CConstaterende datHattem
Koppel je AI →
Document · PDF

Omgevingsvisie Hattem-ontwerp-concept-20210908.pdf

Informatiesessie gemeenteraad 4 oktober 2021, gemeente HattemBij agendapunt: Bespreken thema Wonen25.857 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

Omgevingsvisie Hattem 2040 - ONTWERP Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel

CONCEPT

KuiperCompagnons

8 september 2021

1

Omgevingsvisie Hattem 2040 Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel

ONTWERP CONCEPT 8 september 2021

618.114.50

KuiperCompagnons

2

Inhoudsopgave Kern Omgevingsvisie Hattem (samenvatting) 1 Inleiding 1.1 Een kompas voor Hattem 1.2 Waarom een omgevingsvisie? 1.3 Samen 1.4 Leeswijzer

2 De kracht van Hattem 3 Aandachtspunten en ontwikkelingen 4 Omgevingsvisie Hattem 2040

5 Uitvoering en monitoring 5.1 Inleiding 5.2 Sturingsfilosofie 5.3 Regionale verbondenheid en samenwerking 5.4 De Omgevingsvisie en de andere Omgevingswetinstrumenten 5.5 Grondbeleid 5.6 Samenhang met de milieueffectrapportage 5.7 Monitoring, evaluatie en handhaving

BIJLAGE Links naar websites met documenten en kaarten van bovengemeentelijk beleid

4.1 Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel 4.1.1 Hanzestad Hattem 4.1.2 Vitale samenleving 4.1.3 Samen duurzaam 4.1.4 Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel 4.1.5 Integraal afwegingskader 4.2 Koersen op karakter per deelgebied 4.2.1 Binnenstad 4.2.2 Woongebieden 4.2.3 Kernrand 4.2.4 Uiterwaarden 4.2.5 Polders 4.2.6 Veluwe 4.2.8 Veluwerand 4.2.8 Bedrijvenparken 4.3 Omgevingsvisiekaart 3

Kern Omgevingsvisie Hattem (samenvatting) Veel kwaliteiten Er is veel om trots op te zijn in Hattem! Het historisch Hanzekarakter en de prachtige ligging op de overgang van Veluwe naar IJssel maken onze gemeente tot een fijne plek om te wonen, te werken en te recreëren. Hattem kent bovendien een hechte en vitale samenleving. Dat heeft te maken met de prettige dorpse sfeer in onze kleine Hanzestad. Onze gemeente is bovendien gunstig gelegen in de groeiregio Zwolle, op een knooppunt van belangrijke ruimtelijke en maatschappelijke verbindingen. Koers uitzetten In de omgevingsvisie zetten we de koers uit voor de gemeente Hattem op weg naar 2040. De belangrijkste opgave voor de toekomst is de verschillende kwaliteiten te behouden en waar mogelijk te versterken. Dat gaat niet vanzelf. Om te behouden is hier en daar ook verandering noodzakelijk. Bestaande aandachtspunten, autonome ontwikkelingen en maatschappelijke trends hebben invloed op de fysieke leefomgeving in Hattem, zoals de energietransitie, de woningbouwopgave, klimaatadaptatie en de transitie in de landbouw. Ze maken het noodzakelijk mee te bewegen en te blijven werken aan kwaliteit en leefbaarheid. Ze vormen soms bedreigingen, maar bieden gelukkig vaak ook kansen voor verbetering. We spelen hier in de omgevingsvisie vroegtijdig op in, zodat we voorbereid zijn op de toekomst en onze gemeente kunnen blijven verbeteren.

Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel Samen met onze inwoners en ondernemers blijven we werken aan een duurzame en vitale Hanzestad. Ook blijven we hiervoor de

samenwerking zoeken met onze partners op de Veluwe en aan de IJssel, net zoals vroeger ten tijde van het Hanzeverbond. In deze omgevingsvisie beschrijven we de visie voor de lange termijn: welke koers gaat Hattem varen op weg naar 2040, wat is onze stip op de horizon? We zetten de lijnen vanuit ons rijke verleden als Hanzestad naar het heden door naar de toekomst. Dat doen we aan de hand van drie thema’s: • Vitale samenleving • Samen duurzaam • Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel Vitale samenleving We willen ook in 2040 een vitale samenleving zijn waar mensen hun hele leven samen gezond en gelukkig wonen: een leven lang Hattem! Om dat te bereiken richten we ons op een aantal thema’s: gezondheid, veiligheid, erfgoed, kunst en cultuur, toegankelijkheid, maatschappelijke voorzieningen, werk en een passend woningaanbod. Om een gezonde en veilige leefomgeving te creëren zetten we in op zowel het beschermen van de gezondheid als op het bevorderen van de gezondheid. Onder het bevorderen van de gezondheid valt het groen en beweegvriendelijk inrichten van de openbare ruimte en het op peil houden van het aanbod aan sportvoorzieningen. Onder het beschermen van de gezondheid vallen maatregelen die erop gericht zijn de negatieve invloed van milieufactoren (zoals geluidsoverlast, stankoverlast, slechte luchtkwaliteit, slechte waterkwaliteit) te minimaliseren.

Ook erfgoed, kunst en cultuur dragen bij aan het welbevinden van mensen en daarmee aan een gezonde leefomgeving. Samen met eigenaren, bewoners, gebruikers en beheerders streven we waar nodig naar toekomstgerichte functies van het erfgoed. Lokale evenementen blijven we stimuleren en nieuwe evenementen waar mogelijk faciliteren. 4

We vinden het belangrijk dat de binnenstad, de woongebieden en de aanwezige voorzieningen voor iedereen bereikbaar en toegankelijk zijn en dat iedereen zich er thuis kan voelen, ook kwetsbare inwoners. We zetten in op een modern aanbod aan maatschappelijke voorzieningen, dichtbij de mensen die ze nodig hebben. Het aanbod moet aansluiten op de behoefte van de Hattemers, bijvoorbeeld als het gaat om onderwijs, welzijn en (geïndiceerde) zorg. Maatschappelijke voorzieningen worden zoveel mogelijk geclusterd en we zien deze als plekken voor ontmoeting en activiteiten. De komende jaren worden de zes Hattemse basisscholen samengevoegd in drie integrale kindcentra (IKC’s). In de zorg clusteren we het zorgaanbod en we combineren dat met woningen voor hulpbehoevende Hattemers in zogenaamde ‘woonzorgzones’. Hattem heeft al twee woonzorgzones: Hof van Blom en De Bongerd. Beide zones worden vernieuwd en/of uitgebreid. We willen dat Hattemers een leven lang prettig in Hattem kunnen wonen en leven. Dit betekent dat we (betaalbare) woningen en levensloopbestendige woningen nodig hebben voor jong en oud. Om te kunnen voorzien in de ‘eigen’ woningbehoefte zullen er tot 2040 volgens de huidige prognoses ongeveer 570 woningen gebouwd moeten worden in Hattem. Hiervoor hebben we ruim voldoende locaties voor handen.

We bieden daarbij onder voorwaarden ruimte voor bijzondere woonvormen, mits het gaat om kleinschalige initiatieven. Binnen de regio Zwolle is een grote behoefte aan extra woningen in de periode tot 2040. We willen in Hattem een bijdrage leveren aan het voorzien in deze regionale behoefte. Daarvoor realiseren we in de periode tot 2040 ongeveer 550 extra woningen, bovenop de 570 nieuwe woningen die nodig zijn om aan de eigen woningbehoefte van Hattemers te voldoen. Het bouwen van deze extra 550 woningen zorgt er bovendien voor dat we ook echt goed kunnen

voorzien in de eigen behoefte, ook als we rekening houden met een onvermijdelijk instroom van circa 30% van huishoudens van buiten Hattem. In totaal komt de woningbouwopgave voor Hattem tot 2040 daarmee op ongeveer 1.120 woningen. Deze opgave kan (vrijwel) volledig binnen het bestaand stedelijk gebied van Hattem worden gerealiseerd. Dit betekent dat we het bestaand bebouwd gebied meer gaan verdichten, maar wel in combinatie met meer ruimte voor groen en minder ruimte voor de auto (met lagere parkeernormen). Grootschalige uitbreidingslocaties zijn niet nodig. De grootste en belangrijkste herontwikkelingslocatie is Het Veen aan de zuidkant van Hattem, waar bedrijventerrein wordt omgevormd tot een duurzame en groene woonwijk, gemengd met lichte bedrijvigheid. Binnen Hattem bieden we ruimte aan grote bedrijven op bedrijvenpark H2O en Netelhorst. Hier is ook plek voor de kleinere, lokale bedrijven waaronder bedrijven die een nieuwe locatie zoeken als Het Veen wordt omgevormd tot gemengd woon-werkgebied. We zetten bij de ontwikkeling van de bedrijvenparken H2O en Netelhorst in op kwaliteit(sverbetering): we willen toekomstbestendige en duurzame bedrijvenparken. Detailhandel clusteren we in een kernwinkelgebied in de binnenstad. Samen duurzaam Om ook voor toekomstige generaties een vitale stad te kunnen zijn gaan we een grote verduurzamingsslag maken.

