Overdrachtsrapportage proces Samen Verder.pdf

Overdrachtsrapportage proces "Samen Verder"

INHOUDSOPGAVE Overdrachtsrapportage proces "Samen Verder".................................................1

1

1. Inleiding..........................................................................................................3 2. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Gemeenteraad..........................3 3. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Organisatie...............................5 4. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: College......................................9 5. Conclusies en aanbevelingen.........................................................................11 1.

Inleiding.....................................................................................................3

2.

Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Gemeenteraad......................3

3.

Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Organisatie...........................5

4.

Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: College.................................9

5.

Conclusies en aanbevelingen.....................................................................11

2

1. Inleiding Op 12 februari 2024 is het onderzoeksrapport ‘Van verdeeld naar gedeeld leiderschap’ uitgebracht. Het betreft bevindingen en adviezen naar aanleiding van het onderzoek naar de stand van de organisatieontwikkeling in de Gemeente Hardinxveld-Giessendam. Op 29 februari 2024 is het rapport in de gemeenteraad besproken waarbij de motie "Samen Veder!" unaniem is aangenomen. Vervolgens is in de raadsvergadering van 30 mei 2024 het raadsvoorstel "Uitvoering Motie Samen Verder + inrichting monitoringsgroep" besproken waarbij is besloten om het plan van aanpak voor de uitvoering van de motie 'Samen Verder te onderschrijven en een Monitoringsgroep in te stellen. De uitvoering van het plan van aanpak is opgepakt en verder vormgegeven en de Monitoringsgroep is meerdere keren bij elkaar geweest. In mei 2024 is de monitoringsgroep ingesteld. Doel van de monitoringsgroep is om de voortgang van de uitvoering van de motie 'Samen Verder' en daarmee de uitvoering van de adviezen gezamenlijk te bewaken. In de monitoringsgroep hebben zitting: twee vertegenwoordigers van de gemeenteraad, twee vertegenwoordigers van de Ondernemingsraad, een wethouder namens het college en als verantwoordelijke voor de portefeuille personeel & organisatie. De burgemeester, gemeentesecretaris en de griffier hebben een adviserende en ondersteunende rol.

Met het zicht op de gemeenteraadsverkiezingen van 18 maart 2026 en daarmee de start van een nieuwe raadsperiode is met de monitoringsgroep de balans opgemaakt en wordt deze aangeboden in de vorm van een overdrachtsrapportage aan de nieuwe gemeenteraad. In deze overdrachtsrapportage is per actie zoals opgenomen in het plan van aanpak een stand van zaken opgenomen als ook een duiding van het effect van de inzet / het resultaat op de hogere doelen zijnde: - Een sterk bestuur - Een sterke organisatie - Een gezonde financiële positie

2. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Gemeenteraad Opstellen toekomstvisie Stand van zaken Nadat in maart 2025 de startnotitie Toekomstvisie door de gemeenteraad is vastgesteld zijn in een tweetal gezamenlijke werksessies van gemeenteraad en college de contouren voor de Toekomstvisie bepaald. De Toekomstvisie is in september 2025 vastgesteld door de gemeenteraad.

3

Effect De Toekomstvisie vormt samen met de Omgevingsvisie de visie van de gemeente. Beide visies zijn het kader voor beleidskeuzes (sturing) en uitvoering. Tevens vormen ze een referentiepunt voor de robuustheid en toekomstbestendigheid van de organisatie. Met name de Toekomstvisie draagt bij aan de robuustheid en toekomstbestendigheid van de organisatie door kaders te bieden voor focus ten aanzien van de kerntaken die wij als gemeente hebben en de balans te bewaken ten aanzien van de zelfstandige positie van de gemeente (toekomstbestendigheid). Bevorderen van dualistisch debat en gedrag in gemeenteraad Stand van zaken Op een aantal momenten heeft er gesprek plaatsgevonden binnen de gemeenteraad over het fenomeen dualisme en de invulling daarvan. Centraal staat de rolscheiding tussen raad en college. Mede op basis van de gesprekken en in relatie tot dit onderwerp zijn de volgende veranderingen doorgevoerd: introductie nieuwe debatstructuur, implementatie nieuwe P&C-cyclus en werking met kaderstellende raadsvoorstellen. Tevens wordt gewerkt aan de herijking van de vergaderstructuur. Effect De gesprekken en doorgevoerde veranderingen draaien in basis om het versterken van de kaderstellende en controlerende taak van de gemeenteraad.

