 ‘Kansen pakken’ het plan opgenomen om Oud Haerlem beleefbaar te maken. Met dit rapport zetten we een stap richting het zichtbaar en beleefbaar maken van deze bijzondere plek. Het plan dat voor u ligt, is tot stand gekomen in samenwerking met inwoners, culturele organisaties, experts en culturele organisaties. Samen hebben we gezocht naar een plan dat recht doet aan de historie, bijdraagt aan een groene omgeving en ruimte biedt voor beleving. Het toekomstperspectief dat is uitgewerkt, is een optimaal scenario en laat zien hoe we erfgoed, natuur en recreatie kunnen verbinden. Daarmee versterken we niet alleen de identiteit van Heemskerk, maar creëren we ook een plek waar inwoners en bezoekers kunnen genieten van cultuur(historie) en groen landschap. Samen maken we van Oud Haerlem een plek waar geschiedenis tot leven komt! Aad Schoorl Wethouder cultuur en erfgoed Gemeente Heemskerk

7

8

Dronebeeld Oud Haerlem

1. INLEIDING

De gemeente Heemskerk heeft een rijke

maar voor heel Nederland. Tegelijkertijd vraagt het

geschiedenis die je op vele plekken in het dorp

om grote zorgvuldigheid, draagvlak en respect voor

daadwerkelijk ervaart. Heemskerk is vooral

de plek: geen circus of overdaad; geen letterlijke

bekend vanwege de maar liefst drie kastelen in de

reconstructie maar een verbeelding van het kasteel,

omgeving. Twee daarvan– kasteel Marquette en

door het landschap te laten spreken.

kasteel Assumburg – staan trots in het landschap; het derde – kasteel Oud Haerlem – is er nog wel,

Om tot het beste resultaat te komen voor

maar hiervan getuigt alleen een subtiel reliëf

zowel ontwerp als zorg voor het archeologisch

in het weidelandschap. Omdat het terrein niet

erfgoed, voor nu en in komende jaren, is een

toegankelijk is, blijft deze bijzondere geschiedenis

breed participatief proces doorlopen. De inzet

voor veel inwoners en bezoekers onbekend. Slechts

van een kerngroep, partners en inwoners van

weinig mensen weten dat zich onder de grond

de gemeente heeft geholpen met het maken van

een unieke tijdscapsule bevindt: de resten van

drie onderzoeksscenario's voor deze locatie. Alle

een groot kasteel dat weliswaar maar honderd

betrokkenen hebben deze beoordeeld op kans,

jaar heeft bestaan, maar een prachtig begin

maar ook op risico en de vraag: wat is realistisch?

en een dramatisch einde kende. De vierkante

Aanvankelijk was het idee om hier alle drie de

plattegrond van het kasteel is in Nederland uniek.

scenario's verder uit te werken. Tijdens het proces

Tegenwoordig is Oud Haerlem een rijksmonument:

echter bleek dat er sterke voorkeuren waren

samen met het omliggende terrein is het een

voor elementen uit de drie scenario's en dat er

archeologisch monument van zeer hoge waarde.

tegelijkertijd in ieder scenario elementen zaten waar om verschillende redenen bezwaren tegen

De vragen hoe dit kasteel en het terrein er ooit uit

waren. Zo was er vanuit de RCE een zwaarwegend

hebben gezien, wat er nog van bewaard is gebleven

bezwaar tegen een scenario met grachten in het

en wat hiervan nog te vinden is, zijn vragen die

ontwerp. Uiteindelijk is besloten niet te kiezen

historici en archeologen zich eeuwenlang hebben

voor uitwerking van de drie scenario's, maar om

gesteld. Onderzoek bracht steeds meer inzicht en

op basis van de feedback met elementen uit de

met behulp van moderne technieken kon een beeld

drie onderzoeksscenario's, een vierde scenario te

worden gereconstrueerd van de oorspronkelijke

ontwerpen.

gebouwen en terreinen: een indrukwekkende reconstructie die nu op tekening te zien is.

Dit vierde scenario - een toekomstperspectief voor kasteel Oud Haerlem - laat zien hoe we de waarden

De gemeente Heemskerk wil onderzoeken hoe de

van het geweldige erfgoed dat nu verborgen in de

gemeente dit kasteel weer tot leven kan brengen

grond is op een aansprekende manier tot leven

en dit waardevolle erfgoed beleefbaar, tastbaar

brengen en hoe we een prachtige kwaliteit en

en zichtbaar te maken, zonder de archeologische

meerwaarde kunnen creëren voor de locatie.

waarde ervan aan te tasten. De gemeente vroeg

Het toekomstperspectief dat er nu ligt geeft houvast

Strootman Landschapsarchitecten scenario’s te

bij de uitwerking zoals het proces, de kwaliteit

ontwikkelen waarin de kansen en risico’s voor de

en richtlijnen voor beeld en ontwerp. Bovenal

herontwikkeling van deze archeologische locatie

weerspiegelt het perspectief een prachtige kans

in beeld worden gebracht. Een archeologisch

om dit bijzondere erfgoed zichtbaar te maken voor

rijksmonument, eeuwenlang verborgen in de grond,

huidige en toekomstige generaties!

weer zichtbaar maken, is een geweldige ambitie en een geweldige kans – niet alleen voor de gemeente,

9

01 GESCHIEDENIS EN ONDERZOEK

Kaart uit 1750

projectnr.218634 januari 2011 revisie 02

Archeologische Rapporten Oranjewoud 2010/ 76 Bureauonderzoek ten behoeve van het herinrichtingsplan van Park Assumburg/ Oud Haerlem te Heemskerk, gemeente Heemskerk (Noord-Holland)

HISTORISCHE GELAAGDHEID VAN DE PLEK

dunne laag (matig) zware klei, afkomstig vanuit de voormalige IJ-bo Walcheren), afgewisseld met enkele kreken.5 Kasteel Oud Haerlem werd in 1248 gebouwd in opdracht van Simon van Haerlem. Met zijn vierkante vormen was het destijds één van de meest moderne kastelen in Nederland. Simon bouwde het kasteel in het Oer-IJ, een gebied met reliëf dat tot ver in Noord-Holland

Zeegat van de Oer-IJ

doorliep en was ontstaan door een samenspel van wind, getijden en sediment. Aan de westkant lagen hoge duinen en aan de oostkant natte vlaktes met veen, waarvan de droge delen zich uitstekend leenden voor bewoning. De (zee) kleigronden waren een uitmuntende ondergrond voor kastelen. En die waren er in groten getale: Heemskerk telde er maar liefst tien! Met de handel over de Koningsweg van Noord- naar Zuid-Holland en als onderdeel van het inundatiegebied de stelling van Amsterdam, hadden deze kastelen een optimaal strategische plek voor zowel handel als verdediging. Toch was de glorietijd voor Oud Haerlem van korte duur. Want tijdens de Hoekse en Kabeljauwse twisten in het gebied, werd het kasteel krap een eeuw later verwoest en nooit meer

n het Oer-IJ gebied- 4 LATE MIDDELEEUWEN

Langs de Iconen in het Oer-IJ gebied- 4 LATE MIDDELEEUWEN

opgebouwd. Kloostermoppen van het kasteel zijn later nog gebruikt in de bouw van de kerktoren van Heemskerk en de restauratie van de ruïne van

Afbeelding 3. Ligging van de strandwallen en zeegaten (estuaria) e plangebied (rode stip). (Bron: Berendsen 2004, naar Zagwijn 1986

Brederode (1866).

TIJDLAGEN

NU

Stelling van Amsterdam (Zuidermaatweg - inundatiegebied) Verhaal van kastelen verhaal van OUD HAERLEM Romeinse-Germaanse tijden

OER-IJ

Late Middeleeuwen e 1050 – 1500)

RODE DRAAD KASTEEL OUD HAERLEM

ys Egmont, Egmond aan

12

KASTELEN IN HET

werd door de Graaf van Loon. In het begin van de 14e eeuw bouwen de steeds machtiger wordende Heren van Egmont een nieuw kasteel in hun voortuin: vierkant, met torens op de hoeken.

