Bijlage 1. luchtkwaliteit en gezondheid

Luchtkwaliteit en Gezondheid in GGD-regio Kennemerland in 2023 Inzicht in de impact van luchtverontreiniging op de gezondheid van inwoners en kansen voor een schonere lucht

Colofon Februari 2026 GGD Kennemerland, Haarlem Copyright: Veiligheidsregio Kennemerland, Postbus 5514, 2000 GM Haarlem Afdeling Leefomgeving Contact: leefomgeving@vrk.nl

GGD Kennemerland  Februari 2026

2

Voorwoord In Kennemerland streven we naar een gezonde leefomgeving voor iedereen. Schone lucht is hier een belangrijk onderdeel van. We weten dat in Nederland de luchtkwaliteit een aanzienlijke invloed heeft op de gezondheid van inwoners. Dit geldt ook voor de regio Kennemerland. Als GGD Kennemerland zetten we ons in om de gezondheid te beschermen, te bewaken en te bevorderen. Met dit rapport zetten we een belangrijke stap: voor het eerst brengen we de gezondheidseffecten van de luchtkwaliteit in onze regio gedetailleerd in kaart. Daarnaast geeft dit rapport inzicht in de kansen om te werken aan een verbetering van de luchtkwaliteit en bescherming van de gezondheid. Het rapport biedt verdere handvatten voor beleid, samenwerking en bewustwording. Want hoewel de cijfers aanleiding geven tot actie, is er ook perspectief: elke maatregel richting schonere lucht levert gezondheidswinst op. Laten we deze inzichten benutten en samen werken aan een gezondere toekomst voor Kennemerland.

Ciska Scheidel Directeur Publieke Gezondheid Kennemerland

GGD Kennemerland  Februari 2026

3

Samenvatting Luchtverontreiniging is de belangrijkste milieufactor die onze gezondheid beïnvloedt. In Nederland veroorzaakt het ongeveer 4% van de totale ziektelast. In dit rapport wordt de impact van luchtverontreiniging op de gezondheid van inwoners van de GGD-regio Kennemerland voor het eerst in beeld gebracht. Het geeft inzicht in de blootstelling aan en gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in het jaar 2023 en in de bronnen van luchtverontreiniging in het jaar 2022 in Kennemerland. Het rapport kan gebruikt worden voor het opstellen, onderbouwen en aanscherpen van beleid. Luchtverontreiniging is grensoverschrijdend. De blootstelling wordt bepaald door de verontreiniging in de lucht die we inademen en is afhankelijk van de plek waar we ons bevinden. In dit rapport wordt blootstelling gelijkgesteld aan de concentratie van luchtverontreiniging berekend op het woonadres. Deze verontreiniging is afkomstig van een veelheid aan bronnen, veraf en dichtbij. De gezondheidseffecten die we in onze GGD-regio ondervinden zijn deels toe te schrijven aan bronnen van buiten de regio. En de emissies van bronnen in onze gemeenten komen voor een deel binnen en voor een deel buiten onze gemeenten en GGD-regio terecht.

De advieswaarden van de World Health Organization (WHO) voor luchtverontreinigende stoffen zijn bedoeld om gezondheidsschade te beperken en zijn strenger dan wettelijke grenswaarden. Als GGD hanteren we de WHOadvieswaarden om de gezondheid van inwoners zo goed mogelijk te beschermen. In 2023 lag de berekende jaargemiddelde blootstelling aan fijnstof (PM10 en PM2.5) en stikstofdioxide (NO2) in veruit de meeste buurten van Kennemerland boven de WHO-advieswaarden (2021). In de volgende paragrafen wordt dit verder uitgesplitst naar de afzonderlijke stoffen: PM10, PM2.5 en NO2. PM₁₀: de jaargemiddelde blootstelling per buurt varieerde van 14,5 µg/m³ tot 23,3 µg/m³. In de overgrote meerderheid van de buurten werd de WHOadvieswaarde van 15 µg/m³ overschreden. De buurten met de hoogste blootstelling lagen rondom het Tata Steel Nederland (TSN) -terrein en rondom en in het centrum van Haarlem. Daarnaast waren er in alle gemeenten, met uitzondering van Heemskerk en Uitgeest, één of meerdere buurten te vinden waar de jaargemiddelde blootstelling wel voldeed aan de WHO-advieswaarde. PM2.5: de jaargemiddelde blootstelling per buurt varieerde van 6,7 µg/m³ tot 8,6 µg/m³ en lag daarmee in alle buurten boven de WHO-advieswaarde van 5

GGD Kennemerland  Februari 2026

4

µg/m³. Net als bij PM₁₀ waren de hoogste waarden te vinden rondom het TSNterrein en rondom en in het centrum van Haarlem. NO2: de jaargemiddelde blootstelling per buurt varieerde van 8,9 µg/m³ tot 22,8 µg/m³. De WHO-advieswaarde is 10 µg/m³ en werd in bijna alle buurten overschreden. De hoogste jaargemiddelde blootstelling aan NO2 werd gezien in de buurten rondom Schiphol en nabij de grens tussen Velsen en Beverwijk. Aan (of dichtbij) de kust in Zandvoort en Heemskerk was de gemiddelde blootstelling in enkele buurten lager dan de WHO-advieswaarde. Voor regio Kennemerland werd berekend dat in het jaar 2023 15,3% van het ontstaan van astma bij kinderen (overeenkomend met 67 gevallen), 7,0% van de hartinfarcten (155 gevallen), 14,6% van de beroertes (184 gevallen) en 10,7% van de longkankergevallen (47 gevallen) kon worden toegeschreven aan luchtverontreiniging. Inwoners verloren naar schatting gemiddeld 290 levensdagen (negen en een halve maand). Ter vergelijking: in heel Nederland ging het om gemiddeld 279 dagen aan verloren levensdagen door luchtverontreiniging. De berekende blootstelling aan luchtverontreiniging in Kennemerland kwam overeen met de gezondheidsschade van het dagelijks meeroken van 3,5 sigaretten (in Nederland: 3,3 sigaretten). In dit rapport is ook de ziektelast door luchtverontreiniging per gemeente berekend.

Als de luchtkwaliteit in Kennemerland in 2023 had voldaan aan de WHOadvieswaarden, zou dat jaarlijks een aanzienlijke gezondheidswinst hebben opgeleverd. Naar schatting betekende dit: • • • •

17 kinderen minder met astma 52 hartinfarcten minder 60 beroertes minder 15 gevallen van longkanker minder

Daarnaast zouden inwoners gemiddeld 89 dagen (bijna drie maanden) langer geleefd hebben. Ook onder de WHO-advieswaarden levert verdere vermindering van de blootstelling extra gezondheidswinst op. De emissiecijfers in dit rapport geven aan hoeveel luchtverontreinigende stoffen (PM10, PM2.5 en NO2) door verschillende bronnen worden uitgestoten in de gemeenten van Kennemerland in 2022. Deze bronnen dragen bij aan de luchtverontreiniging in de gemeenten, maar kunnen niet één-op-één worden doorgerekend naar de concentratie, blootstelling of gezondheidseffecten in een bepaalde gemeente. In de regio Kennemerland kwam in het jaar 2022 de grootste emissie van PM10, PM2.5 en NO2 uit Velsen, gevolgd door Haarlemmermeer. In het rapport zijn staafdiagrammen opgenomen die per

GGD Kennemerland  Februari 2026

5

gemeente inzicht geven in de bijdrage van de verschillende sectoren aan de emissie van PM10, PM2.5 en NO2 in het jaar 2022. Luchtverontreiniging is in de gehele regio een probleem dat de gezondheid van inwoners beïnvloedt. Om de gezondheid van de inwoners te beschermen, is schonere lucht in de regio van belang. Elke verlaging van blootstelling levert gezondheidswinst op, zowel in termen van minder ziektegevallen als een hogere levensverwachting. Daarom doen wij een aantal aanbevelingen: sluit aan bij het schone luchtakkoord, werk aan bronbeleid, bescherm kwetsbare groepen, betrek de GGD actief als regionale kennispartner en adviseur, zet in op het monitoren van luchtkwaliteit en gezondheid en maak inwoners actieve partners in schonere lucht. Voor sommige gemeenten/overheden sluiten deze aanbevelingen al aan bij bestaand beleid, voor andere kunnen ze richting geven aan vervolgstappen. Werken aan luchtkwaliteit en gezondheid vraagt om inzet van alle partijen: maatregelen op lokaal niveau leveren al gezondheidswinst op, maar samenwerking tussen gemeenten, provincie, Rijk, omgevingsdiensten, GGD en andere partners vergroot de impact.

