Bijlagen bij de toelichting Bijlage 1 Archeologisch vooronderzoek, Vestigia, 15 september 2021.pdf

V2172

Ruimtelijk advies op basis van bureauonderzoek

Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Ruimtelijk advies op basis van bureauonderzoek

Rapportnummer:

V2172

Projectnummer:

V21-4825

ISSN:

1573 - 9406

Status en versie:

Concept, versie 1.0

In opdracht van:

KuiperCompagnons

Rapportage:

T. Beukelaar-van Gulik, F.P.J. van Puijenbroek

Plaats en datum:

Amersfoort, 15 september 2021

Niets uit dit werk mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt worden door middel van druk, fotokopie of op welke andere wijze dan ook, daaronder mede begrepen gehele of gedeeltelijke bewerking van het werk, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van Vestigia BV Vestigia BV Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort telefoon 033 277 92 00 info@vestigia.nl

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Documentbeheer

Versie

Status

Datum

Toelichting

Autorisatie

1.0

Concept

15 september 2021

Eerste concept ter goedkeuring opdrachtgever

W.J. Weerheijm

Initiatief Toponiem / locatie Plaats Gemeente Provincie Opdrachtgever Contactpersoon Planologische aanleiding Oppervlakte plangebied Diepte grondwerkzaamheden Huidig grondgebruik Zaakidentificatie (Archis3) Soort onderzoek RD-centrumcoördinaten van het plangebied (x/y) Kaartblad (1:25.000) Uitvoerder en documentatie Projectleider/Senior archeoloog Projectmedewerkers Uitvoering booronderzoek Bevoegd gezag (in het kader van de Omgevingsvergunning) Contactpersoon

Projectgegevens Nieuwbouw woningen Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld Hardinxveld-Giessendam Zuid-Holland KuiperCompagnons R. Wegener Omgevingsvergunning 0,4 hectare Onbekend (woningbouw) Braakliggend (voorheen in gebruik als korfbalveld) 5114934100 Bureauonderzoek X: 120.480 Y: 426.390 38G Gorinchem Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie mr. W.J. Weerheijm MA, sr. KNA BO archeoloog/ Prospector MA (38767204) T. Beukelaar – van Gulik MA, KNA archeoloog MA (76311464) F.P.J. van Puijenbroek MSc (KNA prospector, 66852666) n.v.t. Gemeente Hardinxveld-Giessendam Postbus 175 3370 AD Hardinxveld-Giessendam Onbekend

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

2

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Samenvatting en advies ........................................................................................................................................................... 5 Onderbouwing advies .............................................................................................................................................................. 7 1 Projectomgeving .............................................................................................................................................................. 7 1.1 Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik (LS01) .................................................... 7 1.2 Onderzoeksdoel en -methode ............................................................................................................................ 8 2 Beleidskader ...................................................................................................................................................................... 9 2.1 Wettelijk kader ....................................................................................................................................................... 9 2.2 Gemeentelijk beleid (LS01) .................................................................................................................................

9 3 Verwachtingsmodel ....................................................................................................................................................... 11 3.1 Natuurlijk landschap (LS04) .............................................................................................................................. 11 3.2 Historisch landschap (LS02, LS03, LS04) ...................................................................................................... 12 3.3 Archeologische waarden (LS04) ...................................................................................................................... 16 3.4 Tweede Wereldoorlog ........................................................................................................................................ 18 3.5 Gespecificeerde archeologische verwachting (LS05) ................................................................................ 19 4 Advies vervolgonderzoek (LS05) .............................................................................................................................. 20 Literatuur ...................................................................................................................................................................................

21 Digitale bronnen ...................................................................................................................................................................... 22 Afbeeldingen, kaarten en bijlagen ...................................................................................................................................... 23

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

3

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeelding 1 Luchtfoto met de ligging van het plangebied. Bron: PDOK

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

4

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van KuiperCompagnons een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam. De gemeente Hardinxveld-Giessendam is op deze locatie betrokken bij de afronding van de ontwikkelingen rond de voormalige HKC-Regenboogschool-locatie. Het laatste deel voorziet in de nieuwbouw van 14-15 woningen op het voormalige korfbalveld van HKC. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 0,4 ha, en is momenteel onbebouwd. Onder de woningen zal geen kelder worden aangelegd. De woningen worden gefundeerd op heipalen. Aan de noord- en oostzijde van de woningen worden nieuwe waterlopen aangelegd, waarbij rekening gehouden wordt met een verstoring van ca. 2.00 m over een breedte van 4.00 m. De watergang aan de westzijde blijft ongewijzigd. Op basis van de landschappelijke ligging is de archeologische verwachting binnen het plangebied laag voor de perioden Paleolithicum – Nieuwe tijd. Het pleistocene zand is gelegen op een diepte van ca. 8.009.00 m onder maaiveld. Hierop is een waarschijnlijk Basisveen aanwezig. Deze veenlaag wordt afgedekt door rivier(kom)afzettingen, waarbinnen geen stroomruggen worden verwacht binnen het plangebied. Hierboven heeft zich het Hollandveen ontwikkeld, dat binnen het plangebied op ca. 2.70 m onder maaiveld wordt verwacht.

In de omgeving van het plangebied zijn meerdere crevasses en overstromingen waargenomen bij archeologisch booronderzoek. Het is daarmee waarschijnlijk dat de top van het veen bij deze overstromingen al is aangetast en dat eventueel aanwezige archeologische resten reeds verstoord zullen zijn. De historische kaarten hebben aangetoond dat het plangebied zeker vanaf de 19e eeuw in gebruik geweest is als weiland. Er wordt geen gebouwd erfgoed verwacht binnen het plangebied. Sporen uit de Nieuwste tijd kunnen mogelijk wel aanwezig zijn. In de omgeving van het plangebied zijn meerdere meldingen van mogelijke structuren behorend bij de Tweede Wereldoorlog. Deze zullen naar verwachting al verstoord zijn geraakt bij de bouw van de woonwijk en in gebruik name van de sportvelden vanaf 1970. Advies Binnen het plangebied geldt een lage archeologische verwachting voor het voorkomen van resten daterend vanaf het Paleolithicum tot de Nieuwste tijd. Vanuit de lage ligging van het plangebied, waardoor het terrein vermoedelijk te nat is geweest voor bewoning en meermaals is overstroomd, wordt beredeneerd dat er geen bewoning heeft plaatsgevonden binnen het plangebied. Op basis van de landschappelijke situatie worden geen stroomruggen verwacht binnen het plangebied en is vermoedelijk de top van Hollandveen reeds aangetast en niet meer intact.