Bodem Ter plaatse van het plangebied bestaat de bodem uit zeeklei: het L Wormer, specifiek de Laag van Velsen ( voormalig Duinkerke III). Di Hollandveenlaagpakket (Code: DO.3). Onder het veen liggen marie die we kennen als het Laagpakket van Walcheren, de voormalige D (Code: DO.1). Plaatselijk komt het Laagpakket van Walcheren aan h in het oosten van het plangebied het geval is. In het zuidoosten van Oude Duinen en Strandzanden op afzettingen van Duinkerke (Code classificatie van de bodem is weergegeven in afbeelding 4. Het bod van Heemskerk is weergegeven in afbeelding 5. Hierop is te zien da zeekleilaag, de Laag van Velsen, in feite maar dun is in relatie tot d VOOR THUIS Ook het Hollandveenlaagpakket is dun en slechts op één plaats Stichting Oer-IJaa org lezingen over De de bodemkaart is dit het geval in de nabijheid van het plangebied. icoonplekken. De niet volledig betrouwbaar. De werkelijke aanwezigheid zaz zijnvan nog veen terug te Een linkje is te vin moeten worden.6 website oerij.eu, o Het landschap schiep condities voor kastelen Gavere, is opperste legeraanvoerder van de koning van Spanje en goed bevriend met Willem van Oranje. Zijn belangrijkste daad voor Egmond is dat hij het Egmondermeer laat inpolderen. Hij komt op voor de noden van het onderdrukte volk in de lage landen 5 Berendsen, 2008.

Wat doen wij. Kijk ‘icoonprojecten’.

Er staan er verspreid in het g wel 35, de meeste zijn verdw van plekken bouwen adellijk graven hun versterkte woon daarmee hun gezag over de kunnen uitoefenen. In Huys E

Afbeelding rechts: ruïne van Oud-Haerlem, ets P. J. Saenredam (ca. 1628) Onder: gravure van J. Schijnvoet naar een tekening van Ludolf Smids uit 1705

Een tunnel verbindt de nieuwbouwwijk Broekpolder met het park en de rest van Heemskerk: de Verlengde Hoflaan is een druk gebruikte route voor auto- en langzaam verkeer

23 H + N + S ' 0 9

Kaart uit het boek Kaart uit het boek 'Het zegenpralent Kennemerlant (1732)' 'Het zegenpralent Kennemerlant (1732) geprojecteerd over google maps

LEGENDA KASTELENROUTE Oud Haerlem

Bron: "De kastelenlinie Beverwijk Heemskerk Jan Butter

Kastelen en ruïnes bestaand 'Om de 500 meter een kasteel' Overige kastelen

Zuiderdlijk was een voormalige grens van een indudatiegebied van de Stelling van Amsterdam. Deze route is gemarkeerd door natuursteen palen. Zij geven de grens van het indundatiegebied aan. Tussen kasteel Assumburg en Oud Haerlem staat nu een zitmeubel dat de geschiedenis van de kastelen verbindt met de Stelling van Amsterdam.

13

OUD HAERLEM: ONDERZOEK

Restanten van het kasteel bevinden zich onder de grond en zijn de afgelopen decennia veelvuldig onderzocht.

1960 - Onderzoek Renaud In 1960 voerde J.G.N. Renaud een archeologisch veldonderzoek uit op het terrein met behulp van proefsleuven. Hij trof de funderingen van een voorburcht aan en constateerde dat het daadwerkelijke hoofdkasteel ergens anders op het terrein moet liggen. Interessant is dat dit boeiende onderzoek voor het eerst aan het licht bracht dat er ook een voorburcht moet zijn geweest.

2011- Booronderzoek (Oranjewoud) Booronderzoek werd gedaan in een plangebied ten zuiden daarvan (de Crossbaan langs de Richel / Zuidermaatweg). De resultaten zijn vast gelegd in het rapport Archeologische Rapporten Oranjewoud 2011/68). Oranjewoud heeft ook een groot bureauonderzoek gedaan naar het kasteelterrein.

2012 - Proefsleuven van Hollandia Naar aanleiding van een herinrichtingsplan werden nogmaals proefsleuven gegraven en archeologische resten aangetroffen.

Daarnaast werd er een belangrijke bronsschat gevonden. Tegelijkertijd zorgden deze nieuwe, spraakmakende resultaten voor meer vragen: hoe zag de geschiedenis van deze locatie er nu uit? Waren er nog meer gebouwen? En waar lag dan toch de hoofdburcht die nog altijd niet gevonden was?

1989 Weerstands- en booronderzoek RAAP Bijna dertig jaar later volgde er met inzet van weerstandsmetingen nieuw onderzoek. Maar ook dit keer werd de hoofdburcht niet gevonden. Wel was de conclusie dat deze binnen de omwalde gebieden moest liggen.

2020-2024 Archeologisch onderzoek De meest recente onderzoeken geven dankzij een magnetometer, elektromagnetische inductie en een grondradar een gedetailleerd beeld van de ‘verstoringen’ in de grond. Zo is het gehele terrein van 90.000 vierkante meter onderzocht op fundamenten van het kasteel en konden voor het eerst de contouren van kasteel Oud-Haerlem worden vastgelegd. Hiermee is naast de plattegrond, zoals Renaud deze in de jaren 60 heeft gedefinieerd, een plattegrond gedetecteerd van een groot vierkant kasteel. Uniek, want Oud Haerlem is hiermee een van de eerst gebouwde vierkante kastelen in Nederland. Naast de hoofdburcht van 45 bij 45 meter en de voorburcht is een voorhof gevonden met structuren van boerderijen, stallen en een torenmolen. Ook is er een verdedigingsstructuur van grachten en wallen. Zie de tekening rechts van Marius Bruijn en Sander de Wit.

14

Luchtfoto en Reconstructie van Oud Haerlem uit het onderzoek van Renaud, 1960

Deze foto komt uit een onderzoek dat parallel liep Visualisatie EMI-data en schematische weergave van het kasteelterrein, 2024. aan de Zuidermaatweg van Hollandia uit 2012 (Hollandia reeks nr. 437).

Vermoedelijke reconstructie van Oud Haerlem, gemaakt door Marius Bruijn en Sander de Wit in 2024.

15

02 OUD HAERLEM NU

Oud Haerlem, oostzijde

Castricum

Uitgeestermeer

Uitgeest

Chateau Marquette

Fort bij Krommeniedijk

Heemskerk

Kasteel Assumburg Fort aan den Ham

Oud Haerlem Fort Veldhuis

Beverwijk

18

Kaasfort Amsterdam

2.1 OUD HAERLEM IN ZIJN CONTEXT

Oud Haerlem ligt in de provincie Noord-Holland en is één van de iconen van het landschap van de voormalige rivier het Oer-IJ. Hoewel de rivier zelf grotendeels is verdwenen, zijn in het huidige

Weiland

landschap nog veel sporen zichtbaar. Naast de landschappelijke belevingswaarden is het gebied

Archeologisch monument

verrijkt met diverse monumenten, zoals kastelen,

Voormalige crossbaan

(zeer hoge waarde)

forten en andere belangrijke historische plekken. Het weiland waar onder de grond de resten van

Pl an ge bi ed

kasteel Oud Haerlem liggen is niet toegankelijk voor het publiek. Het ligt, aan de rand van Heemskerk, ingeklemd tussen spoor en drukke wegen. Het is ingebed in een groen, recreatief gebied met diverse functies zoals sport, scouting, evenementen, wonen en cultuurhistorie - in het

Zonering van het terrein van Oud Haerlem

gebied bevindt zich ook kasteel Assumburg. En langs de Zuidermaatweg ligt de Stelling van Amsterdam.

Com mu nic ati ew eg

Sportpark Assumburg

Skicentrum Heemskerk

Stijlbos + evenementen -terrein Brouwerij Kasteel Assumburg

Scouting

Sportpark Odin

IJsclub

eg aatw erm d i u Z an fla Ho

en t in aa tu rm s lk ke Vo e A D

La an

Bestaande functies in de omgeving

va n

Br oe kp ol de r

Sp oo r

Kasteel Oud Haerlem

19

2.2 KARAKTERISTIEKEN VAN HET GEBIED: KNELPUNTEN EN KANSEN Ruimtelijke opzet Het gebied (het archeologisch monument met zijn

•

Cultuurlandschap: weide met koeien en

groene omgeving) vormt een aangename groene

crossterrein. Typerend voor de weide: open,

oase in een hoogstedelijke omgeving. Het is relatief

vlak landschap met slingerende sloten;

klein – een postzegelformaat – maar daarom extra

het crossterrein is een ruige bosomgeving

waardevol. Een gebied om zuinig op te zijn en

geworden door te weinig beheer.

dat geliefd is bij velen vanwege de recreatieve mogelijkheden.

