09.1 Bijlage 1 Analyserapport centrum Harlingen

CENTRUMVISIE HARLINGEN ANALYSE RAPPORT MET RICHTINGEN EN KADERS VOOR VERVOLG

DECEMBER 2023

INHOUD RAPPORT HOOFDLIJNEN

1

INLEIDING

P. 4

2

SWOT-ANALYSE

P. 6

3

IDENTITEIT & HISTORIE

P. 8

4

RUIMTELIJK-FUNCTIONELE ANALYSE

P. 11

5

DEMOGRAFIE & WONEN

P. 33

6

TRENDS & ONTWIKKELINGEN

P. 36

7

UITGANGSPUNTEN VERVOLG

P. 41

BIJLAGEN

P. 56

INLEIDING ONTWIKKELRICHTINGEN

Aanleiding Harlingen is één van oudste zeehavensteden van Nederland en staat bekend om zijn nautisch verleden en cultureel erfgoed. Dit maakt dat Harlingen zowel een boodschappenfunctie als een toeristische functie heeft. De combinatie van erfgoed en sfeer trekt jaarlijks vele toeristen en recreanten naar de binnenstad. De toeristische functie van de binnenstad komt ook duidelijk naar voren aan de hand van de aanwezigheid van bekende (inter)nationale ketens. Echter kampt Harlingen met diverse uitdagingen als gevolg van verschillende trends en ontwikkelingen zoals bijvoorbeeld het afnemende bezoek aan winkels. Het benodigde aantal fysieke winkelmeters zal naar verwachting terug lopen met leegstand en verschraling van het winkelaanbod als gevolg. Het zal van belang zijn om uit te zoeken op welke locaties er kansen liggen om de binnenstad te transformeren. Experts becijferen dat in algemene zin een reductie van het winkelvloeroppervlak van 20-30% tot 2025-2030 nodig is. Een aantrekkelijke binnenstad beschikt tevens over een mix van functies om zo verschillende doelgroepen aan te trekken. Met het transformeren van de binnenstad zal er ook gekeken moeten worden naar welke combinaties er mogelijk zijn in Harlingen. Tenslotte is de openbare ruimte in binnensteden meer dan “alleen route van A naar B”.

De openbare ruimte is een plek waar je graag tijd wilt doorbrengen en mensen kan ontmoeten. Het is een middel om de identiteit van de binnenstad en de verschillende deelgebieden uit te dragen. In Harlingen zal er natuurlijk speciale aandacht komen voor de verbindingen naar de zee/havens.

Harlingen is de enige zeehavenstad van Friesland waar wind en water de wet uitmaakt. Liefhebbers van een roemrijk, nautisch verleden ontdekken hier de prachtige pakhuizen, geweldige gevels en bijzondere binnenhavens en sfeervolle straatjes.

4

Proces: stap 1 analyse De eerste stap in het formuleren van de ontwikkelingsrichting is een ruimtelijkfunctionele en stakeholdersanalyse op basis waarvan uitgangspunten voor het vervolg worden geformuleerd. Enkele uitgangspunten zijn te vertalen in varianten of ontwikkel richtingen. Deze zijn opgenomen in voorliggende rapport.

In dit rapport zijn meerdere kaarten en verbeeldingen opgenomen. StadsKracht heeft hierbij samengewerkt met bureau RuimteVerhaal.

Voor de ruimtelijke-functionele analyse zijn de volgende werkzaamheden uitgevoerd:

01

02

03

04

Schouw in de binnenstad

Analyse van bestaande gegevens, rapporten en onderzoeken

Programmatisch en stedenbouwkundigonderzoek naar huidige situtatie en ontwikkelmogelijkheden

Individuele gesprekken met allerlei stakeholders

05

Enquête onder ondernemers in het centrum en onder inwoners/bezoekers. Volledige analyses opgenomen in bijlagen

Leeswijzer Diverse analyses zijn uitgevoerd en gepresenteerd in dit rapport. Een samenvatting wordt gepresenteerd middels de SWOT-analyse. In de eerste plaats worden de identiteit en historie van Harlingen geschetst, terug te lezen in het eerste hoofdstuk. Daarna volgt een uitgebreide ruimtelijk-functionele analyse, gevolgd door een demografische analyse en een overzicht van trends en ontwikkelingen.

Al deze zaken vormen gezamenlijk het kader om themagerichte uitgangspunten voor de visie te ontwikkelen. De analyses die leiden tot het bepalen van uitgangspunten voor de visie vormen de kern van dit rapport. In de bijlagen worden de resultaten gepresenteerd van diverse enquêtes: ondernemers, inwoners en bezoekers.

5

SWOTANALYSE

ZWAKKE PUNTEN

SAMENVATTEND

STERKE PUNTEN Historische structuur met monumenten en verhalen. Uitvalsbasis voor de Waddeneilanden met zeker in het seizoen een grote toestroom van bezoekers. Veel zelfstandig ondernemerschap: gastvrijheid en service onderscheidende waarden. Een uitgebreid aanbod aan horeca. Opvallende bomenrij (platanen) in Voorstraat. Zaterdagmarkt functioneert goed en is belangrijke trekpleister. Toegankelijkheid van het centrum (eenvoudig vindbaar). Ruime parkeergelegenheid voor kort en lang parkeren, al is er bij een groep ondernemers de perceptie dat er te weinig parkeermogelijkheden zijn. Aantrekkelijk parkeertarief (uitgaande van het uurtarief). Een binnenstad met meer dan 600 rijksmonumenten. Het Gemeentemuseum het Hannemahuis als culturele trekpleister. De verbinding met het water (zee, havens en grachten) Belangrijke groenstructuren aan de rand van het centrum (zoals de Engelse Tuin).

BEDREIGINGEN Winkel- en voorzieningenaanbod staat onder druk door (verdere) groei van internet en beperkte bedrijfopvolging. Oplopende leegstanden en verdere krimp winkelaanbod is reëel. Probleem van bedrijfsopvolging speelt ook op de weekmarkt, krimp van aanbod (op termijn). Verdere vergrijzing (o.a. terugloop bestedingsniveau, woonbehoefte en ontbreken bedrijfsopvolging). Gebrek aan uitstraling en een aantrekkelijk verblijfsklimaat. Financieel hiaat bij transformatie/herontwikkeling van panden naar de betaalbare woningen waar behoefte aan is. Korte en langere termijn effecten van prijsstijgingen/inflatie en marges die onder druk staan.

Supermarkten liggen aan de rand van het kernwinkelgebied en hebben beperkt een relatie met Voorstraat en omgeving. De Grote Bredeplaats functioneert niet als een horeca plein. Er is sprake van verrommeling. Rondom het Havenplein en de Waddenpromenade is sprake van een stenige openbare ruimte, waardoor verblijfskwaliteit beperkt is. Diverse stegen in het kernwinkelgebied hebben een beperkte kwaliteit. Verrommeling door uitstallingen en reclameobjecten (vooral in Voorstraat). Parkeergedrag in Voorstraat lijkt geen regels te kennen waardoor 'blik' soms dominant is. Forse parkeerdruk in meerdere woonstraten. Routing van parkeerlocaties aan rand centrum is een aandachtspunt. De verbinding van de parkeergarage Waddenpromenade met het kernwinkelgebied. Beperkt speelvoorzieningen in centrum/kernwinkelgebied. Onderlinge samenwerking kan beter: Vooral tussen bloedgroepen en binnen horecasector.

KANSEN Versterken relatie Waddenpromenade met kernwinkelgebied. Koppelen van de Willemshaven met het centrum. Aanpak verrommeling Voorstraat en omgeving. Versterking functiemix aanbod: toevoegen van nieuwe bezoekmotieven. Gerichte versterking van cruciale stegen/verbindingen. Gerichte versterking van gevelaanzichten van gebouwen. Ontwikkeling en uitdragen van een activiteitenkalender. Benadrukken en zichtbaar maken lokale identiteit met verhalen. De groei van de toeristisch-recreatieve sector.