Op basis van de gesprekken met de raadsfracties in het kader van de evaluatie van het vergadermodel wordt geconstateerd dat: o de gemeenteraad zich meer en meer bewust is van haar rol o

haar kaderstellende en controlerende rol bewuster invult

o

er meer debat is met daarbij een behoorlijke mate van inzet van raadsinstrumenten

o

er meer afstand is tussen raadsleden/fracties en collegeleden.

Aandacht voor verhoudingen coalitie & oppositie Stand van zaken Op een aantal momenten heeft er gesprek plaatsgevonden binnen de gemeenteraad over de verhoudingen coalitie & oppositie. Het gesprek is gevoerd in samenhang met het thema dualisme. De in dat kader doorgevoerde veranderingen hebben ook relatie met het thema verhouding coalitie en oppositie. Effect In de gesprekken zijn zaken benoemd en meer uitgesproken. Dit heeft geleid tot meer inzicht en begrip. Met name de nieuwe debatstructuur heeft geleid tot een meer open debat. Dit is terug te zien in de stemverhoudingen. Tevens is afstemming voorafgaand aan een debat binnen de coalitie en afstemming met wethouders minder aan de orde. Het punt van dualisme staat ook in nauwe relatie met de ontwikkeling van de rolneming door de gemeenteraad waarbij ingezet wordt om als raad meer in positie te komen. Laat coalitievorming extern begeleiden (informateur, formateur)

4

Stand van zaken Met de gemeenteraad heeft een eerste oriëntatie plaatsgevonden op de werking van een raadsprogramma versus een coalitieakkoord. Zodra de lijsttrekkers bekend zijn zal een overleg worden gearrangeerd om afstemming te hebben over het beoogde formatieproces na de verkiezingen 2026. Effect Nog niet van toepassing.

3. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: Organisatie Introductie sturen = kiezen als leidend principe geduid. Stand van zaken Sturen = kiezen is eind november 2023 als sturend principe geïntroduceerd. Langs dit principe hebben we sinds die tijd verkend, resulterend in het vastgestelde organisatieplan. In dit principe, ook wel sturingsfilosofie genoemd, is het belangrijk dat gemaakte keuzes uitlegbaar zijn en verantwoord worden. Het is steeds de afweging wie op welk moment of bij welke keuze betrokken wordt. Het kan dan gaan om collega's, medeoverheden, inwoners, ondernemers en maatschappelijke instellingen. Het uitgangspunt is dat iedere medewerker de autonomie heeft om keuzes te maken waar mogelijk, maar ook kan rekenen op sturing indien nodig. Het gaat dan om keuzes die binnen de eigen beschikbare tijd, geld en deskundigheid vallen. Autonomie vraagt om het bewust zijn en juist inzetten van die tijd, geld en deskundigheid. Effect In het vastgestelde organisatieplan is sturen = kiezen het leidende principe. Het inbedden van deze sturingsfilosofie vraagt continu aandacht. Met het organisatieplan zetten we als organisatie een zelfverzekerde stap vooruit. Zo werken we aan een duurzaam sterke organisatie die ten dienste staat van onze samenleving. Tweehoofdige directie van start en daarmee meer aandacht voor organisatieontwikkeling, cultuur en persoons- en teamontwikkeling.

Stand van zaken In november 2024 zijn 3 domeinmanagers aangesteld, naast de gemeentesecretaris. Daarmee is de sturing in de top van de organisatie voldoende belegd. We organiseren sturing en leidinggeven zodat deze niet afhankelijk is van 1 of een klein aantal personen. Zo zijn de domeinmanagers tevens loco-secretaris ter vervanging. Samen vormen zij het managementteam. Binnen het eigen domein zijn de managers integraal verantwoordelijk voor budgetten, capaciteit en kwaliteit. Waar domeinoverstijgende vraagstukken zijn, worden deze belegd in het sturingsoverleg. Dit overleg bestaat uit de domeinmanagers, de strategisch adviseurs en de gemeentesecretaris.