GGD Kennemerland  Februari 2026

6

Publiekssamenvatting Luchtvervuiling is slecht voor onze gezondheid. In Nederland zorgt het voor ongeveer 4% van alle ziektes. Voor Kennemerland is nu berekend hoe groot dit probleem is. Het rapport laat zien hoeveel luchtvervuiling er in 2023 was, hoeveel ziekten erdoor ontstonden en hoeveel luchtvervuilende stoffen bronnen uitstootten in 2022 in Kennemerland. De lucht in Kennemerland is vaak niet schoon genoeg volgens de advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). In het rapport is gekeken naar fijnstof en stikstofdioxide. De hoogste blootstelling aan fijnstof is berekend in buurten rondom het Tata Steel Nederland (TSN) -terrein en rondom en in het centrum van Haarlem. De hoogste blootstelling aan stikstofdioxide is berekend in buurten rondom Schiphol en tussen Beverwijk en Velsen. Luchtvervuiling heeft gevolgen voor de gezondheid. Het kan astma bij kinderen veroorzaken en speelt een rol bij het ontstaan van hart- en vaatziekten, beroertes en longkanker. In 2023 leefden inwoners van Kennemerland door luchtverontreiniging gemiddeld 290 dagen (negen en een halve maand) minder als gevolg van de luchtvervuiling. Ter vergelijking: in Nederland ging het om 279 verloren levensdagen. De luchtvervuiling in Kennemerland was vergelijkbaar met het meeroken van 3,5 sigaretten per dag (in Nederland: 3,3 sigaretten).

Als de luchtkwaliteit zou voldoen aan de WHO-advieswaarden, zouden er jaarlijks tientallen ziektegevallen minder zijn en zouden inwoners gemiddeld bijna drie maanden langer geleefd hebben. De meeste uitstoot van luchtvervuilende stoffen in 2022 kwam in de regio Kennemerland vanuit bronnen in Velsen en Haarlemmermeer. Het gaat om stoffen die worden uitgestoten door industrie, verkeer en andere bronnen. Maar de luchtvervuiling komt niet alleen van lokale bronnen, ook bronnen buiten de regio dragen hieraan bij. Schonere lucht is belangrijk voor onze gezondheid. Elke verbetering helpt. We raden gemeenten aan om mee te doen aan het Schone Lucht Akkoord, de uitstoot bij de bron te verminderen, kwetsbare groepen extra te beschermen, de GGD actief te betrekken en goed bij te houden hoe het gaat met de

GGD Kennemerland  Februari 2026

7

luchtkwaliteit en de gezondheid. Om de lucht schoner te maken en de gezondheid te verbeteren, moeten we allemaal samenwerken.

GGD Kennemerland  Februari 2026

8

Inhoudsopgave Voorwoord

3

Samenvatting

4

Publiekssamenvatting

7

1. Introductie

11

1.1 Luchtverontreiniging en gezondheid

11

1.2 Advies- en grenswaarden

12

1.3 Doel van rapport en relevantie

14

2. Methode 2.1 Methode voor bepaling van de blootstelling (vraag 1)

16 16

2.2 Methode voor berekening van gezondheidseffecten (vraag 2) 2.3 Methode voor analyse van emissies (vraag 3)

3. Wat was de berekende jaargemiddelde blootstelling van inwoners aan PM10, PM2.5 en NO2 per buurt, in het jaar 2023?

18 21

23

3.1 Blootstelling aan PM10 per buurt

23

3.2 Blootstelling aan PM2.5 per buurt

24

3.3 Blootstelling aan NO2 per buurt

25

3.4 Blootstelling aan NO2 ten gevolge van wegverkeer

27

4. Wat was de berekende ziektelast veroorzaakt door PM2.5 en NO2 in de regio en per gemeente, in het jaar 2023?

29

4.1 Gezondheidseffecten in regio Kennemerland

29

4.2 Gezondheidseffecten in de verschillende gemeenten

31

4.3 Vergelijking Kennemerland met provincie NoordHolland en Nederland

GGD Kennemerland  Februari 2026

33

9

5. Wat waren de bronnen van emissies van PM10, PM2.5 en NO2 per gemeente, in het jaar 2022?

34

5.1 Bronnen van PM10-emissie

34

5.2 Bronnen van PM2.5 –emissie

36

5.3 Bronnen van NO2 –emissie

38

6. Aanbevelingen voor een gezondere lucht in Kennemerland

41

Aanbeveling 1: Sluit aan bij het Schone Lucht Akkoord (SLA) en stel beleid op over luchtkwaliteit

41

Aanbeveling 2: Aanpak aan de bron

42

Aanbeveling 3: Bescherm gevoelige groepen

43

Aanbeveling 4: Betrek de GGD actief als regionale kennispartner en adviseur

44

Aanbeveling 5: Zet in op het monitoren van luchtkwaliteit en gezondheid Aanbeveling 6: Werk samen om de impact te vergroten

44 44

Aanbeveling 7: Maak inwoners actieve partners in schonere lucht

45

Verwijzingen

46

Bijlage

48

Bijlage I – Luchtverontreiniging en gezondheidseffecten

48

Bijlage II – Technische rapportage

51

Bijlage III – Boxplots jaargemiddelde concentratie per woonadres per gemeente voor PM10, PM2,5 en NO2 Bijlage IV - Aantal inwoners per buurt

80 83

Bijlage V – Jaargemiddelde blootstelling aan PM10, PM2,5 en NO2 in de regio en per gemeente Bijlage VI - Emissiecijfers per sector per gemeente

GGD Kennemerland  Februari 2026

89 90

10

1. Introductie In dit hoofdstuk staat beschreven wat luchtverontreiniging is en welke effecten het heeft op gezondheid. Daarnaast wordt uitgelegd welke advies- en grenswaarden gelden voor luchtverontreiniging en waarom deze relevant zijn. Tot slot wordt het doel en de relevantie van het rapport toegelicht, inclusief de drie centrale onderzoeksvragen waarop de rest van het rapport is gebaseerd. 1.1 Luchtverontreiniging en gezondheid Luchtverontreiniging is een mengsel van gasvormige en deeltjesvormige stoffen in de lucht. Een deel is van natuurlijke oorsprong, zoals zeezout of opwaaiend zand, maar het grootste deel ontstaat door menselijke activiteiten. Belangrijke bronnen zijn onder andere wegverkeer, industrie, scheepvaart en consumentenactiviteiten (bijvoorbeeld houtstook). Naast lokale bronnen speelt ook uitstoot vanuit het buitenland een rol. Stoffen kunnen via de lucht over grote afstanden worden aangevoerd en zo bijdragen aan de concentraties in Nederland. Dit maakt luchtverontreiniging een grensoverschrijdend probleem dat vraagt om samenwerking op meerdere schaalniveaus. (1) (2) Voor een goed begrip van luchtverontreiniging en de gevolgen voor gezondheid wordt in dit rapport onderscheid gemaakt tussen drie begrippen: emissie, concentratie en blootstelling. •

•

•

Emissie is de uitstoot van verontreinigende stoffen door een bron, zoals een uitlaat of schoorsteen. Emissie wordt vaak uitgedrukt in kilogram per jaar. Na uitstoot verspreiden de stoffen zich in de lucht. Bronkenmerken, zoals de hoogte van de bron en de warmte van de uitstoot zijn hierbij van belang. Ook wind, neerslag en chemische reacties beïnvloeden deze verspreiding. De hoeveelheid van een stof die op een bepaalde plek in de lucht aanwezig is, noemen we de concentratie. Deze wordt vaak uitgedrukt in microgram per kubieke meter (µg/m³). De blootstelling wordt bepaald door de verontreiniging in de lucht die we inademen en hangt af van de plek waar we ons bevinden. De verontreiniging in de lucht is afkomstig van een veelheid aan bronnen, veraf en dichtbij. De concentratie op het woonadres wordt beschouwd

GGD Kennemerland  Februari 2026

11

als de beste benadering voor de blootstelling, omdat mensen hier de meeste tijd doorbrengen. Het inademen van luchtverontreiniging kan leiden tot gezondheidseffecten. Volgens de World Health Organization (WHO) is luchtverontreiniging zelfs de belangrijkste milieufactor die invloed heeft op de gezondheid. (3) Uit de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2024 van het RIVM blijkt dat luchtverontreiniging verantwoordelijk is voor maar liefst 4% van de totale ziektelast in Nederland. Het effect van luchtverontreiniging is met betrekking tot de ziektelast iets kleiner dan het effect van een hoge bloeddruk (5%), maar groter dan het effect van overmatig alcoholgebruik (3%), het eten van ongezonde voeding (3%) en te weinig bewegen (2%). (4) Fijnstof (PMx), stikstofdioxide (NO2), en ozon zijn voorbeelden van stoffen in de lucht die schadelijk zijn voor de gezondheid. Over fijnstof en stikstofdioxide is vanuit onderzoek het meest bekend. (2) De ozonconcentraties zijn op lokaal niveau en zelfs op nationaal niveau niet of nauwelijks te beïnvloeden. Daarom wordt deze component in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Uit onderzoek blijkt dat blootstelling aan luchtverontreiniging aandoeningen aan luchtwegen en longen (zoals longkanker en astma bij kinderen) en hart- en vaatziekten veroorzaakt en verergert. Ook leidt luchtverontreiniging tot vroegtijdige sterfte.