6

Structuurkaart

7

IDENTITEIT & HISTORIE HARLINGEN AAN ZEE

Geschiedenis Harlingen De geschiedenis van Harlingen gaat terug tot de middeleeuwen. In de 8e eeuw ontstond er een nederzetting op deze plek, die voornamelijk leefde van de visserij. Door de strategische ligging aan de Waddenzee groeide Harlingen uit tot een belangrijke haven voor de handel in zeevis, graan en andere goederen. Het verkreeg in 1234 stadsrechten

Inwoners vinden het belangrijk om de eigen identiteit en cultuurhistorie (meer dan voorheen) te waarderen, levend te houden en nadrukkelijker te laten meewegen in het beheer en ontwikkeling van de eigen leefomgeving. In Harlingen liggen de ingrediënten voor het oprapen. De geschiedenis van Harlingen is een verhaal van veerkracht en aanpassingsvermogen. Van een bescheiden vissersdorp groeide het uit tot een welvarende handelshaven, en zelfs na tegenslagen zoals de Tweede Wereldoorlog wist de stad opnieuw op te bouwen en te floreren. Harlingen blijft vandaag de dag een belangrijk maritiem centrum en een herinnering aan het rijke maritieme verleden van Nederland. Door de eeuwen heen nam de welvaart toe, wat bezoekers terugzien in de meer dan 600 (rijks)monumentale panden die Harlingen rijk is. Eén van de plaatsen in Nederland met de meeste gerestaureerde monumenten per vierkante meter.

Gouden Eeuw en Zeilvaart De 17e eeuw, ook wel bekend als de Gouden Eeuw van Nederland, was een periode van bloei voor Harlingen. De stad speelde een belangrijke rol in de zeilvaart, vooral in de handel met de Oostzee en de koloniën in NederlandsIndië en Amerika. Harlingen was de thuishaven voor vele koopvaardijschepen en de stad profiteerde van de groeiende welvaart. De historische grachtenpanden en pakhuizen in de binnenstad getuigen nog steeds van deze welvarende periode. Industriële Revolutie en Modernisering Met de komst van de industriële revolutie veranderde ook de haven van Harlingen. De overstap van zeilvaart naar stoomvaart zorgde voor nieuwe uitdagingen en kansen. De haven werd aangepast om de grotere schepen van de moderne tijd te kunnen ontvangen. Harlingen groeide uit tot een belangrijk knooppunt voor veerverbindingen met de Waddeneilanden, waaronder Terschelling en Vlieland, en bleef een belangrijke rol spelen in de handel en scheepvaart.

8

Centrum Harlingen Harlingen heeft als stad één van de hoogste monumentdichtheden van Nederland Harlingen Vandaag Vandaag de dag heeft Harlingen zijn positie als belangrijke havenstad behouden. De stad is nog steeds een belangrijk knooppunt voor veerverbindingen naar de Waddeneilanden en biedt een thuisbasis voor een bloeiende visserij- en maritieme sector. Het historische centrum van Harlingen is een populaire bestemming voor toeristen, die worden aangetrokken door de rijke geschiedenis en de prachtige architectuur.

De structuur van het centrum van Harlingen weerspiegelt zijn rijke historische verleden. De stad ontstond in de Middeleeuwen en werd omringd door grachten die dienden als verdedigingslinie. Deze grachten, zoals de Noorderhaven en de Zuiderhaven, vormen nog steeds de ruggengraat van het centrum en zijn tegenwoordig schilderachtige waterwegen vol met historische schepen en plezierjachten. Langs deze grachten zijn pakhuizen en statige herenhuizen te vinden, die getuigen van de welvaart en handelsgeschiedenis van Harlingen. Het gebied tussen de havens is het feitelijke kernwinkelgebied. Het biedt een verscheidenheid aan functies en voorzieningen die enerzijds aansluiten op de behoeften van de lokale bevolking en anderzijds inspelen op de vele toeristische bezoekers gedurende het hoogseizoen. De belangrijkste winkelstraat, de Voorstraat, loopt van de Grote Bredeplaats in het westen tot de begrenzing met het water aan de oostkant. De Voorstraat heeft twee verschillende kenmerken. Het eerste (en tevens langste) deel vanaf de Grote Bredeplaats kent de grootste intensiteit van functies en is toegankelijk voor verkeer. Op de kruising met de Sint Jacobstraat transformeert de Voorstraat tot een gracht in het midden met aan beide zijden woningen en commerciële voorzieningen. In een ver verleden was het water ook in het eerste deel aanwezig.

Door de jaren heen zijn er verschillende inspanningen geleverd om de historische waarde te behouden en tegelijkertijd te zorgen voor moderne ontwikkelingen. Zoals het transformeren van de havens met een industriële functie tot gebieden voor historische schepen gecombineerd met ruimte voor recreatie- en pleziervaart. De herontwikkeling van de Nieuwe Willemshaven, een voormalig industrieel terrein aan de rand van het centrum, heeft geleid tot nieuwe dynamiek. Het is een ontwikkelingsgebied voor kleinschalige ambachtelijke en nieuw industriële en kunstzinnige activiteiten voor eigen inwoners en bezoekers. Harlingen zit niet stil. Nieuwe projecten dienen de aantrekkelijkheid verder te versterken. Een voorbeeld is de herinrichting van de Waddenpromenade met als doel om de verbinding tussen de veerhavens en het centrum te versterken.

Stadsplattegrond van Harlingen uit 1664

9

Afbeelding met jaartal individuele gebouwen. Bron: Argaleo

10

RUIMTELIJKFUNCTIONELE ANALYSE OPGAVEN EN KANSEN

Begrenzing Het in ruimtelijk/functioneel opzicht begrenzen van de opgave voor het centrum is niet eenvoudig. De historische structuur in Harlingen helpt ons. Feitelijk kunnen we onderscheid maken in drie 'lagen': Alles binnen de singels; Het gebied binnen de Noorderhaven en Zuiderhaven; Het kernwinkelgebied. Deze lagen staan nadrukkelijk in verbinding met elkaar. De focus in deze visie ligt bij het kernwinkelgebied zoals weergegeven op de kaart hiernaast. Het gebied binnen de havens heeft onherroepelijk een relatie met het kernwinkelgebied - bijvoorbeeld vanuit routes van/naar parkeren en specifieke locaties die er zijn gelegen (zoals monumenten of horeca). En natuurlijk is er de verbinding van het kernwinkelgebied met de Waddenpromenade waar de veerboten aankomen en vertrekken. De beleving wordt mede gevormd door onverwachte plekken en situaties en routes die aantrekkelijk worden gevonden vanwege afwisseling en reuring. Deze gebieden zijn vaak te vinden aan de randen van het gebied. Vandaar dat wordt gekozen voor een themagerichte begrenzing. Voor parkeren is die anders dan voor winkelen.

Aanbodstructuur centrum Het centrum van Harlingen kent een overzichtelijke structuur als het gaat om commerciële voorzieningen. De hoofdader is de Voorstraat waar bijna de helft van alle voorzieningen in het centrum zijn gevestigd. Aan de westzijde vormt de Grote Bredeplaats de entree naar de Voorstraat. Dit is vooral een horecacluster. Aan de andere zijde verkleurt de Voorstraat via de Kleine Voorstraat (een oude binnenhaven) meer en meer naar een woonmilieu. De Voorstraat is via diverse dwarsverbindingen (noord en zuid) verbonden met de achterliggende gebieden - richting de Noorderhaven en de Zuiderhaven. Deze verbindingen huisvesten in meer en mindere mate nog diverse voorzieningen. De Simon Stijlstraat/Sint Jacobstraat is daarvan het meest sprekende voorbeeld. Ook aan de havens zelf zijn voorzieningen aanwezig; vooral in de horeca sector. Supermarkten liggen niet binnen het kernwinkelgebied, maar in de schil. Navolgend per onderdeel meer toelichting.

11

Navolgend volgt een korte schets deellocaties binnen het centrum.

van

de

belangrijkste

Kleine Voorstraat Het centrum begint bij de Kleine Voorstraat met uitzicht op een prachtige stadsgracht. Aan beide kanten zijn verschillende winkels, horeca en dienstverleners te vinden. Bij de start van de gracht staat een beeld van Anton Wachter welke is afgeleid van de romanfiguur van de schrijver Simon Vestdijk wiens geboortehuis hier is gevestigd. De gracht begint met horeca aan het water. Doordat er geen verkeer is toegestaan, is het karakter van de Kleine voorstraat duidelijk anders dan de Voorstraat zelf. Het is er rustiger. Richting het Noordijs begint het woongedeelte van het centrum.

Voorstraat De Voorstraat is van oudsher de belangrijkste straat in het centrum. Op de Voorstraat zijn allerlei winkels zijn te vinden op het gebied van mode, cadeauartikelen, woninginrichting en design. Maar ook vers speciaalzaken zoals de bakker zijn hier gevestigd. Ook vind je hier het gemeentemuseum het Hannemahuis, waar je de rijke historie van de zeehavenstad Harlingen ontdekt. Wanneer je door de straat wandelt, ervaar je duidelijk het hart van het centrum. Vele volwassen bomen creëren in het seizoen een groene omgeving. De Voorstraat is toegankelijk voor auto's en er kan aan twee zijden geparkeerd worden. Op woensdag en zaterdag staat in de Voorstraat de wekelijkse markt.