Dat is nodig om een gezonde fysieke leefomgeving en een goede omgevingskwaliteit in stand te houden en te bereiken. Daarbij richten we ons op het zoveel mogelijk tegengaan van klimaatverandering. Hiervoor is het belangrijk dat we omschakelen naar duurzame vormen van energieopwekking en tegelijkertijd het energieverbruik in onze gemeente terugdringen. Ook is het nodig dat we ons aanpassen aan 5

de klimaatverandering (klimaatbestendig worden) en dat we omschakelen naar een circulaire samenleving. In 2050 moet de energievoorziening in Nederland CO2-neutraal zijn. Ook Hattem werkt hier hard aan mee. Dit doen we niet alleen, maar samen met de andere gemeenten op de Noord-Veluwe. We werken samen aan een energieneutrale energievoorziening in 2050. Dit betekent dat we in 2050 alle energie die we nodig hebben binnen de regio zelf duurzaam produceren. Daarvoor is het enerzijds nodig dat we energie besparen en anderzijds dat we in onze elektriciteits- en warmtebehoefte voorzien door gebruik te maken van hernieuwbare energiebronnen of restbronnen. Hierover maken we in regionaal verband afspraken in de Regionale Energie Strategie (RES). Als gemeentelijke organisatie geven we het goede voorbeeld door in 2040 zelf klimaatneutraal te zijn (vastgoed, verlichting, etc.). We stimuleren maximaal het benutten van daken voor zonnepanelen. Dat heeft prioriteit. Daarnaast bieden we ruimte aan zonnevelden op zogenaamde restruimtes. In de polders bieden we onder voorwaarden - tussen of langs de grootschalige infrastructuur ruimte voor grootschalige zonnevelden, in combinatie met landschaps- en natuurontwikkeling.

Pas in tweede instantie bieden we - onder voorwaarden - ook op andere plekken in de polders ruimte voor zonnevelden op water of agrarische grond, maar alleen als deze kleinschalig zijn en een meerwaarde opleveren voor het gebied (bijvoorbeeld op de zandwinplas op de locatie Wielink). Daarnaast hebben we het voornemen ruimte te bieden aan een zonneveld op de vuilstort langs de Oranje Nassaulaan, in combinatie met het verhogen van de natuurwaarden (meervoudig ruimtegebruik). [Hierover moet nog besluitvorming plaatsvinden. Naar verwachting is hierover voor vaststelling van de Omgevingsvisie in februari 2022 duidelijkheid.] Uit de voorlopige conclusies van de milieueffectrapportage (planm.e.r.) die voor deze omgevingsvisie wordt opgesteld blijkt dat in

Hattem geen geschikte locaties zijn te vinden voor grote windturbines. We bieden hiervoor dan ook geen ruimte. Wel is er in lijn met het ‘Beleidskader Hernieuwbare Energie’ - ruimte voor kleine windturbines, met de kanttekening dat per locatie een nadere afweging noodzakelijk is van eventuele negatieve effecten op de omgeving. Bij projecten voor zonnevelden en (kleine) windturbines is een zorgvuldig (participatie)proces van groot belang. We vinden het bovendien heel belangrijk dat de omgeving die hinder ondervindt meeprofiteert van de opbrengsten van projecten voor het opwekken van duurzame (zonne- en wind-)energie. In de toekomst zijn aanvullende inspanningen noodzakelijk om als gemeente en regio de doelstelling te behalen om energieneutraal te worden. Op dit moment is nog niet te overzien waar en op welke wijze we hier invulling aan gaan geven. Dit is mede afhankelijk van mogelijke technologische ontwikkelingen in de toekomst. In 2050 zullen alle woningen, bedrijfsgebouwen en andere bebouwing op een andere manier verwarmd moeten gaan worden dan met aardgas. Deze ‘warmtetransitie’ is een grote opgave. Reële opties voor Hattem zijn het gebruik van restwarmte van de waterzuivering, warmte uit oppervlaktewater en elektrisch verwarmen (all electric). Ook onderzoeken we de mogelijkheden van waterstof.

Daarnaast zijn energiebesparende maatregelen aan bestaande woningen/gebouwen (isolatie) belangrijk en daarom gaan we inwoners hiertoe stimuleren. Nieuwe woningen worden aardgasloos gebouwd en zijn energieneutraal of leveren energie op. In de Transitievisie Warmte geven we inzicht in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van de eerste wijken of buurten in Hattem. Het is belangrijk dat toekomstige ontwikkelingen bijdragen aan een klimaatadaptieve en leefbare inrichting en toekomstbestendige 6

gebouwen. Extremer weer, zoals hevige buien of langere perioden van droogte en hogere temperaturen, vragen om een weerbare stad. We zullen slim moeten omgaan met water, bijvoorbeeld door water zoveel mogelijk vast te houden. Hemelwater benutten we als bron voor het lokale watersysteem. Belangrijk is ook het ontwikkelen van meer groen binnen de bebouwde kom om water te kunnen bergen en met (droogtebestendige) bomen en planten die schaduw en verkoeling bieden op hete dagen. Ook zetten we in op een goede waterkwaliteit en waterveiligheid (met voldoende ruimte voor de rivier en sterke dijken). Voor een duurzame samenleving is het op lange termijn wenselijk dat we zoveel mogelijk circulair gaan wonen, werken en leven. Dit kan op allerlei manieren, bijvoorbeeld door hergebruik van (bouw)materialen, huishoudelijk afval en afvalwater en het sluiten van stoffenkringlopen op bedrijven. Daarbij stimuleren en faciliteren we onze inwoners en bedrijven daar waar dat kan. Levendig landschap tussen Veluwe en IJssel Ook in 2040 willen we onderdeel zijn van een levendig landschap tussen Veluwe en IJssel, op een knooppunt van robuuste ruimtelijke structuren en verbindingen. Daarbij gaat het om landschappelijke structuren in het buitengebied en om groenstructuren in de stad, met daarbinnen een grote afwisseling aan natuurwaarden en toeristisch-recreatieve mogelijkheden.

Verder zijn infrastructurele verbindingen en mobiliteit en de verbindingen tussen boven- en ondergrond belangrijke aspecten in de fysieke leefomgeving. Ons streven is de landschappelijke structuren te behouden of terug te brengen en de belevingswaarde en ecologische waarde ervan te vergroten, voor Hattemers en voor bezoekers van buiten. Nieuwe ontwikkelingen in het buitengebied moeten dan ook passen bij het lokale karakter en dit versterken. Groenstructuren laten we zoveel mogelijk vanuit het buitengebied de stad in lopen om zo stad en ommeland in zowel landschappelijke, ecologische als recreatieve zin

met elkaar te verknopen. Vooral de overgang en uitstraling aan de randen van de stad is belangrijk. We gaan de biodiversiteit in Hattem verhogen. Voor veel diersoorten zijn goede verbindingen tussen natuurgebieden erg belangrijk. De belangrijkste ecologische verbinding is die aan de zuidkant van Hattem tussen de Veluwe en de Hoenwaard/IJssel: de ‘Hattemerpoort’. Deze is momenteel in ontwikkeling en brengen we de komende jaren met onze partners tot afronding. Daarnaast verhogen we de biodiversiteit door zoveel mogelijk (doorgaande) groenstructuren (zoals bloemrijke bermen) te realiseren en ecologisch te beheren en door natuurinclusief te bouwen en te ontwikkelen, zowel in de stad als in het buitengebied. In de agrarische gebieden zoeken we samen met agrariërs, waterschap en provincie naar mogelijkheden voor een omschakeling naar een duurzame, natuurinclusieve en circulaire landbouw, met behoud van een rendabele bedrijfsvoering. We faciliteren agrariërs waar dat kan ook bij het komen tot kortere ketens. Ten behoeve van de recreatie willen we het netwerk van recreatieve fiets- en wandelroutes uitbreiden en waar dat kan nog aantrekkelijker maken. Toerisme in de gemeente willen we jaarrond attractief maken, onder andere door meer mogelijkheden te bieden voor overnachtingen. We stimuleren duurzame mobiliteit.