Kwetsbare groepen zoals ouderen, kinderen en mensen met hart- of longziekten zijn extra gevoelig voor de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging. (1) (2) (3) Voor een uitgebreidere beschrijving van de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging, wordt verwezen naar bijlage I. 1.2 Advies- en grenswaarden Advieswaarden en grenswaarden zijn nodig om de luchtkwaliteit te beoordelen en om richting te kunnen geven aan beleid. De WHO heeft in 2021 de gezondheidskundige advieswaarden voor verschillende luchtverontreinigende stoffen, waaronder fijnstof (PM2.5 en PM10) en stikstofdioxide (NO2), aangescherpt op basis van de meest recente wetenschappelijke inzichten. (3) Deze waarden zijn bedoeld als richtlijn voor het beperken van gezondheidsschade, maar er bestaat geen veilige ondergrens: ook bij concentraties onder deze waarden kunnen gezondheidseffecten optreden. Iedere verlaging van blootstelling levert dus gezondheidswinst op. (5) (1) De

GGD Kennemerland  Februari 2026

12

Europese grenswaarden (EU-grenswaarden) zijn de wettelijke grenswaarden waaraan het bevoegd gezag moet toetsen in het kader van bijvoorbeeld vergunningverlening en omgevingsplannen. Hierop wordt getoetst op vastgestelde toetspunten. De huidige EU-grenswaarden zijn aanzienlijk minder streng dan de WHO-advieswaarden, omdat bij het vaststellen meer rekening wordt gehouden met politieke, economische en technische haalbaarheid. In 2024 stemde de Europese Raad in met het aanscherpen van de luchtkwaliteitseisen, die vanaf 2030 van kracht worden. Ook deze nieuwe waarden blijven minder streng dan de WHO-advieswaarden uit 2021. In tabel 1 worden de WHO-advieswaarden (2021), de huidige EU-grenswaarden en de toekomstige EU-grenswaarden voor 2030 weergegeven. (6)

Tabel 1 WHO-advieswaarde (2021), huidige EU-grenswaarde en toekomstige EU-grenswaarde (vanaf 2030) voor PM10, PM2.5 en NO2. De EU-grenswaarden zijn wettelijke waarden waaraan in Europa moet worden voldaan. Het gaat bij deze waarden om een jaargemiddelde concentratie in µg/m³. (6)

GGD Kennemerland  Februari 2026

13

1.3 Doel van rapport en relevantie De voorgaande paragrafen laten zien dat luchtverontreiniging een aantoonbare impact heeft op de gezondheid van mensen. Om deze impact lokaal te kunnen duiden en beleid te ontwikkelen en aan te scherpen, is inzicht nodig in de mate van blootstelling aan luchtverontreinigende stoffen, in de gevolgen hiervan voor de gezondheid en in de bronnen van emissies. Het voorliggende rapport geeft een overzicht voor de GGD-regio Kennemerland. Het doel is om antwoord te geven op drie vragen: 1. Wat was de berekende jaargemiddelde blootstelling van inwoners aan PM10, PM2.5 en NO2 per buurt, in het jaar 2023? 2. Wat was de berekende ziektelast veroorzaakt door PM2.5 en NO2 in de regio en per gemeente, uitgedrukt in sterfte en ziekte zoals astma, harten vaatziekten en longkanker, in het jaar 2023? 3. Wat waren de bronnen van emissies van PM10, PM2.5 en NO2 per gemeente, in het jaar 2022? Dit is het eerste rapport dat de blootstelling aan luchtverontreiniging doorrekent naar gezondheidseffecten bij inwoners van Kennemerland op zowel regionaal als gemeentelijk niveau. Toch is rekenen aan luchtkwaliteit en gezondheid niet nieuw: dit wordt al vele jaren gedaan door het RIVM en door andere GGD-en, in opdracht van het Rijk, van Provincies (o.a. Gelderland (7), Overijssel (7), NoordBrabant (8), Limburg (9), Zeeland) en gemeenten (o.a. de gemeente Den Haag (10)).

De gevolgde methodiek is vergelijkbaar met wat in dit rapport is beschreven. Om de context van dit rapport goed te begrijpen, is het belangrijk om het te plaatsen naast een aantal eerdere onderzoeken naar luchtverontreiniging in de GGD-regio Kennemerland: • De jaarlijkse rapportages van het Luchtmeetnet (11), uitgebracht door GGD Amsterdam, geven inzicht in de gemeten concentraties van luchtverontreinigende stoffen op een beperkt aantal meetpunten. Deze gegevens worden onder andere gebruikt als input voor de Atlas Leefomgeving. De metingen worden niet doorgerekend naar blootstelling (= de concentratie op het woonadres) of ziektelast.

GGD Kennemerland  Februari 2026

14

•

In 2023 is door het RIVM een (12) Het RIVM-onderzoek richtte zich op TSN en rekende de blootstelling veroorzaakt door TSN door naar gezondheidseffecten in de IJmond. In tegenstelling tot dit bronspecifieke onderzoek, kijkt het voorliggende rapport naar de blootstelling aan algehele luchtverontreiniging (afkomstig van alle bronnen binnen en buiten de regio) en berekend aan de hand daarvan de ziektelast voor alle gemeenten in de regio.

Het voorliggende rapport vormt daarmee een waardevolle aanvulling op bestaande onderzoeken. Het rapport kan gebruikt worden voor het opstellen, onderbouwen en aanscherpen van beleid. Daarnaast kan het dienen als nulmeting voor toekomstige monitoring.

GGD Kennemerland  Februari 2026

15

2. Methode In dit hoofdstuk staat beschreven welke methoden zijn toegepast om de drie onderzoeksvragen uit hoofdstuk 1.3 te beantwoorden. 2.1 Methode voor bepaling van de blootstelling (vraag 1) Bepalen van de jaargemiddelde blootstelling per buurt GGD Kennemerland heeft een opdracht verleend aan bureau Lichtverkeer om de jaargemiddelde blootstelling van de inwoners van Kennemerland aan luchtverontreiniging (PM10, PM2,5 en NO2) in het jaar 2023 op buurtniveau te bepalen. De blootstelling wordt in dit rapport gelijkgesteld aan de concentratie op het woonadres. De blootstelling werd berekend met de Rekentool Luchtkwaliteit van het RIVM. Hiervoor werden gegevens gebruikt die voor het jaar 2023 zijn opgenomen in het Centraal Instrument Monitoring Luchtkwaliteit (CIMLK). In deze rekenmethode worden onder andere de SRM1- en SRM2 methodes toegepast om de bijdrage van het wegverkeer op de blootstelling te bepalen. SRM1 is de standaardrekenmethode voor de berekening van concentraties langs binnenstedelijke wegen en SRM2 is de standaardmethode voor de berekening van de concentratie langs buitenwegen en autosnelwegen. Het bepalen van de blootstelling is dus gedaan aan de hand van (model)berekeningen en niet aan de hand van metingen.

Voor het vaststellen van het gemiddelde aantal bewoners van een woning zijn gegevens uit de Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG) uit 2023 gecombineerd met gegevens van het CBS (Centraal Bureau Statistiek) over het aantal inwoners per buurt in het jaar 2023. Het gemiddelde aantal inwoners per woning werd gekoppeld aan de blootstelling. Vervolgens werden de blootstellingen van alle inwoners van een buurt gemiddeld om tot de jaargemiddelde blootstelling per buurt te komen. Het gaat dus om een blootstelling die is “gewogen” naar de bevolking. Voor een uitgebreidere beschrijving van de methode om de blootstelling te bepalen, wordt verwezen naar bijlage II.