Daarnaast zullen de bouw van de woonwijk en de sportvelden in de jaren 70 van de 20e eeuw de mogelijk aanwezige resten uit de Tweede Wereldoorlog verstoord hebben. Als het gaat om de mogelijke risico’s ten aanzien van de verstoring van archeologisch relevante lagen in ondergrond, is het van belang te letten op de diepte tot waar verschillende soorten bodemingrepen reiken. De aanleg van een nieuwe watergang is aan de noord- en oostzijde van het plangebied gepland. Hierdoor zal het bodemarchief tot ca. 2.00 m worden verstoord. De verwachtte diepte van het Hollandveenpakket is binnen het plangebied 2.70 m, waardoor dit door de geplande werkzaamheden niet geraakt zal worden. Daarbij is de top van het Hollandveenpakket vermoedelijk niet meer intact. Het niveau waarop resten uit de Tweede Wereldoorlog kunnen voorkomen, namelijk direct onder het maaiveld, is vermoedelijk al verstoord door de aanleg van de woonwijk en sportvelden vanaf 1970. Verstoring van de ondergrond zal verder plaatsvinden bij het aanleggen van de funderingen tot ca. 80 cm -mv, en het slaan van de funderingspalen. Momenteel is nog geen palenplan bekend. Funderingspalen leveren meestal een zeer beperkte schade aan het bodemarchief, waarbij binnen het plangebied ook nog sprake is van een lage archeologische verwachting.

In Nederland wordt een verstoringsgraad van minder VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

5

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

dan 2% als acceptabel gezien vanuit het perspectief van de archeologische monumentenzorg. Hoewel de exacte plannen nog niet bekend zijn, en enkele van de bovengenoemde genoemde maten indicatief zijn, is het zeker dat deze grens niet zal worden overschreden. Op basis van bovenstaande worden voor de geplande werkzaamheden geen vervolgstappen noodzakelijk geacht in het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Hardinxveld-Giessendam, om een besluit te nemen ten aanzien van het beëindigen van het onderzoeksproces. Ook wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Hardinxveld-Giessendam, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

6

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

1.1

Afbakening plangebied en consequenties toekomstig gebruik (LS01)

Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie heeft in opdracht van KuiperCompagnons een archeologisch bureauonderzoek uitgevoerd voor een plangebied aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld (kaart 1; afbeelding 1 en 2), gemeente Hardinxveld-Giessendam. De gemeente Hardinxveld-Giessendam is op deze locatie betrokken bij de afronding van de ontwikkelingen rond de voormalige HKCRegenboogschool-locatie. Het laatste deel voorziet in de nieuwbouw van 14-15 woningen op het voormalige korfbalveld van HKC. Het plangebied heeft een oppervlakte van ca. 0,4 ha, en is momenteel onbebouwd. Onder de woningen zal geen kelder worden aangelegd. De woningen worden gefundeerd tot ca. 80 cm -mv, op heipalen. Aan de noord- en oostzijde van de woningen worden nieuwe waterlopen aangelegd, waarbij rekening gehouden wordt met een verstoring van ca. 2.00 m over een breedte van 4.00 m. De watergang aan de westzijde blijft ongewijzigd.

Afbeelding 2 Voorlopig ontwerp. Bron: KuiperCompagnons.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

7

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

1.2

Onderzoeksdoel en -methode

Doel van het archeologisch bureauonderzoek was vast te stellen of er in het plangebied sprake is (of kan zijn) van archeologische resten die door de ingrepen verstoord dreigen te worden en, indien mogelijk, uitspraken te doen over de waarde hiervan in termen van fysieke en inhoudelijke kwaliteit zoals zeldzaamheid en gaafheid. Hiertoe is eerst een bureauonderzoek verricht, waarbij voor het plangebied een specifiek archeologisch verwachtingsmodel is opgesteld. Vervolgens is een advies geformuleerd in het kader van de cyclus van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het onderzoek is uitgevoerd conform de Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie (KNA, versie 4.1), protocol 4002 Bureauonderzoek. Vestigia Archeologie & Cultuurhistorie is binnen BRL 4000 gecertificeerd voor alle werkprotocollen op het gebied van archeologisch (voor)onderzoek en het opstellen van Programma’s van Eisen.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

8

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

2.1

Wettelijk kader

De zorgplicht voor het archeologisch erfgoed is uitgewerkt in de Monumentenwet 1988 en in de wijziging hierop; de Wet op de archeologische monumentenzorg (Wamz, 2007). Een deel van de Monumentenwet is per 1 juli 2016 opgegaan in de Erfgoedwet. Het overige deel zal ter zijner tijd opgaan in de Omgevingswet. Tot die tijd blijven die artikelen die niet zijn overgegaan naar de Erfgoedwet van kracht zoals ze in de Monumentenwet van 1988 zijn benoemd. De Wamz vormde de implementatie van het Verdrag van Malta dat in 1992 door diverse Europese lidstaten is ondertekend. Hierin wordt gesteld dat het streven is archeologisch erfgoed in de bodem te beschermen en daarmee te behouden. Om dit te kunnen doen moet archeologisch erfgoed ingepast worden in de ruimtelijke ordening. Een ander uitgangspunt is dat indien behoud in de bodem (in situ) niet mogelijk is, de verstoorder onderzoek naar de archeologische waarden moet betalen. In de praktijk zijn dit de kosten voor de archeologische monumentenzorg cyclus (AMZ-cyclus). Met de invoering van de Wamz werden gemeenten verplicht om archeologiebeleid te ontwikkelen omdat artikel 38a van de Monumentenwet 1988 bepaalde dat de gemeenteraad bij de vaststelling van een bestemmingsplan en bij de bestemming van de in het plan begrepen grond rekening houdt met de in de grond aanwezige dan wel te verwachten monumenten.

Met invoering van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening (Wro, 2008) werd de archeologie definitief verankerd in de ruimtelijke ordening. Bepaald werd dat gemeenten na maximaal 10 jaar een bestemmingsplan moeten herzien of vernieuwen (daarbij rekening houdend met de archeologie op grond van de Monumentenwet 1988). Op grond van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, 2010) zijn burgemeester en wethouders bevoegd gezag in het kader van de omgevingsvergunning. Op grond van de Ontgrondingenwet zijn Gedeputeerde Staten bevoegd gezag in het kader van de ontgrondingsvergunning, voor andere gronden dan bij ministeriële regeling aan te wijzen rijkswateren. De minister van Infrastructuur en Waterstaat is bevoegd gezag ten aanzien van de bodem en oevers van rijkswateren op grond van de Waterwet. 2.2

Gemeentelijk beleid (LS01)

De gemeente Hardinxveld-Giessendam heeft een archeologische verwachtings- en beleidskaart (afbeelding 3).1 Op deze kaart heeft het plangebied een lage verwachting, gebaseerd op de archeologische verwachtingen en een uitgebreide landschappelijke inventarisatie aan de hand van de paleogeografische reconstructie van Berendsen & Stouthamer (2001), een studie van AHN, gegevens van het DINOloket en een aanvullend veldinspectie.2 In de zones met een lage archeologische verwachting, geldt dat bij ingrepen groter dan 10.000 m2 en dieper dan 30 cm -mv archeologisch onderzoek noodzakelijk is. Hoewel het oppervlakte criterium niet wordt overschreden, zal wel een verstoring van dieper dan 30 cm plaatsvinden binnen het plangebied. Het plangebied ligt volgens het vigerende bestemmingsplan ‘Hardinxveld-Giessendam, bebouwd gebied’ (vastgesteld 2017) in een zone met dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologische verwachting 9’, met een zelfde vrijstellingsgrens.

