Erfgoedagenda, De basis op orde. Hardinxveld-Giessendam.pdf

Erfgoedagenda DE BASIS OP ORDE 2026

2 3 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Inhoudsopgave 1. Wat is erfgoed? 4 1.1 Erfgoed in de omgevingsvisie 6 1.2 Erfgoed in de toekomstvisie 2050 7 1.3 Erfgoed in het cultuurbeleid 7 1.4 Visie op erfgoed 8 2. Waarom moeten we erfgoed behouden? 10 2.1 Wettelijke verantwoordelijkheid 12 2.2 Provinciale verantwoordelijkheid 13 2.3 Gemeentelijke verantwoordelijkheid 14 3. Hoe kunnen we erfgoed behouden? 16 3.1 Dorpsbiografie 16 3.2 De basis op orde 18 3.3 Wat is er voor nodig? 27 Bijlage 1: uitvoeringsagenda erfgoed 28 ‘Hardinxveld-Giessendam: het dorp waar we trots én zuinig op zijn’ Uit het Bestuursakkoord 2026-2030 4 5 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Materieel erfgoed Gebouwen, monumenten, landschappen, archeologische vindplaatsen en andere fysieke elementen die het verhaal van de gemeente vertellen. Zoals de watertoren, de kerktoren van de hervormde gemeente en de grenspaal Immaterieel erfgoed Tradities, gebruiken, kennis, verhalen en vaardigheden die van generatie op generatie worden doorgegeven en bijdragen aan de identiteit van een gemeenschap. Zoals de Speel-In en de vele verenigingen. Roerend erfgoed Verplaatsbare objecten met cultuurhistorische waarde, zoals kunstwerken, archieven, kaarten, gebruiksvoorwerpen, scheepsmodellen en collecties.

Zoals de zalmschouw HD1, het contragewicht en de ankers op de Rivierdijk. Wat is erfgoed in Hardinxveld-Giessendam? Erfgoed gaat dus niet alleen over oude gebouwen of monumenten, het is veel meer dan dat. Het gaat over het gevoel een Hardinxvelder te zijn, dat zijn de verhalen, tradities, geloof en plekken die betekenis hebben voor inwoners. Deze erfgoedagenda beschrijft wat erfgoed voor Hardinxveld-Giessendam betekent, waarom behoud noodzakelijk is en welke stappen de gemeente de komende jaren zet om de basis voor erfgoedzorg op orde te brengen. 1. Wat is erfgoed? Erfgoed verbindt verleden, heden en toekomst. Het omvat de gebouwen, landschappen, tradities, waarden en verhalen die onze gemeente een eigen gezicht en betekenis geven. Door erfgoed te koesteren, versterken we identiteit, trots en onderlinge verbondenheid. Het maakt onze leefomgeving aantrekkelijk voor bewoners, bezoekers en ondernemers. Behoud is geen stilstand, maar een kans om met respect voor het verleden te bouwen aan de toekomst. Met behoud van erfgoed geven we waardevolle plekken, verhalen en identiteit door, verrijken we onze omgeving en maken we ruimte voor nieuwe generaties. ‘Hardinxveld-Giessendam: het dorp waar we trots én zuinig op zijn. Het is een prachtig dorp, gelegen tussen groen en water, met mooie en karakteristieke plekken, betrokken inwoners, ondernemers, kerken en verenigingen.

Onze inwoners hechten aan traditie, geloof en gemeenschapszin. We kennen elkaar en helpen elkaar als dat nodig is. Het mooie en goede willen we ook richting de toekomst zo houden.’ Dit staat geschreven in het bestuursakkoord 2026-2030 en is precies wat erfgoed is en waar het voor staat. Door erfgoed blijft het karakter van een dorp behouden voor de toekomst. 6 7 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoed in de Toekomstvisie 2050 In de Toekomstvisie Hardinxveld- Giessendam 2050 vormen waarden, tradities en identiteit een belangrijk kompas voor de toekomst. De visie beschrijft Hardinxveld- Giessendam als een gemeente waar inwoners verbonden zijn met traditie, geloof, gemeenschapszin en ondernemerschap. Historisch besef wordt daarbij expliciet genoemd als een van de kernwaarden die bijdragen aan de eigen identiteit en verbondenheid van de gemeenschap. De toekomstvisie benadrukt het belang van een herkenbare woonomgeving met een menselijke maat, waarin aandacht is voor de geschiedenis van het dorp en de kwaliteiten die Hardinxveld-Giessendam uniek maken. Daarbij worden onder andere de ligging aan de Merwede, het maritieme karakter, de dijken, historische gebouwen, lokale tradities, geloof en verhalen genoemd als elementen die bijdragen aan de identiteit van de gemeente.

Erfgoed in het Cultuurbeleid In 2026 heeft de gemeenteraad het cultuurbeleid vastgesteld. In dit beleid zijn cultuur en erfgoed met elkaar verbonden en richten we ons op behoud, beleefbaarheid en toegankelijkheid van zowel materieel als immaterieel erfgoed. In het cultuurbeleid zijn de volgende doelstellingen opgenomen: 1. We zetten in op het behoud en de toegankelijkheid van zowel materieel als immaterieel erfgoed door het opstellen van een erfgoedagenda. 2. We faciliteren samenwerking tussen erfgoedorganisaties, historische verenigingen en inwoners om verhalen uit het dorp te verzamelen, delen en bewaren. 3. We ondersteunen initiatieven die erfgoed zichtbaar en beleefbaar maken voor inwoners, zoals wandelroutes, exposities, educatieve projecten en digitale toepassingen. 4. We stimuleren het integreren van cultuur en erfgoed in woningbouw- en gebiedsontwikkelingsprojecten. 5. Met het vaststellen van dit document is de eerste doelstelling voltooid. De basis voor erfgoedzorg wordt op orde gebracht en worden de wettelijke taken en lokale ambities met elkaar verbonden. Erfgoed in de Omgevingsvisie In de omgevingsvisie wordt cultuur en erfgoed benoemd als kwaliteit van de leefomgeving, hierin staat: ‘Cultuur is een breed begrip dat niet alleen kunst en erfgoed omvat, maar het zijn ook normen en waarden, tradities en gedragingen. Het bepaalt de identiteit van de gemeente.