GGD Kennemerland  Februari 2026

16

Uitganspunten ➢ De blootstelling wordt gelijkgesteld aan de concentratie op het woonadres, omdat ervan uit wordt gegaan dat mensen gemiddeld het grootste deel van hun tijd in hun woning doorbrengen. De blootstelling is specifieker dan de concentraties van luchtverontreinigende stoffen die te vinden zijn in de GCN (Grootschalige Concentratiekaarten Nederland), omdat daarin grotendeels met een resolutie van 1x1 km wordt gewerkt. Binnen een vlak van 1x1 km kan de luchtkwaliteit substantieel uiteenlopen, met name door de aanwezigheid van wegverkeer. De gepresenteerde methode houdt hier expliciet rekening mee. Overigens worden de GCN-concentraties wel gebruikt als input in de rekenmethode van bureau Lichtverkeer. ➢ Dit rapport gaat over de blootstelling en gezondheidseffecten in het jaar 2023. Ten tijde van de aanvang van dit project was data uit het jaar 2023 de meest recente data die beschikbaar was in het CIMLK. Visualisatie van de blootstelling per buurt In hoofdstuk 3 zijn blootstellingskaarten voor PM10, PM2,5 en NO2 op buurtniveau opgenomen, die werden gemaakt in het programma QGIS (V3.34.11). Het gaat om jaargemiddelde blootstellingen in het jaar 2023, die worden weergegeven in µg/m³. Ook is er een kaart opgenomen die de bijdrage van het wegverkeer aan de jaargemiddelde NO2-blootstelling per buurt toont. Hiervoor zijn de uitkomsten van de SRM1- en SRM2-methode gebruikt.

In bijlage III zijn boxplots opgenomen om de spreiding van blootstellingswaarden per gemeente te laten zien en deze te vergelijken met de WHO-advieswaarden (2021). Uitgangspunten ➢ Wanneer er geen woningen geregistreerd stonden in het BAG in een bepaalde buurt, kon er ook geen blootstelling (= concentratie op het woonadres) worden berekend en konden er ook geen inwoners aan de buurt worden toegewezen. In de kaarten (figuur 1.4) zijn deze buurten uitgelicht. Een overzicht van het aantal inwoners per buurt is te vinden in bijlage IV.

GGD Kennemerland  Februari 2026

17

➢ De buurten aangeduid als “Buitenwater” worden niet op de kaart gepresenteerd. In deze buurten staan geen woningen geregistreerd in het BAG, behalve in het geval van Buitenwater behorend bij de gemeente Velsen (het gaat daar om 49 geregistreerde woningen). 2.2 Methode voor berekening van gezondheidseffecten (vraag 2) Berekenen van gezondheidseffecten met de GGD Rekentool In dit rapport zijn de gezondheidseffecten van luchtverontreiniging per gemeente berekend met behulp van de Rekentool Luchtkwaliteit en Gezondheid (ook wel de GGD Rekentool genoemd) van de AWGL (Academische Werkplaats Gezonde Leefomgeving). (13) De GGD Rekentool maakt het mogelijk om de blootstelling aan PM2,5 en NO2 te vertalen naar verwachte gezondheidseffecten, zoals vroegtijdige sterfte en ziektelast, binnen een bepaalde populatie. Het gaat om gezondheidseffecten die een causale of waarschijnlijk causale relatie vertonen met de blootstellingsindicatoren, deze zijn weergegeven in tabel 2. De sterkte van deze relatie is vastgelegd in effectschattingen uit recente metaanalyses, specifiek voor Nederland bepaald. Door deze effectschattingen te combineren met de incidentie in de Nederlandse populatie, kan de bijdrage van luchtverontreiniging aan gezondheidseffecten worden gekwantificeerd. Tabel 2 Lijst met aandoeningen en uitkomsten per indicator.

De lijst is gebaseerd op het Rapport (2021) en de Update (2023) van de GGD Rekentool. (13). *hartziekten ontstaan door zuurstoftekort in de hartspier.

Aandoeningen/uitkomsten

Indicator

Laag geboortegewicht (0-1)

PM2,5

Incidentie astma kinderen (0-18)

NO2

Incidentie hartinfarct (35+)

PM2,5

Incidentie beroerte (35+)

PM2,5

Longkanker (50+)

PM2,5

Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten* (40+) Andere uitkomsten

NO2

Vroegtijdige sterfte in dagen

PM2,5 + NO2

Aantal meegerookte sigaretten per dag (alle leeftijden)

PM2,5 + NO2

GGD Kennemerland  Februari 2026

PM2,5 NO2

18

De aandoeningen/uitkomsten in de regio worden weergegeven als het aantal gevallen dat te koppelen is aan de blootstelling aan een bepaalde luchtverontreinigende stof en als het percentage van de totale ziektelast dat aan de luchtverontreinigende stof kan worden toegeschreven. Voor de afzonderlijke gemeenten is uitsluitend het percentage van de totale ziektelast dat kan worden toegeschreven aan de luchtverontreinigende stof berekend. De vroegtijdige sterfte wordt zowel voor de regio als voor de gemeenten weergegeven in dagen. Ook wordt de luchtverontreiniging uitgedrukt in het aantal meegerookte sigaretten per dag. Daarnaast is berekend wat de ziektelast, de vroegtijdige sterfte en de meegerookte sigaretten zouden bedragen, indien zou worden voldaan aan de WHO-advieswaarden. Het is belangrijk om te realiseren dat de GGD Rekentool schattingen geeft van de gezondheidseffecten en dat er aan de tool (zoals aan elk model) beperkingen zitten. Zo is de leeftijdsverdeling in Nederland toegepast op de gemeentes, zijn de gebruikte relatieve risico’s met onzekerheid omgeven en is de schatting van de blootstelling uiteraard ook met onzekerheid omgeven. (13) Dit betreft een korte beschrijving van de Rekentool Luchtkwaliteit en Gezondheid.

Voor een uitgebreidere beschrijving wordt verwezen naar het rapport (Update 2023) (13) over de Rekentool Luchtkwaliteit en Gezondheid van de Academische Werkplaats Gezonde Leefomgeving. Uitgangspunten: ➢ Het rapport maakt gebruik van gegevens uit het jaar 2023. Deze gegevens geven nog steeds een representatief beeld van de gezondheidseffecten veroorzaakt door de huidige luchtverontreiniging, hoewel de ziektelast naar verwachting iets is afgenomen. De luchtkwaliteit verbetert namelijk in zijn algemeenheid over de jaren, onder andere door de elektrificatie van het verkeer. Tegelijkertijd is de ruimtelijke verdeling van de luchtverontreiniging (waar zijn de concentraties hoger en waar lager) door de jaren heen redelijk constant. ➢ Er is gekozen om de ziektelast te berekenen voor de gemeente en de regio. Het is niet wenselijk om de ziektelast op een kleiner niveau (buurt of wijk) te berekenen, omdat de bevolkingsopbouw op een kleiner niveau niet gelijk kan worden gesteld aan een gemiddelde bevolkingsopbouw van Nederland. De jaargemiddelde blootstelling in de regio en per gemeente werd berekend op eenzelfde manier als de

GGD Kennemerland  Februari 2026

19

jaargemiddelde blootstelling per buurt (waarbij het gemiddeld aantal inwoners per woning nog steeds op buurtniveau werd bepaald) beschreven onder 2.1. ➢ In tabel 2 is te zien dat er bij doorrekening van gezondheidseffecten geen PM10-gebaseerde indicator is gebruikt. In een eerdere versie van de Rekentool werd PM10 wel gebruikt, maar het doorrekenen met PM2,5 bleek accurater te zijn voor deze gezondheidseffecten. In dit rapport is ervoor gekozen om PM10 wel op te nemen. Dit betekent dat blootstellingskaarten en emissies worden gepresenteerd, omdat zowel de blootstelling aan en de emissie van PM10 en PM2,5 sterk samenhangen (PM2,5 maakt tenslotte deel uit van PM10). Daarnaast is er een WHOadvieswaarde beschikbaar voor PM10. ➢ Ook andere stoffen (naast fijnstof en stikstofdioxide) die aanwezig zijn in de lucht, zoals ozon, ultrafijnstof, zware metalen, polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK), benzeen kunnen gezondheidsschade veroorzaken. (1) (2) (3) Ozon levert van deze stoffen het grootste aandeel aan de gezondheidsschade. Ozonconcentraties zijn op lokaal niveau niet (en op landelijk niveau nauwelijks) te beïnvloeden, daarom is ozon niet in de berekeningen meegenomen. Voor de andere stoffen ontbreken WHO-advieswaarden en ontbreken ook relatieve risico’s om de gezondheidseffecten te kunnen doorrekenen.

Overigens bestaat fijnstof uit een verzameling van kleine deeltjes (zie bijlage I) en omvat het dus ook al een deel van de eerdergenoemde stoffen. Voor fijnstof en stikstofdioxide gelden de eerdergenoemde beperkingen niet en is er wetenschappelijke consensus over de relatie tussen concentratie en effect. Deze zijn toegepast in de GGD Rekentool. (13) Daarom worden alleen de gezondheidseffecten van fijnstof en stikstof doorgerekend in dit rapport. ➢ Luchtverontreiniging bestaat uit een mengsel van verschillende stoffen. De schadelijke effecten van een mengsel kunnen groter zijn dan de effecten van één stof. Hoe groot die kans is, hangt af van de samenstelling, de concentraties en de schadelijkheid van de stoffen. (14) Rondom cumulatie is sprake van een (wereldwijd) kennishiaat en mogelijke cumulatie-effecten zijn dan ook niet meegenomen in dit rapport.

