Verslag informateur definitief.pdf

Verslag van de informateur

In opdracht van de gemeenteraad van Hardinxveld-Giessendam Uitgevoerd door dr. Laurens de Graaf Willige Langerak, 16 april 2026

1

Inhoud 1. 2. 3. 4. 5. 6. 7. 8.

Inleiding en opdracht Gesprekken Terugblik op de campagne Bestuursakkoord op hoofdlijn Drie wethouders Hardinxveld-Giessendam in de regio Raadsmanifest Vier adviezen

2

1. Inleiding en opdracht Voor u ligt het informatieverslag van de verkennende fase van de coalitievorming van de gemeente Hardinxveld-Giessendam 2026. Als informateur dank ik u voor het vertrouwen dat de raad / de lijsttrekkers in mij hebben gesteld om dit te (bege)leiden. U heeft mij een duidelijke opdracht verstrekt, die luidde: - Begeleid de informatiefase om te komen tot een college voor de raadsperiode 2026-2030. - Verken de mogelijkheden en het draagvlak voor een passende vorm van een akkoord / agenda voor de raadsperiode 2026-2030 en de daarin te participeren politieke partijen. - Verken de mogelijkheden en het draagvlak voor een passende vorm om te komen tot een samenstelling van een college voor de raadsperiode 2026-2030 passend bij de vorm van het akkoord / agenda. - Verken de raakvlakken en knelpunten op (politieke) speerpunten en thema`s ten behoeve van een akkoord / agenda. - Verken de mogelijkheden en het draagvlak voor een passende wijze van bestuur waarbij er invulling wordt gegeven aan de volgende opgaven: o Bevorderen van het dualistisch debat en gedrag. o Aandacht voor verhoudingen coalitie & oppositie en samenwerking binnen de gemeenteraad. o Positionering in en samenspel met de regio. - Breng een integraal advies uit op de hierboven genoemde punten aan de gemeenteraad op basis waarvan de formatiefase kan worden ingevuld.

In dit verslag volgen mijn antwoorden op deze vragen en adviezen die uit de gesprekken met de onderhandelende partijen naar voren kwamen. Ik dank de griffier Marien Jongkind voor de uitstekende ondersteuning en samenwerking. Op donderdag 23 april a.s. zal dit verslag in openbaarheid in uw gemeenteraad worden besproken.

3

2. Gesprekken Op zaterdag 21 maart ben ik begonnen met een gezamenlijke bijeenkomst waarin twee afgevaardigden van alle in de raad gekozen politieke partijen waren vertegenwoordigd. Elke partij heeft twee onderhandelaars naar voren geschoven. Na deze gezamenlijke bijeenkomst zijn alle onderhandelaars opnieuw uitgenodigd voor gesprekken op respectievelijk zaterdag 28 maart en 4 april. De gesprekken vonden in een gekozen volgorde plaats. Op 28 maart was de volgorde gebaseerd op de zetelverdeling van klein naar groot. Op 4 april was dit juist andersom, van groot naar klein. In al deze gesprekken waren steeds de onderhandelaars dezelfde. Tijdens deze informatiefase heb ik twee keer telefonisch contact gehad met de burgemeester om hem op de hoogte te houden; meteen na de gezamenlijke bijeenkomst om hem te informeren over de goede start en na de laatste bijeenkomst van 4 april om hem te vragen of hij bereid is om een burgemeestersbrief te maken die onderhandelaars kunnen gebruiken bij het vervolgproces om te komen tot een nieuw college. Deze burgemeestersbrief hebben de onderhandelaars en ik op 9 april ontvangen en is als bijlage bij dit verslag gevoegd. Op zaterdag 11 april heb ik beide voltallige fracties van de T@B en SGP uitgenodigd inclusief het niet-raadslid van de T@B die onderhandelaar is tijdens deze informatiefase.