5

Effect Met de 3 domeinmanagers en het inrichten van coördinerende rollen en functies in de teams zijn de stuurrollen in de organisatie voldoende ingericht en passend bij wat nodig is in de organisatie. De vaststelling van het organisatieplan per 1 juli 2025 en de bijbehorende teamsessies, een periodiek terugkerend onderdeel in de organisatie, geeft houvast voor het vormen van een sterke organisatie. Opstellen handboek organisatie/veranderplan met thema's in samenspraak met medewerkers (1). Stand van zaken Eerder in 2024 waren er de 'benen op tafel' bijeenkomsten in de organisatie over een aantal thema's. Dit is vanaf eind 2024 omgevormd naar een veranderteam met medewerkers uit de organisatie. Door hen is een aantal verdiepingssessies georganiseerd. Zo is er met elkaar opgefrist op de adviezen van Deloitte & De Reeder, ook voor de collega's die daarna in dienst kwamen. Er is verkend op patronen die we in de organisatie met elkaar hebben gevormd en of deze patronen helpend of tegenwerkend zijn. Alle opbrengsten uit het veranderteam hebben begin 2024 geleid tot een plan van aanpak organisatieontwikkeling, inclusief een adviesaanvraag bij de Ondernemingsraad. Effect De bijeenkomsten van het veranderteam hebben geleid tot een plan van aanpak. Daarna zijn er teamsessies georganiseerd. Alle teams hebben een teamplan opgesteld en het organisatieplan is opgesteld en vastgesteld.

Het veranderteam komt in het najaar 2025 weer bijeen. Opstellen handboek organisatie/veranderplan met thema's in samenspraak met medewerkers (2). Stand van zaken Het handboek organisatie is gereed. In samenwerking met de Ondernemingsraad en een aantal medewerkers die tijdelijk een redactieteam vormden, is het organisatie-handboek opgesteld. Effect In het handboek organisatie zijn personele regelingen opgenomen. Een aantal hiervan is de loop van de afgelopen maanden geactualiseerd (zie hieronder). Het handboek is daarnaast een naslagwerk voor alle medewerkers. Er is beschreven hoe de interne dienstverlening is georganiseerd (denk aan team facilitaire zaken of team HRM). Het handboek is digitaal en wordt regelmatig geactualiseerd. Uitvoering van thema's uit het handboek waaronder budgethoudersregeling en mandaatregeling, werken volgens kernwaarden, gesprekscyclus, afspraken over samenwerken, elkaar aanspreken, vertaling van (regionaal) HRM beleid naar dagelijkse afspraken Stand van zaken In het organisatiehandboek zijn de personele regelingen opgenomen. Ondertussen zijn ook nieuwe regelingen opgesteld, zoals de regeling personeelsgesprekken. Een half jaar na de start van de domeinmanagers is de regeling vastgesteld door het college en met advies van de Ondernemingsraad. Net voor de zomer van 2025 zijn de domeinmanagers gestart met de uitvoering van deze regeling.

Het werken volgens de kernwaarden is verankerd in het organisatieplan.

6

Effect Duidelijkheid over personele verantwoordelijkheden en de uitvoering van de regeling personeelsgesprekken. Inrichten van coördinerende/sturingsrollen met helder mandaat en escalatiemogelijkheid. Stand van zaken Zie onder directie en domeinmanagers Communiceren over ontwikkelingen (en andere actualiteiten) via wekelijkse terugkoppeling Stand van zaken De terugkoppeling vindt wekelijks plaats op een vast tijdstip. Medewerkers kunnen zowel fysiek als digitaal aansluiten. Vaste onderwerpen zijn: informatie uit college, gemeenteraad en domeinoverleg, vooruitblik naar de komende week, lief en leed, OR en PV-activiteiten, andere activiteiten in en buiten het gemeentehuis. Effect De terugkoppeling is een wekelijks ontmoetingsmoment geworden met een hoge graad van deelname. Vooraf en na dit moment zoeken collega's elkaar op. Zo draagt dit moment bij aan de organisatieontwikkeling. (Her)introductie van de servicenormen ten gunste van de dienstverlening aan inwoners, ondernemers en instellingen Stand van zaken De servicenomen gaan niet alleen om heldere regels en afspraken rondom de dienstverlening aan inwoners, ondernemers en instellingen. De servicenomen draaien vooral om houding en gedrag. Denk aan het bereikbaar zijn, het sturen van ontvangstbevestigingen, enzovoorts. Het vraagt inzet en aandacht om de servicenomen te doorleven in de organisatie.