GGD Kennemerland  Februari 2026

20

2.3 Methode voor analyse van emissies (vraag 3) Bronnen van luchtverontreiniging per sector per gemeente De Emissieregistratie registreert jaarlijks per gemeente de uitstoot van stoffen die schadelijk kunnen zijn voor milieu en gezondheid. Daarbij wordt onderscheid gemaakt in ruim 550 emissieoorzaken. Bureau Lichtverkeer heeft voor dit rapport de emissiegegevens voor PM10, PM2,5 en NO2 uit 2022 opgevraagd voor de gemeenten in de regio Kennemerland en samengevoegd tot elf sectoren: • •

• • • • • •

• • •

Binnenvaart en Recreatievaart Consumenten. Deze sector omvat o.a. vuurhaarden (voor koken, als hoofdverwarming of warmwatervoorziening, niet voor sfeerverwarming), kaarsen en het roken van sigaretten. Consumenten sfeerverwarming. Deze sector omvat open haard, houtkachels, en barbecue. HDO (handel, diensten, overheid) en bouw Industrie, energie en afval Landbouw Luchtvaart en Railverkeer Mobiele werktuigen. Deze sector omvat mobiele werktuigen gebruikt voor landbouw, industrie, consumenten, HDO en containeroverslag, niet voor de bouwsector. Mobiele werktuigen bouw. Deze sector omvat mobiele werktuigen gebruikt in de bouwsector. Verkeer (wegverkeer) Zeescheepvaart en Visserij

Een lijst waarin staat weergegeven welke emissieoorzaken worden toegekend aan de verschillende sectoren is opgenomen in bijlage II. Uitgangspunt: ➢ De emissiecijfers uit 2022 zijn gebruikt, omdat deze als input dienen voor de berekening van GCN-concentraties in het daaropvolgende jaar (2023). De GCN-concentraties zijn gebruikt als input in de rekenmethode van bureau Lichtverkeer. We verwachten dat, op het moment van schrijven, de dominante emissiebronnen in Kennemerland grotendeels gelijk zijn gebleven, maar de absolute emissiecijfers zullen verschillen.

GGD Kennemerland  Februari 2026

21

Visualisatie Voor het visualiseren van de emissies van PM10, PM2,5 en NO2 in het jaar 2022 per sector en per gemeente zijn grafieken gemaakt in RStudio versie (2022.07.2+576). De emissies zijn weergegeven in kilogram per jaar.

GGD Kennemerland  Februari 2026

22

3. Wat was de berekende jaargemiddelde blootstelling van inwoners aan PM10, PM2.5 en NO2 per buurt, in het jaar 2023? Dit hoofdstuk bevat kaarten die de jaargemiddelde blootstelling aan PM10, PM2.5 en NO2 in het jaar 2023 per buurt weergeven. In deze kaarten is te zien hoe de blootstelling tussen buurten varieerde en hoe de blootstelling zich verhoudt tot de WHO-advieswaarden uit 2021. De kaarten zijn niet geschikt voor het toetsen aan wettelijke grenswaarden, omdat de wettelijke toetspunten niet overeenkomen met de punten waarop de blootstelling (de concentratie op een woonadres) wordt berekend. De kaarten bieden een belangrijk startpunt voor bewustwording en beleidsoriëntatie. NB: Bij het koppelen van de CBS-data en de BAG-data viel op dat in de Zuidzijdebuurt in Velsen 716 woningen in de BAG zijn geregistreerd, terwijl daar volgens de CBS-data slechts 270 mensen woonden, zie bijlage II. Deze buurt is nader bekeken. Een groot deel van de woningen (571 van de 716 woningen) bleken strandhuisjes met een woonfunctie te betreffen, welke hoogstwaarschijnlijk niet permanent worden bewoond. De concentraties op deze woonadressen zijn wel meegenomen in het verdere onderzoek, zodat eenduidig wordt omgegaan met de data en de van tevoren vastgestelde methode. Voor meer informatie zie bijlage II. Voor de overige 145 woningen is apart een berekening uitgevoerd.

Wanneer alleen naar deze woningen wordt gekeken, dan zou de blootstelling in de buurt aan PM2,5 en NO2 één categorie hoger zijn uitgevallen (resp. categorie 7,5 – 8 µg/m³ en categorie 12-14 µg/m³). Dit is niet weergegeven op de blootstellingskaarten.

3.1 Blootstelling aan PM10 per buurt De jaargemiddelde blootstelling aan PM10 per buurt varieerde in de regio Kennemerland met waarden van minder dan 15,0 µg/m³ (de WHOadvieswaarde) tot 23,3 µg/m³, zie figuur 1. In de overgrote meerderheid van de buurten werd de WHO-advieswaarde overschreden. De buurten met de hoogste blootstelling lagen rondom het TSN-terrein en rondom en in het centrum van Haarlem. Daarnaast waren er in alle gemeenten, met uitzondering van Heemskerk en Uitgeest, één of meerdere buurten te vinden waarin de jaargemiddelde blootstelling wel voldeed aan de WHO-advieswaarde. Veelal zijn

GGD Kennemerland  Februari 2026

23

deze buurten wat dunner bevolkt, waardoor er minder lokale emissies zijn door bijvoorbeeld wegverkeer en huishoudens.

Figuur 1 Jaargemiddelde blootstelling aan PM10 per buurt (µg/m³) in de GGD-regio Kennemerland in het jaar 2023, variërend tussen 14,5 en 23,3 µg/m³. Buurten waarin in volgens het BAG geen woningen staan, dus zonder inwoners, zijn weergegeven in wit met blauwe stippen. In deze kaart valt geen enkele buurt in de categorie 20 - 22 µg/m³.

3.2 Blootstelling aan PM2.5 per buurt In de regio Kennemerland varieerde de jaargemiddelde blootstelling aan PM 2.5 per buurt tussen de 6,7 µg/m³ en 8,6 µg/m³, zie figuur 2. Geen enkele buurt toonde een jaargemiddelde blootstelling aan PM2.5 onder de WHOadvieswaarde (5 µg/m³). De blootstelling aan PM2.5 toonde in grote mate een

GGD Kennemerland  Februari 2026

24

vergelijkbaar patroon met de blootstelling aan PM10, waarbij eveneens de buurten met de hoogste blootstelling waren gelegen rondom het TSN-terrein en rondom en in het centrum van Haarlem.

Figuur 2 Jaargemiddelde blootstelling aan PM2.5 per buurt (µg/m³) in de GGD-regio Kennemerland in het jaar 2023, variërend tussen 6,7 en 8,6 µg/m³. Buurten waarin in volgens het BAG geen woningen staan, dus zonder inwoners, zijn weergegeven in wit met blauwe stippen. In deze kaart valt geen enkele buurt in de categorieën <5 en 5 - 6.5 µg/m³.

3.3 Blootstelling aan NO2 per buurt De jaargemiddelde blootstelling aan NO2 per buurt varieerde in de regio Kennemerland met waarden van minder dan 10,0 µg/m³ (de WHOadvieswaarde) tot 22,8 µg/m³. Dit is weergegeven in figuur 3. De spreiding was daarmee groter dan die van PM2.5, waarvan de concentraties minder sterk

GGD Kennemerland  Februari 2026

25

uiteenliepen tussen buurten. Dit is verklaarbaar doordat lokale bronnen een grotere bijdrage leveren aan de blootstelling aan NO2 dan aan de blootstelling aan PM2.5. De WHO-advieswaarde van NO2 werd in bijna alle buurten overschreden. Een relatief hoge jaargemiddelde blootstelling aan NO2 werd gezien in de buurten rondom Schiphol en in de buurten nabij de grens tussen Velsen en Beverwijk. De buurten waarvan inwoners worden blootgesteld aan de hoogste waarden zijn veelal plekken waar bronnen als luchtvaart, industrie en verkeer lokaal voor een verhoogde blootstelling zorgen (zie hiervoor ook 3.4). Aan (of dichtbij) de kust in Zandvoort en Heemskerk valt juist op dat de gemiddelde blootstelling in enkele buurten lager was dan de WHO-advieswaarde.

GGD Kennemerland  Februari 2026

26

Figuur 3 Jaargemiddelde blootstelling aan NO2 per buurt (µg/m³) in de GGD-regio Kennemerland in het jaar 2023, variërend tussen 8,9 en 22,8 µg/m³. Buurten waarin volgens het BAG geen woningen staan, dus zonder inwoners, zijn weergegeven in wit met blauwe stippen. In deze kaart zijn alle categorieën vertegenwoordigd.