Met de komst van het spoor en (hoge) bebouwing is de openheid van het gebied achteruitgegaan.

Het gebied heeft drie karakters.

Juist deze openheid is een kwaliteit om te

•

Formeel: kasteel Assumburg, sportvelden,

koesteren, doordat deze alle ruimte verbindt. Een

evenemententerrein en woongebied. Typerend

toekomstperspectief voor kasteel Oud Haerlem

zijn strakke boomrijen, het orthogonale

is dan ook een kans om dit landschap en deze

systeem van paden, kamers omkaderd door

kwaliteit te versterken. De ligging aan een drukke

bomen waarin de tuinen en sportvelden zich

weg en het armoedige hekwerk dragen op dit

bevinden.

moment niet bij aan het besef van de grootse

Landschappelijk en romantisch:

geschiedenis van de locatie. Hier ligt de kans om,

waterretentie-gebied met ijsbaan, scouting en

rekening houdend met de karakteristieken van de

volkstuinen. Typerend is het parkgedeelte met

plek, een ontwerp te maken waarmee kasteel Oud

glooiende grasveldjes en boomgroepen.

Haerlem weer tot leven komt en de plek de kwaliteit

•

krijgt die het verdient.

Zonering van het totaalgebied

20

Ruimtelijke opzet van het totaalgebied

Rondom kasteel Assumburg ligt een formeel ingericht parkgedeelte

Het middendeel van park Assumburg bestaat uit een romantisch landschappelijk parkgedeelte met glooiende grasveldjes en boomgroepen

Het zuidoostelijk deel bestaat uit een historisch cultuurlandschap met weide

21

Ecologie/ Groenstructuur Oud Haerlem ligt in een gebied dat onderdeel is van een grotere groenstructuur. De locatie heeft op dit moment slechts bescheiden ecologische waarde. Er zijn wat weidevogels, graslandbroeders en hazen. De directe omgeving kent meer ecologische variëteit. Op het crossterrein komen, mede dankzij de beleidskeuze om het bestaande groen zich onbelemmerd te laten ontwikkelen om natuurlijke processen te stimuleren, interessante soorten voor zoals rietorchis. Dit gebied trekt ook meer dieren aan. Dat geldt tevens voor het waterretentiegebied

Verwilderd crossterrein Rietorchis, Duinriet, Duizendguldenkruid, struikvormende Wilgen, Bramen, vlinders (Icarusblauwtje, Klein blauwtje), struweel broedende vogels (Fitis, Tjiftjaf, Braamsluiper, Merel), kleine zoogdieren (Wezel, Veldmuis), amfibieën (Rugstreeppad, Kleine watersalamander)

met veel interessante soorten oevervegetatie. Door de locatie van Oud Haerlem onderdeel te maken van het omliggende groengebied zal de ecologische structuur van het hele gebied sterker worden. Dit kan door aan te sluiten bij het landschap dat hier ooit was: het Oer-IJ, een vochtig gebied, waar veel flora en fauna die hier van oorsprong voorkwam weer zal gedijen. Daarvoor moet het bestaande weiland verschralen, zonder toegevoegde bemesting. Bij het ontwerp moet rekening gehouden worden met de beleidsuitgangspunten: natuurinclusief, streekeigen soorten, en behoud van openheid van het cultuurlandschap. Te veel bomen of te dichte beplanting zou de historische leesbaarheid kunnen verstoren.

LEGENDA Hoofdgroenstructuur Bovenwijks groen Oud Haerlem

Ecologische structuur van Oud Haerlem en omgeving

22

Kasteelpolder Hazen, weidevogels, graslandbroeders (Kievit, Scholekster, Gele kwikstaart, Graspieper), water- en oevervegetaties

Ontsluiting en Toegankelijkheid Dat het terrein van het kasteel op dit moment

de regionale doorfietsroute is geprojecteerd) en

niet toegankelijk is heeft twee redenen. Het is

Laan van Broekpolder. De voormalige hoofdentree

particulier bezit, afgerasterd en in agrarisch

tot het kasteel ligt bij een drukke rotonde. Ook het

gebruik: er grazen koeien op, én het is een

spoor vormt een belemmering tot de entree van het

kwetsbare archeologische site. In bijna schril

gebied.

contrast met de ontoegankelijke leegte staat de direct aangrenzende drukbezochte, omgeving

Door het gebied loopt een recreatieve fietsroute,

met een fijnmazig netwerk van paden waar

doodlopend voor autoverkeer.

omwonenden graag wandelen. Door het gebied loopt een belangrijke verkeersader die veel functies verbindt en het gebied verbindt met de regio: de Zuidermaatweg met veel snel en langzaam verkeer. De Zuidermaatweg is een verbindingsroute voor voetgangers en fietsers tussen de woonwijk Broekpolder, het park Assumburg en de Hoflaan. Daarnaast zijn er drukke wegen aan de zuidzijde van het terrein die afbreuk doen aan de kwaliteit van de locatie en niet geschikt zijn als wandelwegen: de Hoflaan (waarlangs op termijn

Historische boerderij aan de Hoflaan is in particulier bezit. Voor de toekomst ligt hier een kans als locatie voor informatiecentrum / VVV over Oud Haerlem en de geschiedenis van Heemskerk (en omgeving).

Route naar Kasteel Assumburg infocentrum Mogelijk toekomstig infocentrum Oud Haerlem

LEGENDA Bestaande recreatieve routes Station Aansluiten op recreatie netwerk

Verbeterde route naar station

Routes naar Oud Haerlem Poorten

Oud Haerlem aansluiten op het bestaande recreatieve netwerk en goed verbinden met de omgeving

23

Waterhuishouding Op dit terrein is sprake van een fluctuerend

aan de opgave voor waterretentie en sluit het aan

grondwaterpeil: tussen -0,95 en -1.45m. Dat is goed

bij de oorspronkelijke landschapsinrichting uit

zichtbaar in de winter, wanneer er plasvorming

de tijd van het Oer-IJ, met drassige gebieden en

op het terrein ontstaat, en in de zomer, wanneer

vochtminnende vegetatie. Daarnaast heeft water

de bestaande sloten droogvallen. In de weide

een conserverende functie voor de archeologische

zijn sloten te zien die teruggaan tot circa 1800.

resten in de grond. Een wisselend grondwaterpeil

Via deze sloten wordt water afgevoerd naar

/ waterniveau is niet goed voor het behoud van de

het noordelijk gelegen retentiegebied (tijdens

archeologische resten. Tevens is het type vegetatie

noodsituatie). In de normale situatie wordt het

belangrijk: diepwortelende planten kunnen

water uit de zuidelijk gelegen wijk wordt via de

schadelijk zijn voor archeologisch resten. Dit moet

Broekpolder afgevoerd. De historische sloten spelen

voorkomen worden.

dus een cruciale rol bij het afvoeren van water uit kwetsbaar wijk.