Fietsers en voetgangers staan op één in Hattem, onder meer vanuit het oogpunt van gezondheid. We optimaliseren daarom de bereikbaarheid met de fiets en stimuleren het gebruik ervan. Dit doen we door aantrekkelijke, snelle/directe, veilige en herkenbare (hoofd)fietsroutes te creëren. Daarnaast stimuleren we het gebruik van schone en stille voertuigen als elektrische auto’s. We vinden het belangrijk dat iedereen binnen Hattem veilig en fijn van A naar B komt. We gaan daarom binnen de bebouwde kom het 7

grootste deel van de wegen inrichten als 30 km/u-zone en vrachtverkeer zoveel mogelijk weren. Bovendien zetten we in op het verbeteren van de bereikbaarheid met (hoogwaardig) openbaar vervoer. Ten slotte is van belang dat we in de toekomst meer en meer rekening houden met het ruimtebeslag in de ondergrond. Zeker bij vraagstukken als de energietransitie, klimaatadaptatie en circulaire economie kunnen we gebruik maken van de kwaliteiten van de ondergrond, maar moeten we ook rekening houden met de kenmerken van die ondergrond. Koersen op karakter per deelgebied De bovengenoemde ambities en uitgangspunten hebben we in de omgevingsvisie verder uitgewerkt voor verschillende deelgebieden binnen de gemeente met elk een eigen karakter: de binnenstad, de woongebieden, de kernrand, de polders, de uiterwaarden, de Veluwe, de Veluwerand en de bedrijvenparken. Per deelgebied beschrijven we op basis van het huidige karakter de koers op hoofdlijnen op weg naar 2040: hoe willen we de bestaande kwaliteiten van het deelgebied behouden en versterken en welke typen ontwikkelingen kunnen daaraan bijdragen? Ondersteunen van initiatieven Ondersteuning van initiatieven is heel belangrijk. We willen de ambities / doelen samen met inwoners, ondernemers en maatschappelijke organisaties realiseren. Het kan ook niet anders.

De gemeente zal - helemaal in de geest van de Omgevingswet - dus van harte die initiatieven ondersteunen die bijdragen aan de ambities uit de visie (zie ook paragraaf 4.1.5). We hopen u met deze omgevingsvisie hiertoe te inspireren en te verleiden!

8

1 Inleiding 1.1 Een kompas voor Hattem De gemeente Hattem heeft een rijke geschiedenis, die zich uit in de historische binnenstad maar ook in het zeer gevarieerde landschap rondom. Toeristen uit het hele land komen naar onze Hanzestad en het omliggende landschap van de Veluwe en de IJsselvallei. De economie floreert, er is een grote verscheidenheid aan woonmilieus te vinden en Hattem is gunstig gelegen in de groeiregio Zwolle. Kortom, Hattem is een heerlijke plek om te wonen, te werken en te ontspannen in een unieke omgeving!

Wij hebben de huidige en gewenste kwaliteiten van Hattem gevangen in de titel van deze omgevingsvisie: ‘Duurzaam Hattem: de vitale Hanzestad tussen Veluwe en IJssel’. Dit beeld willen wij met de visie versterken en verder uitbouwen. Met deze gedachte nemen wij u graag mee op onze toekomstreis. Wij hopen u met deze omgevingsvisie te enthousiasmeren, te verleiden en te inspireren en u daarbij uit te nodigen te komen met passende initiatieven en investeringen.

In deze omgevingsvisie worden de verschillende belangen vanuit landschap, de stad, recreatie en toerisme, de agrarische sector en de gemeenschap samengesmolten tot een integrale ontwikkelingsrichting voor de periode tot 2040. We benoemen ons karakter, onze identiteit en zetten in op het behouden en verbeteren hiervan aan de hand van toekomstige ontwikkelingen, kortom behouden en verbeteren door ontwikkeling. De kaders worden zo helder mogelijk geschetst, maar de verre tijdshorizon maakt het onmogelijk en onwenselijk om nu alles exact vast te leggen. Deze visie is veel meer een route of een richting dan een hard einddoel op zichzelf en vormt een uitnodiging om bij te dragen aan het behoud en de verbetering van onze omgeving. Kompas Gebruik de omgevingsvisie niet als een horloge waarbij je van tevoren precies weet op welk punt de wijzer op een tijdstip staat, maar zie de omgevingsvisie als een kompas waarmee de richting wordt aangegeven.

9

1.2 Waarom een omgevingsvisie? Koers uitzetten Met de omgevingsvisie zetten we de koers uit op weg naar 2040. Bij het uitzetten van die koers hebben we ons afgevraagd ‘welke kwaliteiten van Hattem zijn belangrijk en hoe kunnen we die koesteren?’ Het behouden van die verschillende kwaliteiten maakt het soms noodzakelijk te veranderen. Door verandering ontstaat immers ook de mogelijkheid voor verbetering. Er zijn allerlei zaken die invloed hebben op onze leefomgeving. Ook spelen er ingewikkelde vraagstukken waar we in de omgevingsvisie een antwoord op moeten formuleren. Daarbij gaat het om landelijke trends zoals vergrijzing, het kleiner worden van de huishoudens (‘gezinsverdunning’), schaalvergroting, milieu- en klimaatproblematiek en individualisering, maar ook om lokale aandachtspunten als de woningbouwopgave, het behoud van een aantrekkelijke binnenstad, het clusteren van voorzieningen, het verhogen van natuur- en recreatieve waarden en verschillende sociaal-maatschappelijke thema’s (onderwijs, zorg, sport, welzijn, enz.). Er spelen in onze gemeente verschillende gedachten, initiatieven en ontwikkelingen die soms al heel concreet zijn, maar soms ook nog abstract of misschien nog wel helemaal niet bekend. Wij vinden het belangrijk ruimte te geven aan initiatieven van inwoners en ondernemers. We werken met de omgevingsvisie op basis van het ‘ja, mits-principe’.

Dit betekent dat een initiatief mogelijk is als er een bijdrage geleverd wordt aan de doelstellingen van de omgevingsvisie. Een zorgvuldige afstemming tussen al deze opgaven is cruciaal. De gemeente moet zich niet ad hoc gaan ontwikkelen, maar juist steeds - met de visie in de hand - blijven zoeken naar meerwaarde door het

versterken van de leefbaarheid, de economie, het landschap en de natuur in Hattem. Onze gemeente kan niet los gezien worden van de grotere verbanden en is op het vlak van bijvoorbeeld infrastructuur, voorzieningen, energie, de woningmarkt, landbouw, recreatie en natuur onlosmakelijk verbonden met omliggende gemeenten en andere bestuurslagen. Samenwerking met andere overheden is belangrijk. We werken daarom nauw samen (inhoudelijk en bedrijfsmatig) met onze buurgemeenten in de Kop van de Veluwe (Hattem, Oldebroek, Heerde, Nunspeet en Elburg). We maken deel uit van de sterke economische en bestuurlijke Regio Zwolle, de Arbeidsmarktregio Zwolle en de Zorgregio Midden-IJssel/OostVeluwe. En we werken samen in het Hanzestedenverbond en op de Veluwe. Bovendien zijn er naast buurgemeenten, regio’s, provincie en Rijk nog vele andere partijen betrokken bij het beheer en de verdere ontwikkeling van specifieke onderdelen van de gemeente, zoals het waterschap, de omgevingsdienst, de woningcorporatie, natuur- en landschapsorganisaties, de LTO, verenigingen en ondernemers. Daarbij gaat het zowel om formele als informele partijen. Gezamenlijk dragen al deze partijen een steentje bij aan de fysieke omgeving en het functioneren van de gemeente Hattem.