1 2

Boshoven et al 2009. https://ahn.nl; https://www.dinoloket.nl/.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

9

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeelding 3 Ligging plangebied (in blauw) op de archeologische verwachtingen- en beleidskaart van de gemeente Hardinxveld-Giessendam. Bron: Boshoven et al 2009.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

10

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

3.1

Natuurlijk landschap (LS04)

Het plangebied ligt landschappelijk in het rivierengebied.3 Het plangebied ligt op circa een halve meter beneden NAP (afbeelding 4). Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (circa 130.000 tot 10.000 jaar geleden) stroomden vlechtende rivieren door het landschap. Vlechtende rivieren stromen door een brede dalvlakte met meerdere ondiepe beddingen die zich herhaaldelijk splitsen en bijeenvoegen. De snelstromende rivieren deponeerden vrijwel alleen zand en fijn grind dat tot de Formatie van Kreftenheye wordt gerekend. Tijdens laagwater lag een groot gedeelte van het rivierdal droog; hier kon zand uit verstuiven en rivierduinen vormen. Alle rivierduinen worden gerekend tot het Laagpakket van Delwijnen, Formatie van Boxtel.4 Tijdens het Bølling Allerød interstadiaal werd het klimaat warmer en werden de rivieren meer meanderend. Tijdens deze periode werden vooral stevige klei afgezet in de komgebieden rond de geulen. Deze rivierklei wordt het Laagpakket van Wijchen, onderdeel van de Formatie van Kreftenheye genoemd5. De diepte van deze afzettingen wisselt in de DINO-boringen rond het plangebied tussen de 6,7 en de 11 meter beneden maaiveld.6 Het lijkt er echter op dat de pleistocene afzettingen rond de 8 a 9 meter beneden maaiveld kunnen worden aangetroffen. Tijdens de opvolgende periode, de Jonge Dryas, veranderde het riviersysteem weer in een vlechtend systeem.

De zandbeddingen die hierbij droog kwamen te liggen waren gevoelig voor winderosie. Hierdoor konden deze opstuiven tot hoge rivierduinen van het eerdergenoemde Laagpakket van Delwijnen. Deze rivierduinen of donken lagen hoog in het landschap en waren daardoor geschikt voor bewoning. Binnen het plangebied worden deze afzettingen niet verwacht. Aan het begin van het Holoceen (vanaf 10.000 jaar geleden tot heden) verbeterde het klimaat. De ijskappen smolten grotendeels en vegetatie kon weer grip krijgen op de ondergrond. Door het stijgen van de zeespiegel en de bijbehorende grondwaterspiegel konden veenpakketten van de Basisveen Laag, Formatie van Nieuwkoop, beginnen met groeien. Dit had een aanzuigende werking waardoor het grondwater verder steeg en er nog meer veen kon groeien. Een ander aspect van het verbeterende klimaat was de definitieve omslag naar een meanderend riviersysteem in Nederland. De rivieren concentreerden hun afvoer in een enkele geul, die slingerend richting de zee stroomde. Meanderende rivieren hebben een typerend afzettingspatroon. In de bedding van de rivieren is de stroomsnelheid het grootst en wordt dus zand en fijn grind afgezet. Net buiten de rivieren ontstaan oevers die alleen bij hoogwater onder water kwamen te staan. Omdat de stroomsnelheid hier snel daalt worden relatief grofkorrelige sedimenten zoals zand en silt afgezet.

Buiten de oevers ligt de komvlakte; hier bezonk klei na overstromingen. Na inklinking zijn deze komafzettingen stevige kleiafzettingen.7 Alle rivierafzettingen die tijdens het Holoceen zijn afgezet worden gerekend tot de Formatie van Echteld.8 Binnen het plangebied worden geen stroomruggen verwacht; wel stroomde de Hardinxveld stroomgordel circa 230 meter ten noorden van het plangebied

Berendsen, 1997. De Mulder et al. 2003. 5 Berendsen 1996. 6 DINO-boring B38G0491, B38G0493, B38G0111 en B38G0099. 7 Berendsen 1996. 8 De Mulder et al. 2003. 3

4

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

11

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

(kaart 2c – nr.58). Deze stroomgordel was actief tussen 100 voor Christus tot aan het begin van de jaartelling. Later kunnen er afzettingen van de Merwede (kaart 2c – nr. 58), welke ten zuiden gelegen is, worden afgezet binnen het plangebied. In beide gevallen ging het om komafzettingen die tijdens overstromingen werden afgezet. Nadat het gebied overstroomd was geraakt kon de veengroei weer verder gaan. In de tweede helft van het Holoceen was er namelijk sprake van vernatting in het rivierengebied. Dit kwam voornamelijk door het sluiten van de kustbarrières. Door de vernatting werd het landschap overgenomen door veen. Deze afzettingen worden gerekend tot het Hollandveen, onderdeel van de Formatie van Nieuwkoop. In de Late-Middeleeuwen zijn de veengebieden ontgonnen voor permanente bebouwing. Dit is voornamelijk gedaan vanuit de bestaande stroomlopen, dus in dit geval vanuit de Merwede. Op de geomorfologische kaart is het plangebied als bebouwd gebied gekarteerd. Het is echter waarschijnlijk dat het plangebied zich, net als de omgeving, in een vlakte van rivierafzettingen bevind. Op de bodemkaart is het plangebied eveneens gekarteerd als onderdeel van de bebouwde kom. Wel kan er worden gesteld dat er oorspronkelijk sprake was van drechtvaaggronden binnen het plangebied. Drechtvaaggronden zijn typerend voor klei- op veengebieden.

Afbeelding 4 Ligging plangebied (in blauw) op het Actueel Hoogtebestand Nederland. Bron: ArcGIS Online 2020.

3.2

Historisch landschap (LS02, LS03, LS04)

Historisch-geografische ontwikkeling (LS03) Rond het jaar 1000 was het gebied tussen Lek en de Merwede een nog grotendeels onontgonnen gebied; het bestond uit een klei-op-veen-landschap ter weerszijden van de rivieren en een centraal veengebied. VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

12

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Dit gebied werd vanuit het hoger gelegen midden ontwaterd door een aantal veenstromen, waaronder de Giessen. Dit "Land tussen Leck ende Meruwede" was in bezit van de Landsheer (oorspronkelijk de keizer), die het wildernisregaal (de beschikkingsmacht over alle niet in cultuur gebrachte grond) bezat. Het westelijke deel van dit gebied viel onder de beschikkingsmacht van de Graaf van Holland, het oostelijke deel onder dat van de Bisschop van Utrecht.9 Tussen de 11e en de 13e eeuw vonden er op grote schaal ontginningen plaats in het gebied. Hiervoor werden in eerste instantie de natuurlijke wateren, bijvoorbeeld De Giessen, als uitgangsbasis gebruikt. Het ontginningsrecht werd door de Landsheer in de vorm van een "cope" (een overeenkomst die onder meer de omvang en wijze van ontginning bepaalde) aan verschillende adellijke families overgedragen. Vanaf de oevers van de veenstromen, waarop de boeren zich vestigden, werd het gebied ontgonnen in percelen met een bepaalde, gelijke breedte en diepte. Door het graven van weteringen , zoals langs de Tiendweg ten noorden van het plangebied, was er een goede afwatering van het gebied mogelijk. Kunstmatige ophogingen zoals huisterpen en dijken waren een geëigende methode om zich te beschermen tegen de invloed van het water. De bebouwing in Boven-Hardinxveld bleef beperkt tot deze hogere delen aan de dijken.