Ook heeft het water in het gebied een relatie met de omgeving. Het ophogen van het waterpeil zou de

Door het toepassen van stuwen kunnen we de

grondwaterstand van de omgeving negatief kunnen

waterhuishouding van dit gebied onafhankelijk

beïnvloeden. Het risico van het vergergeren van de

maken van zijn omgeving. Het overtollige water uit

grondoverlast dient voorkomen te worden.

de zuidelijke wijk kan via een omleiding tijdens noodsituaties — een nieuwe sloot langs de Laan

Tijdens de studie van het reliëf is opgevallen dat

van Broekpolder — naar het retentiegebied worden

de historische sloten grotendeels op de locaties

afgevoerd. Hierdoor wordt het eenvoudiger om een

van de voormalige kasteelgrachten liggen. Voor

stabiel en iets verhoogd waterpeil te handhaven.

een mogelijke reconstructie van deze grachten

Door dit hogere waterniveau wordt het gebied

en dijkjes moet een ‘knik’ in de bestaande sloten

natter, waardoor een ander type vegetatie kan

worden aangepast. Verder zouden de sloten

ontstaan. Op deze manier draagt het gebied bij

onderling met duikers kunnen worden verbonden.

voorgesteld waterniveau

-0.95

projectie mogelijke nieuwe watergang

24

Omleiding van noodwatergang

Historische waterstructuur met indicatieve annotatie van het plangebied

LEGENDA Bestaande watergang hoofdwatersysteem Duiker Nieuwe watergang Te verwijderen watergang

De bestaande (historische) watergangen worden omgeleid zodat de sloten niet langer door de dijken heen lopen

25

Huidige gebruik en eigendommen Op dit moment is de grond met de resten van kasteel Oud Haerlem voor een deel in eigendom van de gemeente en voor een deel – het centrale deel – in eigendom van particulieren (boeren). Er grazen koeien op die, met name in de perioden dat het drassig is en ze wegzakken in de grond, een gevaar vormen voor het archeologische Rijksmonument. De afrastering doorkruist de plattegrond van het kasteel en draagt niet bij aan het beeld.

Privé

Gemeente

Wil de gemeente de kans verzilveren om kasteel Oud Haerlem weer beleefbaar te maken en het erfgoed te behouden voor de toekomst, dan heeft het de voorkeur om de koeien te weren van het deel waar het kasteel heeft gestaan. Medewerking of toestemming van eigenaren van het terrein of verwerving van de gemeente van het perceel, is een vereiste voor planontwikkeling. Eigendomgrensen met de projectie van het kasteel

26

Oud Haerlem, oostzijde

27

03 RANDVOORWAARDEN EN ONDERZOEKSSCENARIO'S

Kaart uit 1700

3.1 RANDVOORWAARDEN Om een toekomstperspectief te ontwikkelen voor

Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), en

deze unieke locatie zijn zo helder mogelijke

een partnergroep (Historische Kring Heemskerk

randvoorwaarden geformuleerd. Daarbij is het

de Heemsstichting, Stichting Monumentenbezit,

goed te bedenken dat we dankzij onderzoek veel

Stichting Vrijwilligers Kasteeltuin Assumburg,

weten over dat wat er in de grond zit, maar niet

Cultuurhuis Heemskerk, Stichting Oer-IJ).

alles. Er blijft onzekerheid. De randvoorwaarden zijn geformuleerd in

De randvoorwaarden zijn onderverdeeld in drie

workshops met een kernteam van gemeente en de

categorieën:

1. Bescherm het archeologisch monument A.

maar ook grondsporen zoals grachten,

B.

D. E.

F.

Voorkom betreding van kwetsbare zones. Leid

paalsporen, kuilen, greppels) bij elke fysieke

bezoekersstromen over duidelijk herkenbare

ingreep of constructie.

paden. Sluit nieuwe paden aan op de omgeving.

Voorkom (of beperk deze tot een minimum)

7.

Grond aanbrengen is mogelijk. Het effect van

schade aan archeologische waarden. Met

een mogelijke zetting moet nader worden

name de grachten en funderingsresten zijn

onderzocht. 50 cm grond aanbrengen, mag.

kwetsbaar. C.

gevolgen hebben voor de omgeving.

Ontzie de positie van de ruïnes (funderingen,

8.

Aanbrengen van (beheer)paden op de dijkjes

Geen afgravingen van de muurresten; houd

is toegestaan. Breng nieuwe paden of vlonders

ruïnes altijd bedekt met een beschermende

inclusief de cunetten bovenop het bestaande

laag grond.

maaiveld aan. De invloed van de constructie

Uitgraven van de grachten is mogelijk onder

op de ondergrond moet bekeken worden in het

archeologisch toezicht.

kader van de archeologie.

Verhogen van het grondwaterpeil is wenselijk.

9.

medium; een stabiel waterpeil (wel stromend)

Voorkom dat vee, zoals koeien, over het monument loopt.

Water wordt beschouwd als een conserverend

10. Hou bij het beheer rekening met de kwetsbaarheid van het kasteel. Dus werk niet

is noodzakelijk. De ophoging mag geen nadelige

met zwaar materieel.

2. Ontwerpprincipes-richtlijnen A.

Maak de unieke gelaagdheid van verhalen

C.

zichtbaar. Verbeeld de gelaagdheid van de

oorspronkelijke terrein vergroten, niet

geschiedenis van de plek door te kiezen voor een thema, een rode draad die de B.

30

Het ontwerp moet de leesbaarheid van het vervormen.

D.

Maak geen letterlijke reconstructie van

verschillende lagen verbindt.

het kasteel. Zoek naar een vrije manier om

Behoud de authenticiteit van de plek door het

elementen terug te brengen en laat wel zien

creëren van een ‘uniek verhaal’: een subtiel en

hoe het kasteel in elkaar zit met verschillende

passend ontwerp dat aansluit bij de omgeving

elementen (voorterreinen, hoofdburcht,

en bij de nuchtere Heemskerker.

bruggen, bebouwing, etc.)

E.

Kies voor beplanting of een wijze van beplanten die voorkomt dat planten te diep

F.

te voorkomen. H.

wortelen of door spitten en bodemverbetering

een duidelijke functie hebben) zijn toegestaan.

de bodem verstoren.

Hou met de wijze van constructie rekening

Voorkom verstoring van bodem door mensen

met de positie van de ruïnes en een beperkte

of dieren (koeien). Houd met eventuele

fundering. Beperk de diepte van ontgravingen.

bouwwerken rekening met de kwetsbaarheid

Gebruik voor de verankering van bebording of

van de bodem. Voorkom dat mensen van

elementen voetplaten voor een oppervlakkige

eventuele paden afwijken. G.

Lichte bouwwerken (die het verhaal vertellen of

Voer overige constructies ‘zwevend’ uit om

bevestiging. I.

diepe en omvangrijke verstoring van de bodem

Kabels, leidingen en andere infrastructuur mogen niet binnen de archeologische zones worden aangelegd zonder voorafgaand archeologisch onderzoek. Ook de bestaande omliggende infrastructuur blijft ongewijzigd.

3. Beheer en onderhoud A.

B.

Zorg voor een eenvoudige en uitvoerbare

C.

Gebruik lichte machines op vaste routes;

beheersituatie met een langetermijnplanning

vermijd zware druk op kwetsbare zones (ook

en financiering met garantie van gemeente,

voor de aanleg).

die rekening houdt met instemming en

D.

Voorkom rietgroei.

medewerking van (wisselende) eigenaren.

E.

Werk schoon en veilig.

Gebruik bezoekerspaden voor het beheer. Stem de benodigde fundering van deze paden af zodat er geen ondergrondse druk ontstaat.

Na het definiëren van de randvoorwaarden werd duidelijk dat er een slimme oplossing nodig is om de gewenste veranderingen op dit terrein mogelijk te maken. Graven is te risicovol en vraagt bovendien om veel vooronderzoek. Toch heeft de inrichting, zelfs al als het gaat om een geringe ingreep zoals het verschralen van de grond, gevolgen voor de bodem. Om die zo min mogelijk te verstoren zou je in feite alles wat zich ondergronds bevindt willen afdekken. Onze conclusie is dan ook dat we de ondergrond het beste beschermen door een nieuwe laag grond aan te brengen. Deze laag moet dik genoeg zijn om de bestaande structuren leesbaar te houden, en ook om paden, informatieborden en beplanting mogelijk te maken. Dit dient verder onderzocht te worden in een volgende fase, bijvoorbeeld door een

Voorstel: aanpassingen niet door graven maar door ophoging

zettingsonderzoek.