Grote Bredeplaats Aan het einde van de Voorstraat, op de Grote Bredeplaats, is het enige duidelijke horecacluster aanwezig. Aan het plein zijn ruim 25 voorzieningen gevestigd, waarvan de helft horeca. Het betreft een mix van restaurants en afhaal horeca. De restaurants hebben over het algemeen een eigen terras. Aan de Grote Bredeplaats is ook het Tourist Info Point (voormalige VVV Harlingen) gevestigd. Ondanks alle horeca en de terrassen maakt het plein een rommelige indruk. Dat komt omdat de terrassen geen gezamenlijke uitstraling hebben en doordat er bijvoorbeeld ook op diverse plekken fietsen geparkeerd mogen worden. Op het plein van de Grote Bredeplaats staat het monument 'Tjerk Hiddes de Vries'. Tjerk Hiddes was een Fries admiraal en zeeheld uit de zeventiende eeuw. Dit bakstenen monument vormt een begrenzing van het plein richting de doorgaande weg en havens.

De Havens De Noorderhaven en Zuiderhaven in Harlingen zijn twee historische havengebieden die enerzijds de geschiedenis van Harlingen weerspiegelen en anderzijds ook een aanbod aan activiteiten en voorzieningen bieden voor zowel bewoners als bezoekers. Vroeger waren de havens belangrijk voor de scheepvaart en visserij, inmiddels zijn het toeristische bestemmingen en liggen de havens in het seizoen vol met recreatievaart. Aan de havens staan prachtige gebouwen (vaak monumenten) waar gewoond wordt en waar ook nog voorzieningen zijn zoals horeca, hotels en af en toe een galerie. Wat opvalt is dat aan de havens nog volop geparkeerd kan worden. Voor bewoners van het centrum, maar ook voor bezoekers. De randen Zoals eerder al gememoreerd, kent het centrum van Harlingen buiten de hoofdstructuur meerdere aanlopers/uitlopers. Het commercieel aanbod staat er onder druk vanwege het gebrek aan passanten. Voorbeelden zijn de Sint Odulphisteeg, de Kleine Bredeplaats en de Sint-Jacobstraat. Laatste kent nog de meeste voorzieningen.

12

Detailhandel algemeen Harlingen beschikt in totaal over 104 winkels (exclusief leegstand) en heeft een omvang van 31.396 m2 winkelvloeroppervlak (wvo). Van het totaal aantal winkels is 23% dagelijkse winkels en 77% niet-dagelijks winkels. Ruim 67% van de detailhandel in Harlingen is gelegen in het centrum. Het gaat voornamelijk over kleding en mode, en levensmiddelen winkels. Rondom het centrumgebied liggen tevens verschillende supermarken verspreid. Sinds 2018 is het aanbod in de gemeente met ruim 20 winkels en 5.500 m2 wvo afgenomen. Dat komt voornamelijk door het vertrek van modezaken en woonzaken. Het aanbod in de niet-dagelijkse sector is daarentegen stabiel.

Detailhandel centrum Op het moment van de laatste opname (december 2022) heeft het winkelaanbod in het centrum van Harlingen een omvang van 80 zaken en ruim 12.500 m2 winkelvloeroppervlak (wvo). Hiervan zijn 16 winkels dagelijkse winkels (ca. 3.700 m2 wvo) en zo’n 64 nietdagelijkse winkels (ca. 9.000 m2 wvo). De gemiddelde omvang van een winkel is 159 m2 wvo. Op de afbeelding linksonder is de begrenzing van het centrum zoals Locatus die hanteert afgebeeld (het geel gearceerde gebied). Dagelijks aanbod Binnen het dagelijkse winkelaanbod vormen de supermarkten en drogisterijen de voornaamste basis voor passanten. Het centrum telt twee supermarkten en twee drogisterijen, beide gelegen aan de rand en niet in het kernwinkelgebied. De supermarkt met de grootste omvang is de Jumbo met een wvo van 1.600 m2. Moderne fullservice supermarkten (zoals Jumbo en Albert Heijn) hebben tegenwoordig al snel een omvang van 1.500 m2 wvo. De schaal van de grootste supermarkt in Harlingen is daarmee in orde. De andere supermarkt is een Albert Heijn met een wvo van 1.015 m2. Deze supermarkt is in verhouding klein.

Het overige dagelijkse winkelaanbod in Harlingen bestaat uit diverse vers speciaalzaken (zoals bakkers, reform en delicatessen). Tevens bevinden er zich nog twee slijterijen, twee apotheken, een tobacconist en een natuurvoedingswinkel. Dit aanbod is voornamelijk gelegen in of rondom de Voorstraat. Iedere week vindt er op woensdag en op zaterdag ook een weekmarkt plaats in de Voorstraat, welke in het toeristenseizoen wordt uitgebreid.

67%

van de detailhandel in Harlingen bevindt zich in het centrum

De drogisterij met de grootste omvang is de Trekpleister met een wvo van 245 m2. De tweede drogisterij is de DA en heeft een wvo van 130 m2. Beide filialen zijn gevestigd in de Voorstraat.

Afbeelding: Locatus winkelgebieden

De gepresenteerde data is afkomstig van Locatus

14

Niet-dagelijks aanbod Circa 80% van het detailhandel aanbod in de binnenstad van Harlingen is niet-dagelijks. Gezien het inwoneraantal is dit vrij uitgebreid en divers. Het niet-dagelijks aanbod bestaat voor meer dan de helft uit winkels binnen de branche ‘mode en luxe’, waaronder volop kledingwinkels, schoenenwinkels, opticiens en winkels in huishoudelijke artikelen. In termen van oppervlak zijn de grootste winkels de Blokker, Hema en Scapino. Tevens beschikt het centrum ook over lokale formules als trekkers. Het merendeel van de ‘mode en luxe’ winkels is gevestigd in de Voorstraat. Het accent van het aanbod ligt duidelijk in het laag tot middensegment, wat te verklaren is door het relatief lage gemiddelde bestedingsniveau van de bevolking. Wat Harlingen onderscheidend maakt is het hoge aandeel zelfstandig ondernemerschap. 55 winkels - goed voor ruim 5.000 m2 wvo is geen onderdeel van een keten/filiaalbedrijf. Dit aandeel is hoger dan in andere kleine centra. Achtergrond is het monumentale centrum (met vaak kleinschalige panden) en de vele toeristen/recreanten gedurende het seizoen. Harlingen heeft daarmee geen typische boodschappencentrum waar het filiaalbedrijf gemiddeld dominant is. Daarentegen is Harlingen interessant voor speciaalzaken en boetiekjes. Indien we de supermarkten buiten beschouwen laten dan is de gemiddelde omvang van een locatie in het centrum 130 m2 wvo.

Ontwikkeling aanbod in de tijd Tussen 2018 en 2023 is het aanbod in het centrum afgenomen met 19 winkels en circa 1.500 m2 wvo. Dat is een afname van 20% in. Dit is een landelijke trend als gevolg van veranderd koopgedrag. Echter, de afname ligt in Harlingen hoger dan het landelijk gemiddelde. De afname wordt volledig veroorzaakt door de niet-dagelijkse artikelensector. Het dagelijkse aanbod stabiliseert. Binnen de niet-dagelijkse sector zien we vooral in de modische branches een dalende trend. Ook dit is een landelijk fenomeen. Steeds meer personen kopen kleding en schoenen online. Bovendien staan marges onder druk. Andere dalers zijn de branches huishoudelijke en luxe artikelen en detailhandel overig. Positieve uitschieters zijn de branches rijwielen, media en antiek & kunst. Wat ook opvalt in de cijfers is dat het aanbod aan zelfstandig ondernemers sneller daalt dan het filiaalbedrijf. In termen van aantal winkels is het aanbod aan zelfstandig ondernemers met 23% afgenomen sinds 2018. Bij filiaalbedrijven is dat 'maar' 11%.