Pas in de 19e en 20e eeuw breidde de bebouwing zich sterk uit. Voor de historisch-geografische gegevens is gebruik gemaakt van de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) voor de kadastrale minuut 1811-1832,10 en van de website Tijdreis over 200 jaar topografie van het Kadaster voor de topografische kaarten vanaf 1815 tot aan heden.11 Het plangebied is gelegen in het noordelijke deel van Boven-Hardinxveld, net ten zuiden van de Tiendweg. Op de kadastrale minuut 1811-1832 ligt het plangebied verdeeld over drie percelen (Afbeelding 5). Twee daarvan behoren tot het eigendom van Hendrik Wisboom (aannemer), burgermeester van Hardinxveld-Giessendam van 1811-1813 en 1832-1850.12 Het is onduidelijk of er een familieband is met Cornelis Bastiaan Wisboom die in 1850-1852 burgermeester is. Van deze laatste is een grafkelder aanwezig op de monumentale begraafplaats Kromme gat. Het laatste perceel is van Hendrikus Bernardus Goudriaan (aannemer). Alle percelen zijn aangeduid als weiland.13 De ligging van het plangebied ter hoogte van de weilanden wijzigt pas in de tweede helft van de twintigste eeuw. Hardinxveld of Boven-Hardinxveld kenmerkt zich als lintbebouwing langs de dijk en hoewel bebouwing langs de wegen (bijv.

langs de Koningin Wilhelminalaan ten westen van het plangebied) toeneemt in de eerste helft van de twintigste eeuw, wordt de Hardinxveldsche Polder pas laat bebouwd. Eerst wordt de polder ten westen van de Koningin Wilhelminalaan ingericht, vanaf de jaren ‘50 / 60. In 1970 wordt het gebied ten zuiden van het plangebied ingericht en zijn langs en naar het plangebied toegangswegen aangelegd (Afbeelding 6). Vanaf 1990 is het plangebied ingericht als sportveld (Afbeelding 7). Deze situatie blijft gelijk tot de huidige tijd.

Van Wilgen 2005. http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/. 11 http://topotijdreis.nl/. 12 https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_burgemeesters_van_Hardinxveld. 13 Kadastrale kaart 1811-1832: oorspronkelijke aanwijzende tafel Hardinxveld, Zuid Holland, sectie A, blad 032 (OAT08058A032) en blad 033 (OAT08058A033). 9

10

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

13

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeelding 5 Kadastrale kaart 1811-1832 (west). Het plangebied is in blauw aangegeven. Bron: RCE.

Afbeelding 6 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1970. Bron: Topotijdreis.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

14

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeelding 7 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1990. Bron: Topotijdreis.

Bouwhistorische waarden (LS04) Voor bouwhistorische waarden zijn de volgende bronnen geraadpleegd:  het rijksmonumentenregister;14  de gemeentelijke monumenten van Hardinxveld-Giessendam;15  de kadastrale minuut 1811-1832;16  de objecten uit de database van het Monumenten Inventarisatie Project (MIP);17  de Basisregistraties Adressen en Gebouwen (BAG).18 Binnen (de directe omgeving van) het plangebied zijn geen rijksmonumenten, gemeentelijk monumenten of MIP-objecten aanwezig. Binnen het plangebied worden geen (ondergrondse) bouwhistorische waarden verwacht. Daarnaast is ook CultGIS geraadpleegd. Hieruit blijkt dat het plangebied gelegen is in een inundatiegebied behorend bij de Oud Hollandse Waterlinie. Echter is het terrein niet opgenomen in de nominatie of voorlopige lijst voor UNESCO-werelderfgoed. Ook is er sprake van regelmatige strokenpercelering, behorend bij veenontginning. Zoals hierboven al ter sprake van is ook de lineaire bebouwing ten westen opgenomen. 19 Huidig gebruik (LS02) Het plangebied ligt momenteel braak, voorheen in gebruik als sportveld.

https://cultureelerfgoed.nl/onderwerpen/kennis/voorbeelden/rijksmonumentenregister. https://www.monumentenzorgHardinxveld-Giessendam.nl/monumenten/gemeentelijk-monument. 16 http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/. 17 . https://cultureelerfgoed.nl/node/1423. 18 https://bagviewer.kadaster.nl/. 19 https://services.rce.geovoorziening.nl/cultgis/wms?. 14 15

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

15

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Mogelijke verstoringen (LS03) Voor informatie omtrent bekende verstoringen zoals saneringen en dergelijke is de website van het Bodemloket geraadpleegd.20 Ter hoogte van het plangebied is geen melding bekend. Verder is de digitale verstoringsbronnenkaart van de RCE geraadpleegd.21 De kaart is een selectie uit het bestand 'Vergraven Gronden', van WUR. In 2012 is er door Alterra een GIS-bestand samengesteld met een overzicht van grondbewerkingen, ophogingen en afgravingen, waarbij de opbouw van het bodemprofiel tot ten minste 40 cm diepte is gewijzigd. 22 Hiervoor is informatie opgevraagd bij instanties en organisaties die werkzaamheden (laten) uitvoeren en/of administreren in verband met vergunningverlening en instanties die landgebruik registreren. Binnen het plangebied zijn geen aanwijzingen op basis van die bronnen dat er verstoringen hebben plaatsgevonden. 3.3

Archeologische waarden (LS04)

Voor de archeologische gegevens omtrent het onderhavige plangebied is het Archeologisch Informatiesysteem (Archis) geraadpleegd, dat alle geregistreerde archeologische monumenten, onderzoeken en vondstlocaties bevat. Archeologische monumenten zijn terreinen met een (hoge/zeer hoge) archeologische waarde, die ofwel fysiek (wettelijk en juridisch) beschermd worden, ofwel een planologische bescherming hebben waarbij in het bestemmingsplan voorschriften voor het gebruik zijn opgenomen. Vondstlocaties zijn locaties waar archeologische vondsten zijn gedaan. Deze zijn al dan niet gekoppeld aan een archeologisch onderzoek (kaart 3). Binnen een straal van 500 meter rondom het plangebied zijn in Archis geen AMK-terreinen bekend. Binnen een straal van 500 meter rondom het plangebied zijn in Archis 3 vondstlocaties bekend. De vondsten van de vondstlocaties staan beschreven in tabel 1 (kaart 3). Deze vondsten concentreren ten zuiden van de Buurt, rondom de Rivierdijk, waar in de jaren ’70 een bedrijventerrein is gerealiseerd. Het terrein is hiervoor opgehoogd met 2,5 m zand, zoals blijkt uit het booronderzoek van Transect in 2014.23

Archis3 ZaakID 2475169100

Jaar Verwerving 2015 booronderzoek

Toponiem De Buurt 30

2451638100

2014 booronderzoek

Buitenweistraat Hardinxveld(ong.) Giessendam

ophogingslaag

Nieuwste tijd

2451646100

2014 booronderzoek

Buitenweistraat Hardinxveld6 Giessendam

ophogingslaag

Nieuwste tijd

Plaats BovenHardinxveld

Vondsten / sporen geen vondsten die wijzen op archeologische resten

Datering n.v.t.