Alleen met elkaar kunnen we (blijven) zorgen voor een gezonde en veilige leefomgeving, een hechte samenleving, goede voorzieningen en een passend woningaanbod. Ideeën en initiatieven van organisaties en inwoners die bijdragen aan deze doelen ondersteunen we daar waar mogelijk. Wij willen met een heldere visie aangeven waar we met onze gemeente naar toe willen. Zo kunnen we onze positie bepalen en waar dat nodig is - stelling nemen. De omgevingsvisie is daarbij de kapstok voor toekomstig beleid en initiatieven. Daarbij richt de omgevingsvisie zich op de fysieke leefomgeving. Sociaal10

maatschappelijke thema’s zijn onderdeel van deze visie voor zover ze een fysieke component hebben. De omgevingsvisie begint uiteraard niet op nul, maar bouwt verder op eerder opgesteld beleid (van gemeente, regio, provincie en Rijk). De visie brengt deze stukken bij elkaar, waardoor kansen van functiecombinaties inzichtelijk worden en strijdigheden kunnen worden aangepakt. Tegelijkertijd vormt de omgevingsvisie zelf weer de basis voor het omgevingsplan (de opvolger van het bestemmingsplan onder de nieuwe Omgevingswet) en gemeentelijke programma’s. Een omgevingsvisie is 'zelfbindend' voor de bestuurslaag die de visie heeft opgesteld. Dit betekent dat de Omgevingsvisie Hattem alleen verplichtingen schept voor het gemeentebestuur van de gemeente Hattem. Het gemeentebestuur moet bij het inzetten van instrumenten van de Omgevingswet (omgevingsplan, programma’s en bij samenwerking met partners en de inzet van andere instrumenten zoals subsidies) rekening houden met het beleid in de omgevingsvisie. De omgevingsvisie bevat dus geen rechtstreekse regels voor burgers, bedrijven of andere overheden, maar vormt dus wel de basis van (onder meer) het omgevingsplan, dat wel juridisch bindend is voor burgers en bedrijven. Omgevingswet Momenteel is de Omgevingswet in voorbereiding.

Deze nieuwe wet is in het voorjaar van 2016 door de Eerste Kamer aangenomen en treedt naar verwachting halverwege 2022 in werking. De Omgevingswet - die vele wetten over de leefomgeving vervangt moet meer snelheid, flexibiliteit en samenhang brengen.

beleid voor water, milieu, verkeer en vervoer wordt opgenomen. Anders dan in een structuurvisie worden ook sociaalmaatschappelijke aspecten - voor zover deze betrekking hebben op de fysieke leefomgeving - in de omgevingsvisie meegenomen. De omgevingsvisie is dus een integrale visie, die de lange termijnkeuzes voor de fysieke leefomgeving vastlegt en een beleidsmatige basis biedt voor de uitwerking in het omgevingsplan (de opvolger van het bestemmingsplan) en eventueel een of meerdere programma(’s). De Omgevingswet verplicht elke gemeente één omgevingsvisie op te stellen voor het gehele eigen grondgebied. Tot de inwerkingtreding van de wet heeft deze omgevingsvisie echter juridisch gezien de status van structuurvisie ingevolge de Wet ruimtelijke ordening. Met de voorliggende omgevingsvisie voor Hattem lopen we vooruit op de komst van de Omgevingswet. De visie nodigt vooral uit, is flexibel en geen harnas. Bovendien is de visie samen met de bevolking, ondernemers en maatschappelijke partijen opgesteld. De belangrijkste verandering die de Omgevingswet beoogt met de omgevingsvisie ten opzichte van de structuurvisie is echter niet zo zeer het product, als wel de manier van werken van gemeenten in de toekomst en de houding die daarbij wordt aangenomen. Integraal samenwerken komt nog meer centraal te staan.

Dit betekent dat goed gekeken wordt hoe verschillende beleidsvelden elkaar beïnvloeden. Ook wordt van gemeenten verwacht dat ze meer vanuit uitnodigende ambities/kwaliteiten (bijvoorbeeld ‘bij de omgeving passende hoogte’) werkt dan vanuit normen en regels (bijvoorbeeld ‘niet meer dan 9 meter hoog’). Bovendien verschuift de rol van gemeenten van uitvoerende partij naar ondersteunend aan de maatschappij. Daarbij hoort ook het vereenvoudigen en versnellen van procedures. Het gaat dus vooral om de uitvoeringsstrategie.

Integrale visie In de Omgevingswet wordt het oude instrument ‘structuurvisie’ vervangen door de ‘omgevingsvisie’, waarin bijvoorbeeld ook het 11

De Omgevingsvisie Hattem 2040 in bredere context Ook op verschillende bovengemeentelijke schaalniveaus zijn de laatste jaren omgevingsvisies opgesteld: de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) van het Rijk, de Provinciale Omgevingsvisie (POVI) van de provincie Gelderland en de Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) van het waterschap Vallei en Veluwe. Omdat omgevingsvisies zoals hierboven aangegeven alleen zelfbindend zijn, werken de omgevingsvisies van deze overheden niet rechtstreeks door in een gemeentelijke omgevingsvisie. Desalniettemin hebben we de belangrijkste principes uit de verschillende bovengemeentelijke omgevingsvisies meegenomen in onze eigen omgevingsvisie voor Hattem. Deze staan hieronder kort samengevat. Middels overleg met onze partners borgen we bovendien de afstemming van de Hattemse ambities met de ontwikkelingen in de regio. Nationale Omgevingsvisie (NOVI) In de Nationale Omgevingsvisie ‘Duurzaam perspectief voor onze leefomgeving’ (2020) benoemt het Rijk de volgende prioriteiten: · ruimte voor klimaatadaptatie en energietransitie; · duurzaam economisch groeipotentieel; · sterke en gezonde steden en regio’s; · toekomstbestendige ontwikkeling van het landelijk gebied.

De NOVI hanteert drie basisprincipes voor de afweging van belangen: · combinaties van functies gaan voor enkelvoudige functies; · de kenmerken en de identiteit van het gebied staan centraal; · afwentelen wordt voorkomen. Regio Zwolle heeft een bijzondere status in de Nationale omgevingsvisie (NOVI): de regio is aangewezen als zogeheten NOVIgebied. Het Rijk heeft Regio Zwolle gevraagd hiervoor een plan te maken. Het doel van dit plan is Regio Zwolle te ontwikkelen tot de delta van de toekomst: een klimaatbestendige, blijvend

aantrekkelijke woon- en leefomgeving en een economisch vitale topregio in Nederland. De regio neemt klimaatverandering mee als fundament onder alle ontwikkelingen. Provinciale Omgevingsvisie (POVI) In de Provinciale Omgevingsvisie ‘Gaaf Gelderland’ (2019) zet de provincie Gelderland in op een schoon, gezond, veilig en welvarend Gelderland aan de hand van zeven ambities: · energietransitie, van fossiel naar duurzaam; · klimaatadaptatie, omgaan met veranderend weer; · circulaire economie, sluiten van kringlopen; · biodiversiteit, werken met de natuur; · bereikbaarheid, duurzaam verbonden; · vestigingsklimaat, krachtige duurzame topregio; · woon- en leefomgeving dynamisch, divers en duurzaam. Blauwe Omgevingsvisie (BOVI) Waterschap Vallei en Veluwe heeft in 2018 de Blauwe Omgevingsvisie 2050 opgesteld. Hierin zet het waterschap koers naar een duurzame en waterinclusieve leefomgeving. Daarbij zoekt het waterschap maximale samenhang en samenwerking. In de BOVI staat, in de geest van de Omgevingswet, het zogenoemde ‘nieuwe waterdenken’ centraal. De essentie van het nieuwe waterdenken is de uitkomst van het één voor één uitwerken van de uitdagingen waar de Gelderse Vallei en de Veluwe mee te maken krijgen.