Winkelleegstand Volgens de laatste opname einde 2022 staan er 17 panden leeg in het centrum van Harlingen. Het gaat hier over zo’n 1.450 m2 wvo. In 2018 stonden er 16 panden leeg en er is dus slechts sprake van een kleine toename in het aantal panden. Opvallend is dat het aantal winkelmeters in leegstand is afgenomen. In 2018 bedroeg het aantal winkelmeters van leegstand in het winkelcentrum 2.680 m2 wvo. De grootste leegstand in 2023 zien we terug in de Voorstraat. Het gaat om 900 m2 wvo en dit maakt 63% van de totale leegstand in het centrum op. Tevens kent ook Grote Bredeplaats veel leegstand, met een totaal van 500 m2 wvo. Er is ook inzicht in de verdeling tussen aanvang/frictie leegstand (0-1 jaar), langdurige leegstand (1-3 jaar) en structurele leegstand (langer dan 3 jaar). In 2018 is ruim 1.000 m2 wvo van de 2.680 m2 wvo langdurige leegstand. Dit is in 2023 afgenomen tot 448 m2 wvo. In 2023 is 667 m2 wvo van de 1.450 m2 wvo structurele leegstand. Dit is 46% van de totale leegstand in het centrum van Harlingen. Dit was in 2018 32% en percentueel is deze categorie dus toegenomen.

15

Horeca Volgens de laatste opname medio 2023 staan ruim 17 panden leeg. We hebben het dan over 1.450 m2 wvo. In 2018 waren het 16 panden en 2.680 m2 wvo.

Verdeling leegstand centrum 2018

2023

1.250

Tot slot dienen we in Harlingen de hotelsector aan te stippen. Met 5 hotels en 5 hotel-restaurants is het aanbod voor een kleine plaats omvangrijk. Grootste voorziening is hotel Zeezicht aan de Zuiderhaven. Bestemmingen variëren van bijzondere boetiek hotels, unieke locaties zoals overnachten in een havenkraan tot aanbod in het middensegment. In het centrum zijn circa 250 slaapplaatsen aanwezig in hotels. Buiten het centrum is er nog een groot aanbod aan vakantiewoningen, campings en slaaplocaties in jachthavens/chartervaart. In aantallen vormen de laatsten de grootste groep overnachtingen.

1.000

750

500

250

) ja ar >3 l( ur ee ct ru St

ng du rig

In algemene zin is de vraag naar horeca de afgelopen jaren na corona ook toegenomen (sfeer en beleving). Cijfermatig gezien is de horeca in aantal zaken en omvang naar m2 stabiel tussen 2018 en 2023. Gezien twee zware corona jaren is dat al een hele prestatie. Ontmoeting en verblijf worden steeds belangrijker en de horecasector kan daar uiteraard wezenlijk aan bijdragen. Natuurlijk wel afgestemd op het sociaaldemografische profiel van een plaats. In Harlingen gecombineerd met de toestroom aan toeristen/recreanten.

Aa

La

an

g/ fr

ict

ie

(0

-1

(1 -3

ja

ja

ar

ar

)

)

0

nv

Het centrum van Harlingen telt 61 horecavoorzieningen met een totale omvang van 5.500 m2. Het aantal voorzieningen is in de afgelopen jaren constant gebleven. Er zijn 16 restaurants gevestigd in het centrum, met als grootste restaurant Xinhua op de Grote Bredeplaats met 200 m2, gevolgd door 't Havenmantsje aan het Havenplein met 185 m2. Laatste zaak heeft ook een Michelin aanbeveling. Verder zijn er nog 9 café-restaurants en 10 cafés. Deze groep is daarmee goed voor de helft van de totale horeca in het centrum. Ook de categorie fast service (fastfood bezorg/afhaal, lunchroom) is gewoonlijk omvangrijk. Het betreft 13 zaken. Op het totaal is dat een aandeel van 21%. Gemiddeld ligt dit tussen de 20% en 25%. Deze zaken zijn verspreid over de verschillende straten van het centrum. Een aanzienlijk deel van de horecagelegenheden (38%) is gevestigd aan de Grote Bredeplaats en de Voorstraat.

16

Afbeelding met functies individuele panden. Bron: Argaleo

17

Vergelijking Harlingen tov andere woonplaatsen en centra Verschillende woonplaatsen en centrumgebieden met een vergelijkbare recreatieve functie en overeenkomstig inwonersaantal zijn vergeleken met Harlingen. Dat zijn de referentie plaatsen: Appingedam, Dokkum, Enkhuizen, Grave, Harlingen, Hattem, Joure, Lichtenvoorde, Valkenburg (Limburg) en Zierikzee. Per groep / branche kan er gezien worden hoe Harlingen presteert in vergelijking tot het totaal. Het totaal is het gemiddelde van de referentie plaatsen. Hieronder is de vergelijking in grafiekvorm opgenomen, op de volgende pagina in tabelvorm.

% verkooppunten per groep per woonplaats Leegstand

Dagelijks Mode & Luxe Vrije tijd Transport & brand Cultuur & ontspannings

In/Om huis Horeca

Detailhandel overig Diensten

Harlingen

Totaal 0

25

50

% verkooppunten per groep per centrum Leegstand

Dagelijks Mode & Luxe Vrije tijd Transport & brand Cultuur & ontspannings

75 In/Om huis Horeca

100

Detailhandel overig Diensten

Harlingen

Totaal 0

25

50

75

100

De gepresenteerde data is afkomstig van Locatus

18

Leegstand

Dagelijks

Mode & luxe

Vrije tijd

In/om huis

Detailh overig

Transport & Cultuur & brand ontspanning

Horeca

Diensten

% verkooppunten per groep per woonplaats

Harlingen

7,3%

9,2%

14,6%

3,1%

10,4%

2,7%

9,6%

3,5%

24,6%

15,0%

Totaal

6,7%

9,9%

14,4%

2,9%

10,4%

3,1%

9,6%

5,1%

22,0%

15,9%

% verkooppunten per groep per centrum

Harlingen

10,1%

7,3%

20,2%

3,9%

10,1%

1,1%

0,0%

2,8%

28,1%

16,3%

Totaal

8,9%

10,0%

20,7%

3,7%

8,2%

3,0%

0,4%

3,9%

24,6%

16,6%

De volgende constateringen zijn van toepassing: Vergelijken we de woonplaatsen met elkaar dan zijn de verschillen tussen Harlingen en de referentie plaatsen beperkt. Op niveau van de centra zijn er wel duidelijke verschillen: De referentie plaatsen hebben een hoger aandeel dagelijkse voorzieningen (zoals supermarkten). Dat komt doordat de supermarkten in Harlingen niet tot het centrum worden gerekend. Het horeca aanbod in centrum Harlingen is groter dan in de referentieplaatsen. Dit is tevens de grootste groep in zowel Harlingen als in de referentie plaatsen.

19

Overige publieksgerichte voorzieningen centrum In het centrum zijn 31 dienstverlenende functies gevestigd, goed voor 1.400 m2. In totaal zijn er 19 ambachtelijke dienstverleners, waaronder 10 kappers en 6 schoonheidssalons. Dit soort voorzieningen zijn veelal niet vervangbaar door internet en hebben ook in de toekomst voldoende perspectief. De overige dienstverleners betreffen voorzieningen zoals makelaars (3) en uitzendbureaus (10) en financiële dienstverlening (4). Baliefuncties, zoals een bank, kunnen wel worden vervangen door het internet en hebben minder toekomstperspectief. Onder de branche ‘cultuur en ontspanning’ vallen 6 objecten, waaronder een fitnesszaak en vier culturele functies: twee galerieën, een bibliotheek en Hannema Huis. Vergelijken we bovenstaand aanbod met vergelijkbare centra dan is het aanbod aan culturele en leisure functies beneden gemiddeld. Het aanbod aan diensten is vergelijkbaar In het centrum zijn veel zelfstandige ondernemers en uit enquêteonderzoek* blijkt dat 55% van de ondernemers een leeftijd heeft ouder dan 50 jaar. Voor slechts 30% daarvan is het zeker dat er opvolging is. Dit zet de vitaliteit van het centrum, zeker met het oog op de toekomst, onder druk. 33% heeft geen opvolging en bij 38% van de ondernemers is dit onzeker. De gevolgen hiervan worden reeds zichtbaarder.

De detailhandelsfunctie van straten aan de rand van het kernwinkelgebied loopt steeds verder terug. Waarschijnlijk vindt in de nabije toekomst ook een verdere terugloop plaats van de detailhandels- functie in het centrum. Een terugloop van 20-25% is realistisch. Het zal mede afhankelijk zijn van de mate waarin geïnvesteerd wordt in het centrum (en de specifieke plekken daarbinnen) en is afhankelijk van nieuw ondernemerschap. * later in dit hoofdstuk en in de bijlage een uitgebreidere toelichting op de aanpak en de resultaten.