Deze bijeenkomst was voor mij en voor beide partijen van belang om te spreken over het onderlinge vertrouwen. Tussentijds heb ik regelmatig contact gehad met de griffier Marien Jongkind over de voorbereiding en verslaglegging van de diverse gesprekken. Daarnaast heb ik me verdiept in de aangeleverde documentatie te weten: - Verkiezingsprogramma`s politieke partijen - Toekomstvisie Hardinxveld-Giessendam - Omgevingsvisie Hardinxveld-Giessendam - Begroting 2026-2029 Hardinxveld-Giessendam - Overdrachtsdocument gemeenteraad 2026 - Onderzoeksrapport ‘Van verdeeld naar gedeeld leiderschap’ 2024 Deloitte en De Reeder - Overdrachtsrapportage proces "Samen Verder" - Uitslag gemeenteraadsverkiezingen van de omliggende gemeenten. - Brief aan de onderhandelaars en informateur van burgemeester dhr. Dirk Heijkoop. Deze documentatie klinkt expliciet en anders impliciet door in mijn advies.

4

3. Terugblik op de campagne De terugblik op de gemeenteraadsverkiezingen van 2026 in Hardinxveld-Giessendam laat een gemengd beeld zien, met duidelijke verschillen per partij maar ook een gedeelde waardering voor het democratische proces en de campagne. Bij de ChristenUnie overheerst teleurstelling over het resultaat, al wordt dit na enige reflectie in perspectief geplaatst: zowel regionaal als landelijk vielen de uitslagen tegen, waardoor het lokale resultaat uiteindelijk nog enigszins meevalt. Tegelijk klinkt de bereidheid om constructief verder te werken, waarbij ook wordt erkend dat deelname van het CDA invloed heeft gehad op de uitslag. Voor de T@B en het CDA is juist sprake van grote tevredenheid. De T@B spreekt van een “cadeau” met een extra zetel en kijkt terug op een succesvolle campagne en feestelijke verkiezingsavond. Het CDA, dat pas laat besloot deel te nemen, is trots op het behaalde resultaat — ‘zelfs het beste in twintig jaar’ — en ziet dit als een bevestiging van de geleverde inspanning in korte tijd. Bij GroenLinks-PvdA (inmiddels van naam gewisseld naar PRO) is de toon somberder. Het onverwachte verlies van een zetel komt hard aan en vraagt nog om verwerking. Tegelijk wordt dit geplaatst in een bredere trend van verrechtsing.

De partij benadrukt het belang van een blijvend links-progressief geluid en spreekt waardering uit voor de samenwerking en ondersteuning binnen de raad. Ook elders klinkt teleurstelling, bijvoorbeeld over tegenvallende resultaten op persoonlijk niveau, al wordt er vooruitgekeken naar nieuwe rollen zoals het burgerlidmaatschap. De SGP is daarentegen zeer tevreden met het behoud van haar zetels en spreekt van een sterke campagne en vertrouwen in de toekomst. Daarbij wordt niet alleen naar het eigen resultaat gekeken, maar ook waardering uitgesproken voor andere partijen en de organisatie. Over de gehele linie is er brede consensus dat de campagne positief, levendig en respectvol was. Ook wordt er met waardering gesproken over de organisatie en het goed verlopen verkiezingsdebat. Terugblikkend op de gehele campagnetijd waren partijen zichtbaar actief, de onderlinge sfeer was goed en het aantal van vijf deelnemende partijen wordt gezien als een winstpunt voor de lokale democratie van Hardinxveld-Giessendam. 4. Bestuursakkoord op hoofdlijn De gemeente Hardinxveld-Giessendam staat voor grote opgaven en ontwikkelingen. Gezamenlijke inzet van raad, college en organisatie hierop is nodig in een goed samenspel. Om dat samenspel goed te kunnen spelen is een duidelijke rolneming en rolvastheid van belang.

Uit het onderzoek van Deloitte en De Reeder zijn hier ook diverse aanbevelingen over gedaan die relevant zijn om te betrekken op de te vormen bestuursvorm in dit informatieproces. In de voorbereiding op deze informatiefase is gevraagd de mogelijkheden en het draagvlak te verkennen voor een passende wijze van bestuur waarbij er invulling wordt gegeven aan het