Hardinxveld- Giessendam is een gemeente met een herkenbare identiteit, geworteld in een overwegend christelijke traditie. Deze signatuur komt tot uiting in het dagelijks leven, in de manier waarop inwoners met elkaar omgaan en in de rol die kerken, vrijwilligers en verenigingen spelen in het sociale weefsel van het dorp. De gemeente koestert deze verbondenheid en ziet deze als fundament voor een leefbare en zorgzame samenleving. In de omgevingsvisie erkennen we deze waarden expliciet en geven we ruimte aan initiatieven die deze gemeenschapszin versterken.’ Daarbij zijn er drie constateringen op het gebied van cultuur en erfgoed opgenomen: 1. De druk op cultuurhistorisch waardevolle gebouwen, zoals structuren neemt toe door ruimtelijke ontwikkelingen en functieveranderingen. 2. De betrokkenheid bij cultureel erfgoed neemt af, wat vraagt om nieuwe vormen van beleving en educatie. 3. Er is behoefte aan het integreren van cultuur en erfgoed in nieuwe ruimtelijke plannen, zodat de identiteit behouden blijft in een veranderende omgeving. 4.

8 9 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Visie op erfgoed Hardinxveld-Giessendam verbindt landelijke regels met wat lokaal belangrijk is voor onze leefomgeving en identiteit. We zorgen ervoor dat de basis op orde is, maar gebruiken erfgoed ook bewust als kracht om het karakter van onze gemeente te behouden. Dat betekent dat we erfgoed goed vastleggen en beschermen in het omgevingsplan, dat we blijven werken aan een actueel en zorgvuldig opgebouwd erfgoedbestand en dat we helder in beeld brengen wat waardevol is voor onze gemeente. We maken erfgoed zichtbaar en beleefbaar, samen met lokale partners, verenigingen en regionale netwerken. Tegelijk zorgen we voor goed beheer, met duidelijke regelingen en een toegankelijk erfgoedregister. Zo kiezen we ervoor om erfgoed niet als bijzaak te zien, maar helpt het ons om gerichte keuzes te maken in ruimtelijke ontwikkelingen en draagt het bij aan een sterke gemeenschap, een herkenbare woonomgeving en een toekomstbestendige leefomgeving. 10 11 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam 2. Waarom moeten we erfgoed behouden? De combinatie van herkenning en betekenis maakt erfgoed tot een drager van de lokale identiteit.

Tegelijkertijd staat de gemeente voor opgaven op het gebied van woningbouw, verduurzaming en inrichting van de leefomgeving en moeten moeilijke keuzes worden gemaakt. De Omgevingswet verplicht gemeenten om erfgoed te verankeren in het omgevingsplan en zorgvuldig te betrekken bij besluitvorming. Dat vraagt om actuele kennis, heldere keuzes en duidelijke afspraken. Deze erfgoedagenda biedt de gemeente de mogelijkheid om richting te bepalen: wat moeten we borgen vanuit onze wettelijke verantwoordelijkheid en waar willen we vanuit eigen ambitie het verschil maken? De gemeente Hardinxveld-Giessendam beschikte eerder niet over een erfgoednota of erfgoedagenda. Daarmee ontbrak een samenhangend beleidskader waarin visie, wettelijke taken, gemeentelijke ambities en uitvoering op elkaar zijn afgestemd en vastgelegd. Erfgoed wordt wel meegenomen in de dagelijkse praktijk, maar zonder duidelijke koers is het lastig om prioriteiten te stellen, capaciteit gericht in te zetten en erfgoed volwaardig mee te wegen in ruimtelijke en maatschappelijke opgaven. Dit is juist nu van belang. Het erfgoed van Hardinxveld-Giessendam is veelzijdig en eigen. Het vertelt het verhaal van de gemeente en geeft een gezicht aan de plekken waar mensen wonen, werken en elkaar ontmoeten.

Denk aan het historische polderlandschap langs de Merwede, de dijken en lintbebouwing, de werven en het maritieme erfgoed van visserij en scheepsindustrie, maar ook aan waardevolle panden, kerken en het archeologisch bodemarchief. Wettelijke | Pr ovinciale ver antwoor delijkheid | Om de wettelijke taken uit de | ver antwoor delijkheid Erfgoedwet en de Omgevingswet goed | Provincies hebben de taak om het uit te kunnen voeren, zijn beleidskaders | cultureel erfgoed te beschermen Erfgoedwet en Omgevingswet | en ondersteunende instrumenten | door het stellen van regels en Erfgoed versterkt de kwaliteit en | noodzakelijk. Hoewel deze niet allemaal | randvoorwaarden, toezicht te houden herkenbaarheid van de leefomgeving, | wettelijk verplicht zijn, vormen ze wel de | op gemeenten, te adviseren of | Hardinxveld-Giessendam ligt maar brengt ook wettelijke taken en | basis voor het herkennen, beoordelen | besluiten bij belangrijke dossiers | binnen de Erfgoedlijn Maritieme organisatorische verantwoordelijkheid | en beschermen van erfgoedwaarden | en rijksmonumenten buiten de | Industrie, die het verhaal van de met zich mee. Die verantwoordelijkheid | en voor de verankering daarvan in het | bebouwde kom, en in samenwerking is vastgelegd in de Erfgoedwet (2016) | omgevingsplan.