Dat heeft geleid tot een strategie en drie zogenoemde waterprincipes: · water is een ordenend principe in de ruimtelijke ordening; · maximaal vasthouden en schoonhouden van water; · partnerschap als watermerk. Deze principes leiden tot één samenhangende weergave van water in het landschap van Vallei en Veluwe: één kringloop van bron tot monding, door stedelijk en landelijk gebied en van boven- en ondergrond. Deze benadering wordt verder uitgediept aan de hand

12

van verschillende verhaallijnen en komt op gebiedsspecifieke wijze terug in de visiekaart: een inspirerend beeld voor 2050. Uitvoering en monitoring van de visie Om ervoor te zorgen dat de visie echt tot uitvoering van projecten leidt, voegen we een hoofdstuk ‘Uitvoering en monitoring’ toe (hoofdstuk 5). In dit hoofdstuk geven we aan hoe de ambities verwezenlijkt moeten gaan worden. Belangrijk element daarin is de ‘beleidscyclus’. Dit houdt in dat beleid in een continu proces wordt gemaakt, geëvalueerd en weer wordt aangepast. Daarom is de relatie van de omgevingsvisie met andere instrumenten uit de Omgevingswet belangrijk, zoals het omgevingsplan en gebiedsprogramma’s en thematische programma’s (bijvoorbeeld een programma wonen, een programma duurzame energie en een programma gezondheid). De bedoeling is om al het beleid voor de fysieke leefomgeving in deze instrumenten op te nemen. Ook gaan we in op hoe we de voortgang van de uitvoering gaan meten (‘monitoren’). Concrete projecten werken we uit in een separate uitvoeringsagenda. Deze gaan we jaarlijks herzien, waarbij we de projectplannen steeds verder uitwerken en updaten. De uitvoeringsagenda wordt jaarlijks als onderdeel van de begroting vastgesteld.

13

1.3 Samen Voor een echt integrale en breed gedragen visie is participatie door en communicatie met inwoners en onze keten- en netwerkpartners essentieel. De gemeenteraad heeft daarom voor het proces om te komen tot de omgevingsvisie gekozen voor het participatieniveau ‘adviseur’ (zoals verwoord in de ‘Participatiecode gemeente Hattem’). Dat betekent dat de omgevingsvisie opgesteld wordt samen met inwoners. Er wordt serieus gekeken naar alle input: als er geen gegronde bezwaren zijn, wordt deze input meegenomen in de omgevingsvisie.

tot een concept van de koers op weg naar 2040. Deze conceptkoers - voor Hattem als geheel en voor acht deelgebieden binnen Hattem specifiek - hebben we opgenomen in een koersdocument voor de

Om goede kaders mee te geven aan de participatie, hebben we eerst het bestaande beleid op de verschillende schaalniveaus geïnventariseerd en geanalyseerd, als ook de lopende en geplande projecten, ontwikkelingen, opgaven en maatschappelijke trends. Tijdens een ‘Week van de Omgevingsvisie’ in november 2018 hebben we met onze keten- en netwerkpartners gesproken over de kracht van Hattem en de aandachtspunten voor de toekomst. Met de gemeentelijke organisatie hebben we onder andere een moodboardsessie gehouden en (samen met de gemeente Heerde, die parallel aan een omgevingsvisie werkte) een ‘Vergezicht’ op Hattem (en Heerde) geschetst. Ook college en raad hebben in de ‘Week van de Omgevingsvisie’ moodboards opgesteld en gesproken over wat wel en wat niet wenselijk is in Hattem. Dit heeft geresulteerd in een overzicht van de kernwaarden (‘de kracht’) van Hattem en de belangrijkste aandachtspunten voor de toekomst (zie respectievelijk hoofdstuk 2 en 3). Vervolgens hebben we in februari 2020 de kernwaarden tijdens een dialoogavond voorgelegd aan de Hattemers. Ook hebben we aan de hand van een aantal thema’s de aandachtspunten voor de toekomst besproken en hoe we daar op zouden moeten inspelen. De opbrengst van de dialoogavond hebben we gebruikt om te komen 14

omgevingsvisie. Dit koersdocument geeft op hoofdlijnen een eerste richting aan de toekomst van Hattem. In maart 2021 hebben we vervolgens participatieactiviteiten georganiseerd waarbij we dit koersdocument hebben voorgelegd aan inwoners en partners. Rekening houdend met de op dat moment benodigde coronamaatregelen hebben alle activiteiten online plaatsgevonden. Concreet ging het om de volgende activiteiten: · webinars; · een enquête via SamenHattem.nl; · input en reacties via mail en sociale media; · overleg met koepelorganisaties Hattem; · overleg met collega-overheden. Die activiteiten hebben tot vele en uiteenlopende reacties geleid op het koersdocument. Deze waren van grote waarde voor het opstellen van de omgevingsvisie. Dat betekent overigens niet dat elke opmerking uit het participatietraject in de omgevingsvisie is overgenomen, want er moeten keuzes worden gemaakt. Het MER dat parallel aan de omgevingsvisie wordt opgesteld kan daarbij helpen en is daar ook voor bedoeld. Dat geldt concreet voor twee onderwerpen: de energietransitie en de woningbouwopgave. Daarbij zijn bovendien de lopende regionale samenwerkingstrajecten van belang op het gebied van energie (Regionale Energiestrategie: RES) en woningbouw (Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle).

Voor beide onderwerpen geldt dat we voor een grote opgave staan, namelijk om als regio energieneutraal te worden respectievelijk te voorzien in de woningbehoefte.

hebben kunnen voeren, hebben ook wij als gemeente een goede stap kunnen maken naar een integrale visievorming zoals de Omgevingswet die van ons gaat vragen. Op deze plek spreken wij dan ook graag een dankwoord uit aan alle personen en instanties die een bijdrage hebben geleverd aan deze visie. Met de omgevingsvisie dragen wij bij aan ons uitgangspunt om te denken vanuit de ‘hoe kan het wel’-houding. In de voorbereiding hebben we veel gesproken over de manier waarop we initiatieven kunnen ondersteunen en er tegelijkertijd een bijdrage wordt geleverd aan de kwaliteit van de fysieke leefomgeving in Hattem. Met deze visie als onderlegger gaan we daar de komende tijd concreet mee aan de slag. Wij hebben de ambitie ook na vaststelling van de omgevingsvisie een dialoog met de samenleving te onderhouden. We geven dit in 2022 verder vorm door onder andere het participatiebeleid onder de Omgevingswet vast te stellen, waarbij we aangeven hoe zowel de gemeente als een initiatiefnemer inwoners en belanghebbenden bij initiatieven betrekt.

Zonder de inbreng van de vele betrokkenen in het proces had de omgevingsvisie er anders uitgezien. Door de constructieve en zeer positieve manier waarop we het gesprek over de omgevingsvisie 15

1.4 Leeswijzer In deze paragraaf beschrijven we de opbouw van de visie.

we deze visie gaan verwerken in het omgevingsplan (de opvolger van het bestemmingsplan). Ook gaan we in op hoe we de voortgang van de uitvoering bijhouden (‘monitoren’) en hoe we zorgen dat de omgevingsvisie actueel blijft.

In hoofdstuk 2 vindt u een beschrijving van de kracht van Hattem: wat maakt Hattem tot Hattem en waarom is dat bijzonder? In dit hoofdstuk geven we een overzicht van de belangrijkste kwaliteiten van onze leefomgeving. Deze kwaliteiten willen we behouden en vormen daarom het vertrekpunt op weg naar de toekomst. In hoofdstuk 3 zetten we kort de belangrijkste aandachtspunten voor de toekomst op een rij. Welke zaken kunnen nog worden verbeterd en met welke trends en ontwikkelingen die invloed kunnen hebben op onze kwaliteiten (denk bijvoorbeeld aan verduurzaming en het inspelen op de vergrijzing) moeten we de komende jaren rekening houden? In hoofdstuk 4 beschrijven we de visie voor de lange termijn: welke koers gaat Hattem varen op weg naar het jaar 2040, wat is onze stip op de horizon? In dit hoofdstuk beschrijven we eerst de belangrijkste ambities voor de hele gemeente en vervolgens werken wij deze uit voor verschillende deelgebieden met een eigen karakter. Voor elk deelgebied beschrijven we eerst de huidige kenmerken en geven we vervolgens aan hoe we de koers richting 2040 vorm willen geven en welke ontwikkelingen daar op welke wijze aan bij kunnen dragen. Aan het einde van dit hoofdstuk treft u ook de omgevingsvisiekaart. Op deze kaart ziet u de belangrijkste ambities, kansen en uitdagingen voor onze gemeente.