Mogelijkheden in bestemmingsplan(nen) De juridisch-planologische mogelijkheden voor gebruik van het vastgoed in het centrum liggen vast in het bestemmingsplan ‘Binnenstad en veerhavengebied' vastgesteld in 2013. Grofweg zijn de regels voor het hele huidige kernwinkelgebied inclusief de havens hierin gedefinieerd. Vrijwel alle vastgoedobjecten in de zone tussen de Noorderhaven en de Zuiderhaven hebben de enkelbestemming ‘Centrum’ (de licht roze arcering op de kaart). Dit impliceert dat de gronden bestemd zijn voor een diversiteit aan functies zoals detailhandel en dienstverlening, horeca categorie 1 (lichte horeca), kantoren, maatschappelijke voorzieningen en ontspanning en vermaak. Horeca in de categorieën 2 t/m 5 (middelzware tot nachthoreca) is enkel toegestaan voor die panden waar een aanduiding aanwezig is. Wonen is uitsluitend toegestaan met dien verstande dat: het aantal woningen niet meer dan het bestaande aantal mag bedragen; ter plaatse van de aanduiding "specifieke vorm van centrum woongebouw" het aantal huishoudens niet meer dan het bestaande aantal mag bedragen. Echter, via het vergunningstelsel kan van bovenstaande worden afgeweken om in de praktijk gewenste ontwikkelingen mogelijk te maken.

Als gevolg van de inwerkingtreding van de Wet actualiseringsplicht bestemmingsplannen en beheersverordeningen zijn gemeenten per 1 juli 2018 niet langer verplicht om bestemmingsplannen binnen de periode van 10 jaar opnieuw vast te stellen. De nieuwe Omgevingswet die per 1 januari 2024 in werking treedt gaat voor een nieuw afwegingskader zorgen voor gemeente en stakeholders. Dat schept nieuwe kansen.

20

Herkomst en kenmerken bezoek Het in 2017 uitgevoerde koopstromenonderzoek in de provincie Friesland (bron: Broekhuis Rijs Advisering) geeft ons inzicht in de herkomst en waardering van de bezoekers aan centrum Harlingen. De koopkrachtbinding (de mate waarin inwoners van Harlingen hun inkopen in Harlingen doen) ligt in de dagelijkse sector op een hoog niveau, namelijk 97%. In de niet-dagelijkse sector ligt de binding met 58% een stuk lager. Wanneer de inwoners van Harlingen elders hun aankopen doen gaan ze vooral naar Leeuwarden, en in minder sterke mate naar Sneek. Wanneer gekeken wordt naar de totale omzet in de niet-dagelijkse sector in Harlingen, kan gesteld worden dat deze voor het grootste deel voortkomt uit bestedingen van inwoners uit de eigen gemeente; dit betrof 71%. Anders gezegd: 29% van de omzet komt van inwoners afkomstig van buiten de gemeente (hoofdzakelijk toeristen/recreanten). De provincie Friesland gaat in 2024 een nieuw koopstromenonderzoek opleveren. Dit gaat waardevolle inzichten opleveren hoe de koopstromen zich hebben ontwikkeld. Zo is het aannemelijk dat het aandeel van de uitgaven van toeristen/recreanten de laatste jaren is toegenomen.

Afbeelding: Bestemmingsplan

Leggen we deze cijfers naast het onderzoek onder ondernemers in het centrum dan moeten we constateren dat het belang van toeristen/recreanten groter is dan uit het koopstromenonderzoek blijkt. Voor 40% van de ondernemers geldt namelijk dat minimaal de helft van de omzet afkomstig is van eigen inwoners. Omzet van buiten de gemeente is dus fors. Al zijn de verschillen tussen de branches groot. Zo is horeca sterker afhankelijk van toerisme dan de detailhandel.

40% Van de ondernemers geeft aan dat minimaal de helft van omzet afkomstig is van eigen inwoners

21

Aan de ondernemers is ook gevraagd wat de belangrijkste doelgroepen voor het centrum zijn. Vrijwel iedereen (94%) geeft aan dat de eigen inwoners van de stad Harlingen op nummer één staat. Gevolgd door toeristen/recreanten (86%). Veel minder ondernemers geven aan dat inwoners woonachtig in de andere kernen binnen de gemeente (55%) en regionale bezoekers (53%) belangrijk zijn. Opvallend is dat jongeren niet tot de doelgroep behoren. Slechts 22% van de ondernemers legt daar de prioriteit. Gezinnen met kinderen (30%) en 60plussers (41%) scoren beter. Het ondernemersonderzoek geeft ook inzicht in de beoordeling van het functioneren van de ondernemers. 69% beoordeelt het functioneren van de eigen zaak als ‘goed’ tot ‘zeer goed’. 18% geeft aan ‘matig’ en 8% van de ondernemers ‘slecht’ tot ‘zeer slecht’. Bijna de helft van de ondernemers geeft aan dat de omzet zich de laatste 5 jaar positief heeft ontwikkeld. 12% is daarover negatief. 55% is positief over het toekomstperspectief, 10% negatief en één derde geeft een neutraal antwoord.

Belang toerisme/recreatie Eind 2018 is door bureau ZKA voor het laatst onderzoek gedaan naar het belang van de toeristisch recreatieve sector in de gemeente Harlingen. Om een beeld te krijgen van de omvang en economische impact van de toeristische sector van Harlingen, is de zogenaamde monitor vrijetijdeconomie uitgevoerd. De totale economische impact van de verblijfstoeristische sector was in 2017 € 21 miljoen aan bestedingen. Nederland is de belangrijkste toerist, gevolgd door Duitsland. Harlingen heeft een capaciteit circa 5.600 slaapplaatsen, goed voor 362.000 overnachtingen. Kijken we naar dagrecreatie dan ging het in 2017 om circa 585.000 bezoeken met een economische impact van bijna € 4 miljoen aan bestedingen. Ook bij dagrecreatie staat bezoek uit Nederland op 1 en Duitsland op 2. Het grootste deel bezoeken wordt gevormd door wandelaars en fietsers, maar deze sector heeft relatief lage economische impact. Ruim 25% van bestedingen worden veroorzaakt door dagattracties i.v.m. relatief hoog bestedingsprofiel (m.n. door dagtochten/rondvaarten op het Wad). Bron: Toeristische Visie Harlingen 2018-2022

Oordeel bezoekers, ondernemers en inwoners In de periode september en oktober 2023 zijn drie enquêtes uitgezet om de mening op te halen van bezoekers, ondernemers en inwoners. Bezoekers van het centrum is gevraagd te reageren op stellingen. Dat is gedaan op een drietal locaties in het centrum. Allereerst zijn door studenten op de zaterdagen 14 en 21 oktober vragenlijsten afgenomen. Daarnaast zijn bezoekers van het Hannemahuis en het TIP gevraagd te reageren. In totaal hebben 90 bezoekers gereageerd. Alle inwoners zijn benaderd via social media kanalen en via een advertentie in de krant. In totaal hebben 704 inwoners gereageerd. Ondernemers in het centrum zijn persoonlijk per post aangeschreven. De centrummanager heeft de respons verhoogd door zoveel mogelijk ondernemers persoonlijk te bezoeken. In totaal hebben 52 ondernemers gereageerd. Respons was in alle gevallen ook digitaal mogelijk. In de bijlagen bij dit rapport zijn de resultaten van de drie vragenlijsten gepresenteerd. Op hoofdlijnen worden de resultaten navolgend samengevat. Enkele bevindingen van de ondernemers enquête zijn reeds in het voorgaande gepresenteerd. Oordeel bezoekers Het merendeel van de bezoekers gaf aan Harlingen te bezoeken met als doel culturele activiteiten (43%).

De meeste bezoekers zijn het eens dat er zich bekende ketens en speciaalzaken bevinden in Harlingen (45%) en de winkels in de buurt gelegen zijn van elkaar 46 (%). Tevens is het merendeel van mening dat het centrum een verzorgde uitstraling (66%) heeft en uitnodigt om langer te blijven (58%). Bezoekers geven aan dat ze over het algemeen een bezoek aan de winkels wel combineren met recreatieve doeleinden (45%). Ook wordt het centrum gezien als goed bereikbaar met voldoende parkeerplekken (46%) en spreekt het horeca aanbod hen aan (65%). Een groot deel van de bezoekers heeft geen mening met betrekking tot de hoeveelheid openbare voorzieningen, centrum bezoek combineren met bijvoorbeeld de kapper of apotheek, de autobereikbaarheid van de Voorstraat en het aanpakken van fiets parkeren. Mogelijk kan dit verklaard worden door het feit dat bezoekers niet uit Harlingen komen en hier minder bekend mee zijn. Overigens geeft ook het eerder aangehaalde koopstromenonderzoek inzicht in de waardering van bezoekers. De kwaliteit van de winkels scoort met een rapportcijfer van 7,4 het beste. De aspecten bereikbaarheid per auto en parkeermogelijkheden met de auto scoren met een 6,9 het minst goed.