| met gemeenten en het Rijk de | maritieme industrialisatie langs en in de Omgevingswet (2024), die de | instandhouding te bevorderen.4 | de Nieuwe Waterweg, Nieuwe wet- en regelgeving voor de fysieke | Instrumenten binnen de Omgevingswet | De provincie biedt ook kennis, advies | Maas en Merwede verbindt. leefomgeving bundelt. Samen bepalen | Belangrijke wettelijke onderdelen | en subsidies of programma’s voor | Binnen deze erfgoedlijn biedt de deze wetten de kaders waarbinnen | binnen de Omgevingswet zijn de | behoud en herbestemming van erfgoed. | provincie subsidiemogelijkheden gemeenten hun erfgoedzorg | instrumenten omgevingsvisie, | Zo werkt de provincie Zuid-Holland organiseren.1 | het omgevingsplan, de | met erfgoedlijnen: gebiedsgerichte | voor projecten die bijdragen aan omgevingsvergunning en | netwerken waarin overheden, | het behoud, de versterking en de De Erfgoedwet regelt het behoud | omgevingsprogramma’s. In de | erfgoedorganisaties, ondernemers | beleefbaarheid van dit erfgoed. en beheer van monumenten, | omgevingsvisie formuleert de | en inwoners samenwerken aan het archeologie en museale collecties.2 De | gemeente haar langetermijnambities; | zichtbaar en beleefbaar maken van Omgevingswet plaatst erfgoed in de | het omgevingsplan vervangt de oude | gedeelde historische structuren.

context van de fysieke leefomgeving: | bestemmingsplannen en delen van erfgoed is een onderdeel van de ruimte | verordeningen en werkt deze ambities waarin we wonen, werken en leven. | uit in concrete functies en (juridische) Het gaat om gebouwde en aangelegde | regels. Daarin wordt vastgelegd monumenten, archeologische waarden, | welk erfgoed bescherming krijgt, wat stads- en dorpsgezichten en (delen | vergunningsplichtig is, waar advies van) cultuurlandschappen. Ook roerend | nodig is, wat binnen of buiten het en immaterieel erfgoed kan hieronder | plan valt en waarop wordt getoetst en vallen wanneer het aan een specifieke | gehandhaafd. Uiterlijk in 2032 moet plek is verbonden. | iedere gemeente beschikken over De kern van deze wetgeving is dat | één omgevingsplan voor het gehele gemeenten bij ruimtelijke opgaven | grondgebied. Het is mogelijk om het rekening moeten houden met | plan uit te werken in programma’s, erfgoedwaarden. Erfgoed moet | hierin wordt het beleid, met participatie vanaf het begin onderdeel zijn van | van betrokkenen, uitgewerkt in concrete maatregelen en acties.3 planvorming en besluitvorming. Onder de Omgevingswet is dit uitgangspunt verder aangescherpt ten opzichte van de eerdere systematiek onder de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo).

1 Omgevingswet 2024: https://wetten.overheid.nl/BWBR0037885/2026-02-18 | 4 Bestuurlijke afspraken cultureel erfgoed OCW, IPO en VNG. Staatscourant 2026, 20527. Op 27 mei 2026 ondertekend door 2 Erfgoedwet 2016: https://wetten.overheid.nl/BWBR0037521/2026-01-01 | de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het Interprovinciaal Overleg (IPO) en de Vereniging van Nederlandse 12 | 3 https://iplo.nl/regelgeving/instrumenten/samenhang-instrumenten/6-kerninstrumenten/ | Gemeenten (VNG), vormen het fundament voor het programma Erfgoed en Overheid. | 13 14 15 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam ERFGOED IN WETGEVING • Erfgoedwet: geeft duiding aan cultureel erfgoed en regelt de zorg voor cultureel erfgoed in rijksbezit, archeologie en monumentenzorg. • Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo): (tot de invoering Omgevingswet) regelde vergunningen, zoals voor aanpassing van monumenten. • Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl): bevat rijksregels voor de kwaliteit van de leefomgeving. Het stelt onder andere kaders voor de omgang met cultureel erfgoed, zoals instructieregels voor gemeenten bij het beschermen van erfgoed in omgevingsplannen. • Omgevingswet: bundelt wetgeving voor de fysieke leefomgeving en regelt hoe erfgoed wordt meegewogen in ruimtelijke ontwikkeling en besluitvorming.

• Omgevingsvisie: strategisch document waarin de gemeente haar langetermijnvisie op de fysieke leefomgeving, inclusief erfgoed, vastlegt. • Omgevingsplan: juridisch instrument waarin regels worden opgenomen voor bescherming en omgang met erfgoed in de leefomgeving. • Omgevingsvergunning: vergunning waarmee activiteiten worden getoetst, bijvoorbeeld wijzigingen aan monumenten of ingrepen met archeologische gevolgen. • Omgevingsprogramma: uitwerking van beleid in concrete maatregelen en acties, ook voor erfgoed. • Verdrag van Faro: benadrukt de maatschappelijke waarde van erfgoed en het belang van actieve betrokkenheid van inwoners bij erfgoed. Gemeentelijke verantwoordelijkheid In de bestuurlijke afspraken erfgoed is vastgelegd dat gemeenten een verantwoordelijkheid hebben voor het behoud, beheer en integreren van cultureel erfgoed. Het gaat daarbij om monumenten, archeologische waarden, waardevolle landschappen en plaatsgebonden roerend en immaterieel erfgoed. Gemeenten geven hier invulling aan door deze waarden in beeld te brengen en te verankeren in het omgevingsplan, door toezicht en handhaving en door het aanwijzen van gemeentelijke monumenten.