31

32

3.2 TOTSTANDKOMING VAN DRIE ONDERZOEKSSCENARIO’S De randvoorwaarden vormen het kader voor het

Alle scenario’s laten met verbeelding zien

ontwerp van drie scenario’s die het kasteel en de

wat de kansen voor de plek zijn. De ingrepen

locatie weer beleefbaar, zichtbaar en tastbaar

per scenario zijn meer of minder ingrijpend.

maken. In workshops en bijeenkomsten hebben

Wat deze betekenen voor de locatie, visueel,

de denktank, het kernteam en partners hun input

ecologisch, recreatief, maar ook financieel en

en ideeën gegeven. Op basis daarvan zijn de drie

wat de gevolgen zijn voor water en bodem,

onderzoeksscenario's ontworpen.

hebben we per scenario in kaart gebracht. In ieder scenario is aandacht voor routing en entrees, evenals beheer en maakbaarheid en is er aandacht voor de mogelijkheid om lagen van vroeger zichtbaar te maken.

33

3.3 TOELICHTING ONDERZOEKSSCENARIO’S Scenario 1: genieten op afstand In dit scenario beleef je het kasteel op afstand. Om het archeologisch monument komt een lijst, een route die bezoekers om de locatie heen voert. Het terrein blijft intact omdat dit niet toegankelijk is. Je ervaart de contouren van het kasteel het best tijdens de wandeling en vanaf een uitkijktoren. Ook kun je kasteel Assumburg en zelfs Fort Veldhuis zien. Zo ervaar je de gelaagdheid van de indrukwekkende geschiedenis van deze plek.

Doorsnede

In vogelvlucht

34

Visualisatie

Minimale ingrepen

‘Lijst‘

Uitkijktoren

Informatievoorzieningen

35

Scenario 2: langs de randen van het kasteel In dit scenario kom je dichter bij het kasteel. Een

van nieuwe vegetatie. Hiervoor stellen we twee

vlonder op het buitenste dijkje van het kasteel,

opties voor: gecultiveerd (bloembollen) of met een

licht verhoogd in het landschap, laat je de

natuurlijke kruidenvegetatie. De gecultiveerde

contouren van het kasteel beleven. Deze contouren

optie vraagt meer onderhoud terwijl de natuurlijke

worden zichtbaarder gemaakt door verhoogde

beheervriendelijker is.

dijkjes. Met beplanting, aangebracht op een nieuwe laag grond ontstaan kansen voor het ontwikkelen

Doorsnede

In vogelvlucht

36

Visualisatie

Topografie aanscherpen

Inzaaien

Aanplanten

Uitzichtplekken

Paden

37

Scenario 3: het kasteelterrein zelf ervaren In dit scenario kom je dichter bij het kasteel. Een

van nieuwe vegetatie. Hiervoor stellen we twee

vlonder op het buitenste dijkje van het kasteel,

opties voor: gecultiveerd (bloembollen) of met een

licht verhoogd in het landschap, laat je de

natuurlijke kruidenvegetatie. De gecultiveerde

contouren van het kasteel beleven. Deze contouren

optie vraagt meer onderhoud terwijl de natuurlijke

worden zichtbaarder gemaakt door verhoogde

beheervriendelijker is.

dijkjes. Met beplanting, aangebracht op een nieuwe laag grond ontstaan kansen voor het ontwikkelen

Doorsnede

In vogelvlucht

38

graven en grond aanbrengen

grond aanbrengen

Visualisatie

Water en grachten terugbrengen

Installaties: uitkijktoren/bruggen en informatieborden

39

3.3 FEEDBACK OP ONDERZOEKSSCENARIO’S Tijdens een intensief participatief proces zijn

Feedback scenario 1

onderzoeksscenario’s besproken. Het kernteam boog zich vooral over de vraag wat haalbaar zou zijn,

•

De lijst - mooi concept: een prachtige omlijsting van het monument die op een interessante manier het accent legt op het kasteel.

•

Toch houdt de lijst je te veel op afstand. Van het kasteel zie je weinig. Er is een duidelijke voorkeur voor paden die je dichter bij het kasteel brengen. Wel interessant is dat er een poort is opgenomen in de lijst: een duidelijk entree tot dit gebied.

•

De contouren van het kasteel zijn in dit scenario niet zichtbaar. Dat is jammer. Dat levert weinig verandering op ten opzichte van de bestaande situatie.

•

De toren is een mooi element en stelt je in staat alle tijdzones te beleven.

bij de partnergroep en de denktank lag de focus vooral op de beleving. Het proces leverde zeer bruikbare feedback op. Hiernaast een samenvatting van de suggesties en opmerkingen bij de drie onderzoeksscenario’s.

Feedback scenario 2 •

De vlonder en beleving van dichtbij scoren hoog. Ook is er waardering voor de balkonnetjes die zorgen dat de bezoeker 2m hoger kan komen om zo de contouren te beleven.

•

Het aanscherpen van contouren creëert een aantrekkelijk en duidelijk beeld.

•

De beplanting is aantrekkelijk, zeker de natuurlijke beplanting (kruiden en verwilderingsbollen) die de biodiversiteit verhoogt. Wel is beheer een aandachtspunt.

Feedback scenario 3

Tweede sessie met de denktank

40

•

Water geeft een positieve beleving van de locatie.

•

Maar is het echt kansrijk? De RCE heeft stevige twijfels.

•

Veel paden. Zijn ze allemaal nodig? Toch fijn dat men zo dichtbij mag komen.

•

Verbeelding van het kasteel met een 'kunst'(object) is positief maar moet niet opdringerig zijn.

Totstandkomening optimaal scenario /toekomstscenario De reacties tijdens het participatieproces op de drie onderzoekscsenario’s waren overwegend positief. Er was veel enthousiasme, Scenario 1

niet alleen voor de kansen om het verborgen erfgoed zichtbaar te maken, maar ook voor de kwaliteitsimpuls van de openbare ruimte. Tijdens het participatieproces bleek echter ook dat de voorkeuren erg verspreid waren over de drie scenario's en dat bovendien het derde scenario niet kansrijk was door bezwaren van de RCE. Om alle feedback en betrokkenheid zo goed mogelijk te verzilveren, hebben we de drie onderzoeksscenario's niet uitgewerkt, maar een vierde scenario ontworpen met het meest kansrijke en haalbare toekomstperspectief voor Oud Haerlem.

Scenario 2

Van 3 naar 1... Uit de drie onderzoeksscenario's zijn hiervoor de volgende elementen meegenomen: het idee van een lijst, vlonder langs kasteel, aanscherpen van de topografie, beplanting passend bij de locatie, uitkijktoren, entrees.

Scenario 3

41

04 TOEKOMSTPERSPECTIEF VOOR OUD HAERLEM

Oud Haerlem zuidwestzijde

TOEKOMSTPERSPECTIEF VOOR OUD HAERLEM In het toekomstperspectief is de afgesloten weide uitgegroeid tot een nieuw park in Heemskerk: een park met een bijzondere waarde — kasteel Oud Haerlem. Dat voel je direct wanneer je hier aankomt. Je ziet een mooie rand van bomen met slingerende paden in een bloemrijk tapijt. In welk seizoen je ook komt, ook in het vroege voorjaar is er leven en aantrekkelijke beplanting door de verwilderingsbollen die al vroeg insecten aantrekken. Het subtiele maar fraai ontworpen hekwerk met poorten maakt duidelijk waar het archeologisch

monument

zich

bevindt.

Deze

elementen vormen als het ware een ‘lijst’ om het ‘kunstwerk’ dat zich op het terrein bevindt.

Na het passeren van de poort volg je het aangegeven pad. Daar ga je niet vanaf, want dat is — vanwege de archeologische kostbaarheden in de bodem — verboden. Dat stond al duidelijk aangegeven bij de ingang. Het is een bijzondere plek: fijn dat je er mag zijn en het mag beleven, maar dat betekent wel dat je je aan strakke regels moet houden. Een duidelijke maar subtiele rand langs het pad vormt een fysieke afgrenzing waardoor je er steeds aan wordt herinnerd dat je niet van het pad af mag.

Van een afstand zie je de strakke contouren en de contrasten tussen gemaaide en ruige beplanting. En dan ineens — wow! — daar is ook een zwevende vlonder. Niet alles is meteen zichtbaar; er valt steeds meer te ontdekken naarmate je dichterbij komt.

Eindelijk stap je op de vlonder en ja, daar herken je de contouren van de dijkjes en de lager liggende grachten. Grote eilanden markeren de plekken waar vroeger gebouwen stonden: een voorburcht en een hoofdburcht. Niet alles komt aan het licht — het blijft een geheimzinnige plek.