Dat heeft de herintroductie in begin van 2024 ons geleerd Effect De servicenormen met elkaar, bijvoorbeeld via een aanpak uit het veranderteam, doorleven, maakt dat deze onderdeel worden van de dagelijkse praktijk. Ook de monitoring van de servicenormen (zie hieronder) is daar onderdeel van. Monitoren van werken volgens de servicenormen (continue proces) Stand van zaken Zie hierboven

Verdere kwaliteitsverbetering van de P&C cyclus in de aanloop naar de begroting 2026 Stand van zaken

7

Vanaf het begin van de bestuursperiode is ingezet op een verbetering van de documenten in de P&C cyclus. Dat heeft geresulteerd in een andere manier van verantwoorden en daarmee verhogen van de controlerende functie van de gemeenteraad met een andere opzet van de jaarrekening. In het afgelopen jaar is de opzet van de Perspectiefnota aangepakt, waarmee de kaderstellende rol van de gemeenteraad is vergroot. Daarnaast is een halfjaarrapportage toegevoegd. Effect De P&C cyclus is opnieuw ingericht wat door de raad is vastgesteld. Zo wordt meer samenhang aangebracht in de cyclus, ook in verbinding met de organisatie. Dit komt de inhoud en kwaliteit van de verschillende producten ten goede; dit is merkbaar nu we het toepassen. Daarmee is de P&C cyclus beter ingericht om ook de raad in positie te brengen. Dit vergroot de controlerende en kaderstellende rol van de gemeenteraad. Binnen de organisatie is de betrokkenheid bij de P&C producten verhoogd. De ontwikkeling van de nieuwe producten is opgepakt door een team van adviseurs en financiën Versterken van de strategische financiële functie Stand van zaken Het voornemen uit 2024 om op 1 plek de financiële functie te versterken, is losgelaten als gevolg van de opbrengsten uit de teamsessies. Er is gekozen om teambreed de financiële functie te versterken.

Ingezet wordt op de volgende aspecten: o Kwalitatieve versterking van de financiële functie als geheel in de organisatie. o Verdere professionalisering van de samenwerking de budgethouders en de adviseurs/financieel consulenten o Doorontwikkeling van de verhouding in de driehoek controller – domeinmanager – gemeentesecretaris. Dit ook in het perspectief van de grote opgaven waar de gemeente voor staat. Effect Verbreden en professionaliseren van de aanwezige financiële functies in de organisatie Werken met evaluatie, niet alleen van (leiderschaps)gedrag, ook van projecten, processen en thema's waaraan gezamenlijk wordt gewerkt. Dit bevordert het leervermogen en integraliteit. Stand van zaken Dit is een thema dat in de teamsessies aan de orde is geweest. Er wordt in verschillende teams gewerkt met evaluatie van processen en projecten, zoals bijvoorbeeld ruimtelijke projecten en het proces van de Perspectiefnota. Het ene team is hier verder mee dan het andere. Wat in brede zin geldt, is dat het vastleggen van concrete afspraken leidt tot duidelijkheid over wie wat doet. Effect Zowel werken met evaluatie(s) als het vastleggen van afspraken vergroot het (persoonlijk) leiderschap en maakt balans tussen sturing en autonomie in de organisatie duidelijk. Zo voert dit terug op de sturingsfilosofie sturen = kiezen.

8

Bepalen wat wordt overgenomen uit het koersdocument en vervolgdocument en wat niet en dit transparant maken. Stand van zaken Het koersdocument van destijds in ingetrokken. Het uitgangspunt om transparant te zijn over besluitvorming en navolgbaarheid van processen blijft een uitgangspunt dat is opgenomen in het organisatieplan. Zie ook sturen = kiezen. Effect Uitleggen van keuzes delen als onderdeel van de sturingsfilosofie en zo bijdragen aan een sterke organisatie.