Tabel 1: Vondstlocaties in het plangebied zelf en in een straal van 500 meter rondom het plangebied. Bron: Archis3.

In de omgeving van het plangebied zijn in Archis 9 archeologische onderzoeken geregistreerd (tabel 2, kaart 3). Het betreft 6 keer een inventariserend veldonderzoek, en in 3 gevallen een bureauonderzoek.

http://bodemloket.nl/. https://rce.webgispublisher.nl/Viewer.aspx?map=Verstoringsbronnenkaart. 22 Brouwer/Van der Werff 2012. 23 Nales 2014. 20 21

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

16

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Archis3 ZaakID 2376138100

Archis2 OMG 2041787

2451638100

2050177

2014 Archeologisch: boring

2451646100

2050178

2475169100

Jaar 2012

Type onderzoek Archeologisch: bureauonderzoek

Toponiem Tiendweg

Plaats Giessendam

opmerking

Rivierdijk / Buitenweistraat

HardinxveldGiessendam

ophoogpakket

Archeologisch: boring

Buitenweistraat 6

HardinxveldGiessendam

ophoogpakket

2052790

Archeologisch: boring

De Buurt 30

HardinxveldGiessendam

4571481100

10012747

Archeologisch: bureauonderzoek

Scheepswerf den Breejen

4645167100

10020939

Archeologisch: boring

Koningin HardinxveldWilhelminalaan 137 Giessendam

4649225100

10021390

Archeologisch: bureauonderzoek

Koningin Wilhelminalaan

4658321100

10022404

Archeologisch: boring

Jan Steenstraat 5

HardinxveldGiessendam

4660313100

10022623

Archeologisch: boring

Koningin Wilhelminalaan

HardinxveldGiessendam

Er zijn geen vondsten die wijzen op archeologische resten Hardinxveld-Giessendam door erosie is top van het veen verspoeld, geen aanwijzingen voor droge oeverafzettingen Hardinxveld-Giessendam Hollandveen aangetroffen op ca. 2,20-3,20 m.

stroomgordel met komafzettingen aangetroffen Tabel 2 In Archis geregistreerde onderzoeken binnen een straal van 500 meter van het plangebied. Bron: Archis3.

Voor het onderhavige plangebied zijn vooral de booronderzoeken ten noordwesten en zuiden van belang. Ten noordwesten is langs de Wilhelminalaan een booronderzoek uitgevoerd, waarbij een stroomgordel is aangetroffen, die vermoedelijk de Hardinxveld-stroomgordel betreft (kaart 2c). Er is verder geen archeologische laag aangetroffen. Het komveen dat is aangetroffen wordt gerekend tot het Hollandveenpakket en is aangetroffen op een diepte van ca. 1.50 – 2.00 m onder maaiveld. De beddingafzettingen van de stroomgordel rijken tot zeker 4.50 m, de diepte waarop de boringen zijn gestaakt. Op basis van de diepte van de komafzettingen wordt vermoed dat de eerste fase van activiteit voor de IJzertijd dateert.24 Dat terwijl de stroomgordel 58 dateert vanaf 100 v. Chr en dus Late IJzertijd. Aangezien de ligging ook noordelijker is dan nr. 58 kan ook een vroegere meander van de Hardinxveldse stroomgordel aangetroffen zijn. Het tweede booronderzoek aan de noordzijde dat is uitgevoerd bevindt zich aan de zuidzijde van het voorgaande onderzoek. Hierin zijn aanwijzingen gevonden voor een oude crevassegeul. Het beddingzand ontbreekt, waardoor er geen sprake is van een stroomgordel. Vanwege de diepte wordt activiteit in het Neolithicum vermoed. De top vertoond geen vegetatieniveau, waardoor het terrein vermoedelijk zeer nat

24

Leuvering 2019, 13 (archiszaakidentificatie: 4649225100).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

17

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

gebleven is, zelfs na verlanding. Er zijn geen aanwijzingen gevonden voor de Hardinxveldse stroomgordel. Op de oude crevassegeul is veen gevormd. De top van het veen is aangetroffen op 60 -80 cm onder maaiveld. De top van het veen is ge-erodeerd, door het bovenliggende kleipakket dat vermoedelijk een overstroming van de Merwede betreft.25 Als laatste booronderzoek is ten zuiden van het plangebied nog een booronderzoek uitgevoerd. Binnen dit terrein is sprake van een ophogingspakket van 40 tot 50 cm onder maaiveld, waaronder (kom)afzettingen Tiel III. Het onderliggende Hollandveen-pakket is gelegen op een diepte van 2.20-3.20 m onder maaiveld. Of de top van het Hollandveen-pakket intact is, wordt niet vermeld in het rapport. 26 Ten oosten van het plangebied is tevens nog een bureauonderzoek uitgevoerd. Ter hoogte van dit plangebied is een diepe boring gezet, waaruit blijkt dat de zanddiepte op ca. 7.50 m onder maaiveld.27 De top van het Hollandveenpakket is binnen deze boring vastgesteld op ca. 2.70 m onder maaiveld.28 3.4

Tweede Wereldoorlog

Het plangebied ligt op de Indicatieve Kaart Militair Erfgoed (IKME) niet binnen een zone met een verhoogde kans op het aantreffen van bovengronds en ondergronds militair erfgoed. In deze zone kunnen alleen resten worden verwacht van kleinere objecten en structuren zoals crashlocaties, veldgraven en onderduikholen.29 Uit het verliesregister blijkt dat nabij de Sluisweg een vliegtuig is neergestort. Dat is ca. 2 km ten westen van het plangebied. Ter hoogte van de haven van Boven-Hardinxveld is eerder een OCE onderzoek uitgevoerd. Hieruit blijkt dat tijdens de mei dagen van 1940 wel troepen aanwezig zijn geweest in het gebied, maar dat er geen aanwijzingen zijn van gevechtsverrichtingen. 30 Daarnaast zijn er meerdere meldingen van bombardementen op Boven-Hardinxveld, waarvan één ter hoogte van de Koningin Wilhelminalaan plaatsvond.31 Ten noorden van de kerk in de weilanden langs de Koningin Wilhelminalaan zou sprake kunnen zijn van Duitse luchtafweergestellen (afbeelding 8). Mogelijk kunnen binnen het plangebied resten van de Tweede Wereldoorlog verwacht worden.