Tot slot vindt u in hoofdstuk 5 een toelichting op de manier waarop we onze visie tot uitvoering brengen. We geven ook een toelichting op aspecten die nog moeten worden uitgewerkt of waar we al mee bezig zijn, bijvoorbeeld in een gebiedsprogramma of thematisch programma. Tevens vindt u hier informatie over de manier waarop 16

2 De kracht van Hattem Een belangrijk doel van de omgevingsvisie is om de kracht van Hattem in de toekomst te behouden en waar mogelijk te versterken. In dit hoofdstuk beschrijven we de belangrijkste kwaliteiten van onze gemeente. Deze kwaliteiten vormen de fundering voor de koers van Hattem op weg naar 2040. Hanzestad Hattem - een rijke historie Hattem heeft goud in handen met het monumentale karakter van de historische Hanzestad en het middeleeuwse stratenpatroon. Onze stad heeft bijna 100 rijksmonumenten en bijna 100 gemeentelijke monumenten met historische bouwwerken zoals de vestingmuur, de Dijkpoort, de Andreaskerk en molen De Fortuin. De monumenten staan er over het algemeen goed bij. Zelfs in vergelijking met andere Hanzesteden is de karakteristiek van Hattem uniek. De totale historische binnenstad (binnen de stadsmuur) ligt namelijk op een forse verhoging ten opzichte van het omringende land. Afwisseling van fraaie landschappen en hoge natuurwaarden Onze stad wordt omsloten door het natuurlijke landschap van de IJssel aan de ene zijde en de Veluwe aan de andere zijde. Deze natuurgebieden zijn van internationaal belang. De Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel zijn Europees beschermde gebieden (Natura2000) met veel verschillende natuurtypen en een grote variatie aan planten- en diersoorten.

De IJssel met haar uiterwaarden en de Hoenwaard vormen een dynamisch waterrijk gebied. Deze mix van open agrarisch cultuurlandschap en natuurgebieden is belangrijk voor ganzen en weidevogels. Ten zuiden van Hattem ligt de hoger gelegen Veluwe met zijn uitgestrekte droge bossen. Die zijn niet alleen van belang voor groot wild als wilde zwijnen, edelherten en reeën en voor veel

verschillende soorten bosvogels, maar ook als recreatiegebied voor Hattemers en bezoekers uit heel Nederland. Tussen de Veluwe en de IJssel, op de overgang van hoog naar laag, ligt een halfopen cultuurlandschap met de landgoederen Molecaten en Hezenberg. Veluwe en IJssel worden verbonden door de Hattemerpoort, een belangrijke ecologische verbinding (in ontwikkeling). Het Apeldoorns Kanaal vormt een fraaie en historische lijn in het landschap, die noord-zuid loopt door de zone tussen Veluwe en IJssel. In Hattem is het goed wonen In Hattem hebben we mooie woonwijken nabij het fraaie historisch centrum en de aantrekkelijke landschappen rondom. De leefomgeving is kleinschalig, maar heeft alle dagelijkse voorzieningen. Meer stedelijke voorzieningen zijn vlakbij te vinden in Zwolle. Deze zijn gemakkelijk te bereiken door de uitstekende bereikbaarheid van Hattem. We wonen in een prettige en veilige leefomgeving, met weinig problemen en geen (extreme) overlast. Bovendien is ons woningaanbod aantrekkelijk en gedifferentieerd. Hierdoor is de stad aangenaam voor zowel gezinnen (ouders en kinderen) als ouderen en jongeren. Veel recreatieve trekkers Onze oude Hanzestad is aantrekkelijk voor recreanten en toeristen door de verscheidenheid aan hoogwaardige en kleinschalige voorzieningen en horeca.

De stad is rijk aan musea, zoals het Voermanmuseum, het Anton Pieckmuseum en het Nederlands Bakkerijmuseum. Tevens zijn er (twee)jaarlijks veel aantrekkelijke evenementen zoals het Dikke Tinne Festival en de Lentemarkt. Veel bezoekers verblijven graag één of meerdere nachten in Hattem. Dit kan op hoogwaardige locaties, zoals bed&breakfasts en Park De Leemkule. Recreanten genieten niet alleen van onze prachtige Hanzestad, maar ook van de fraaie landschappen van de Veluwe en de IJssel. Dit is aantrekkelijk door de aanwezigheid van verschillende fiets- en 17

wandelroutes, waaronder het Hanzestedenpad: een populaire langeafstandswandelroute. De jachthaven vormt een recreatieve verbinding tussen de IJssel en de stad, terwijl de Hoenwaard een recreatief uitloopgebied in de uiterwaarden van de IJssel is, vlak buiten de stad. Samen leven in Hattem Hattem is een prettige gemeente om in te wonen. We kennen elkaar en samen maken wij de stad. Kleinschaligheid staat centraal in onze samenleving. Daarnaast is er een bloeiend verenigingsleven, een afwisselend sportaanbod en zijn er actieve kerken. De sociale cohesie is sterk in Hattem. Inwoners waarderen hun eigen maatschappelijke betrokkenheid relatief hoog. Er zijn veel mantelzorgers en vrijwilligers en de sociale veiligheid is de afgelopen jaren toegenomen. En ook bij de verduurzaming van Hattem werken burgers samen, in de lokale duurzame energiecoöperatie PowerdbyHattem. Een stad vol voorzieningen Hattem bezit een divers winkel- en horeca-aanbod. Dit maakt de stad aantrekkelijk voor inwoners, maar ook voor bezoekers. Toerisme is voor Hattem dan ook een belangrijke sector, belangrijker dan in plaatsen van vergelijkbare omvang. Er zijn relatief veel voorzieningen voor recreatie en ontspanning. Dat is iets waar bezoekers van genieten, maar zeker ook de Hattemers zelf.

Naast voorzieningen voor recreatie kent Hattem ook een goed maatschappelijk voorzieningenniveau, gericht op het welzijn van onze inwoners. Er is een veelzijdig aanbod aan vrij toegankelijke voorzieningen op het gebied van preventie, ondersteuning en (geïndiceerde) zorg dichtbij onze inwoners. Hierin werkt de gemeente actief samen met haar ketenpartners. Voor onze kinderen hebben we een goed aanbod aan kinderopvang, voorschool, primair onderwijs en naschoolse opvang. Stedelijke

voorzieningen, zoals een middelbare school zijn dichtbij te vinden in Zwolle. Er is bovendien een divers aanbod aan faciliteiten voor ontmoeting, sport en beweging die zorgen voor de nodige ontspanning. Hiermee helpen we verenigingen om hun activiteiten aan te bieden. In het Kulturhus MFC De Marke zijn meerdere voorzieningen te vinden op het gebied van welzijn, zoals het Centrum voor Jeugd en Gezin, de bibliotheek, het zwembad en een sporthal. Andere, meer stedelijke voorzieningen zoals een theater en bioscoop, zijn dichtbij te vinden in Zwolle. Een bloeiende economie Het sterke verenigingsleven in Hattem is ook terug te vinden bij de vele actieve ondernemers die zich verenigen in bedrijvenkringen en ondernemersverenigingen. Hoewel Hattem niet een uitgesproken karakter heeft van een ‘werkstad’ is er een bloeiende lokale en regionale economie. Hattem heeft relatief veel kleinschalige en hoogwaardige maakindustrie in specifieke marktsectoren. De industrie en collectieve dienstverlening vormen de grootste werkgevers in onze gemeente. Het bedrijvenpark H2O biedt hierin nieuwe kansen. Dit all electric bedrijventerrein is in ontwikkeling en biedt plaats aan grootschalige bedrijven dankzij de ligging nabij de rijkswegen A28 en A50.

Door de goede ligging in de regio zijn Zwolle, Apeldoorn, Deventer, Kampen en Harderwijk goed bereikbare (boven)regionale economische centra, vooral met de auto. Deze zorgen voor voldoende werkgelegenheid in de regio, zowel voor hoog- als voor laagopgeleiden. Hierdoor zijn relatief weinig inwoners werkloos en afhankelijk van een uitkering. De meeste mensen hebben betaald werk in Hattem of in de regio. Dit zorgt voor een sterke economische basis. 18

3 Aandachtspunten en ontwikkelingen De kwaliteiten zoals die in het vorige hoofdstuk staan beschreven laten zien dat er veel is om trots op te zijn! Onze gemeente is mooi zoals deze nu is. De belangrijkste opgave voor de toekomst is dan ook deze waarden te behouden en waar mogelijk te versterken. Dat gaat niet vanzelf. Om te behouden is hier en daar ook verandering noodzakelijk. Bestaande aandachtspunten, autonome ontwikkelingen en maatschappelijke trends maken het noodzakelijk mee te bewegen en te blijven werken aan kwaliteit en leefbaarheid. Ze vormen soms bedreigingen, maar bieden gelukkig vaak ook kansen voor verbetering. We willen hier in deze omgevingsvisie vroegtijdig op inspelen, zodat we voorbereid zijn op de toekomst en onze gemeente kunnen blijven verbeteren. In dit hoofdstuk geven we daarom een overzicht van de belangrijkste aandachtspunten waar we rekening mee moeten houden in de visie. Demografische ontwikkelingen De ‘vergrijzing’ (een term die wordt gebruikt om aan te geven dat het aandeel van ouderen in de bevolking stijgt, met een stijging van de gemiddelde leeftijd tot gevolg) bereikt landelijk haar hoogtepunt rond 2040. Dit heeft gevolgen voor het behouden van een dynamische samenleving. Ook in Hattem is dit terug te zien.