44

Nu is je ervaring compleet. Je bent even teruggebracht in de tijd. Je verbeelding is op gang gebracht. Wat heeft zich hier ooit afgespeeld en wat een geweldige plek om dat zo te beleven. Hier worden de verhalen verteld met ruimte voor je eigen fantasie. Verhalen die niet alleen jou aanspreken, maar met jou heel veel anderen: jong en oud, Heemskerkers en mensen van buiten. Wat geweldig dat dat wat zolang niet zichtbaar was, nu toch ervaren kan worden.

En dan, als afsluiting, is er nog een geweldige extra ervaring. Het kost wat moeite, maar eenmaal boven — na een klim van 35 meter — zie je vanaf de uitkijktoren niet alleen het prachtige parklandschap van Oud Haerlem, maar ook kasteel Assumburg, de duinen in de verte en, richting het oosten, fort Veldhuis. Beelden en korte teksten laten ook hier de geschiedenis zien van het kasteel en deze bijzondere locatie.

Aan het eind van de vlonder kun je meer lezen en zien. Hier wordt het verhaal verteld van de geschiedenis, de plek en wat we dankzij onderzoek hebben ontdekt, in tekst en beeld. Tijdens je wandeling over de vlonder kwam je al fragmenten van die geschiedenis tegen: op cruciale plekken stonden borden met informatie, en vanaf kleine ‘balkonnetjes’ — waar je net iets hoger stond — kon je via transparante panelen de contouren van de oude bebouwing zien.

Deze toekomstvisie voor Oud Haerlem, dit totaalbeeld, wordt in het vervolg van dit document verder toegelicht. Per element staan eisen/richtlijnen voor de beeldkwaliteit omgeschreven met aandacht voor structuur, vorm, materiaal, kleur etc.

45

ODIN

hoodfentree

an fla Ho

s dijkje en t h c gra

vlonder met balkonnetjes

Br oe kp ol de r

s dijkje

46

va n

n op pade

La an

nieuwe paden

LEGENDA

vo rm ali ge

cr os ste rr ei n

uitkijktoren

Hoofdentree met fietsenstalling en informatievoorziening De lijst - ca. 15m zone met bomen en onderbegroeiing en hekwerk en paden Nieuwe paden met banken in de lijst

Paden op dijken door het weiland

Vlonder met balkonnetjes en zitgelegenheid

Sp oo r

Contouren van het kasteel met beplanting

Uitkijktoren - 35m meter

Nieuwe sloot 'omleiding' naar retentiegebied

47

DE LIJST De lijst is een groene rand van bomen en lage vegetatie met slingerende paden met banken onder de boomkronen en een subtiel vormgegeven hekwerk. Deze lijst benadrukt dat er binnen dit kader iets heel bijzonders te ontdekken valt. De lijst heeft daarnaast een ook functionele rol: ze schermt de drukke wegen af en creëert een rustige wandelomgeving. Tegelijkertijd blijft de visuele verbinding met het omliggende landschap behouden. Nieuwe bomen belemmeren de zichtlijnen niet. Er komen openingen zodat het zicht vanaf cruciale plekken op Oud Haerlem blijft, bijvoorbeeld vanuit de Beneluxlaan of het spoor. Dit sluit aan op de beleidsdoelen in het

'ELK KUNSTWERK VERDIENT EEN MOOIE LIJST'

groenbeleidsplan: identiteit, gezondheid, biodiversiteit, klimaat.

Kwalitatieve richtlijnen voor inrichting van de

•

lijst:

Identiteit: stinzenplanten en historische soorten.

•

Gezondheid: paden en rustplekken voor

•

ontmoeting en beweging. •

Biodiversiteit: kruidenrijke zones en natuurvriendelijke oevers.

•

Maak een zorgvolle overweging voor de selectie van de bomen – hou rekening met: •

ondiep wortelende bomen.

•

boomsoorten die historisch verantwoord zijn - gebruik lijsten opgesteld door RCE.

•

maximale hoogte van bomen – 12m. Kies bomen van 2e / 3e orde.

•

Bomen worden opgekroond.

•

Bodemvegetatie: kruidenrijke vegetatie met stinzenbeplanting. Hoogte van de kruidenlaag maximaal 60cm.

Klimaat: bomen voor groenverbinding, schaduw en waterberging

Zichtlijnen vanaf de omgeving op Oud Haerlem

48

•

Sortimentskeuze voor stinzenbeplanting die past bij de bodem en het historische karakter.

•

Zorg met nieuw waternieveau dat bomen gaan niet diep wortelen.

•

Paden hebben een zachte uitstraling dankzij halfverharding.

•

Paden zijn breed genoeg om elkaar te passeren: primaire paden worden 3m breed en secondaire 2m.

•

Banken met rug- en armleuning staan opgesteld in de (kijk)richting van het kasteel.

Bomen niet rigide in een rij

Pad tussen de bomen in de schaduw

Pad tussen de bomen in de schaduw

Plekken met banken

Stinzenbeplanting onder de bomen later bloemrijke onderbegroeiing

an fla Ho

Hekwerk met poorten

49

VERSCHILLENDE FUNCTIES VAN DE LIJST De lijst is een zone van circa 15 meter breed en

Dat kan op verschillende manieren aangegeven

kan opgebouwd worden uit bomen, wandelpaden en

worden: in halfverharing met pineuze of een band.

zitmogelijkheden. De lijst biedt over de hele zone

Of twee type materialen die de scheiding duidelijk

ruimte aan voetgangers, maar wordt voor een deel

kunnen markeren.

ook ingericht voor fietsers. Daarnaast biedt de lijst functionele oplossingen voor water.

2. Bomen op de lijst Om bomen te kunnen planten is een deel van de

1. De fietser en voetganger langs de Hoflaan en Laan

ondergrondse kabels worden verleg. De bomen

van Broekpolder onderdeel van de lijst

in de lijst hoeven niet in strakke rijen te worden

In dit voorkeursscenario, het toekomstperspectief,

geplaatst, maar kunnen op een meer natuurlijke,

is de voet- en fietszone langs de Hoflaan en Laan

losse wijze worden ingeplant, passend bij het

van Broekpolder iets naar binnengetrokken. Op deze

parkachtige karakter van de omgeving.

manier vergroten we de herken- en beleefwaarde voor de dagelijkse passant en omwonenden. Alléén

3. Functionele oplossing water

op dit pad mogen de fietsers zich bewegen, verder

Daarnaast hebben we onderzocht of het realiseren

is het lijst voor voetgangers toegankelijk. Dat

van een nieuwe sloot — als omleiding naar het

wordt duidelijk aangegven omdat de fietser en

bergingsgebied — haalbaar is. Uit de naaststaande

voetganger moeten van elkaar gescheden worden.

doorsnede blijkt dat de rioolbuis voldoende diep ligt, waardoor de aanleg van de sloot technisch

ri oo l

goed uitvoerbaar is.

Profiel 1

LEGENDA Lijst Fietspad nieuwe route Fietspad oude route Wandelpad Vlonder

Profiel 2

Schematische projectie van de rioolbuis ten opzichte van de beoogde landschappelijke lijst.

50

Schematische projectie van de rioolbuis ten opzichte van de beoogde landschappelijke lijst.

Rijksmonument grens

Profiel 1 - huidige situatie

7,1m Lichtespanning

7,1m

Data

Laan van Broekpolder

1.50 + 3.00 + 2.60 berm + fiets+ voetganger

Rijksmonument grens

fiets+ voetganger

Laan van Broekpolder

3.5m

Worteldoek

Te verplaatsen lichtspanning

7,1m

nieuw hekwerk

15m

Profiel 1 - voorstel verplaatsen het fietspad en voetpad, incl. verplaatsen DATA kabel en grond aanbregen voor planten bomen

Projectie nieuwe watergang omleiding

-0.40m bestaande maaiveld Laan van Broekpolder

-1.45m waterpeil

-3.25m ligging rioolbuis

Profiel 2 - voorstel functionele oplossing water

51

ENTREES (POORTEN) Hoofdentree

Er zijn in totaal vier entrees: één hoofdentree en drie secundaire entrees. De hoofdentree heeft een directe relatie met kasteel Assumburg. Dit is een strategische locatie tussen de twee kastelen, waar bovendien voldoende ruimte is om bezoekers te ontvangen. De entree wordt goed zichtbaar door zijn uitgesproken vorm en vormt zo een duidelijk herkenningspunt.