Melman 2018 (archiszaakidentificatie: 4645167100). Ras 2019 (archiszaakidentificatie: 4658321100). 27 Bergman 2013 (archiszaakidentificatie: 2376138100). 28 GeoTOP v1.4, B38G0491, https://www.dinoloket.nl. 29 http://www.ikme.nl/. 30 Blok 2016, 11. 31 Blok 2016, 12-14. 25

26

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

18

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeelding 8 Schets met de positie van Duitse luchtweerafstellingen bij de pontveer tussen Boven-Hardinxveld en Werkendam. Bron: NIMH collectie 575, inv. 463 (Blok 2016, fig. 6)

3.5

Gespecificeerde archeologische verwachting (LS05)

Op basis van de landschappelijke ligging is de archeologische verwachting binnen het plangebied laag voor de perioden Paleolithicum – Nieuwe tijd. Het pleistocene zand is gelegen op een diepte van ca. 8.009.00 m onder maaiveld. Hierop is een waarschijnlijk Basisveen aanwezig. Deze veenlaag wordt afgedekt door rivier(kom)afzettingen, waarbinnen geen stroomruggen worden verwacht binnen het plangebied. Hierboven heeft zich het Hollandveen ontwikkeld, dat binnen het plangebied op ca. 2.70 m onder maaiveld wordt verwacht. In de omgeving van het plangebied zijn meerdere crevasses en overstromingen waargenomen bij archeologisch booronderzoek. Het is daarmee waarschijnlijk dat de top van het veen bij deze overstromingen al is aangetast en dat eventueel aanwezige archeologische resten reeds verstoord zullen zijn. De historische kaarten hebben aangetoond dat het plangebied zeker vanaf de 19e eeuw in gebruik geweest is als weiland. Er wordt geen gebouwd erfgoed verwacht binnen het plangebied. Sporen uit de Nieuwste tijd kunnen mogelijk wel aanwezig zijn. In de omgeving van het plangebied zijn meerdere meldingen van mogelijke structuren behorend bij de Tweede Wereldoorlog. Echter zullen deze mogelijk al verstoord zijn geraakt bij de bouw van de woonwijk en in gebruik name van de sportvelden vanaf 1970.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

19

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Binnen het plangebied geldt een lage archeologische verwachting voor het voorkomen van resten daterend vanaf het Paleolithicum tot de Nieuwste tijd. Vanuit de lage ligging van het plangebied, waardoor het terrein vermoedelijk te nat is geweest voor bewoning en meermaals is overstroomd, wordt beredeneerd dat er geen bewoning heeft plaatsgevonden binnen het plangebied. Op basis van de landschappelijke situatie worden geen stroomruggen verwacht binnen het plangebied en is vermoedelijk de top van Hollandveen reeds aangetast en niet meer intact. Daarnaast zullen de bouw van de woonwijk en de sportvelden in de jaren 70 van de 20e eeuw de mogelijk aanwezige resten uit de Tweede Wereldoorlog verstoord hebben. Als het gaat om de mogelijke risico’s ten aanzien van de verstoring van archeologisch relevante lagen in ondergrond, is het van belang te letten op de diepte tot waar verschillende soorten bodemingrepen reiken. De aanleg van een nieuwe watergang is aan de noord- en oostzijde van het plangebied gepland. Hierdoor zal het bodemarchief tot ca. 2.00 m worden verstoord. De verwachtte diepte van het Hollandveenpakket is binnen het plangebied 2.70 m, waardoor dit door de geplande werkzaamheden niet geraakt zal worden. Daarbij is de top van het Hollandveenpakket vermoedelijk niet meer intact.

Het niveau waarop resten uit de Tweede Wereldoorlog kunnen voorkomen, namelijk direct onder het maaiveld, is vermoedelijk al verstoord door de aanleg van de woonwijk en sportvelden vanaf 1970. Verstoring van de ondergrond zal verder plaatsvinden bij het aanleggen van de funderingen tot ca. 80 cm -mv, en het slaan van de funderingspalen. Momenteel is nog geen palenplan bekend. Funderingspalen leveren meestal een zeer beperkte schade aan het bodemarchief, waarbij binnen het plangebied ook nog sprake is van een lage archeologische verwachting. In Nederland wordt een verstoringsgraad van minder dan 2% als acceptabel gezien vanuit het perspectief van de archeologische monumentenzorg. Hoewel de exacte plannen nog niet bekend zijn, en enkele van de bovengenoemde genoemde maten indicatief zijn, is het zeker dat deze grens niet zal worden overschreden. Op basis van bovenstaande worden voor de geplande werkzaamheden geen vervolgstappen noodzakelijk geacht in het kader van de Archeologische Monumentenzorg (AMZ). Het is aan het bevoegd gezag, de gemeente Hardinxveld-Giessendam, om een besluit te nemen ten aanzien van het beëindigen van het onderzoeksproces.

Ook wanneer het bevoegd gezag besluit dat vervolgonderzoek niet noodzakelijk is en het plangebied wordt vrijgegeven voor de voorgenomen ontwikkelingen, blijft de meldingsplicht archeologische toevalsvondst of waarneming van kracht (Erfgoedwet, artikel 5.10 Archeologische toevalsvondst). Aangezien het nooit volledig is uit te sluiten dat tijdens eventueel grondverzet een archeologische ‘toevalsvondst’ wordt gedaan, is het wenselijk de uitvoerder van het grondwerk te wijzen op de plicht om hiervan zo spoedig mogelijk melding te doen bij het bevoegd gezag, de gemeente Hardinxveld-Giessendam, en de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE).

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

20

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

BAKKER, H. DE/J. SCHELLING, 1989: Systeem van bodemclassificatie voor Nederland. De hogere niveaus, Wageningen (Staring Centrum). BERENDSEN, H.J.A., 1996: Landschappelijk Nederland, Assen. BERENDSEN H.J.A. EN E. STOUTHAMER, 2001: Paleogeographic development of the Rhine-Meuse delta, The Netherlands. Koninklijke Van Gorcum, Assen. BLOK, T.A., 2016: Vooronderzoek Conventionele Explosieven Haven Boven-Hardinxveld, Sliedrecht. BOSCH, J.H.A., & J. KOK, 1994: Toelichting bij de geologische kaart van Nederland 1:50.000. Blad Gorinchem West (38W), Haarlem. BOSHOVEN, E.H. ET AL., 2009: Regio Alblasserwaard en Vijfherenland, een archeologische inventarisatie, verwachtings- en beleidsadvieskaart (BAAC rapport V-08.0185), ’s-Hertogenbosch. BROUWER, F./M.M. VAN DER WERFF, 2012: Vergraven gronden: Inventarisatie van ‘diepe’ grondbewerkingen, ophogingen en afgravingen, Wageningen (Alterra-rapport 2336). CENTRAAL COLLEGE VAN DESKUNDIGEN ARCHEOLOGIE, 2018: Kwaliteitsnorm Nederlandse Archeologie, versie 4.1, Gouda: http://sikb.nl/archeologie/richtlijnen/brl-4000. COHEN, K.M./E. STOUTHAMER/H.J. PIERIK/A.H. GEURTS, 2012: Rhine‐Meuse Delta Studies’ Digital Basemap for Delta Evolution and Palaeogeograph, Utrecht (Dept. Physical Geography. Utrecht University). DE MULDER, E.F.J. / GELUK, M.C. / RITSEMA, I.L. / WESTERHOFF, W.E. / WONG, T.E. (RED.), 2003: De ondergrond van Nederland, Houten.

NALES, T., 2014: Hardinxveld, Buitenweistraat 6, Gemeente Hardinxveld-Giessendam (nieuwbouw Van

Wijngaarden) Archeologisch bureauonderzoek en Inventariserend Veldonderzoek (IVO; verkennende fase), Utrecht (Transect-rapport 477) NEDERLANDS NORMALISATIE INSTITUUT, 1989: Geotechniek: Classificatie van onverharde grondmonsters, Delft (NEN 5104). WEERTS, H.J.T./P. CLEVERINGA/J.H.J. EBBING/F.D. DE LANG/W.E. WESTERHOFF, 2000: De

lithostratigrafische indeling van Nederland – Formaties uit het Tertiair en Kwartair, Utrecht (TNOrapport 00-95-A, TNO-NITG). WESTERHOFF, W.E./T.E. WONG/E.F.J. DE MULDER, 2003: Opbouw van de ondergrond – Opbouw van het Neogeen en Kwartair, in: E.F.J. de Mulder/M.C. Geluk/I.L. Ritsema/W.E. Westerhoff/T.E. Wong (red.), De ondergrond van Nederland, Houten. WILGEN, L.R. VAN, 2005: Archeologisch Bureauonderzoek; Bestemmingsplan Giessendam 2004, Hardinxveld-Giessendam.