5

bevorderen van het dualistisch debat en gedrag; aandacht te hebben voor de verhoudingen coalitie & oppositie en de samenwerking binnen de gemeenteraad en tot slot de positionering in en samenspel met de regio. Een min of meer standaardvorm van gemeentebestuur is dat twee of meer partijen die in de gemeenteraad een meerderheid van zetels hebben een coalitie sluiten, een coalitieakkoord schrijven met wat ze de komende vier jaar willen bereiken en wethouders voordragen. In de gesprekken heb ik met alle onderhandelaars ook verkend of een raadsbreed akkoord mogelijk zou zijn. De gedachte daarbij is dat zo’n akkoord echt van de gehele raad is en voor de gehele raadsperiode het grotere kader is op basis waarvan richting wordt gegeven. Op basis van de gesprekken heb ik gemerkt dat er zeker draagvlak is voor een raadsspecifiek programma, maar dat het voor Hardinxveld-Giessendam te vroeg en te ver gaat om daar nu een volledig raadsbreed akkoord van te maken. Dat er niettemin draagvlak is voor een raadsspecifiek programma heeft mij in de verdere gesprekken gestimuleerd dit verder te verkennen. Op het resultaat daarvan kom ik in paragraaf 7 verder terug. In de gesprekken heb ik met alle onderhandelaars gesproken over een bestuurlijk akkoord.

Gezien de aanbevelingen van Deloitte en De Reeder is hier in de gesprekken over gesproken om het dualistische stelsel actief te respecteren en tevens om ruimte voor een open debat te houden binnen de gemeenteraad. Dit heeft ertoe geleid dat in de gesprekken al vrij snel gesproken werd over een bestuursakkoord, maar dan wel op hoofdlijnen. Alle politieke partijen hebben actief aangegeven wat dan die hoofdlijnen zouden moeten zijn. Voor de formatiefase is het belangrijk om expliciet te worden wat die hoofdlijnen in het bestuursakkoord precies zijn. Vanuit de informatiefase wordt door meerdere partijen de volgende inhoudelijke punten in ieder geval genoemd. Het gaat hierbij over generieke kaders en principes over onder meer: - De invulling van de opgaven uit de spreidingswet. - De financiële gezondheid van de gemeente in relatie tot de voorzieningen in de gemeenschap (waaronder de duidelijkheid over het zwembad). - De strategische opgaven in de regio. - De manier waarop er aan betrouwbaar en sterk lokaal bestuur gewerkt blijft worden. - Een antwoord op de vraag hoe omgegaan wordt met thema’s die niet expliciet in het bestuursakkoord op hoofdlijn zijn geformuleerd. Uit de gesprekken komt naar voren dat – gezien de uitslag van verkiezingen – een samenwerking tussen de T@B en de SGP het meest voor de hand ligt.

Beide hebben winst geboekt (‘doet recht aan de verkiezingsuitslag’), hebben politiek inhoudelijk raakvlakken en hebben tevens al ervaring in onderlinge samenwerking in de vorige collegeperiode, hoewel ze

6

in het laatste half jaar niet met alles op één lijn lagen. Zowel T@B als SGP geven beide aan bestuurlijke verantwoordelijkheid te willen nemen en ook een voorkeur te hebben voor een college bestaande uit twee politieke partijen, vanwege de slagvaardigheid en effectiviteit. Wel hebben meerdere onderhandelaars bij mij aangegeven dat er wat zorgen zijn over de stabiliteit en voorspelbaarheid van de T@B in een nieuw te vormen bestuur. Een betrouwbaar bestuur is voor het goed functioneren van de gehele gemeente van groot belang waarbij ook waar wordt gemaakt wat er wordt beloofd. De genoemde zorg heb ik in de gesprekken verder uitgediept en heb ik in een gezamenlijk gesprek tussen de voltallige T@B- en SGP-fractie met hen gedeeld en besproken. Het is in dit stadium van deze verkenningsfase belangrijk om hierover gesproken te hebben om hier vanaf het begin van de bestuursperiode aan te blijven werken. Tevens vond ik dit als informateur van belang om hier commitment op en duidelijkheid over te krijgen om mijn advies met vertrouwen aan u als gemeenteraad te kunnen geven. Als informateur adviseer ik u om T@B en SGP samen een bestuursakkoord op hoofdlijn te laten smeden. In de formatiefase zal dat moeten gaan gebeuren. Met alle gesprekpartners heb ik het gesprek gevoerd over het gebruik van de woorden ‘oppositie’ en ‘coalitie’.