4. Stand van zaken adviezen en aanbevelingen: College Besluit instellen tweehoofdige directie Stand van zaken In 2024 en in de eerste helft van 2025 is intensief binnen en met de organisatie samengewerkt om in beeld te krijgen waar en hoe de organisatie versterkt kon worden. Belangrijke momenten daarin waren: het vaststellen van het organogram in juni 2024, het aanstellen van 3 domeinmanagers die startten in het najaar van 2024 en de teamsessies in samenwerking met het veranderteam in het voorjaar van 2025. Het besluit uit 2023 voor het instellen van een tweehoofdige directie is daarmee vervangen. Effect Het inrichten van een sterke organisatie is het primaire doel. Dat betekende het aanbrengen van sturing op verschillende plekken in de organisatie. Met het aanbrengen van stuurrollen in de organisatie, waar de domeinmanagers de meest prominente vorm van zijn, is de noodzaak van de tweehoofdige directie vervallen. Het hebben van een tweehoofdige directie was immers geen doel op zich, maar beoogde voldoende capaciteit op sturing te faciliteren. Dit is door het instellen van de domeinmanagers adequaat ingevuld. Besluitvorming over versterking organisatie Stand van zaken Zie hierboven. Werken volgens een nieuwe portefeuilleverdeling Stand van zaken Afgerond in december 2023. Sinds die tijd wordt gewerkt in de nieuwe portefeuilleverdeling. De gemeenteraad is hierover geïnformeerd.

Externe begeleiding college – teamtraject college en directie

9

Stand van zaken Net als de organisatie is het ook voor het college belangrijk om regelmatig stil te staan bij patronen en cultuur van samenwerking. Dit is een aantal keer gebeurd onder externe begeleiding. In 2024 hebben burgemeester en secretaris een sessie begeleid over een aantal vervolgonderwerpen. In 2025 heeft het college, net als ieder team, in de organisatie, een eigen teamsessie gedaan. Dit heeft geleid tot het teamplan voor het college. De teamsessies krijgen begin 2026 een vervolg. Het college gaat in het najaar van 2025 deze bestuursperiode afronden met een heisessie. Effect Net als in de organisatie is stilstaan bij het eigen werk en inzet van belang. Dit vraagt om regelmatig afstand te nemen van de dagelijkse werkzaamheden. Continue aandacht voor samenwerking, evaluatie, rolvastheid, verhouding samenwerking organisatie, leiderschapsstijlen. Stand van zaken Iedere collegevergadering is er aandacht voor rolvastheid. De gemeentesecretaris heeft wekelijks aandacht voor de verhouding in de organisatie. Evaluatie van vergaderingen wordt regelmatig gedaan en daarnaast ook in teamsessies opgepakt. Effect Continu aandacht werkt versterkend binnen het college. Dit straalt uit op de organisatie. Regelmatig evalueren van collegebijeenkomsten en reflectie op ieders rol. Stand van zaken Zie hierboven. Werken met bestuurlijke agenda zodat integrale opgaves zichtbaar zijn.

Onder meer via themasessies of opiniërende bespreking in college Stand van zaken Themasessie en opiniërende besprekingen in het college zijn vast onderdeel geworden van de vergadercyclus. Regelmatig schuiven betrokken adviseurs aan in het college. De integrale opgaven zijn zichtbaarder geworden onder meer door het prioriteringstraject dat heeft geleid tot de huidige samenstelling en opzet van de Perspectiefnota 2026-2029. In de aanloop naar de begroting 2026 en verder zal verdere aanscherping van opgaven moeten plaatsvinden, ook in het kader van overdracht naar een nieuw bestuur. Effect Doorlopend Verantwoording van financiële budgetten. De besteding van de door de gemeenteraad toegekende budgetten is geregistreerd, zo constateren de onderzoekers. Deze budgetten zijn echter niet met een specifiek raadsbesluit vastgesteld, maar met het vaststellen van de begrotingen door de gemeenteraad

10

goedgekeurd. Over 2023 wordt dit alsnog aan de gemeenteraad voorgelegd via de rechtmatigheidsverantwoording bij de jaarrekening Stand van zaken In de jaarrekening van 2023 is hieraan specifiek aandacht besteed. Effect Afgerond Regulier overleg tussen college en Ondernemingsraad Stand van zaken Er is regulier overleg tussen college en Ondernemingsraad sinds 2023. De gemeentesecretaris voert als WOR-bestuurder daarnaast de formele overleggen met de Ondernemingsraad. Het volgende moment met het college staat gepland in het 4e kwartaal van 2025. Effect Regulier Reguliere verantwoording aan de gemeenteraad over organisatieontwikkeling, bijvoorbeeld in een jaarlijkse Ontmoeting Stand van zaken Door de monitoringsgroep is in de Ontmoeting van december 2024 een inzicht gegeven in onder meer de organisatieontwikkeling. Het voornemen is om een doorkijk door de gemeentesecretaris te laten verzorgen in het 4e kwartaal van 2025 en dit daarna jaarlijks te herhalen. Zo wordt ook de verbinding tussen college, raad en organisatie gelegd. Effect Regulier