22

300

250

200 200 150

100 100 50

Enkele resultaten uit de enquêtes (ook zichtbaar in de grafieken hiernaast): 49% vindt het winkel aanbod niet goed en mist bekende ketens en

"De komende jaren is het belangrijk om te investeren in meer groen."

m en in g

ee ns

G ee n

m ee

4. Ee ns

5. H el em aa l

2. O ne en s 3. N eu tr aa l

m en in g

ee ns

G ee n

m ee

5. H el em aa l

4. Ee ns

0

2. O ne en s 3. N eu tr aa l

1. H el em aa l

on ee ns

0

Een aspect dat duidelijk naar voren komt in de enquêtes is de autobereikbaarheid van de Voorstraat. Het merendeel van de respondenten vindt dat de bereikbaarheid moet worden beperkt om zo meer ruimte te maken voor voetgangers en fietsers. De bereikbaarheid van het centrum met de auto wordt niet als goed ervaren en voldoende parkeerplek wordt gemist. De respondenten zijn verdeeld over de fietsvriendelijkheid van de stad, maar velen zijn het wel eens dat het stallen van fietsen aangepakt moet worden door centrale stalling opties te benoemen.

"De binnenstad van Harlingen moet meer doen om regionale bezoekers/recreanten/toeristen te trekken."

on ee ns

Er is veel eensgezindheid over de knelpunten die aandacht nodig hebben. Inwoners geven aan meer groen in het centrum te willen zien de komende jaren. Tevens wordt het winkelaanbod in het centrum beoordeeld als onvoldoende. Bekende ketens en speciaalzaken worden gemist. Het merendeel wil ook dat het centrum meer doet om regionale bezoekers, toeristen en recreanten te trekken.

"Het winkelaanbod in binnenstad Harlingen is goed: ik vind er bekende ketens en speciaalzaken."

1. H el em aa l

Oordeel inwoners Kijken we naar de resultaten van de inwoners dan is het allereerst goed om op te merken dat 45% een leeftijd heeft van 56 jaar of ouder. Een kleiner percentage van 21% is jonger dan 35 jaar. Dit weerspiegelt aardig de leeftijdsopbouw van de bevolking (zie volgende hoofdstuk). Inwoners is gevraagd te reageren op stellingen over uiteenlopende onderwerpen zoals het aanbod, de openbare ruimte, de bereikbaarheid en het parkeren.

“Het zou goed zijn wanneer de autobereikbaarheid van de Voorstraat wordt beperkt om ruimte te maken voor fietser en voetganger.” 300

300

speciaalzaken. 53% geeft aan dat het centrum een verzorgde uitstraling heeft.

200

200

100

100

0

0

72% wenst dat er meer geïnvesteerd wordt in groen in de binnenstad. 68% geeft aan dat het centrum meer moet doen om regionale bezoekers, recreanten en toeristen te trekken.

m en in g

G ee n

ee ns m ee

4. Ee ns

5. H el em aa l

2. O ne en s 3. N eu tr aa l

on ee ns 1. H el em aa l

m en in g

G ee n

ee ns m ee

4. Ee ns

5. H el em aa l

2. O ne en s 3. N eu tr aa l

1. H el em aa l

82% vindt de warenmarkt in de Voorstraat belangrijk voor het centrum.

on ee ns

63% is voorstander om de autobereikbaarheid van de Voorstraat te beperken.

22 33

Oordeel ondernemers Ook ondernemers zijn bevraagd over kwaliteiten en knelpunten. De monumentale status en historie samen met kwaliteitswinkels met een eigen gezicht worden gezien als kernkwaliteiten. Knelpunten zijn de zwakke ruimtelijke kwaliteit op de Bredeplaats, de oplopende leegstand en de gelimiteerde hoeveelheid parkeerplaatsen. Met betrekking tot het autoluw maken van de binnenstad lopen de meningen uiteen. Een groot deel is voorstander van het autoluw maken van de binnenstad en ruimtelijke kwaliteit te verbeteren. Daar tegenover staat een grote groep die tegen het autoluw maken van de binnenstad is. Zij zijn bang dat dit negatieve gevolgen kan hebben voor de gevestigde zaken. De verbeterpunten in het centrum richten zich vooral op het stimuleren van diversiteit in het winkelaanbod en horeca, een beter beleid t.a.v. terrassen en uitstallingen, auto's weren uit het centrum en leegstaande panden aankleden.

“Actielijst verbetering centrum Harlingen en prioriteit”

Er zijn verschillende knel- en verbeterpunten die ondernemers aandragen. Het meest benoemde thema is de aanpak van de Grote Bredeplaats. Dit plein wordt ervaren als ongezellig en mist sfeer. Over het algemeen ziet men deze plek als rommelig en onoverzichtelijk door de terrassen en het stallen van fietsen. De eenheid mist. Tevens wordt het parkeren gezien als een hoofdthema. Over de aanpak is echter verdeeldheid. De ene groep ervaart een tekort aan parkeerplaatsen. De andere groep is juist voorstander van het weren van auto’s en juist te investeren in meer parkeergelegenheid aan de randen van het centrum. Het weren van auto’s moet leiden tot een betere kwaliteit in het kernwinkelgebied. Over het algemeen geven ondernemers aan dat er genoeg horeca aanwezig is, al mag er wel meer diversiteit komen. Het winkelaanbod daarentegen zou verder uitgebreid mogen worden. Met name ook om meer diversiteit te creëren en leegstand tegen te gaan. Tenslotte mag er meer geïnvesteerd worden in de uitstraling van het centrum. Verschillende ondernemers geven aan dat het straatbeeld slordig is.

“Houding ten aanzien van autoluw maken Voorstraat“

Top 5 hoogste prioriteit Verbeteren parkeermogelijkheden Versterken relatie havenbinnenstad Meer variëteit in soorten winkels Stimuleren promotie Investeren in openbare ruimte

Geen mening 11.5%

Nee, ik ben tegenstander 40.4%

Ja, ik ben voorstander 48.1%

24

Ruimtelijke kwaliteit centrum De ruimtelijke kwaliteit is in de basis op orde door het rijke maritieme erfgoed, en de goed bewaarde historische architectuur. Overal in het centrum ervaart de bezoeker dit verleden. De hoge monumentendichtheid is hiervan een bewijs. Natuurlijk moeten al die monumenten wel gekoesterd en onderhouden worden. De vereniging Oud Harlingen levert daar met 1.500 leden een wezenlijke bijdrage aan. De verblijfskwaliteit wordt echter door meer zaken bepaald dan het vastgoed. Een tweede belangrijke ingrediënt is de openbare ruimte. Wat opvalt zijn de grote verschillend tussen delen in het centrum. Bij de beschrijving van de verschillende deellocaties is daar al kort een gememoreerd. Enkele constateringen op een rij: Het Havenplein en de Willemskade zijn voorbeelden van een geslaagde herinrichting, met ook aandacht voor het aanlichten in avond/nacht. Aan de overzijde wacht de Waddenpromenade duidelijk op een herinrichting. De uitstraling van vastgoed en openbare ruimte is gedateerd. De pleinvorming op de Grote Bredeplaats is niet optimaal. Het geheel oogt rommelig door de verscheidendheid aan uitstraling van terrassen en parkeerplaatsen voor fietsers. De Voorstraat is in de basis prachtig door de monumenten, de vele bomen en de lichte kromming in de straat.

Aan de andere kant is het beeld ook rommelig door uitstallingen van winkels, parkeerplaatsen, autoverkeer en enkele permanente plaatsen voor eetkraampjes. De havens zijn breed van opzet en sfeervol door alle pakhuizen. Opvallend is wel het nog forse auto parkeren. Het centrum heeft verschillende stegen/verbindingen tussen de hoofdstraten. Het zijn karakteristieke elementen maar tegelijkertijd is er weinig aandacht voor. Een voorbeeld daarvan de steeg tussen de Hema en het stadhuis. Uit de enquêtes blijkt dat investeren in de openbare ruimte een hoge prioriteit heeft. Concrete zaken die worden genoemd is de hoeveelheid groen, de aanpak van de Voorstraat en het aantrekken van regionale bezoekers, toeristen en recreanten.