Belangrijk is ook dat bij nieuwe ontwikkelingen vanaf het begin rekening wordt gehouden met erfgoed, zodat dit volwaardig wordt meegewogen in ruimtelijke keuzes.5 Verdrag van Faro Het Verdrag van Faro6 benadrukt dat erfgoed niet alleen bestaat uit objecten, maar vooral betekenis krijgt door de mensen die zich ermee verbonden voelen. Het legt de nadruk op de maatschappelijke waarde van erfgoed en het recht van inwoners om hieraan deel te nemen en bij te dragen. Daarmee verschuift de aandacht van beschermen naar het samen betekenis geven aan erfgoed. Voor gemeenten betekent dit een andere manier van werken. Naast het behouden en beschermen van erfgoed, vraagt Faro om het actief betrekken van inwoners, organisaties en ondernemers bij erfgoedbeleid en -projecten. Erfgoed wordt zo een middel om sociale samenhang te versterken, identiteit zichtbaar te maken en bij te dragen aan brede maatschappelijke opgaven. Hier ligt voor gemeenten een in ruimtelijke en sociale vraagstukken en het mogelijk maken van initiatieven vanuit de samenleving. Erfgoed wordt daarmee steeds meer een gezamenlijke verantwoordelijkheid van gemeente en gemeenschap. 5Bestuurlijke afspraken cultureel erfgoed OCW, IPO en VNG. Staatscourant 2026, 20527 6Het Verdrag van Faro (2005) is een kaderverdrag van de Raad van Europa. Het verdrag stelt de mens en de samenleving centraal en hún relatie met erfgoed.

16 17 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Ook het gemeenschapsleven, religie, verenigingen en veranderingen in het dorpsbeeld krijgen daarin een plek. Daarmee maakt de biografie inzichtelijk wat Hardinxveld-Giessendam bijzonder maakt en waar we zuinig op willen zijn. Ze vormt een belangrijke onderlegger voor het bepalen van de erfgoedthema’s voor de cultuurhistorische waardenkaart en het omgevingsplan. BEGRIPPEN • Dorpsbiografie: beschrijving van de ontstaansgeschiedenis en ontwikkeling van de gemeente, waarin belangrijke verhalen, structuren en identiteiten worden vastgelegd. • Monumenten- of erfgoedbestand: overzicht van al het vastgelegde erfgoed binnen de gemeente, zoals monumenten, structuren en objecten. • Cultuurhistorische waardenkaart: (online)kaart die de cultuurhistorische waarden in de gemeente inzichtelijk maakt aan de hand van thema’s en inzicht geeft bij ruimtelijke projecten. • Erfgoedregister: openbaar overzicht van beschermd en beeldbepalend erfgoed, zoals gemeentelijke monumenten en karakteristieke panden. • Erfgoedwaarden: de kwaliteiten die erfgoed betekenisvol maken, bijvoorbeeld historisch, stedenbouwkundig, architectonisch of sociaal-cultureel. • Waarderingscriteria: criteria waarmee wordt bepaald hoe waardevol erfgoed is en of het bescherming verdient.

• Waarderingskader: samenhangend geheel van kaders, uitgangspunten en criteria dat wordt gebruikt om erfgoed te beoordelen en te wegen. • Omgeving van het monument: de omgeving van een monument die van invloed is op de beleving en waarde ervan. • Redengevende omschrijving: inhoudelijke beschrijving van een monument waarin de cultuurhistorische waarden en redenen voor bescherming zijn vastgelegd. • Adviescommissie omgevingskwaliteit: onafhankelijke commissie die de gemeente adviseert over ruimtelijke kwaliteit, waaronder erfgoed, bij plannen en vergunningen. 3. Hoe kunnen we erfgoed behouden? Het behouden van erfgoed vraagt om meer dan goede intenties: het vraagt om een stevige basis, heldere keuzes en een gezamenlijke inzet. Het begint bij het op orde brengen van de fundamenten, zoals actuele kennis, passend beleid en een zorgvuldige borging in de dagelijkse praktijk. Een belangrijk onderdeel daarin is het beter leren kennen en vertellen van ons eigen verhaal. Maar ook het inventariseren wat we belangrijk vinden om te behouden in de gemeente, zodat de identiteit van het dorp niet verloren gaat. Ook is het nodig om duidelijk in beeld te krijgen hoe deze elementen worden geborgd, met behoud voor de toekomst. Dit alles wordt ondergebracht in een cultuurhistorische waardenkaart en in het omgevingsplan.

De komende jaren staan in het teken van het versterken van deze basis en het gericht oppakken van de verschillende opgaven. De uitvoering van de erfgoedagenda vindt gefaseerd plaats en is afhankelijk van beschikbare capaciteit, financiële middelen en bestuurlijke prioriteiten. Er zijn in totaal zes uitvoeringspunten met bijbehorende agendapunten opgesteld om dit plan ten uitvoering te brengen. De agendapunten vormen een samenhangend geheel, maar zijn niet allemaal van elkaar afhankelijk. Daardoor kunnen agendapunten op verschillende momenten worden opgepakt, wanneer daar aanleiding en ruimte voor is. Zo bouwen we stap voor stap aan een duurzame en toekomstbestendige erfgoedzorg, waarin erfgoed wordt behouden, benut en beleefbaar gemaakt. Dorpsbiografie De gemeente heeft de Historische Vereniging Hardinxveld-Giessendam gevraagd een dorpsbiografie op te stellen om het verhaal van de gemeente te vertellen. De verhalen uit de dorpsbiografie vormen het vertrekpunt voor het erfgoed en bieden een waardevolle basis. De biografie helpt om erfgoed betekenis te geven en zichtbaar te maken. Zo wordt de ontstaansgeschiedenis en maatschappelijke identiteit van de gemeente in beeld gebracht.