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

21

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

-

ACTUEEL HOOGTEBESTAND NEDERLAND: https://ahn.arcgisonline.nl/ahnviewer/ ARCHEOLOGISCH INFORMATIESYSTEEM (ARCHIS): https://archis.cultureelerfgoed.nl/#/login BEELDBANK NEDERLANDS INSTITUUT VOOR MILITAIRE HISTORIE (NIMH): https://nimh-beeldbank.defensie.nl/ BEELDBANK RIJKSDIENST VOOR HET CULTUREEL ERFGOED: http://beeldbank.cultureelerfgoed.nl/ BODEMLOKET: http://www.bodemloket.nl/ DINOLOKET: https://www.dinoloket.nl/ GEMEENTELIJKE MONUMENTEN HARDINXVELD-GIESSENDAM: https://www.monumentenzorgHardinxveldGiessendam.nl/monumenten/gemeentelijk-monument KADASTER, BASISREGISTRATIES ADRESSEN EN GEBOUWEN (BAG): https://bagviewer.kadaster.nl/ TOPOTIJDREIS: http://topotijdreis.nl/ NATIONAAL ARCHIEF: http://www.gahetna.nl/ PDOK VIEWER: https://pdokviewer.pdok.nl/ REGIONAAL ARCHIEF HARDINXVELD-GIESSENDAM: https://www.regionaalarchiefHardinxveldGiessendam.nl/ RUIMTELIJKE PLANNEN: http://www.ruimtelijkeplannen.nl/web-roo/roo/ VERSTORINGSBRONNENKAART: https://archeologieinnederland.nl/verstoringsbronnenkaart VERLIESREGISTER: https://www.verliesregister.studiegroepluchtoorlog.nl

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

22

V21-4825: Archeologisch vooronderzoek in het kader van de geplande nieuwbouw van woningen aan de Pieter de Hooghstraat te Boven-Hardinxveld, gemeente Hardinxveld-Giessendam

Afbeeldingen Afbeelding 1 Luchtfoto met de ligging van het plangebied. Bron: PDOK ................................................................. 4 Afbeelding 2 Voorlopig ontwerp. Bron: KuiperCompagnons. ...................................................................................... 7 Afbeelding 3 Ligging plangebied (in blauw) op de archeologische verwachtingen- en beleidskaart van de gemeente Hardinxveld-Giessendam. Bron: Boshoven et al 2009.............................................................................. 10 Afbeelding 4 Ligging plangebied (in blauw) op het Actueel Hoogtebestand Nederland. Bron: ArcGIS Online 2020. ............................................................................................................................................................................. 12 Afbeelding 5 Kadastrale kaart 1811-1832 (west). Het plangebied is in blauw aangegeven. Bron: Rijksdienst Cultureel Erfgoed. ................................................................................................................................................................... 14 Afbeelding 6 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1970. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie.

.................................................................................................................................................................................. 14 Afbeelding 7 Ligging plangebied op de topografische kaart uit 1990. Bron: Kadaster, Tijdreis over 200 jaar topografie. ...................................................................................................................................................................................15 Tabel 2 In Archis geregistreerde onderzoeken binnen een straal van 500 meter van het plangebied. Bron: Archis3. ....................................................................................................................................................................................... 17 Afbeelding 8 Schets met de positie van Duitse luchtweerafstellingen bij de pontveer tussen BovenHardinxveld en Werkendam. Bron: NIMH collectie 575, inv. 463 (Blok 2016, fig. 6) ........................................... 19

Kaarten Kaart 1: Kaart 2a: Kaart 2b: Kaart 2c: Kaart 3:

Ligging plangebied Natuurlijk landschap; geomorfologie Natuurlijk landschap; bodem Stroomgordels Archeologie; Archis

Bijlage Bijlage 1:

Overzicht van archeologische en geologische perioden

VESTIGIA Archeologie & Cultuurhistorie, rapport V2172, concept, versie 1.0, d.d. 15 september 2021

23

Bijlage 1 Overzicht archeologische en geologische perioden

ARCHEOLOGISCHE PERIODEN

Kalender jaren v./na Christus

Kalender jaren voor heden

C14 jaren voor heden

GEOLOGISCHE PERIODEN

Nieuwe tijd 1.500 na Chr.

Late-Middeleeuwen 1.050 na Chr.

Laat Holoceen

Subatlanticum

Vroege-Middeleeuwen Romeinse tijd

450 na Chr. 12 v. Chr.

IJzertijd 2.500

2.600 800 v. Chr.

Bronstijd 2.000 v. Chr.

5.000

HOLOCEEN

Subboreaal

5.700

Midden Holoceen

Neolithicum

4.900 v. Chr.

Atlanticum

7.900

8.700

5.300 v. Chr.

Mesolithicum Boreaal

9.150

Vroeg Holoceen

10.250

8.800 v. Chr.

Preboreaal 10.150

11.650

Jonge Dryas 10.950

12.850

11.700 12.100

13.900 14.030

12.500

14.640

Laat Glaciaal

Allerød Oude Dryas Bølling Laat Pleniglaciaal

60.000

PLEISTOCEEN

30.000

Weichselien

15.000

Pleniglaciaal

Midden Pleniglaciaal

Paleolithicum

Vroeg Pleniglaciaal

75.000

Vroeg Glaciaal

117.000

Eemien 130.000

Saalien C14 ouderdommen en gekalibreerde ouderdommen van het Holoceen volgens Van Geel et al. (1980/1981). C14 ouderdom van het Laat Glaciaal volgens Hoek (2001/2008) en gekalibreerde ouderdommen van het Laat Glaciaal volgens Rasmussen et al. (2006). Overige pleistocene chronostratigrafie volgens Westerhoff et al. (2003). Archeologische perioden van de prehistorie volgens Louwe Kooijmans et al. (2005) en overige archeologische perioden volgens Archis.

Periode

Van - tot

Vroeg-Paleolithicum Midden-Paleolithicum Laat-Paleolithicum

tot 300.000 voor Chr. 300.000-35.000 voor Chr. 35.000-8800 voor Chr.

Vroeg-Mesolithicum Midden-Mesolithicum Laat-Mesolithicum

88.00-7100 voor Chr. 7100-6450 voor Chr. 6450-4900 voor Chr.

Vroeg-Neolithicum Midden-Neolithicum Laat-Neolithicum

5300-4200 voor Chr. 4200-2850 voor Chr. 2850-2000 voor Chr.

Vroege-Bronstijd Midden-Bronstijd Late-Bronstijd

2000-1800 voor Chr. 1800-1100 voor Chr. 1100-800 voor Chr.