Project herinrichting Waddenpromenade De Waddenpromenade in Harlingen is een unieke plek in Harlingen. Een plek waar Wad en Stad samen komen en waar de stromen toeristen naar Vlieland en Terschelling dagelijks voorbij komen. De praktijk is dat de promenade nu vooral een utilitair karakter heeft; steenachtig materiaal met stalen hekwerken. De verbinding tussen het wad en de stad is hier nauwelijks aanwezig. De gemeente Harlingen en de Port of Harlingen hebben samen de ambitie uitgesproken om hier een plek te creëren waar het Waddengebied én het maritieme karakter van de stad voelbaar, zichtbaar en hoorbaar zijn. Het doel is om de promenade een robuuste beleefplek te maken van natuur, biodiversiteit, circulariteit, educatie en informatie, zilte en nautische beleving. De vooral stenige omgeving wordt omgezet in een Waddenbeleving met als belangrijk uitgangspunt het versterken van de relatie tussen centrum en promenade. Het plan voorziet in een complete herinrichting van de promenade met veel meer ruimte voor groen, voetgangers, verbindingen en transparantie van gebouwen. De komende periode worden de verschillende onderdelen verder uitgewerkt. Uitvoering is gericht op stat in 2024. Op de volgende pagina enkele impressies (bron: projectplan, juni 2023)

22 53

Bereikbaarheid en parkeren Het parkeren in Harlingen is gereguleerd naar doelgroep. De belangrijkste reden daarvoor is de overstapfunctie naar de eilanden. In de praktijk is er onderscheid naar lang parkeren, dag parkeren en kort parkeren. Voor een bezoek aan de eilanden zijn de langparkeerterreinen aan de Harlingerstraatweg beschikbaar. Op piekmomenten zijn hier 5.000 plaatsen beschikbaar. Deze parkeeraccommodaties zijn dagelijks geopend van 07.00 tot 20.30. Het vaste tarief is €7,25 per dag. De tarieven zullen veranderen in 2024. Reserveren zal goedkoper worden en het reguliere tarief zal omhoog gaan. Vanaf deze parkeerterreinen kan de bezoeker bovendien gratis gebruik maken van de pendelbus. Ook voor bezoekers van de Bruine Vloot is lang parkeren beschikbaar. Deze locatie is gelegen aan de Westerzeedijk 7. Net als bij het eiland parkeren, geldt het vaste tarief van €7,50 per dag bij vooraf reserveren en €8,50 per dag zonder reservering. Dit parkeerterrein is uitsluitend bedoeld voor gasten van de Bruine Vloot en is enkel toegankelijk met een reservering. De parkeergarage Waddenpromenade ligt dicht bij de historische binnenstad en havens, en is daarmee een goede keus voor een dag bezoek aan Harlingen. Een bezoeker betaalt hier €1,00 per uur (voor de eerste 4 uren). Hierna betaal je €2 per uur met een maximum dagtarief van €15,50.

Tot slot zijn er ook verschillende locaties waar de auto tegen betaling kort geparkeerd kan worden. Van maandag 9.00 uur t/m zaterdag 20.00 uur is het betaald parkeren. Op zondag is het parkeren gratis. De locaties zijn verspreid gelegen in de historische binnenstad, zoals de Voorstraat of langs de havens. In de Voorstraat is een progressief tarief toegepast, wat betekent dat het tarief oploopt na het eerste uur. Alle tarieven hebben betrekking op prijspeil 2024. Voor fietsbezoekers is één overdekte stalling aanwezig aan de Waddenpromenade (onderdeel van de garage auto parkeren). De stalling is gratis Bezoekers van het centrum parkeren op de zogenaamde fietsvlonders op de Grote Bredeplaats of in de 'fietsnietjes' verspreid gelegen over het centrum. In het kernwinkelgebied is geen centrale stalling aanwezig. Op de kaart hiernaast een overzicht van de verschillende parkeerlocaties naar type en doelgroep in het jaar 2024 (bron: gemeente Harlingen). Op de volgende pagina een kaart met de verschillende parkeerlocaties en routes van/naar het centrum.

27

De gemeente Harlingen voert periodiek een onderzoek uit naar de parkeerbezetting van de verschillende locaties op straat (centrum en schil). De laatste telling in het centrum is uit september 2023 en daarvoor uit november en december 2022. De laatste telling van de locaties in de schil was eind juni en begin juli 2023. Hiernaast zijn vier kaartjes opgenomen met de resultaten van de parkeertelling uit september 2023 naar telmoment (zie onderschrift). De kleuren staan symbool voor de bezetting. Variërend van groen (lage bezetting) tot rood (hoge bezetting).

Parkeertelling dinsdagmiddag 13:00 en 16:00 uur

Parkeertelling woensdagochtend 05:00 en 07:00 uur

Parkeertelling zaterdagmiddag 14:00 en 16:00 uur

Parkeertelling zaterdagavond 18:00 en 20:00 uur

Tijdens de dinsdagmiddag en woensdagochtend zien we nauwelijks parkeerdruk. Enkel de Noorderhaven (zuidzijde) en Lanen kennen een behoorlijke bezetting. Op zaterdag is het beeld anders. De parkeerdruk is dan ook aanwezig in de Voorstraat en omgeving. In de avond neemt die druk weer af. Wat echter ook opvalt is dat ook op zaterdagmiddag nog voldoende beschikbaarheid is op locaties aan de rand van het kernwinkelgebied. Ook opvallend is de hoge parkeerdruk in enkele straten op momenten dat voornamelijk bewoners parkeren. Voorbeelden zijn Lanen, Noorderhaven en de Rommelhven. Bewoners geven ook aan een hoge parkeerdruk te ervaren in woonstraten.

28

Als oorzaak van de parkeerdruk in woonstraten moeten we kijken naar het vergunningsbeleid. Bewoners kunnen voor alle auto’s die in bezit zijn een vergunning aanvragen. Ook ondernemers hebben overigens dat recht. Enerzijds een comfort, anderzijds zorgt het ook voor negatieve bijwerkingen zoals zoekverkeer.

Parkeertelling vergelijking Een vergelijking in parkeerplaats bezettingen, in percentages, is hieronder weergegeven. Beide tellingen hebben op de zaterdagmiddag plaatsgevonden. De eerste telling vond plaats op 1 juli 2023 en de tweede telling op september 2023. Bron: gemeente Harlingen.

1 juli 2023

September 2023

Noorderhaven

Zuiderhaven

Voorstraat

Lanen

Schritsen

Heiligeweg 0%

20%

40%

60%

80%

100%

120%

29

Citymarketing Sinds 2020 werkt Harlingen met één eenduidige strategie aan de profilering. Het merk 'Harlingen Welkom aan Zee' appelleert sterk aan de trots van inwoners en de beleving van bezoekers. Daarnaast kunnen allerlei verhalen van Harlingen via dit merk tot uiting worden gebracht. Citymarketing is de uitvoerende organisatie. Via één gezamenlijke website (www.harlingenwelkomaanzee.nl) van verschillende organisaties worden locaties, verhalen en activiteiten geladen. Daarnaast zijn door Citymarketing activiteiten ontplooid zoals de realisatie van stadsaankleding, ontwikkeling van routes, voeren van campagne en de realisatie van blogs en verhalen. Maar ook worden de langparkeerterreinen onder de noemer Harlingen Welkom aan Zee geëxploiteerd. In 2022/2023 zijn de oude kernwaarden (gastvrijheid, welkom door open minded inwoners, eigenzinnige inwoners) aangescherpt tot de nieuwe kernwaarden ruimte, aanpakken en open. Samen met een drietal 'stadsgezichten' worden die kernwaarden de komende jaren geladen. Historische havenstad: met monumenten en cultureel erfgoed; Maritieme magneet: aan het UNESCO Waddenzee Werelderfgoed; Evenementenstad aan zee: waar het collectieve gevoel goed is. Daarbij wordt een onderscheid gemaakt naar verschillende doelgroepen: huidige bewoners, nieuwe bewoners, ondernemers en het toerisme.

Binnen het toerisme is het het doel om economische spin-off te realiseren en de leefbaarheid binnen de gemeente te vergroten. Peilers binnen dit domein zijn het versterken van natuur- en cultuurtoerisme (kwaliteitstoerisme) en seizoenverbreding.