De dorpsbiografie laat zien hoe de gemeente zich door de tijd heen heeft ontwikkeld: van de vroegste bewoning en archeologische sporen, via de aanleg van polders en dijken en de relatie met de Merwede, tot de rol van visserij en scheepsbouw. 18 19 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Agendapunt 1 – Inventariseren van erfgoed Om erfgoed te kunnen beschermen en behouden, moet eerst duidelijk zijn wat er is. Een actuele inventarisatie brengt waardevolle gebouwen, structuren, landschappen, objecten en verhalen in beeld. Daarbij maken we gebruik van participatie, zodat inwoners, erfgoedorganisaties en andere betrokkenen hun kennis en inzichten kunnen delen. Hiermee ontstaat een compleet overzicht van het erfgoed binnen de gemeente en een vormt het de basis voor verdere keuzes. Agendapunt 2 – Waarderingskader opstellen Niet al het erfgoed heeft dezelfde betekenis of vraagt om dezelfde mate van bescherming en behoud. Met een waarderingskader legt de gemeente vast op basis van welke criteria erfgoed wordt beoordeeld. Bij het opstellen van het waarderingskader wordt inbreng gevraagd van zowel onafhankelijke deskundigen als lokale erfgoedorganisaties, zodat lokale waarden en inzichten een plek krijgen. Dit zorgt voor een transparante, consistente en uitlegbare afweging bij toekomstige keuzes.

Agendapunt 3 – Waarderen van de inventarisatie Nadat het erfgoed in beeld is gebracht en de beoordelingscriteria zijn vastgesteld, kan worden bepaald welke erfgoedwaarden aanwezig zijn in het dorp. Door de inventarisatie te waarderen, wordt zichtbaar welke objecten, gebieden en structuren bijzonder zijn, waarom deze van betekenis zijn voor Hardinxveld-Giessendam en welke vorm van behoud of bescherming gewenst is. De waardering vindt plaats met deskundig advies, aangevuld met de expertise en betrokkenheid van inwoners, erfgoedorganisaties en betrokken partijen. Agendapunt 4 – Omgeving van het monument bepalen De waarde van een monument wordt niet alleen bepaald door het gebouw zelf, maar ook door de omgeving waarin het staat. Door de omgeving van monumenten in kaart te brengen, blijft de samenhang tussen erfgoed en de leefomgeving behouden en kan bij ruimtelijke ontwikkelingen beter rekening worden gehouden met de historische kwaliteiten van de omgeving. De basis op orde Uitvoering: Erfgoedwaarden ontwikkelen De gemeente heeft de eerste stappen gezet op het gebied van erfgoed.

Er bestaat een huidig erfgoedbestand, erfgoed is een onderdeel in het cultuurbeleid, in de omgevingsvisie wordt erfgoed benoemd als drager van de identiteit van de gemeente en met de inventarisaties door Stichting Dorpsbehoud en de dorpsbiografie van de Historische Vereniging is een begin gemaakt met het in beeld brengen van het erfgoed in het dorp. Tegelijkertijd ontbreekt nog de basis om erfgoedwaarden zorgvuldig te kunnen beoordelen, beschermen en verankeren in het omgevingsplan. De komende jaren werken we daarom stapsgewijs aan het ontwikkelen van de basis van de erfgoedwaarden. We brengen het erfgoed verder in kaart, stellen een waarderingskader op en bepalen welke objecten, structuren en gebieden van bijzondere betekenis zijn voor Hardinxveld-Giessendam. Daarbij onderzoeken we welke vormen van bescherming passend zijn voor het erfgoed, zoals karakteristieke of beeldbepalende panden, beschermde dorpsgezichten, cultuurhistorische landschappen en ensembles. Ook wordt gekeken naar de omgeving van monumenten, zodat de samenhang tussen erfgoed en leefomgeving beter kan worden beschermd. Participatie vormt hierbij een belangrijk uitgangspunt. Erfgoed krijgt namelijk betekenis door de mensen die ermee verbonden zijn.

Daarom worden inwoners, erfgoedorganisaties, eigenaren, ondernemers, maatschappelijke organisaties en de gemeenteraad actief betrokken bij het in beeld brengen, waarderen en beschermen van het erfgoed van Hardinxveld-Giessendam. Daarbij maken we gebruik van de kennis en ervaring die binnen organisaties als Stichting Dorpsbehoud en de Historische Vereniging Hardinxveld- Giessendam aanwezig is. Zo ontstaat een breed gedragen overzicht van wat we waardevol vinden en willen behouden voor toekomstige generaties. 20 21 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Uitvoering: Opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart Om erfgoed goed te kunnen behouden, is het belangrijk om eerst inzichtelijk te maken wat waardevol is en waar deze waarden zich bevinden. De gemeente beschikt al over verschillende onderzoeken, inventarisaties en historische gegevens, maar deze informatie is nog niet samengebracht in één overzichtelijk geheel. Een cultuurhistorische waardenkaart brengt de historische kwaliteiten van Hardinxveld-Giessendam in beeld. Agendapunt 8 – Cultuurhistorische waardenkaart opstellen Het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart is een belangrijke stap in de verdere uitvoering van de Omgevingswet.