5. Conclusies en aanbevelingen -

Overall: Drie kernbegrippen / doelen uit het eerste rapport van Deloitte & De Reeder uit 2021 waren Rust, Relatie & Regie. Overall kan gesteld worden dat op deze drie doelen forse stappen zijn gezet.

-

Gemeenteraad: de aanbevelingen en acties zijn (voor zover mogelijk) allemaal opgepakt waarbij er belangrijke vorderingen zijn gemaakt. Stappen zijn gezet om de positie van de gemeenteraad te versterken. Dit draagt bij aan het doel van een sterk bestuur.

-

Gemeenteraad: een sterk bestuur vraagt een doorlopende aandacht en ontwikkeling zeker ook in een nieuwe raadsperiode. Geadviseerd wordt om jaarlijks een raads-/griffieplan op te stellen met het oog op de doorontwikkeling van de gemeenteraad.

11

-

Organisatie: Sinds het plan van aanpak is vastgesteld zijn veel van de acties opgepakt. Met het op 1 juli 2025 vastgestelde organisatieplan zijn de adviezen van Deloitte & De Reeder geborgd. En is weer eens gebleken dat organisatieontwikkeling nooit af is. Het gaat erom in beweging te blijven en tijdig patronen te herkennen. Dat maakt ook dat een aantal acties uit het plan van aanpak van toen inmiddels zijn uitgevoerd of in een andere vorm zijn opgepakt. Zo dragen alle omschreven acties uit het plan van aanpak bij aan het geheel van de organisatieontwikkeling, soms klein en operationeel en soms meer strategisch. Dit alles gericht op het doel van een sterke organisatie.

-

Organisatie: De primaire verantwoordelijkheid voor de organisatie ligt bij de gemeentesecretaris en het college. Een goede verbinding met de gemeenteraad is echter van belang. Het versterken en borgen van die verbinding wordt geadviseerd om zo samenhang te realiseren in ontwikkelingen ten behoeve van een sterk bestuur, een sterke organisatie en gezonde financiële positie. Instrumenten hierbij zijn het upgraden van het begrotingsprogramma 5 "Financiering / Algemene dekkingsmiddelen / Bedrijfsvoering / Organisatie", een jaarlijks gesprek met / presentatie vanuit de gemeentesecretaris voor de gemeenteraad en meer focus en monitoring via de driehoek op de ontwikkellijnen.

-

College: de aanbevelingen en acties zijn (voor zover mogelijk) allemaal opgepakt waarbij er belangrijke vorderingen zijn gemaakt gericht op het doel van een sterk bestuur. Belangrijke aspecten waren de teamontwikkeling en periodieke reflectie.

-

College: De ontwikkelingen van een college zijn een doorlopend proces. Geadviseerd wordt om de teamontwikkeling en reflectiebijeenkomsten structureel en periodiek in te richten. Een jaarlijks teamplan is hierbij een goed middel.

-

Overall: De monitoringsgroep heeft een goede rol gehad met name in de verbinding tussen de domeinen college, raad en organisatie. Gezien de goede opvolging van de aanbevelingen van het rapport en de ontwikkelingen die in gang zijn gezet vangt een nieuwe fase aan. Een fase van doorlopende aandacht en borging. In deze fase kunnen de reguliere verbindingslijnen en verantwoordingsprocessen (zoals de nieuwe Planning & Control cyclus) benut worden. De inzet van de Monitoringsgroep stopt dan ook.

Een goed en positief vervolg staat op valt met de rolneming van betrokken gremia en personen. Er is een goede basis en structuur waarmee eerste ervaringen zijn opgedaan. Dit verder uitbouwen en opbouwen is van belang. De nieuwe planning & control cyclus is een belangrijk hulpmiddel maar uiteindelijk komt het er op aan dat een ieder zijn of haar rol pakt.

12