3.4 Blootstelling aan NO2 ten gevolge van wegverkeer De jaargemiddelde blootstelling aan NO2 door wegverkeer per buurt varieerde tussen de 0 µg/m³ tot 2,1 µg/m³ wanneer wordt gekeken naar binnenstedelijke wegen (figuur 4, links) en tussen de 0 µg/m³ tot 7,9 µg/m³ wanneer wordt gekeken naar buitenwegen en autosnelwegen (figuur 4, rechts). De bijdrage van het wegverkeer aan de NO2 blootstelling kon lokaal substantieel toenemen, zeker in het geval van buitenwegen en autosnelwegen. In het algemeen geldt, hoe dichter inwoners bij een weg wonen, hoe groter de invloed van het wegverkeer op de jaargemiddelde blootstelling aan NO2.

GGD Kennemerland  Februari 2026

27

Figuur 4 Jaargemiddelde blootstelling aan NO2 door wegverkeer per buurt (µg/m³) in de GGD-regio Kennemerland in het jaar 2023. Links toont de bijdrage van het wegverkeer van binnenstedelijke wegen (berekend met SRM1-methode), rechts toont de bijdrage van het wegverkeer van buitenwegen en autosnelwegen (berekend met SRM2-methode). Buurten waarin in volgens het BAG geen woningen staan, dus zonder inwoners, zijn weergegeven in wit met blauwe stippen. In deze kaart zijn alle categorieën vertegenwoordigd.

GGD Kennemerland  Februari 2026

28

4. Wat was de berekende ziektelast veroorzaakt door PM2.5 en NO2 in de regio en per gemeente, in het jaar 2023? In dit hoofdstuk worden de berekende gezondheidseffecten van luchtverontreiniging in het jaar 2023 weergegeven voor de regio Kennemerland en per gemeente. Daarbij wordt ook inzichtelijk gemaakt wat de berekende ziektelast was geweest als de luchtkwaliteit had voldaan aan de WHOadvieswaarden. In bijlage V is een tabel met daarin de jaargemiddelde blootstelling aan PM2.5 en NO2 per gemeente en voor de regio opgenomen. Deze waarden zijn gebruikt om de gezondheidseffecten te berekenen. Let op: het gaat dus om een inschatting van de ziektelast veroorzaakt door luchtverontreiniging, gebaseerd op berekeningen. Zoals aan elk model zitten er beperkingen aan de GGD-rekentool, de schattingen zijn met onzekerheid omgeven. Voor meer informatie wordt verwezen naar de methode (paragraaf 2.2) en het AWGL-rapport (13). 4.1 Gezondheidseffecten in regio Kennemerland Voor het jaar 2023 werd berekend dat luchtverontreiniging in de regio Kennemerland aanzienlijke gezondheidsschade veroorzaakte: •

•

•

•

Astma bij kinderen: bij circa 1 op de 7 (15,3%) kinderen met astma, kon het ontstaan van de ziekte toe worden toegeschreven aan luchtverontreiniging. Dit kwam overeen met 67 kinderen per jaar. Beroerte bij volwassenen (35+): bij circa 1 op de 7 (14,6%) volwassenen (35+) die een beroerte hebben gehad, kon de aandoening worden toegeschreven aan luchtverontreiniging. Dit kwam overeen met 184 volwassenen per jaar. Hartinfarct bij volwassenen (35+): bij circa 1 op de 14 (7,0%) volwassenen (35+) die een hartinfarct hebben gehad, kon de aandoening worden toegeschreven aan luchtverontreiniging. Dit kwam overeen met 155 volwassen per jaar. Longkanker (50+) bij circa 1 op de 9 (10,7%) longkankerpatiënten (50+), kon de ziekte worden toegeschreven aan luchtverontreiniging. Dit kwam overeen met 47 volwassenen per jaar.

GGD Kennemerland  Februari 2026

29

In tabel 3 is voor meerdere uitkomsten de berekende bijdrage van luchtverontreiniging weergegeven. Ook is weergegeven wat de ziektelast zou zijn geweest als de luchtkwaliteit had voldaan aan de WHO-advieswaarde. Tabel 3 Overzicht van het gezondheidseffect, de verantwoordelijke indicator, het aandeel van de totale ziektelast van het desbetreffende gezondheidseffect dat is toe te schrijven aan de indicator (%) en het aantal gevallen dat toe te schrijven is aan de indicator. In de onderste twee rijen wordt de vroegtijdige sterfte in dagen en het “aantal meegerookte sigaretten” door luchtverontreiniging weergeven. De waarden zijn verkregen door te rekenen met de jaargemiddelde blootstelling in GGD-regio Kennemerland in het jaar 2023. De laatste kolom geeft het absolute aantal gevallen weer dat toe te schrijven is aan de indicator, indien wordt voldaan aan de WHO-advieswaarden (2021). In de onderste twee rijen gaat het over de vroegtijdige sterfte in dagen en het “aantal meegerookte sigaretten”, indien wordt voldaan aan de WHO-advieswaarden (2021). De tabel geeft uitkomsten weer van de berekeningen gemaakt met de GGD-Rekentool Luchtkwaliteit en Gezondheid. (13)

Indicator

Aandeel totale ziektelast van desbetreffend gezondheidseffect (%)

Aantal toe te schrijven aan indicator

Aantal toe te schrijven aan indicator indien voldaan wordt aan WHOadvieswaarden

Laag geboortegewicht (01) Incidentie astma kinderen (0-18) Incidentie beroerte (35+)

PM2.5

5,7

6

4

NO2

15,3

67

50

PM2.5

14,6

184

124

Incidentie hartinfarct (35+) Longkanker (50+)

PM2.5

7,0

155

103

PM2.5

10,7

47

32

Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten (40+) Andere uitkomsten

NO2

1,9

5

4

PM2.5

1,9

13

8

NO2

1,6

30

22

Vroegtijdige sterfte in dagen Aantal meegerookte sigaretten per dag (alle leeftijden)

PM2.5 + NO2 PM2.5 + NO2

290

201

3,5

2,4

Gezondheidseffect

De inwoners van Kennemerland verloren in het jaar 2023 gemiddeld 290 levensdagen (9,5 maand) door luchtverontreiniging. Om de impact tastbaar te maken: de gemiddelde blootstelling aan luchtverontreiniging in deze regio stond gelijk aan het dagelijks meeroken van 3,5 sigaretten in huis.

GGD Kennemerland  Februari 2026

30

Als de luchtkwaliteit in Kennemerland had voldaan aan de WHO-advieswaarden, zou dat jaarlijks een aanzienlijke gezondheidswinst hebben opgeleverd. Naar schatting betekende dit: • • • •

17 kinderen minder met astma 60 beroertes minder 52 hartinfarcten minder 15 gevallen van longkanker minder

Daarnaast zouden inwoners gemiddeld 89 dagen (bijna 3 maanden, 290-201 dagen) langer geleefd hebben: dat is een duidelijke winst in levensverwachting. Verdere verlaging tot concentraties die liggen onder de WHO-advieswaarden leidt tot nog meer gezondheidswinst. 4.2 Gezondheidseffecten in de verschillende gemeenten De bijdrage van luchtverontreiniging aan gezondheidseffecten in het jaar 2023 verschilde per gemeente. Enkele voorbeelden: •

De bijdrage van luchtverontreiniging aan het ontstaan van astma bij kinderen varieerde tussen 11% (in Zandvoort) en bijna 17% (in Beverwijk). • Het aandeel hartinfarcten, beroertes en longkanker dat kon worden toegeschreven aan luchtverontreiniging per gemeente varieerde minder: voor hartinfarcten betreft het telkens ca. 7%, voor beroertes ca. 14-15% en longkanker ca. 10-11%. • Inwoners van de meeste gemeenten verloren gemiddeld tussen de 278 en 305 levensdagen als gevolg van luchtverontreiniging. In de gemeenten Zandvoort en Bloemendaal was het aantal verloren levensdagen, het ging hier om respectievelijk 239 en 264 dagen. In tabel 4 zijn de uitkomsten voor meer gezondheidseffecten weergegeven.