De kaart vormt de basis voor het opnemen van erfgoed in het omgevingsplan en helpt om erfgoed vroegtijdig mee te wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen. Ook biedt de kaart inwoners, initiatiefnemers en bestuurders een gedeeld vertrekpunt voor gesprekken over de toekomst van onze leefomgeving. Daarbij gaat het onder andere om monumenten, karakteristieke gebouwen, historische structuren, landschappen en archeologische waarden. De cultuurhistorische waardenkaart vormt uiteindelijk de schakel tussen de inventarisatie van erfgoedwaarden en de juridische borging daarvan in het omgevingsplan. De (online) kaart maakt zichtbaar welke plekken, gebieden en elementen van betekenis zijn voor de geschiedenis en identiteit van onze gemeente. Uitvoering: Herijken van het huidige erfgoedbestand Het huidige erfgoedbestand vormt de basis van de gemeentelijke erfgoedzorg op dit moment, maar een deel van de onderliggende informatie is verouderd of onvolledig. Hierdoor ontbreekt niet alleen een actueel beeld van de aanwezige erfgoedwaarden, maar is ook niet altijd duidelijk waarop de bescherming van monumenten is gebaseerd. De komende jaren werken we daarom aan het actualiseren, aanvullen en beter (online) toegankelijk maken van deze informatie. Zo ontstaat een betrouwbare basis voor bescherming, beheer en vergunningverlening.

Agendapunt 5 – Actualiseren van de redengevende omschrijvingen De gemeente beschikt over gemeentelijke monumenten, maar de beschrijvingen waarop de bescherming is gebaseerd zijn oud en verschillen in actualiteit en detailniveau. Om de monumenten zorgvuldig te kunnen beschermen en beoordelen actualiseren we de redengevende omschrijvingen. Agendapunt 6 – Actualiseren van het erfgoedregister Een actueel erfgoedregister vormt het overzicht van alle vormen van erfgoed behoud en bescherming. Op dit moment zijn de gegevens niet altijd volledig, uniform en eenvoudig toegankelijk. De komende jaren werken we aan een overzichtelijk, actueel en online register waarin duidelijk is welk erfgoed is beschermd en welke waarden daarbij horen. Agendapunt 7 – Panddossiers opstellen Met panddossiers leggen we kennis over monumenten en waardevolle panden duurzaam vast. Historische informatie, onderzoeken en beeldmateriaal worden hierin samengebracht voor gemeentelijk gebruik. Zo ontstaat een goede basis voor beheer, vergunningverlening en toekomstige ontwikkelingen. 22 23 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Uitvoering: Archeologie op orde Onder de grond ligt een belangrijk deel van de geschiedenis van Hardinxveld- Giessendam verborgen.

Archeologische vondsten en sporen vertellen het verhaal van de vroegste bewoning, het ontstaan van het landschap en de ontwikkeling van de gemeente door de tijd heen. Om deze waarden zorgvuldig mee te kunnen wegen bij ruimtelijke ontwikkelingen is actuele kennis nodig. De gemeente beschikt over een archeologische verwachtingen- en waardenkaart en een archeologische beleidsnota. Agendapunt 10 – Archeologiebeleid vaststellen Om archeologische waarden zorgvuldig te kunnen beschermen, ronden we de actualisatie van het archeologiebeleid af. Hiermee ontstaat een actueel beleidskader dat aansluit bij de Omgevingswet. Agendapunt 11 – Archeologische verwachtingskaart vaststellen De geactualiseerde archeologische verwachtingskaart maakt zichtbaar waar archeologische waarden aanwezig of te verwachten zijn. Deze kaart vormt een thema van de cultuurhistorische waardenkaart en vormt het de basis voor de juridische verankering van archeologie in het omgevingsplan. Deze documenten zijn echter verouderd en sluiten niet meer volledig aan op de huidige wet- en regelgeving en de eisen van de Omgevingswet. Daarom is al een belangrijke stap gezet met de actualisatie van de archeologische kaarten en het beleid, maar deze zijn nog niet vastgesteld. De komende jaren werken we aan het afronden en vaststellen van deze actualisatie.

Daarmee ontstaat een actueel beeld van de archeologische waarden binnen de gemeente en wordt duidelijk waar archeologische belangen een rol spelen. Uitvoering: Participatie en erfgoedadvies Een zorgvuldige omgang met erfgoed vraagt om deskundig advies én betrokkenheid vanuit de samenleving. Hardinxveld-Giessendam beschikt nu al over een onafhankelijke Adviescommissie Omgevingskwaliteit. De deskundige leden van deze commissie, afkomstig van de erfgoedcommissie Dorp, Stad en Land, adviseren de gemeente over ruimtelijke kwaliteit, monumentenzorg en erfgoedvraagstukken. Daarmee voldoet de gemeente aan haar wettelijke verplichtingen onder de Omgevingswet. Tegelijkertijd krijgt erfgoed betekenis door de mensen die ermee verbonden zijn. Inwoners, erfgoedorganisaties, eigenaren en andere betrokkenen beschikken over waardevolle kennis van de geschiedenis, verhalen en identiteit van het dorp. Deze kennis kan een belangrijke aanvulling vormen op het professionele advies. Daarom wil de gemeente de komende jaren verkennen hoe een lokale erfgoedadviescommissie of erfgoedplatform kan bijdragen aan het ontwikkelen van erfgoedwaarden en het behoud van het erfgoed van Hardinxveld-Giessendam. Zo verbinden we externe deskundigheid met lokale kennis en geven we invulling aan het uitgangspunt van het Verdrag van Faro dat erfgoed een gezamenlijke verantwoordelijkheid is van overheid en samenleving.