Vroege-IJzertijd Midden-IJzertijd Late-IJzertijd

800-500 voor Chr. 500-250 voor Chr. 250-12 voor Chr.

Vroeg-Romeinse tijd Midden-Romeinse tijd Laat-Romeinse tijd

12 voor-70 na Chr. 70-270 na Chr. 270-450 na Chr.

Vroege-Middeleeuwen Late-Middeleeuwen

450-1050 na Chr. 1050-1500 na Chr.

Nieuwe Tijd A Nieuwe Tijd B Nieuwe Tijd C

1500-1650 na Chr. 1650-1850 na Chr. 1850-1950 na Chr.

KAART 1 - LIGGING PLANGEBIED LEGENDA 428000

Plangebied

Bebouwing Water

Overige topografie 427500

Snelweg

Hoofdweg

Regionale weg

A15

426500

427000

Lokale weg

426000

Boven Merwede

Project:

425500

Beneden Merwede

425000

Nieuwe Merwede

Rapport: Datum: Bron:

V21-4825: BO Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld V2172 augustus 2021 Top10NL, CC-BY Kadaster 2021

Tekenaar: Schaal:

FvP 1:20.000 / A4

0 118500

119000

119500

120000

120500

121000

121500

122000

122500

200 m

KAART 2A - NATUURLIJK LANDSCHAP, GEOMORFOLOGIE B44

LEGENDA

Plangebied

F91

M46

Bebouwing

M46

Water

Overige topografie

427000

B44

B44

B44 Stroomrug

B44

M46

F91 Plateau-achtige storthoop, opgespoten terrein of kunstmatig eiland

426500

M46

M45 Vlakte van rivierafzettingen M46 Rivierkomvlakte

M45

426000

M46

Project:

M45 119500

120000

120500

121000

Rapport: Datum: Bron:

V21-4825: BO Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld V2172 augustus 2021 Top10NL, CC-BY Kadaster 2021 PDOK augustus 2017 / Maas et al. 2017

Tekenaar: Schaal:

FvP 1:10.000 / A4

0

200 m

KAART 2B - NATUURLIJK LANDSCHAP, BODEMKAART LEGENDA

Rn47C

Plangebied

|c OPHOOG

ëë ëë ëë ëëë

Water

Overige topografie

Depots

Rn47C

Gemodificeerde natuur

|g WATER kVb

ììì ìì ìì ìì

427000

Rv01C

Bebouwing

Rv01C

Vergravingen

Transportleidingen

Associatie van meerdere bodemeenheden kVb Waardveengronden op bosveen (of eutroof broekveen)

Rn45A/Rn47C

ROb72 Gorsvaaggronden; zware zavel en klei; zand beginnend ondieper dan 80 cm

Rv01C

Rv01C Kalkloze drechtvaaggronden; profielverloop 1

426500

|c OPHOOG

Rn52A Kalkhoudende poldervaaggronden; zavel, profielverloop 2

ROb72

Rn66A

Rn66A Kalkhoudende poldervaaggronden; zavel en lichte klei, profielverloop 3, of 3 en 4, of 4

Rn52A

Rn95A Kalkhoudende poldervaaggronden; zware zavel en lichte klei, profielverloop 5

|h DIJK Rn44C

Rn45A Kalkhoudende poldervaaggronden; zware klei, profielverloop 5

|h BEBOUW

Rn47C Kalkloze poldervaaggronden; zware klei, profielverloop 3, of 3 en 4

426000

Rn44C Kalkloze poldervaaggronden; zware klei, profielverloop 4 Project: Rapport: Datum: Bron:

|g WATER

Rn52A

Rn95A

Tekenaar: Schaal: 0

119500

120000

120500

121000

V21-4825: BO Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld V2172 augustus 2021 Top10NL, CC-BY Kadaster 2021 Bodemkaart; PDOK juli 2017 FvP 1:10.000 / A4 200 m

KAART 2C - NATUURLIJK LANDSCHAP, STROOMGORDELS LEGENDA

Plangebied

150

186

Bebouwing Water

158

Overige topografie

Crevasses

427000

186

Stroomgordel (datering sedimentatie in C14 jaren voor heden) 58, Hardinxveld, (2071-2000)

58

150, Schaik, (5285-4240) 158, Spijk, (2510-2200)

186, Wijngaarden, (6515-5590)

303, Waal-Merwede - uiterwaarden, (>1625) 307, Merwede; embanked, (>2071)

426500

Eindatering in kleuren

Huidig (1950 AD)

1951 - 2350 14C BP = 500 BC

4001 - 4500 14C BP = 3100 BC = 5100 cal BP

426000

5501 - 6000 14C BP = 4900 BC = 6900 cal BP

Project: Rapport: Datum: Bron:

303

307

307 119500

Tekenaar: Schaal: 0

120000

120500

121000

V21-4825: BO Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld V2172 augustus 2021 Top10NL, CC-BY Kadaster 2021 Stroomgordels, Cohen et al. 2012 FvP 1:10.000 / A4 200 m

KAART 3 - ARCHEOLOGIE 2274159100

2263053100

Plangebied

Bebouwing

2368808100

Water

Overige topografie

(2836518100)

Vondstlocaties (waarnemingen)

427000

2441059100

2392524100

LEGENDA

Losse vondstlocatie

Vondstlocatie gekoppeld aan onderzoek

4660313100

Onderzoeken

4649225100

Archeologisch: booronderzoek

4645167100

Archeologisch: bureauonderzoek

426500

4645418100

2306526100

2376138100

4786367100

426000

2361614100 4658321100 2451638100 (2451646100) 2451646100 (2451638100) (2475169100)

4697745100

2450430100

Project: Rapport: Datum: Bron:

2475169100

4571481100 4013147100

2306023100 2278711100 119500

120000

Tekenaar: Schaal: 0

120500

121000

V21-4825: BO Pieter de Hooghstraat Boven-Hardinxveld V2172 augustus 2021 Top10NL, CC-BY Kadaster 2021 Onderzoeken, Vondstlocaties RCE 2021 Monumenten, RCE 2014 FvP 1:10.000 / A4 200 m

This text was set using the following freely available font software: Allerta

Copyright (c) 2010, Matt McInerney (http://pixelspread.com), with Reserved Font Name Allerta.

Inconsolata_dz

Copyright (c) 2006, Raph Levien (http://www.levien.com), with Reserved Font Name <Inconsolata>. Copyright (c) 2009, David Zhou (http://blog.nodnod.net/) with Reserved Font Name <Inconsolata_dz>.

Molengo_Vestigia

Copyright (c) 2007, Denis Moyogo Jacquerye, with Reserved Font Name <Molengo>. Copyright (c) 2011, Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie (www.vestigia.nl), with Reserved Font Name <Molengo_Vestigia>; available at www.vestigia.nl/fonts.

ofl

This Font Software is licensed under the SIL Open Font License, Version 1.1. The license is available with a FAQ at: http://scripts.sil.org/OFL

Vestigia BV Archeologie & Cultuurhistorie Spoorstraat 5 3811 MN Amersfoort Nederland Telefoon 033 277 92 00 E-mail info@vestigia.nl Website www.vestigia.nl K.v.K. Gooi- en Eemland 32078894

Erfgoedingenieurs

“Engineering the past, creating the future”