Hierbij heb ik aangegeven dat deze woorden niet in de wet verankerd zijn en dat het misschien een beter idee is om te spreken van een bestuursakkoord in plaats van een coalitieakkoord. Dit alles tegen de achtergrond om naast de partijen die in het college zitting hebben ook (meer) ruimte te houden voor de andere politieke fracties in de gemeenteraad.

5. Drie wethouders Als informateur adviseer ik om in de formatie verder te verkennen of een nieuw college uit drie wethouders zou kunnen bestaan. Uiteindelijk is het aantal wethouders een politieke keuze, maar in dit stadium vooral belangrijk om toch al verkend te hebben om te komen tot een sterk en stabiel nieuw bestuur. Vooruitlopend op de formatie heb ik tijdens de informatiefase aan alle partijen gevraagd hoe zij kijken naar het gewenste aantal wethouders. Voor de T@B en de SGP is het uitgangspunt dat ze ieder één wethouder leveren. Vier wethouders wordt op voorhand niet als wenselijk ervaren. Een gemeente met de omvang van Hardinxveld-Giessendam zou in principe met twee wethouders compact en slagvaardig bestuurd moeten kunnen worden, maar dat vergt wel iets van de ervaring en competenties van die wethouders. Het is verstandig dit alleen te doen als betreffende kandidaten ruime ervaring hebben en / of in staat zijn snel het wethouderschap eigen te maken (inclusief alle inwerktijd als nieuw college, inwerktijd in de regio en de intensieve samenwerking met de ambtelijke organisatie). Maar daarnaast is er door meerdere

7

politieke partijen en ook door de burgemeester (in zijn burgemeestersbrief) op aangedrongen om voor drie wethouders te gaan. De vraag is dan wel, hoe komt die derde wethouderskandidatuur tot stand en hoe wordt die geworven? Partijen uit de oppositie stellen voor om een onafhankelijke wethouder door de gehele gemeenteraad te benoemen. T@B en SGP geven aan dat een derde wethouder bespreekbaar is, maar met name de T@B stelt daarbij enkele voorwaarden, te weten; alleen in uiterste noodzaak en in samenspraak met de coalitiepartij waarbij tevens benadrukt wordt dat lokale binding voor hen van groot belang wordt geacht. Ik kan me voorstellen dat in de openbare raadsvergadering van 23 april aanstaande uw raad hierover met elkaar in gesprek gaat of met elkaar overeenkomt om deze verkenning voort te zetten in de formatiefase en dit over te laten aan de onderhandelende partijen.

6. Hardinxveld-Giessendam in de regio Op basis van de gesprekken heb ik meegekregen dat sturing op de gemeenschappelijke regelingen, de verbonden partijen en ook de netwerksamenwerkingen in de regio, zoals Smart Delta de afgelopen raadsperiode weinig op het netvlies stond van de gemeenteraad. Eveneens heb ik uit de gesprekken met de vertegenwoordigers van politieke partijen meermaals de constatering gehoord dat gezien de grote opgaven van Hardinxveld-Giessendam én tevens vanuit het oogpunt van het behoud van zelfstandigheid, regionale samenwerking noodzakelijk is. Dit vraagt om een proactieve houding en inzet van de gemeenteraad, het college en de ambtelijke organisatie. Eerste initiatieven hiertoe vragen om een vervolg en een verdere uitrol. Gezamenlijk optrekken hierop binnen de raad vraagt om een goede samenwerking en vertrouwen in elkaars vertegenwoordiging.

7. Raadsmanifest Eerder in mijn verslag meldde ik u dat – op basis van de gevoerde gesprekken - een volledig raadsakkoord (nog) niet breed gedragen (genoeg) is voor uw gemeente. Elementen daarvan worden overigens wel omarmd. Dit alles gaat over de zelfbewuste vraag: wat voor democratie willen we zijn? En daar meteen op aansluitend, en hoe kunnen we onszelf daarin verder ontwikkelen? Vertrouwen doet er nadrukkelijk toe in politiek en bestuur. Realiteit is ook dat er verschil in stijl is binnen de raad en partijen. Het elkaar hier meer op aanspreken en of bespreekbaar maken kan helpend zijn. Democratie is dan ook een werkwoord en verdient een actieve houding en continu onderhoud. Het is mooi om als hoogste democratische orgaan van de gemeente hier bewust van te zijn en te blijven en hier een eigen (leer)agenda op te hebben. Ik stel dan ook voor hier een raadsmanifest op te ontwikkelen. Dat hoeft niet groots en meeslepend te zijn, maar wel bewust en gericht op samen leren en groeien.