Agendapunt 9 – Formeren gemeentelijke adviescommissie In een lokale erfgoedadviescommissie of erfgoedplatform kunnen inwoners, erfgoedorganisaties, eigenaren en andere betrokkenen hun kennis en inzichten delen. De commissie vormt een aanvulling op de bestaande Adviescommissie Omgevingskwaliteit en draagt bij aan participatie, draagvlak en een breed gedragen erfgoedbeleid. 24 25 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Uitvoering: Erfgoed in de uitvoering Het ontwikkelen van erfgoedwaarden en het vaststellen van beleid zijn belangrijke stappen, maar daarmee is erfgoed nog niet automatisch beschermd. Een goede uitvoering is nodig om erfgoed duurzaam te behouden en zorgvuldig mee te wegen bij ruimtelijke projecten. De gemeente heeft hierin een wettelijke verantwoordelijkheid. Het gaat hier niet alleen om regels en vergunningen, maar ook om het begeleiden van eigenaren, het delen van kennis en het vroegtijdig herkennen van mogelijke risico’s voor erfgoed. De komende jaren werken we aan een erfgoedzorg die niet alleen op papier goed geregeld is, maar ook in de dagelijkse praktijk functioneert. Hiermee zorgen we ervoor dat erfgoed niet alleen wordt vastgelegd in beleid, maar ook een vanzelfsprekend onderdeel wordt van de dagelijkse gemeentelijke praktijk.

Agendapunt 12 - Toetsing, toezicht en handhaving Om erfgoed goed te kunnen beschermen, is het belangrijk dat regels niet alleen worden vastgesteld, maar ook worden toegepast en nageleefd. Daarom zorgen we ervoor dat erfgoed een vaste plaats krijgt binnen vergunningverlening, toezicht en handhaving. Door vroegtijdige afstemming, deskundige beoordeling en waar nodig toezicht op werkzaamheden, kunnen erfgoedwaarden zorgvuldig worden beschermd en onnodige schade worden voorkomen. Agendapunt 13 - Uitvoering van het gemeentelijk erfgoedbeleid Een succesvol erfgoedbeleid vraagt om voldoende kennis, capaciteit en organisatorische ondersteuning. De omvang en het tempo van de uitvoering zijn afhankelijk van de middelen die hiervoor beschikbaar worden gesteld. Daarom wordt jaarlijks beoordeeld en opgenomen in de begroting welke capaciteit nodig is om de wettelijke taken uit te voeren en de punten uit deze erfgoedagenda te realiseren. Waar nodig kan specialistische kennis worden ingehuurd. Zo zorgen we ervoor dat erfgoedbeleid niet alleen wordt ontwikkeld, maar ook daadwerkelijk kan worden uitgevoerd. 26 27 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Wat is er voor nodig? De uitvoering van deze erfgoedagenda vraagt de komende jaren om een investering in kennis, onderzoek, beleidsontwikkeling en uitvoering.

Daarbij wordt onderscheid gemaakt tussen werkzaamheden die nodig zijn om te voldoen aan wettelijke verplichtingen en werkzaamheden die voortkomen uit de gemeentelijke ambitie om erfgoed beter te behouden en zichtbaar en beleefbaar te maken. Een belangrijk deel van de opgaven bestaat uit incidentele werkzaamheden, zoals het opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart, het actualiseren van het erfgoedregister, het opstellen van redengevende omschrijvingen en het verder ontwikkelen van archeologiebeleid. Voor deze werkzaamheden zal naar verwachting externe expertise worden ingezet. De uitvoering van de agenda blijft afhankelijk van de beschikbaar gestelde middelen en bestuurlijke keuzes. De agendapunten kunnen gefaseerd worden uitgevoerd, waardoor jaarlijks kan worden bepaald welke onderdelen prioriteit krijgen. Voor de uitvoering van afzonderlijke projecten wordt waar mogelijk gebruikgemaakt van subsidies van onder meer het Rijk, bijvoorbeeld het Programma Erfgoed en Overheid en de provincie Zuid-Holland, bijvoorbeeld via de Erfgoedlijn Maritieme Industrie, en van andere beschikbare financieringsregelingen. In de uitvoeringsagenda in bijlage I zijn alle agendapunten overzichtelijk weergegeven, met daarbij een indicatie van de planning en prioritering.

De uitvoeringsagenda biedt daarmee een praktisch overzicht van de stappen die nodig zijn om deze erfgoedagenda te realiseren. Tot slot Met deze zes uitvoeringspunten en dertien agendapunten legt Hardinxveld- Giessendam de basis voor een toekomstbestendige erfgoedzorg. De komende jaren werken we stap voor stap aan het verder op orde brengen van deze basis en aan het ontwikkelen, beschermen en beleefbaar maken van ons erfgoed. Daarbij houden we ruimte om in te spelen op nieuwe inzichten, maatschappelijke ontwikkelingen en de financiële mogelijkheden van de gemeente. Het op orde brengen van de erfgoedzorg levert meer op dan alleen het voldoen aan wettelijke verplichtingen. Voor eigenaren, ondernemers en initiatiefnemers biedt het meer duidelijkheid over erfgoedwaarden en de wijze waarop deze worden meegewogen bij ruimtelijke plannen. Voor inwoners zorgt het voor betrokkenheid bij de ontwikkeling van het dorp en voor het behoud van herkenbare plekken met een aantrekkelijke leefomgeving waarin de verhalen en geschiedenis zichtbaar en beleefbaar blijven. 4. | Bijlage I – Uitvoeringsagenda Uitvoering – Erfgoedwaarden ontwikkelen | Uitvoering – Participatie en erfgoedadvies Doel: inzicht verkrijgen in de erfgoedwaarden van Hardinxveld-Giessendam en deze vertalen naar | Doel: lokale kennis en betrokkenheid benutten bij het opzetten van een passende bescherming.