Secundair entree

De secundaire entrees volgen hetzelfde vormprincipe, maar worden subtieler en kleiner uitgevoerd. Bij de hoofdentree bevinden zich voorzieningen zoals informatieborden, een bank om te wachten en fietsnietjes. De bezoekers die van verder weg komen,

Kwalitatieve richtlijnen voor inrichting van de poorten en het hekwerk: •

Er moet eenheid zijn in de vormgeving van de poorten en de andere elementen van het gebied. De vormgeving moet een relatie hebben met het bijzondere verhaal van deze locatie. Maar moet niet iets proberen historisch na te bootsen.

•

Het hekwerk moet transparant worden.

•

Als er vee op het terrein blijft, moet het hekwerk het vee tegenhouden – denk aan schrikdraad.

•

Voor alle elementen zoals banken, bewegwijzering etc., wordt als eerste in een HOR bekeken of er passende modellen in zitten. Zo niet, dan worden er 'specials' uitgekozen.

zouden de parkeerplaatsen van Assumburg (hoofdparkeerplaats) kunnen gebruiken en beide kastelen direct kunnen bezoeken. Ook zou mogelijk het Odin-parkeerterrein gebruikt kunnen worden.

e ntre fde o o h k wer hek

Hekwerk met hoodfentree in de plankaart

52

Referentie ingang: leesbaar, begeleidend, formeel, passend qua schaal

Ontmoetingsplek: bank bij de ingang

Bewegwijzering met informatieborden

Voorzieningen: fietsnietjes, watertappunt, picnicktafels

Mogelijke vormgeving: Aanzicht hekwerk met een poort (entree)

53

HEKWERKEN EN AFRASTERING Het terrein is toegankelijk via poorten in het hekwerk. Omdat het terrein een archeologisch monument is, mogen bezoekers zich uitsluitend op de paden en de vlonder bewegen. Dit staat bij iedere poort en entree op borden duidelijk aangegeven. De paden leiden bezoekers naar de vlonder, waarop men zich moet blijven bewegen. Kwalitatieve richtlijnen voor inrichting: • •

Toegang tot de grachten en dijkjes wordt, net zoals in een museum, beperkt door lage hekwerken van maximaal 60 cm hoogte.

•

hekwerk in de lijst

Raster het terrein om het veilig te houden af met een elektrische draad. Verwerk deze op een veilige manier in het hekwerk en in de vlonder, zodat bezoekers er niet gemakkelijk bij kunnen en vee niet op de vlonder.

•

Voorzie de vlonders van een stootrand en plaats deze zo dat mensen in een rolstoel niet van de vlonder kunnen raken.

•

Houd bij de keuze van materiaal en inrichting

hekwerk op vlonder

rekening gehouden met mensen die slecht ter been zijn (niet glad, geen struikelgevaar, wandelstok faciliterend).

hekwerk op vlonder

60cm met een schrikdraad

tot 150cm hekwerk in de lijst met een schrikdraad

Doorsnede: positie hekwerken

54

60cm

Een subtiel hek voor kwetsbare schilderijen

''Niet betreden'' informatiebord

Poorten in de lijst

Subtiel hek voor

Wildroosters (toegankelijk voor bezoekers)

55

DIJKJES EN GRACHTEN hoogte: 10-20cm

Door het steviger maken van de dijkjes wordt de vorm van het kasteel duidelijker zichtbaar. Daarnaast zorgt de toepassing van verschillende mengsels — een specifieke mix voor de grachten en een andere voor de dijkjes — voor een helder contrast binnen het nieuwe landschap. De beplanting onderscheidt zich van de omliggende

hoogte: 50-60cm

In grachten: natte grond (zand, rivierklei) voorstel mix bloemrijk grasland natte grond

Op dijkes: droge grond (klei) mix van lage kruiden

geldende richtlijnen archeologisch onderzoek vereist. Kwalitatieve richtlijnen voor inrichting dijkjes en

koekoeksbloem

Voor de aanleg van de dijken is conform de

56

•

Maak steile taluds 1:1,5 om de dijkjes goed herkenbaar te laten zijn.

•

Zorg dat alle dijkjes op hetzelfde niveau worden aangelegd.

•

Maai de dijkjes strak.

•

Zorg dat de beplanting jaarrond aantrekkelijk is. Werk samen met een specialist voor het opstellen van de mixen op dijkjes en grachten. Zorg voor bodemonderzoek en flora-onderzoek om goed in te schatten welke kansen er zijn om een bloeiende en diverse vegetatie te realiseren.

•

Voorzie in langetermijn deskundig beheer om de kwaliteit te behouden.

•

Zorg voor visueel onderscheid in lage beplanting op de dijkjes en ruige, wild bloeiende, wuivende en kruidenrijke grachten. Houd de volgende hoogtes aan. De kruiden in de mix mogen niet hoger worden dan 60 cm in de grachten; 25 cm. in de dijkjes.

boterbloem

grachten:

klaver

het landschap van dichtbij te kunnen bewonderen.

madeliefje

weides en trekt de bezoeker naar de vlonder, om

talud 1:1.5

Steile taluds

Kleurrijke beplanting

Voorbeeld van een vlonder met een leuning

57

VLONDER De vlonder geeft de route aan, creëert plekken voor ontspanning, en biedt ook de mogelijkheid om dieper in het verhaal van Oud Haerlem te duiken. De vlonder heeft niet overal de zelfde vorm; hij vouwt zich hier en daar uit tot een balkonnetje of een bankje, waar bezoekers in alle rust van de plek kunnen genieten. Er zijn verschillende manieren om informatie over te brengen aan de bezoekers. Dit kan bijvoorbeeld op een rand langs de vlonder, maar ook door middel van elementen zoals een verrekijker,

Verhaal omgeschreven op een rand van vlonder

periscoop of plexiglazen panelen waarop oude tekeningen worden weergegeven. Alle elementen vormen samen een familie van objecten en worden zorgvuldig geïntegreerd in het ontwerp van de vlonder. Voor de aanleg van de vlonder is conform de geldende richtlijnen archeologisch onderzoek vereist. Kwalitatieve richtlijnen voor inrichting vlonder: •

3,5m breed met de leuningen aan beide kanten.

•

Zorg dat de vlonder voor iedereen goed toegankelijk is door zowel een trap als hellingbanen toe te passen.

•

Pas leuningen toe om te voorkomen dat vee op de vlonder komt en dat mensen van het pad afgaan.

•

Denk aan de toegankelijkheid voor beheer.

Projecties

Brill-kijker

58

Periscoop

59

UITZICHT VANAF VLONDER

60

61

UITKIJKTOREN De uitkijktoren vormt een belangrijk element in

hoogte wordt ook het nabijgelegen fort zichtbaar

de beleving van kasteel Oud Haerlem, en ook van

— nu nog grotendeels verscholen achter de bomen.

kasteel Assumburg en fort Veldhuis. Vanaf de

De toren zal niet vrij toegankelijk zijn. Voor

toren ervaart de bezoeker dankzij een 360-graden

de veiligheid wordt deze ’s nachts automatisch

uitzicht de verhalen en landschappen die met deze

afgesloten.

locatie zijn verbonden. Bij de verdere uitwerking van de toren moet De toren wordt geplaatst op het huidige

gezocht worden naar een passende vormentaal

crossterrein en via de padenstructuur ontsloten.

voor alle elementen. Kies daarbij voor een vrije

Op basis van onze drone-studie concluderen we dat

interpretatie van de geschiedenis van de plek en

de optimale hoogte rond de 35 meter ligt. Op die

geen letterlijke. Kwalitatieve richtlijnen: •

De toren krijgt een eigentijdse vormentaal en bootst de historische architectuur niet na, maar sluit qua uitstraling wél aan op de identiteit van het gebied.

•

Oriëntatie: positioneer de toren op een plek met optimaal zicht en minimale belemmeringen (zoals bomen of bebouwing).