In onze gemeente wonen relatief weinig mensen in de leeftijdsgroep 18-30 jaar en is er een hoge ‘grijze en groene druk’: er zijn relatief veel ouderen en jongeren. Dit zorgt voor een dalend aandeel aan werkenden. Welzijn en zorg Verreweg de meeste ouderen of mensen met een beperking en met een zorgvraag wonen zelfstandig, ook als ze in toenemende mate

afhankelijk worden van extramurale zorg (zorg bij mensen thuis) / formele zorg. Het langer zelfstandig wonen vraagt om andere voorzieningen, zoals levensloopbestendige woningen. Een deel van de zorg voor ouderen of mensen met een beperking wordt opgevangen door mantelzorgers. Door toenemende vergrijzing, wordt er een groter en langduriger beroep op mantelzorgers gedaan met het risico op overbelasting. Het hebben van een sociaal netwerk draagt bij aan het welbevinden en welzijn van ouderen en kwetsbare inwoners. We zien dat in onze gemeente 40% van onze ouderen zich met regelmaat eenzaam voelt. Mobiliteit en bereikbaarheid Openbaar vervoer Het openbaar vervoer is belangrijk voor mensen zonder auto of rijbewijs (waaronder jongeren), ouderen en als milieuvriendelijkere mobiliteitsvorm. De frequentie is nu te laag en er is maar een beperkt aanbod aan vervoersvormen. Als we willen dat meer mensen gebruik gaan maken van het openbaar vervoer, moeten de frequentie en het aanbod beter worden. Mobiliteit De automobiliteit neemt al jaren toe. Dit is ongunstig voor de woonen leefkwaliteit omdat dit zorgt voor toenemende drukte en geluid, verkeersonveiligheid en extra vraag naar ruimte voor parkeerplaatsen. Dit speelt vooral in de binnenstad.

Het parkeren in de binnenstad in relatie tot de aantrekkelijkheid en verkeersveiligheid voor fietsers en voetgangers, alsmede het bereikbaar houden van voorzieningen is een opgave, vooral tijdens piekmomenten. Steeds meer inwoners hebben een elektrische fiets of elektrische auto. Dit vraagt om meer ruimte voor elektrisch laden, andere parkeervormen, deelconcepten en snelfiets-/e-bikeroutes. De 19

veiligheid van de huidige fietsroutes kan beter en dat geldt ook voor het aanbod van (snel)fietsfaciliteiten in en om de binnenstad en in de regio. Bereikbaarheid De rijkswegen A28 en A50 lopen door onze gemeente. Dat maakt Hattem goed bereikbaar met de auto. Maar het heeft ook nadelige gevolgen ten aanzien van geluid en de luchtkwaliteit en daarmee voor de gezondheid van de Hattemers en ook voor de lokale bereikbaarheid als Hattem wordt gebruikt als sluiproute tijdens files op de rijkswegen. Mogelijk wordt de A28 in de toekomst verbreed, waardoor het sluipverkeer afneemt. De verwachting is overigens dat de pieken blijvend kleiner zullen blijven dan voor de Coronacrisis, omdat meer mensen thuis blijven werken. Voor onze bedrijventerreinen moeten we de bereikbaarheid waarborgen. De bereikbaarheid van H2O en Netelhorst is nu niet optimaal maar deze wordt verbeterd door de komst van een nieuwe aansluiting op de A28 bij Wezep. Energietransitie De energievoorziening in Nederland moet in 2050 duurzaam en CO2neutraal zijn. In de Klimaatnotitie Hattem 2018-2021 ‘Op weg naar een klimaatneutraal Hattem’ hebben we aangegeven dat we binnen de gemeente Hattem streven naar een klimaatneutrale energievoorziening in 2050 of eerder indien mogelijk.

Dat betekent dat in 2050 het totale energieverbruik in Hattem niet langer bijdraagt aan het proces van klimaatverandering en de Hattemse energievraag in balans is met de Hattemse (duurzame) energieproductie. Dit doel kan behaald worden door te besparen op energieverbruik, alsmede door binnen de grenzen van de gemeente zoveel mogelijk duurzame energie op te wekken. In de doelstelling is tevens ruimte gelaten om een resterend deel (lokale vraag blijft toch groter dan het aanbod) te mogen compenseren door middel van

import van groene energie van elders, dan wel het compenseren van CO2-uitstoot middels aanplant van bomen. Ten behoeve van de energietransitie werken we samen met de regio Noord-Veluwe aan de Regionale Energie Strategie (RES). De RESregio’s in Nederland hebben onder meer als doel zoekgebieden aan te geven voor zonnepanelen op grote daken, zonnevelden en windturbines op land en de verdeling daarvan binnen de regio. De regio Noord-Veluwe verwacht 0,5 TWh aan duurzame elektriciteit in 2030 grootschalig op te wekken. Dit is vastgelegd in de RES versie 1.0 (vastgesteld in 2021). De opbrengsten van zonnepanelen op kleine daken en de opbrengsten van windturbines op zee (zoals vastgelegd in het ‘Programma Noordzee 2022-2027’ van het Rijk) zijn geen onderdeel van de RES. De RES’en zien het plaatsen van zoveel mogelijk zonnepanelen op kleine daken en het plaatsen van windturbines op zee als autonome ontwikkelingen. De RES’en richten zich uitsluitend op de aanvullende opgave die binnen de regio moet worden ingevuld met zonnepanelen op grote daken, grond- en watergebonden zonnevelden en windturbines op land om als regio energieneutraal te worden. Daarbij gaan de RES’en ook al uit van een maximale besparing op het energieverbruik.

Onderdeel van de energietransitie (en van de RES) is ook dat we geen aardgas meer gebruiken in de toekomst: in 2050 zullen alle woningen/gebouwen in Nederland op een andere manier verwarmd moeten gaan worden dan met aardgas. Deze ‘warmtetransitie’ is een grote opgave. In de Transitievisie Warmte Hattem ‘Op weg naar een aardgasvrije gebouwde omgeving’ (oktober 2020) staat beschreven hoe het traject er uit ziet om tot een aardgasvrij Hattem te komen. Op dit moment bestaat 23% van de totale energievraag in Hattem uit het gebruik van aardgas in de gebouwde omgeving. Deze warmtevraag moet op een andere manier ingevuld worden. Op basis van analyses zijn kansrijke wijken gesignaleerd en is een tijdpad opgesteld waarin de wijken worden benaderd en de kansen verder worden verkend. Met deze Transitievisie Warmte wordt 20

inzicht gegeven in de totale opgave, kansrijke oplossingen en een logische volgorde en tempo voor het aardgasvrij maken van de eerste wijken of buurten in Hattem. De Transitievisie Warmte is input voor de RES, waarin de warmtevraag van de bebouwde omgeving is meegenomen in de Regionale Structuur Warmte (RSW). Natuur Met de Veluwe in het zuidwesten en de IJssel in het noordoosten heeft Hattem een grote variatie aan natuurtypen. De biodiversiteit neemt echter binnen en vooral ook buiten de natuurgebieden al decennia sterk af door onder andere de intensivering in de landbouw, ontwatering, verzuring, vermesting en het gebruik van insecticiden. Zo zijn bijvoorbeeld de aantallen insecten en boerenlandvogels de afgelopen decennia gekelderd en dat zet zich nog steeds voort.

gezien de beperkte ruimte hiervoor (onder meer door de aanwezige sportvoorzieningen). Ook het passeerbaar maken van de Apeldoornseweg en het Apeldoorns Kanaal voor kleine en grote dieren zijn aandachtspunten. Ruimtelijke kwaliteit Hoewel Hattem een hele mooie gemeente is, zijn er ook plekken waar de ruimtelijke kwaliteit wat onder druk staat. De verstedelijking (woningbouw en de komst van bedrijventerreinen) oefent een grote druk uit op het landelijk gebied. Bij bouwen in de bebouwde kom is het behoud van het groen in de stad een aandachtspunt. Het behoud van de cultuurhistorische elementen en structuren in het buitengebied en in de stad (bijvoorbeeld de vele monumenten) is een belangrijk aandachtspunt.