| gemeentelijke adviescommissie. Agendapunt | Prioriteit | Planning | Relatie met wettelijke | Relatie met wettelijke taak7 | Agendapunt | Prioriteit | Planning | taak 1. Inventariseren van erfgoed | Hoog | 2027 | Randvoorwaarde | 9. Gemeentelijke erfgoedadviescommissie | Middel | 2027 | Lokale ambitie 2. Waarderingskader opstellen | Hoog | 2027 | Randvoorwaarde | Eindproduct ter vaststelling 3. Waarderen van de inventarisatie | Hoog | 2027-2028 | Randvoorwaarde | gemeenteraad | Lokale erfgoedcommissie of erfgoedplatform 4. Omgeving van het monument bepalen | Middel | 2029 | Wettelijke uitvoering | Geschat budget | Niet voor de uitvoering, alleen ambtelijke capaciteit Eindproduct ter vaststelling | Erfgoedbeleid gemeenteraad 2027 - €60.000 Geschat budget | 2028 - €10.000 | Uitvoering – Archeologie op orde Doel: archeologische waarden actueel in beeld brengen en juridisch verankeren in 2029 - €20.000 | het omgevingsplan. Uitvoering – Herijken van het huidige erfgoedbestand | Agendapunt | Prioriteit | Planning | Relatie met wettelijke Doel: zorgen voor een actueel, betrouwbaar en toegankelijk erfgoedbestand als basis voor | taak bescherming, behoud en beheer. | 10. Archeologiebeleid | vaststellen | Hoog | 2028 | Wettelijke uitvoering Relatie met wettelijke | 11.

Archeologische | verwachtingskaart | Hoog | 2028 | Wettelijke uitvoering Agendapunt | Prioriteit | Planning | taak | vaststellen 5. Actualiseren | redengevende | Eindproduct ter vaststelling | Archeologiebeleid en verwachtingskaart omschrijvingen | Middel | 2029 | Randvoorwaarde | gemeenteraad 6. Actualiseren | erfgoedregister | Middel | 2029 | Randvoorwaarde | Geschat budget | €20.000 7. Panddossiers opstellen | Laag | 2029 | Randvoorwaarde Eindproduct | Document met actuele erfgoedregistratie Geschat budget | €20.000 | Uitvoering – Erfgoed in de uitvoering Doel: erfgoed structureel onderdeel maken van de gemeentelijke organisatie, Uitvoering – Opstellen van een cultuurhistorische waardenkaart | vergunningverlening en ruimtelijke ontwikkeling. Doel: cultuurhistorische waarden inzichtelijk maken en erfgoed juridisch kunnen verankeren in het | Relatie met wettelijke omgevingsplan. | Agendapunt | Prioriteit | Planning Relatie met wettelijke | taak Agendapunt | Prioriteit | Planning | taak | 12. Toetsing, toezicht en handhaving | Hoog | 2028 | Randvoorwaarde 8. Cultuurhistorische waardenkaart | 13.

Uitvoering van het gemeentelijk | Hoog | Doorlopend | Randvoorwaarde opstellen | Hoog | 2028 | Randvoorwaarde | erfgoedbeleid Eindproduct ter vaststelling | Online toegankelijke cultuurhistorische waardenkaart | Eindproduct | Ambtelijke capaciteit voor uitvoering gemeenteraad | Geschat budget | Niet voor de uitvoering, alleen ambtelijke capaciteit Geschat budget | €50.000 7Niet alle agendapunten zijn wettelijk verplicht. Verschillende onderdelen vormen echter een noodzakelijke randvoorwaarde voor de uitvoering van de wettelijke taken op grond van de Erfgoedwet en de Omgevingswet. 28 | 29 30 31 Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Erfgoedagenda Hardinxveld-Giessendam Financiële paragraaf Om uitvoering te kunnen geven aan de agendapunten uit deze erfgoedagenda is in de begroting voorgesteld om voor het jaar 2027 €45.000 beschikbaar te stellen. Dit bedrag is gebaseerd op een voorlopige inschatting van de inzet van specialistische externe expertise voor inventarisaties, waarderingen en actualisaties. De exacte kosten zijn afhankelijk van offertes en de mate waarin werkzaamheden intern of extern kunnen worden uitgevoerd. Daarnaast zet de gemeente actief in op het benutten van subsidiemogelijkheden. Zo is in 2026 een subsidie van € 20.000 ontvangen vanuit het Programma Erfgoed en Overheid voor het opzetten van een cultuurhistorische waardenkaart.

Voor 2027 is een subsidieaanvraag van €15.000 ingediend bij de Erfgoedlijn Maritieme Industrie voor de inventarisatie en waardering van het maritieme erfgoed binnen de gemeente. Risicoparagraaf Zonder aanvullende inzet op erfgoed bestaat het risico dat de gemeente onvoldoende invulling kan geven aan haar wettelijke taken op grond van de Erfgoedwet en de Omgevingswet. Het beperkt de mogelijkheden om erfgoedwaarden zorgvuldig te beoordelen, beschermen en verankeren in het omgevingsplan. Hierdoor kunnen vergunningprocedures complexer worden, neemt het juridische risico bij ruimtelijke besluitvorming toe en bestaat de kans dat cultuurhistorische en archeologische waarden onbedoeld verloren gaan. Daarnaast staat de gemeente binnen het provinciaal interbestuurlijk toezicht momenteel onder verhoogde toezicht. Wanneer geen vervolg wordt gegeven aan het op orde brengen van de erfgoedzorg, bestaat het risico dat de beoordeling verslechtert van geel naar rood. Dit kan leiden tot een intensivering van het toezicht en aanvullende afspraken over het verbeteren van de uitvoering van de wettelijke erfgoedtaken. De uitvoering van deze erfgoedagenda is daarom noodzakelijk om de wettelijke basis op orde te brengen.