•

Plaats de toren op een locatie die de historische zichtlijn tussen Kasteel Assumburg en Amsterdam niet belemmert.

•

Hoogte: circa 35 meter.

•

Neem informatievoorziening op over alle aanwezige historische en landschappelijke lagen, waaronder Oud Haerlem en de omgeving.

•

Toegankelijkheid: zorg voor bereikbare en veilige paden, hellingen en duidelijke bewegwijzering.

•

Veiligheid: de toren is ’s avonds gesloten, onder andere om ongewenst verblijf (zoals hangjongeren) te voorkomen.

•

Een natuurinclusief ontwerp levert een duidelijke meerwaarde.

•

De constructie is duurzaam, onderhoudsarm en geschikt voor langdurig gebruik.

•

Het ontwerp voldoet aan het Bouwbesluit en overige relevante regelgeving.

Mogelijke positie van de toren

62

Diverse opties voor uitkijktoren

Uitzicht toren 15m

Uitzicht toren 25m

Uitzicht toren 35m

63

UITZICHT VAN DE UITKIJKTOREN

64

65

AANLEG EN BEHEER VAN DE ELEMENTEN De topografie geeft duidelijk aan waar de voormalige dijkjes lagen. Het aanbrengen van extra grond zorgt ervoor dat de contouren van de dijkjes goed te zien zijn. Met behulp van klei kunnen mooie, strakke dijkjes ontstaan, terwijl zand op de bodem van de voormalige grachten de grond verschraalt. Alle grondwerkzaamheden, en het daarna inzaaien, moeten met lichte machines worden uitgevoerd, waarbij het gebruik van rijplaten noodzakelijk is. Bij voorkeur gebeurt dit via een centrale route, vanwaar de grond over het terrein wordt verspreid. Constructies zoals de vlonder, hekwerk en balkonnetjes worden op betonnen platen geplaatst. Hierdoor hoeft er niet diep in de grond gegraven te

Voor het maaibeheer van de dijkjes en grachten kunnen lichte maairobots worden ingezet. De weides kunnen worden gemaaid met lichte trekkers. Daarnaast kan voor het snoeien van bomen en voor het maaien van ondergroei (kruidenweide) een bosmaaier worden gebruikt. Voor een succesvolle realisatie raden we een gefaseerde aanleg van beplanting aan om bodemverstoring te minimaliseren en archeologische waarden te beschermen. De constructie van de vlonder in nieuw aangebrachte grond is gunstig. De zetting (het risico van het gewicht) van de vlonder moet wel onderzocht.

worden en wordt de druk gelijkmatig verdeeld. De cunetten van de paden worden in de aangebrachte zanddijkjes gerealiseerd.

Om succesvolle aanleg van kruiden te realiseren moet een toplaag van 40-50cm uitgegraven worden

Aanleg van twee typen grond: - zand in grachten - klei op dijken

66

Alternatief: een toplaag van 40-50cm aanbrengen

Constructie vlonder (in nieuwe aangebrachte grond)

Contstructie paden op dijken in de weide (30-40cm)

Aanbrengen grond met beveiliging van restanten van het kasteel

LIJST

Inzaaien met (lichte) robots

KASTEEL

Kruidenrijke berm maaien - 2x per jaar bomen snoeien - 1x in 5 jaar

Taluds maaien - 1x per maand dijken maaien - 6x jaar

Als het te drassig wordt, is beheer met de trekker niet mogelijk. Een alternatief is begrazing met schapen. Ook interessant omdat het aansluit bij het beleid voor

WEIDES

natuurlijk beheer en biodiversiteit. Wel vraagt dit om een afrastering en afspraken over toezicht. Weides maaien - 1 á 2x per jaar

67

VOORWAARDEN EN AANDACHTSPUNTEN Algemene voorwaarden om het (volledige) toekomstperspectief te realiseren: •

•

Medewerking of toestemming van eigenaren

•

Voor het beheer moet uitgezocht worden welke

van het terrein of verwerving van de gemeente

machines qua gewicht ingezet kunnen worden

van het perceel.

voor onderhoud en welke helling van taluds

Positieve uitkomst van (archeologische) vooronderzoeken om groen licht van de

voor de maairobots mogelijk is. •

Laat een specialist de mixen voor de dijkjes

Rijkdsienst te krijgen.

en grachten samenstellen. Zorg voor bodem-

•

Budget voor maken van definitief ontwerp.

water- en floraonderzoek om goed in te

•

Budget voor het realiseren van het plan.

schatten welke kansen er zijn om een bloeiende

•

Budget voor het beheer van het plan.

en divrse vegetatie te realiseren. •

verantwoord zijn en voldoen aan de regel:

Aandachtspunten voor vervolg: •

•

•

Inpassing en uitwerking van dit plan, binnen

ondiepwortelende soorten. •

grondwater op terrein zelf op omliggende

die op de lijst staat voor de regionale

gebieden. Dit moet berekend worden. Het kan

doorfietsroute.

namelijk betekenen dat extra maatregelen in

De Zuidermaatweg verkeert momenteel in

de vorm van watergangen of drainage nodig

matige staat. De wens is om de bermen op

zijn om verhoging van de grondwaterstand

te knappen en op termijn ook de deklaag te

te voorkomen. Dit terwijl graven in het

vernieuwen. Dit biedt mogelijkheden in relatie

plangebied lastig of onmogelijk is vanwege de

tot het toekomstperspectief Oud Haerlem.

archeologie. De haalbaarheid van een scenario

Nader onderzoek in relatie tot het

hangt hier sterk vanaf. Hier is samenwerking

archeologisch monument is nodig, zoals

met Hoogheemraadschap voor een stabiel

berekeningen van de gevolgen van afzettingen

waterpeil belangrijk. •

watersloot langs de Laan van Broekpolder.

•

Onderzoek of er door een verhoogd waterpeil risico ontstaat voor rietgroei.

Wanneer het archeologisch monument nog langer wordt gebruikt als uitloop- en

Onderzoek de steilte van taluds, i.v.m. uitspoeling, en beheer.

door het graven van bijvoorbeeld een nieuwe

•

Onderzoek de impact van het verhogen van

de toekomstige aanpassingen aan de Hoflaan

van aangebrachte grond, eventuele beschadigen

•

Onderzoek boomsoorten zodat ze historisch

•

Bij de aanleg van paden of de toren moet

graasgebied van vee, is het risico groot dat

rekening gehouden worden met het aanwezige

de schade aan het archeologisch monument

braamstruweel en de Japanse Duizendknoop.

toeneemt.

Het beheersen hiervan en voorkomen van

Onderzocht moet worden wat de gevolgen zijn

verspreiding is uitermate noodzakelijk.

van constructies van klei (dijken) en zand (in

•

Een beheerplan moet opgesteld worden.

grachten) op de restanten van het kasteel.

69

05 VERVOLG

Kaart uit 1680

VERVOLG

Verdere uitwerking toekomstperspectief Het is nog geen plan, maar een aansprekende visie die nieuwe kwaliteiten, waarden, kansen en voorwaarden benoemt. Voor een volgende stap – de stap naar uitwerking – is naast besluitvorming door de gemeente ook nader onderzoek nodig. Naast archeologische onderzoeken, zoals berekeningen van de gevolgen van afzettingen van aangebrachte grond, eventuele beschadigen door het graven van bijvoorbeeld een nieuwe watersloot langs de Laan van Broekpolder, moet ook worden onderzocht wat de effecten zijn van het verhogen van het grondwaterpeil. Er moeten milieutechnische onderzoeken worden uitgevoerd en inmetingen worden gedaan. Dit toekomstperspectief legt, samen met de uitkomsten van de onderzoeken, de basis voor een gedetailleerd ontwerp voor het landschap, de beplanting en de elementen en een daaraan gekoppeld beheerplan en begroting van kosten voor aanleg en beheer. Het participatietraject dat ingezet is bij de toekomstvisie, zal ook bij de uitwerking naar een plan, zorgvuldig moeten worden doorlopen. Niet alleen om draagvlak te creëren, maar ook om de ervaren meerwaarde van input van zowel experts als enthousiaste en kritische inwoners en andere betrokkenen te verzilveren in een optimaal ontwerp!

73