Samenwerking, marketing & promotie Samenwerking moet in ieder centrum de basis zijn. Het zorgt voor organiserend vermogen, het laden van de unieke eigenschappen, cohesie en identiteit. In Harlingen is één centrale ondernemersvereniging actief: Ondernemend Harlingen. Ondernemend Harlingen is in 2018 ontstaan ​ uit de fusie van de Harlinger Ondernemers Vereniging (HOV), Koninklijke Horeca Nederland - afdeling Harlingen en Stichting Harlingen Promotion. Door het samenvoegen van deze drie organisaties is een nieuwe vereniging ontstaan. Ondernemend Harlingen is de verbindende factor tussen gemeente en ondernemers. Vastgoedeigenaren hebben geen georganiseerde samenwerking. Op uitvoerend niveau is een centrummanager met secretariaat actief. De financiën voor het programma komen met name uit een tweetal geldstromen. De reclamebelasting (stopgezet in 2021 na verweer). Subsidies van gemeente/provincie. Voorheen werden de gezamenlijke evenementen en activiteiten op vrijwillige basis betaald door een aantal ondernemers. Omdat ondernemers die niet meebetalen wél meeprofiteren (freeriders) is op initiatief van ondernemers het ondernemersfonds in het leven geroepen. Hiermee worden de lasten over alle ondernemers verdeeld. De opbrengst van de reclamebelasting wordt gebruikt voor het organiseren van activiteiten en het aankleden van de binnenstad.

Dit zijn collectieve activiteiten die bijdragen aan een positief imago van de stad en een goed vestigingsklimaat wat in het belang is van de ondernemers. In 2021 is de reclamebelasting noodgedwongen stopgezet na een uitspraak van de rechtbank. Inmiddels is duidelijk dat per 1 januari 2024 een nieuw Ondernemersfonds ontstaat, namelijk het zogenaamde “Leids model”. Het betreft een gemeentebreed fonds met als basis een jaarlijkse opslag op de OZB van € 80,- per € 100.000,- WOZ-waarde. Het totale fonds heeft een omvang van circa € 316.000 per jaar. De binnenstad heeft (samen met de wijkeconomie en non-profit sectoren) een jaarlijks budget van ruim € 130.000,-. Hiermee kunnen wensen van ondernemers worden bekostigd, zoals de sfeerverlichting en evenementen.

30

Samenwerking moet in ieder centrum de basis zijn. Het zorgt voor organiserend vermogen, het laden van de unieke eigenschappen, cohesie en identiteit.

31

DEMOGRAFIE &WONEN KENGETALLEN Inwoners naar leeftijdscategorie 2023 Van 80-90 jaar Van 20-30 jaar 9,7% 5,45%

Bevolkingsprognose en samenstelling De stad Harlingen, gelegen in de provincie Friesland telde op 1 januari 2023 16.188 inwoners. Het inwonersaantal is de afgelopen jaren toegenomen. De prognose is dat het inwonersaantal licht zal blijven stijgen de komende jaren; tot 16.500 richting 2030. De leeftijdscategorieën 50-60 jaar, 60-70 jaar en 70-80 jaar zijn de grootste leeftijdsgroepen in Harlingen in 2023. De prognose van Planbureau Fryslân is dat deze groepen zullen groeien en er is dus sprake van vergrijzing. De ontwikkelingen per leeftijdsgroep zijn te zien op de volgende pagina.

Bron: Centraal Bureau voor de Statistiek 2023 Van 30-40 jaar 9,95%

Van 70-80 jaar 13,45%

Van 40-50 jaar 11,05%

Van 60-70 jaar 14,15%

Inkomen

Van 50-60 jaar 15,25%

Het gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner in Harlingen in 2022 was € 26.700. Dat is vergelijkbaar met het gemiddelde in de provincie. Het landelijk gemiddeld besteedbaar inkomen per inwoner was in 2022 € 28.500. Harlingen ligt zo’n 7% onder het landelijk gemiddelde.

32

Bron: Planbureau Fryslân 2023

Huishoudenstypen De verdeling in typen huishoudens in Harlingen blijft volgens de prognose relatief stabiel. Er wordt wel verwacht dat het aantal eenpersoons huishoudens zal toenemen, ondanks dat deze toename, percentueel gezien, minimaal zal zijn. Een stijging in eenpersoons huishoudens is een trend die zich voltrekt in heel Nederland.

33

Woningvraag Januari 2020 heeft de gemeenteraad een Woonvisie vastgesteld gefocust op vraaggerichte en toekomstbestendige ontwikkelingen. Naar verwachting zal de huishoudensgroei de komende jaren doorzetten. Voor Harlingen wordt er geschat op een toename van 185 extra huishoudens tot 2024. Op basis van deze schatting wordt er verwacht dat er 30 à 45 sociale huurwoning nodig zullen zijn, 10 à 35 particuliere huurwoningen en 60 à 105 koop woningen. De vergrijzing vraagt om andersoortige woningen op specifieke plekken en ook betaalbaarheid blijft belangrijk. In Harlingen zijn de inkomens relatief laag en daarom moeten de woonlasten beperkt blijven. Dit biedt jongeren kansen om in Harlingen te blijven of te komen wonen. Om iedereen een goede plek te bieden, richt Harlingen zich vooral op de groepen die doorgaans minder keuzemogelijkheden hebben op de woningmarkt.

De visie gaat ook in op verschillende gebieden. Specifiek voor het centrum is geformuleerd dat de focus uitgaat naar (waar mogelijk) verdichten door inbreiden op lege plekken en focus op gestapeld en levensloopbestendig in huur en koop vanwege ligging t.o.v. voorzieningen, grondgebonden in kleine aantallen. Tot slot wordt (waar nodig) transformatie van karakteristieke gebouwen naar woningen gestimuleerd.

Inbreiden voor uitbreiden In het trant van Duurzame Verstedelijking wordt er eerst gekeken of de extra vraag naar woningen binnen de bestaande bebouwde kom kan worden ingevuld en pas daarna naar uitbreiding. Harlingen biedt voor de komende jaren voldoende ruimte om in te breiden. Inbreiden zal de stad compact houden en voorkomt het ontstaan van lege plekken. Aangewezen locaties zijn: Het Spaansenterrein, een plan is opgesteld en de grond is aangekocht. Twee projectontwikkelaars zijn ingestapt en er is een start gemaakt met het participatieproces. Omgeving van N31, door de verdiepte aanleg is bovengronds meer ruimte vrijgekomen. Verspreid over de wijken liggen nog enkele kleinere locaties Door de vernieuwing in Midlum en Wijnaldum zal tevens meer ruimte vrijkomen.

Addendum op woonvisie vastgesteld in 2023 Tussen 2020 en 2023 zijn verschillende ontwikkelingen geweest met invloed op de woningmarkt in Harlingen. In november 2023 heeft de gemeenteraad een addendum op de woonvisie vastgesteld. Met dit addendum worden actuele ontwikkelingen benoemd die voor de woonvisie relevant zijn en wordt het effect op opgaven op de woningmarkt inzichtelijk gemaakt. Belangrijkste conclusies: Er is een grotere woonvraag dan waar de woonvisie rekening mee houdt. De opgave is bijgesteld van gemiddeld 35 woningen per jaar tot en met 2024 tot gemiddeld 50 woningen per jaar tot en met 2030. Op papier zijn de benodigde locaties hiervoor in beeld. Locaties moeten op tijd beschikbaar zijn om te kunnen bouwen en de gemeente gaat meer sturen op het te realiseren programma. De rol van gemeenten bij het aanjagen van voldoende woningen verandert. De toekomstige Wet Versterking Regie op Volkshuisvesting legt een nadrukkelijke verbinding tussen de landelijke doelen en de lokale opgaven. Het sluiten van de regionale Woondeals is hiervan een eerste voorbeeld.

Bron: Woonvisie Harlingen 2020-2024

34

TRENDS & ONTWIKKELINGEN STEDELIJKE TRANSITIE

Algemene retailtrends

Nederlanders kopen steeds meer online. De afgelopen jaren is het aantal online bestedingen sterk toegenomen, net zoals het aantal producten en diensten dat online te verkrijgen is. Corona heeft deze ontwikkeling enorm versneld. Internetverkopen gaan ‘door het dak’. Alle leeftijdsgroepen (ook ouderen) geven aan meer online te blijven kopen. Vanaf 2022 zien we echter ook dat de consument de weg terug naar de winkelstraat weet te vinden. Consumenten zijn zich ervan bewust dat zij met het eigen koopgedrag bepalen wat de overlevingskansen zijn van ondernemers. Opvallend is dat ook het digitale winkelen in de supermarktsector snel aan belang wint. Inmiddels is het aandeel online 5%. Dat komt niet alleen door de traditionele supermarkten, maar ook door pure online spelers zoals Picnic.

De hedendaagse consument is steeds beter geïnformeerd via internet en besteedt steeds minder tijd aan de boodschappen en aan het bereiden van een maaltijd. De consument is kritisch en mobiel. Hierdoor groeit het referentiekader van consumenten verder. Welke producten wil de consument waar kopen? Keuzes worden onder andere gebaseerd op de aanbodkwaliteit, keuzemogelijkheid, prijsstelling en de verschijningsvorm (inrichting, uitstraling).