GGD Kennemerland  Februari 2026

31

Tabel 4 Overzicht van het gezondheidseffect, de verantwoordelijke indicator, het aandeel van de totale ziektelast van het desbetreffende gezondheidseffect dat is toe te schrijven aan de indicator (%) ingedeeld naar de verschillende gemeenten. In de onderste twee rijen wordt de vroegtijdige sterfte in dagen en het “aantal meegerookte sigaretten” door luchtverontreiniging per gemeente weergeven. Deze waarden zijn verkregen door te rekenen met de jaargemiddelde blootstelling van de verschillende gemeenten in het jaar 2023. De laatste kolom geeft het aandeel weer van de totale ziektelast van het desbetreffende gezondheidseffect dat is toe te schrijven aan de indicator, indien wordt voldaan aan de WHOadvieswaarden (2021). In de onderste twee rijen gaat het over de vroegtijdige sterfte in dagen en het “aantal meegerookte sigaretten”, indien wordt voldaan aan de WHO-advieswaarden (2021). De tabel geeft uitkomsten weer van de berekeningen gemaakt met de GGD-Rekentool Luchtkwaliteit en Gezondheid. (13) Bever wijk

Bloe men daal

Haar lem

Haar Heems Heem Uit Vel lem kerk stede gees sen mer t meer Aandeel totale ziektelast van desbetreffend gezondheidseffect (%)

Zand voort

WHOadvies waarde

Aandoeningen

Indicator

Laag geboortegewicht (0-1) Incidentie astma kinderen (0-18) Incidentie beroerte (35+) Incidentie hartinfarct (35+) Longkanker (50+)

PM2.5

5,8

5,5

5,9

5,7

5,6

5,7

5,6

5,7

5,3

3,8

NO2

16,6

13,2

15,6

15,5

14,9

14,3

14,9

15,7

11,2

11,4

PM2.5

14,7

14,0

14,9

14,6

14,2

14,4

14,2

14,6

13,5

9,8

PM2.5

7,1

6,7

7,2

7,0

6,8

6,9

6,8

7,0

6,5

4,7

PM2.5

10,8

10,3

10,9

10,7

10,4

10,5

10,4

10,7

9,9

7,2

Ziekenhuisopnames astma (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames COPD (alle leeftijden) Ziekenhuisopnames ischemische hartziekten (40+)

NO2

2,1

1,6

1,9

1,9

1,8

1,8

1,8

1,9

1,4

1,4

PM2.5

1,9

1,8

1,9

1,9

1,8

1,8

1,8

1,9

1,7

1,2

NO2

1,8

1,4

1,7

1,6

1,6

1,5

1,6

1,7

1,2

1,2

Andere uitkomsten

Uitkomstmaten beschreven in de linker kolom (geen percentage)

Vroegtijdige sterfte in dagen (30+) Aantal meegerookte sigaretten per dag (alle leeftijden)

PM2.5 + NO2 PM2.5 + NO2

305

264

297

292

282

278

282

294

239

201

3,6

3,2

3,5

3,5

3,4

3,3

3,4

3,5

2,9

2,4

Door middel van het vergelijken van de uitkomsten van de gemeente Zandvoort en de WHO-advieswaarde, kan worden afgeleid dat de jaargemiddelde blootstelling aan NO2 (en niet PM2.5) in de gemeente Zandvoort voldeed aan de WHO-waarde. Dit is ook te zien in bijlage V, waaruit blijkt dat de jaargemiddelde blootstelling in Zandvoort gelijk was aan 9,8 µg/m³. Dat is goed nieuws, maar

GGD Kennemerland  Februari 2026

32

het is belangrijk om te realiseren dat het wel per buurt verschilde of aan de WHO-advieswaarde werd voldaan (zie hoofdstuk 3).

4.3 Vergelijking Kennemerland met provincie Noord-Holland en Nederland Om de impact van luchtverontreiniging in het jaar 2023 in context te kunnen plaatsen, wordt de gezondheidsschade in de GGD-regio Kennemerland, de provincie Noord-Holland en Nederland (15) weergegeven in tabel 5. Voor de weergave is gekozen voor de vroegtijdige sterfte in dagen en het meegerookte sigaretten-equivalent, omdat deze uitkomsten de totale gezondheidsschade door luchtverontreiniging goed samenvatten: het zijn beide uitkomsten die zowel op PM2.5 als NO2 zijn gebaseerd. De vroegtijdige sterfte in dagen en het aantal meegerookte sigaretten lag in Kennemerland iets hoger dan het landelijke gemiddelde. Er was geen verschil tussen Kennemerland en de provincie Noord-Holland (tabel 5). Tabel 5 Vergelijking van gezondheidsschade veroorzaakt door luchtverontreiniging in het jaar 2023 in de GGD-regio Kennemerland, de provincie Noord-Holland en Nederland (de uitkomsten van de provincie en Nederland zijn gebaseerd op blootstellingen in 2023 uit kennisnotitie “Bevolkingsblootstelling aan luchtvervuiling 2022 en 2023” en bijbehorende bijlagen van het RIVM (15)). Gebied

Vroegtijdige sterfte in dagen

Aantal meegerookte sigaretten per dag

GGD-regio Kennemerland Noord-Holland Nederland

290 290 279

3,5 3,5 3,3

GGD Kennemerland  Februari 2026

33

5. Wat waren de bronnen van emissies van PM10, PM2.5 en NO2 per gemeente, in het jaar 2022? Dit hoofdstuk biedt inzicht in de mate waarin verschillende bronnen bijdroegen aan PM10-, PM2.5- en NO2-emissies in het jaar 2022, uitgesplitst naar de verschillende gemeenten. De bronnen zijn ingedeeld naar elf sectoren. Het hoofdstuk toont verschillende grafieken. Absolute emissiewaarden per sector en per gemeente zijn te vinden in bijlage VI. Het is belangrijk om te vermelden dat de emissies zich in de lucht verspreiden en over een grote afstand getransporteerd kunnen worden. Daardoor heeft ‘onze’ uitstoot zowel binnen als buiten onze gemeenten en de regio Kennemerland invloed op de luchtkwaliteit. Andersom geldt ook dat emissies van buiten onze regio (zelfs uit het buitenland) de luchtkwaliteit in de regio Kennemerland nadelig beïnvloeden. Dit betekent dat de uitstoot van een stof binnen een gemeente niet direct doorgerekend kan worden naar de concentratie, blootstelling of gezondheidseffecten in een bepaalde gemeente. Wel is het zo dat het terugdringen van de uitstoot altijd leidt tot verbetering van de luchtkwaliteit, zowel binnen als buiten de eigen gemeente.

5.1 Bronnen van PM10-emissie Binnen de regio Kennemerland was de uitstoot van PM10 vanuit bronnen in de gemeenten Velsen en Haarlemmermeer veruit het grootst. Deze gemeenten zijn in een aparte grafiek (figuur 5) afgebeeld om de figuren leesbaar te houden. In Velsen leverden de sector Industrie, Energie en Afval en in veel mindere mate de sector Zeescheepvaart en Visserij de grootste bijdrage aan de emissie van PM10. In Haarlemmermeer waren de emissies meer evenredig verdeeld, met drie dominante sectoren: Verkeer (wegverkeer), Luchtvaart en Railverkeer en Consumenten sfeerverwarming.

GGD Kennemerland  Februari 2026

34

Figuur 5 Grafiek met daarin de PM10-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Velsen en Haarlemmermeer. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

In de overige gemeenten waren de emissies tamelijk evenredig verdeeld onder de verschillende sectoren (zie figuur 6), hoewel de sector Industrie, Energie en Afval relatief een grote bijdrage leverde in Haarlem en Beverwijk.

GGD Kennemerland  Februari 2026

35

Figuur 6 Grafiek met daarin de PM10-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Zandvoort, Uitgeest, Heemstede, Heemskerk, Haarlem, Bloemendaal en Beverwijk. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

5.2 Bronnen van PM2.5 –emissie Ook met betrekking tot PM2.5 geldt dat bronnen in de gemeenten Velsen en Haarlemmermeer veruit de grootste bijdrage leverden aan de totale uitstoot binnen regio Kennemerland. Deze gemeenten zijn apart afgebeeld in figuur 7. De sectoren Industrie, Energie en Afval en Zeescheepvaart en Visserij waren dominant in Velsen en de sectoren Verkeer (wegverkeer), Luchtvaart en Railverkeer en Consumenten sfeerverwarming waren dominant in Haarlemmermeer.

GGD Kennemerland  Februari 2026

36

Figuur 7 Grafiek met daarin de PM2.5-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Velsen en Haarlemmermeer. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

In figuur 8, waarin de overige gemeenten zichtbaar zijn, is te zien dat de sector Industrie, Energie en Afval een relatief grote bijdrage aan de PM2.5-emissie in Haarlem en Beverwijk leverde. Opvallend is daarnaast de substantiële bijdrage van de sector Consumenten sfeerverwarming in alle gemeenten. Wanneer figuur 5 t/m 8 worden vergeleken, valt op dat het patroon van de PM 2.5-emissie in grote lijnen vergelijkbaar is met die van de PM10-emissie.

GGD Kennemerland  Februari 2026

37

Figuur 8 Grafiek met daarin de PM2.5-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Zandvoort, Uitgeest, Heemstede, Heemskerk, Haarlem, Bloemendaal en Beverwijk. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

5.3 Bronnen van NO2 –emissie Ook met betrekking tot NO2 stootten bronnen in de gemeenten Haarlemmermeer en Velsen veruit de grootste hoeveelheden uit binnen de regio Kennemerland. De dominante sectoren met betrekking tot de NO2-emissie in Velsen waren Industrie, Energie en Afval en Zeescheepvaart en Visserij. In Haarlemmermeer leverden de sectoren Luchtverkeer en Railverkeer en Verkeer (wegverkeer) de grootste bijdrage aan de NO2 uitstoot. Dit is afgebeeld in figuur 9.