Veel Natura2000-gebieden - waaronder de Veluwe en de uiterwaarden van de IJssel - zijn overbelast door stikstofdeposities. We zien hierdoor sterfte van onder meer eiken. De stikstofdeposities zijn vooral afkomstig van de landbouw, de industrie en het verkeer. De stikstofdeposities leidt tot vermesting en verzuring van habitats en leefgebieden van soorten en daarmee tot een afname van de biodiversiteit. Ontwikkelingen die leiden tot een verdere toename van stikstofdepositie op Natura2000-gebieden zijn alleen mogelijk als per saldo de stikstofbelasting op overbelaste Natura2000-gebieden afneemt. Dit kan het bijvoorbeeld heel lastig maken om woningen te bouwen.

In het buitengebied hebben transities in de landbouw, zoals verbreding en schaalvergroting, invloed op het gebruik en uiterlijk van het landelijk gebied. De schaalvergroting heeft onder meer tot gevolg dat agrarische bedrijven leeg komen te staan. Het is belangrijk om aan te geven welke nieuwe functies mogelijk zijn op vrijkomende agrarische bedrijfspercelen (VAB’s). De laatste tijd klinkt er ook een steeds luidere roep om verduurzaming van de landbouwsector, met minder stikstofemissies en waarbij ingezet wordt op omschakeling naar een natuurinclusieve en circulaire landbouw.

De huidige hoofdgroenstructuur in Hattem is enigszins versnipperd. Dit betekent dat groenstructuren niet altijd goed op elkaar aansluiten, waardoor dieren moeilijk van het ene naar het andere gebied kunnen bewegen. Aan de zuidkant van Hattem is een robuuste ecologische verbindingszone in ontwikkeling tussen de Veluwe en de IJssel: de Hattemerpoort. Het is een opgave om de Hattemerpoort als goed werkende verbindingszone in te richten

De energietransitie en klimaatadaptatie zorgen voor veranderingen in het landschap, zowel in het buitengebied als in de stad. Denk hierbij aan zonnepanelen die op daken worden geplaatst, elektrische laadpunten en vooral het grootschalig opwekken van duurzame energie in het buitengebied met grondgebonden zonnevelden en/of windturbines. Het is belangrijk deze opgave te koppelen aan andere opgaven, zoals het herstellen van 21

landschappelijke structuren, het verhogen van de biodiversiteit en de bovengenoemde transitie van de landbouw. Klimaatadaptatie en water In de toekomst zullen we door klimaatverandering meer te maken krijgen met langere periodes van droogte en warme dagen en momenten met hevigere piekbuien. Dat vraagt om een andere kijk op hoe we omgaan met regenwater, grondwater, riolering en de voeding van bestaande waterlopen. Waar we in het verleden vooral het water zo snel mogelijk wilden afvoeren is het nu belangrijk het water langer vast te houden en ruimte te geven in geval van hevige neerslag. Dit is van belang om het water voor de natuur te behouden en overlast te voorkomen. Er liggen kansen op het gebied van (circulair) omgaan met afvalwater. Dit vraagt echter wel om nieuwe ontwikkelingen voor het terugwinnen van energie, warmte en grondstoffen en het afkoppelen van het riool. Openbare ruimte De openbare ruimte is een plek waar inwoners elkaar kunnen ontmoeten en kinderen buiten kunnen spelen. Iedereen maakt gebruik van de openbare ruimte en daarom is het belangrijk om deze zo goed mogelijk in te richten. De toegankelijkheid, verblijfskwaliteit en de beweegvriendelijkheid van de openbare ruimte zijn daarbij belangrijke aspecten, maar ook speelruimte en de kwaliteit van sportvoorzieningen.

In de openbare (en ook de particuliere) ruimte zal bovendien meer rekening moeten worden gehouden met klimaatadaptieve inrichtingsmaatregelen om wateroverlast te voorkomen en hittestress op warme dagen tegen te gaan. Tegelijk moeten we ook inspelen op langere periodes van droogte.

Recreatie en toerisme Het ‘Hanzekarakter’ van Hattem kan nog meer worden benut. De cultureel-toeristische mogelijkheden van Hattem en omgeving kunnen beter geëtaleerd worden aan de bewoners, recreanten en toeristen. Dit roept een aantal vragen op, die vooral betrekking hebben op de historische binnenstad. Hoe vermarkten we de binnenstad? Moet de binnenstad toeristisch/historisch zijn of een klassiek winkelgebied? Wie is de primaire doelgroep? Ook de recreatieve potenties van de IJssel worden nog niet optimaal benut. De jachthaven kan daar een rol in spelen, maar de exploitatie staat onder druk. Dit komt onder meer door een afnemende markt voor pleziervaart. Leegstand in de binnenstad De retailsector heeft het moeilijk, onder andere door toenemend online winkelgedrag. De leegstand in de binnenstad neemt toe, bijvoorbeeld door het verdwijnen van winkels en landelijke formules. De coronacrisis zou deze trend (ook op de lange termijn) kunnen (blijven) versterken. Dit heeft een negatieve invloed op het winkelaanbod in onze binnenstad en daarmee op de uitstraling en aantrekkingskracht. Wonen De bestaande woningvoorraad moet klaar gemaakt worden voor de toekomst (levensloopbestending, renovatie, isolatie, zonnepanelen, aardgasloos). Dit is een grote opgave, waar veel kosten mee gemoeid zijn. Het risico is dat de woonlasten hierdoor toenemen.

Ook de combinatie van zorg en wonen is een opgave, gericht op de wens om langer zelfstandig te kunnen blijven wonen. Daarnaast is er een tekort aan intramurale zorgplekken terwijl de vraag naar intramurale zorg de komende jaren in Hattem nog verder zal stijgen.

22

De vraag naar nieuwe woningen verandert door de vergrijzing, gezinsverdunning (het lager worden van het gemiddeld aantal personen per huishouden, waardoor meer woningen benodigd zijn voor hetzelfde aantal mensen), scheidingen en zorg aan huis. De vraag is in welk segment en welke stijl er woningen bij moeten komen in Hattem. De huidige woningvoorraad sluit onvoldoende aan op woonbehoeften zoals het aanbod voor ouderen die kleiner willen gaan wonen. Daardoor is er weinig ‘doorstroming’ op de lokale woningmarkt. Uit de participatie is bovendien gebleken dat er in Hattem behoefte is aan bijzondere woonvormen, zoals tiny houses, mantelzorgwoningen, woonboten, woonwagens en kunsternaarswoningen. In kwantitatief opzicht is de ‘eigen’ woningbehoefte in Hattem volgens de huidige prognoses ongeveer 570 woningen tot 2040: daarmee kan de behoefte als gevolg van natuurlijke groei en/of gezinsverdunning worden opgevangen. Met de reeds bekende woningbouwplannen (zowel vastgestelde plannen als plannen die in voorbereiding zijn) kunnen we ruimschoots voldoen aan de eigen woningbehoefte. De grootste woningbouwontwikkeling in Hattem betreft de transformatie van Het Veen van bedrijventerrein naar gemengd woon- en werkmilieu met woningen, lichte bedrijfsactiviteiten, dienstverlening, educatie en recreatie (goed voor circa 600 woningen).

Hiervoor is uitplaatsing van bedrijven een belangrijke voorwaarde. Bedrijven bepalen zelf of en wanneer ze gaan. Een andere belangrijke voorwaarde voor het mogelijk maken van de transformatie van Het Veen is de ondergrondse verkabeling (het ondergronds brengen) van de aanwezige hoogspanningsleiding. Hiervoor is een haalbaarheidsstudie uitgevoerd in opdracht van TenneT. Er zijn nog geen besluiten genomen over de ondergrondse verkabeling, maar de voorbereiding is vergevorderd.

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Hattem&id=2c803ce9-0644-4205-b90b-898bf1c33464