8

Uit de gesprekken die ik met de vertegenwoordigers van de politieke partijen heb gevoerd, heb ik opgemaakt dat de periode met betrekking tot het Deloitte en De Reeder rapport veel heeft losgemaakt. Goede stappen zijn er inmiddels gezet om vervolg te geven aan de aanbevelingen van dat rapport. Ook heb ik in de gesprekken regelmatig gehoord - en ook zelf ondervonden - dat de sfeer en de onderlinge relaties in uw raad goed zijn. Dat is een groot goed! Dit alles moedig ik graag verder aan. Ik ben ervan overtuigd dat het raadsmanifest hierin echt helpend zal zijn. Als uw informateur adviseer ik u als raad dan ook om naast het formatieproces om te komen tot een bestuursakkoord op hoofdlijnen, tevens een proces op te starten om verdere invulling te geven aan het ontwikkelen van uw eigen raadsmanifest. Hierin kunnen tenminste de volgende elementen naar voren komen: a) Hoe versterken we de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad van Hardinxveld-Giessendam in de regio? b) Hoe versterken we de rol van de gemeenteraad in het samenspel met de samenleving van Hardinxveld-Giessendam? Dit gaat om het werken aan uw verbindende rol als raad. Tevens gaat het hierbij om uw eigen verdere toerusting aan (democratische) vaardigheden en de onderlinge uitwisseling van uw eigen ervaringen. Te denken valt aan vragen zoals: a. Hoe ben ik een goede volksvertegenwoordiger? b.

Hoe ga ik om met en gedraag ik me op de (sociale) media? c. Op welke manier en bij welke thema’s betrekken we inwoners bij de gemeenteraad? c) Hoe versterken we het (onderlinge) samenspel tussen gemeenteraad en het college? d) Hoe geven we als gemeenteraad uitvoering en invulling aan de toekomstvisie?

9

8. Vier adviezen Op basis van de gesprekken heeft deze informatiefase - samenvattend - de volgende vier adviezen opgeleverd voor u als gemeenteraad van Hardinxveld-Giessendam: 1) Alles overwegende kom ik tot de conclusie dat een samenwerking van T@B en SGP op dit moment de beste optie is en de meeste kans van slagen heeft. Ik adviseer uw gemeenteraad dan ook om die mogelijkheid in de formatiefase door de genoemde partijen als eerste te laten onderzoeken. Ik stel voor dat de partijen daarvoor een formateur aanwijzen die een stevig draagvlak in de raad en bij de formerende partijen heeft. 2) Mijn tweede advies aan u is om de onderhandelende partijen te vragen om een bestuursakkoord op hoofdlijn uit te werken. 3) Mijn derde advies aan u is om in de gemeenteraadsvergadering van 23 april 2026 uw raad een uitspraak te laten doen over het al of niet onafhankelijk benoemen van een derde wethouder? Een alternatief is om de onderhandelende partijen opdracht te geven een derde wethouder voor te laten stellen aan de raad. 4) Daarnaast adviseer ik uw raad om naast het formatieproces een proces op te starten om verdere invulling te geven aan het ontwikkelen van een eigen raadsmanifest, waarin tenminste de volgende vragen aan de orde komen: a. Hoe versterken we de kaderstellende en controlerende rol van de gemeenteraad van Hardinxveld-Giessendam in de regio? b.

Hoe versterken we de rol van de gemeenteraad in het samenspel met de samenleving van Hardinxveld-Giessendam? c. Hoe versterken we het samenspel tussen gemeenteraad en het college? d. Hoe geven we als gemeenteraad uitvoering en invulling aan de toekomstvisie?

Met een hartelijke groet, Dr. Laurens de Graaf

10