GGD Kennemerland  Februari 2026

38

Figuur 9 Grafiek met daarin de NO2-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Velsen en Haarlemmermeer. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

Wanneer wordt gekeken naar de overige gemeenten in figuur 10, valt op dat de sector Verkeer (wegverkeer) veelal de grootste bijdrage aan de emissie van NO2 leverde. Echter, in Beverwijk was de dominante sector Industrie, Energie en Afval en in Zandvoort Mobiele Werktuigen.

GGD Kennemerland  Februari 2026

39

Figuur 5 Grafiek met daarin de NO2-emissie (in kilogram/jaar) van bronnen behorend tot de verschillende sectoren in de gemeenten Zandvoort, Uitgeest, Heemstede, Heemskerk, Haarlem, Bloemendaal en Beverwijk. De grafieken zijn gebaseerd op cijfers uit de Emissieregistratie, jaar 2022.

GGD Kennemerland  Februari 2026

40

6. Aanbevelingen voor een gezondere lucht in Kennemerland De aanbevelingen in dit hoofdstuk hebben tot doel om de luchtkwaliteit te verbeteren en om inwoners tegen de schadelijke effecten van luchtverontreiniging te beschermen. Uit de blootstellingskaarten blijkt dat de jaargemiddelde blootstelling aan luchtverontreiniging in 2023 in veel buurten hoger was dan de WHO-advieswaarde. De berekening van de ziektelast laat zien dat luchtverontreiniging leidde tot een aanzienlijke gezondheidsschade. De emissie-analyse toont aan dat de belangrijkste bronnen van emissies per gemeente verschilden in 2022. Het is belangrijk te benadrukken dat de mate waarin deze aanbevelingen nieuw of aanvullend zijn, per gemeente kan verschillen. Sommige maatregelen worden mogelijk al toegepast, terwijl andere nog niet zijn geïmplementeerd. Voor een nadere bespreking over de uitwerking van aanbevelingen op gemeenteniveau is de GGD beschikbaar voor overleg.

Aanbeveling 1: Sluit aan bij het Schone Lucht Akkoord (SLA) en stel beleid op over luchtkwaliteit In onze regio zijn de gemeenten Beverwijk, Haarlem, Haarlemmermeer, Heemskerk, Heemstede, Uitgeest en Velsen aangesloten bij het Schone Lucht Akkoord (SLA). De GGD roept de overige gemeenten op om ook het SLA te ondertekenen en hiermee in te zetten op verbetering van de luchtkwaliteit (16). •

Geef uitvoering aan het SLA door het opstellen van beleid over luchtkwaliteit en/of een uitvoeringsplan. De drie IJmond gemeenten hebben na ondertekening van het SLA het programma Gezonde Leefomgeving (voorheen Programma Gezondheid en Luchtkwaliteit) opgesteld, waarin zij gezamenlijk uitvoering geven aan het SLA en de GGD betrokken is als adviseur. (17) In Haarlemmermeer is de GGD betrokken bij het decentraal uitvoeringsplan SLA. De GGD roept ook de andere gemeenten in onze regio (Haarlem, Heemstede, Bloemendaal, Zandvoort en Uitgeest) op om, voor zover zij dat nog niet hebben gedaan, een vergelijkbaar uitvoeringsplan op te stellen en daarbij de

GGD Kennemerland  Februari 2026

41

GGD te betrekken. In een uitvoeringsplan kunnen (bij voorkeur bron-) maatregelen worden opgenomen op diverse thema's, zoals mobiliteit, industrie, scheepvaart en houtstook. Aanbeveling 2: Aanpak aan de bron Om gezondheidseffecten door luchtverontreiniging te verminderen, is aanpak aan de bron het meest effectief. Voor grote bronnen zoals Tata Steel en Schiphol ligt de verantwoordelijkheid primair bij provincie en Rijk. Gemeenten kunnen lokaal verschil maken door meer in te zetten op bronbeleid. Voorbeelden zijn: •

•

•

Mobiliteit: Maak gezondheidsdoelen leidend in verkeers- en vervoersplannen en regionaal mobiliteitsbeleid– en programma's. Ontwikkel mobiliteitsbeleid dat is gericht op emissiearme verplaatsing: fietsen, openbaar vervoer en deelmobiliteit. Zet daarnaast in op het verbeteren van de doorstroming en voer een zero/nul-emissiezone in, zoals gemeente Haarlem dat heeft ingesteld voor bestel- en vrachtverkeer (vanaf juni 2025) (18) en de gemeente Haarlemmermeer voor Schiphol centrum. (19) De GGD roept op om toe te werken naar een uitbreiding van deze zones, zowel qua grootte als voor gebruikers, zoals brom- en snorfietsen, autobussen en personenauto's. Ook roept de GGD op om het eigen wagenpark en transportdiensten te verduurzamen. Houtstook: Stel beleid op om houtstook terug te dringen via het omgevingsplan, voorlichting en handhaving. (20) De gemeente Haarlem heeft in 2025 houtstookbeleid (Aanpak houtstook 2025-2028) vastgesteld waarin zij werken naar het terugdringen van houtstook overlast en daarmee samenhangende gezondheidsrisico's. De andere gemeenten in onze regio roepen we ook op een dergelijk houtstook beleid op te stellen om via voorlichting, het omgevingsplan, en handhaving houtstook te ontmoedigen.

Hoewel een aantal gemeenten besteden nu al aandacht besteden aan houtstook door inwoners hierover te informeren, stimuleert de GGD gemeenten verder te gaan dan enkel het voorlichten van inwoners. Industrie/bedrijven: de GGD roept de provincie, gemeenten en omgevingsdiensten op om waar mogelijk scherper te vergunnen, zodat emissies worden teruggebracht. Bij Tata Steel wordt dit al zoveel mogelijk toegepast door de OD NZKG. Ook bij andere industrieën kan dit mogelijk nog tot een verbetering van de luchtkwaliteit en

GGD Kennemerland  Februari 2026

42

•

•

gezondheidswinst leiden. Ook roept de GGD op tot het intensiveren van de toezicht en handhaving. Binnenvaart en havens: voor die gemeenten die te maken hebben met haven/scheepvaart gebonden activiteiten roept de GGD waar mogelijk op om emissies van verontreinigende stoffen te reduceren. De GGD adviseert gemeenten om te streven naar zero-emissie pleziervaart. Voor de IJmondgemeenten adviseert de GGD toe te werken naar het versneld uitvoeren van maatregelen, zoals opgenomen in het programma Gezonde Leefomgeving IJmond. (17) Luchtvaart: Aanpak aan de bron om emissies te verminderen betekent o.a. minder vliegen. De gemeenten oefenen hier invloed op uit via de Bestuurlijke Regie Schiphol. (21) De GGD roept om dit te blijven doen en kan de gemeenten ondersteunen met gezondheidskundige duiding. Ook roept de GGD de negen gemeenten op om ook ten aanzien van luchtvaart maatregelen op te nemen in gemeentelijk beleid om zo het aantal vliegbewegingen te verminderen. Denk hierbij aan het ontmoedigen van het maken van dienstreizen door werknemers per vliegtuig. Daarnaast roept de GGD de gemeente Haarlemmermeer op om actief in te zetten op elektrificatie van grondmaterieel op de luchthaven Schiphol om zo hinder en gezondheidsrisico's in de directe omgeving te verminderen.

Voor een overzicht van alle effectieve maatregelen (en meer toelichting op bovenstaande maatregelen) verwijzen wij naar de website Effectieve maatregelen voor gezonde lucht - GGD GHOR Nederland. (22) Het Schone Lucht Akkoord is hiervoor een belangrijke bron geweest, evenals de vele lokale en regionale overheden waarmee samen aan gezonde lucht wordt gewerkt. Aanbeveling 3: Bescherm gevoelige groepen De GGD roept op om beleid op te stellen om hooggevoelige groepen, zoals kinderen, ouderen, zwangeren en chronisch zieken, te beschermen tegen luchtverontreiniging, omdat zij extra kwetsbaar zijn voor de gezondheidseffecten door luchtverontreiniging. (1) In onze regio heeft nog geen enkele gemeente vastgesteld beleid voor hooggevoelige groepen. Een aantal gemeenten zijn gestart om dergelijk beleid te verkennen of ontwikkelen. Vanwege de grote gezondheidswinst roept de GGD op om hier prioriteit en vervolg aan te geven.