Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden - September 2022.pdf
Tekst van het document
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden gemeente Harderwijk September 2022
1
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
NIEK ROOZEN LANDSCAPE landscape architecture / green city
Veluwemeer
Mheenlanden
De Bloemkampen
Hulshorst stadslanderijen Lorentz
De Essenburgh
Hierden
Glindweg e.o. Frankrijk
‘Hierdense Enk’
Kerkpad
Hulshorst
Duinen
Eendengebied
Hierden Buiten
Harderwijk
Beekhuizerzand Veluwe
situering buitengebied Hierden, locatie bron: Google Earth
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden gemeente Harderwijk September 2022 © Niek Roozen Landscape
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
4
Voorwoord Er zijn grote veranderingen gaande in het buitengebied van Harderwijk en Hierden. De stad Harderwijk breidt uit en de vraag naar wonen in het buitengebied neemt toe. Het buitengebied van Hierden/Harderwijk staat onder druk. Niets doen is geen optie, de transformatie van het buitengebied dient in goede banen geleid te worden. Wat eerst woeste gronden waren, werden deels meer gecultiveerde gebieden. Hierbij waren de Enk en de stadslanderijen een gebied wat van oudsher meer dicht was met hoge rand- of singelbeplantingen, om de dieren op de wegen langs de akkers, naar de weides te leiden. Kenmerkend is de kavelstructuur van de Enken, die mozaïek vormig is in tegenstelling tot de rechtlijnigheid aan de noordzijde van de Zuiderzeestraatweg. De bochtige wegen van de Enken geven daardoor altijd een veranderende zichtlijn als men dit gebied bezoekt. Deze kwaliteiten willen we graag benadrukken met ons landschapsplan. De randen van de Enk en het dorp Hierden transformeren uiteraard ook. Er wordt meer gebouwd en de vraag is dan ook: hoe kunnen we de kwaliteiten van het buitengebied waarborgen? En hoe kan het buitengebied als geheel weer een meerwaarde zijn voor de gebruikers en bezoekers van dit landschap? Naast de recreatieve behoefte van de mens, is de biodiversiteit ook in het geding. In het buitengebied zijn singels en kleine bosjes steeds meer verdwenen.
De akkers en de graslanden komen daarbij nu vaak tot bijna aan de weg. Met deze visie streven we naar een nieuw netwerk van diverse beplantingen die een habitat vormen voor diverse diersoorten, waardoor de nieuwe randbeplantingen andere dieren langs de akkers zullen leiden. Door een analyse van het huidige landschap in het eerste hoofdstuk worden de uitgangspunten voor de visie vastgesteld. Wat zijn waardevolle gebieden en waar kunnen verbeteringen de huidige lansdchapstypen versterken? Vervolgens komen we tot de visie op het buitengebied zelf, wat zijn de scenario’s voor het buitengebied en hoe kan er gestuurd worden vanuit het beleid om het wenselijke senario te bereiken? Groenstructuren, zichtlijnen en een uitgebreider recreatief netwerk maakt dat het landschap beter leesbaar wordt en blijft en beter te gebruiken is door de bewoners en bezoekers. Het volgende hoofdstuk laat zien waar er in de toekomst mogelijkheden zijn om te bouwen, zonder dat dit de kwaliteiten van het landschap aantast. Tot slot worden de deelgebieden Kerkpad en Glindweg en omgeving nog verder uitgelicht. Voor het Kerkpad hebben een intensief participatietraject doorlopen, waarbij de omwonenden van onverharde pad hun zorgen konden uiten, maar ook de kansen die ze voor dit gebied zien konden delen. Dit is de basis geweest voor de verdere uitwerking van dit gebied.
Uiteraard eindigt deze visie met de totaalvisie en een conclusie. Een integrale aanpak van bestaande en nieuwe natuur, waardevolle landschappen en kansen voor nieuwe toevoegingen qua bebouwing en recreatie.
5
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
1
2
3
Landschap en situering
Visie buitengebied
Reliëf en bodem Topografie Indentiteit Landschapsstructuren Beplanting Woeste gronden Bebouwing Wegen Wandel- en fietsroutes Kavels - patronen Versnippering/verrommeling
Beleidskader Scenario’s open ruimtes buitengebied Visie De Enken, Mheenlanden en Stadslanderijen Verbindingsgebieden Groenstructuren & zichtlijnen Recreatief netwerk (profielen) Wandel en fietsnetwerk - profielen Bloemennetwerk Gewassen Biodiversiteit Paarden Erven en inritten Visie samengevat
pagina 10 - 49
Ontwikkeling bebouwing en groenstructuur Landschap behouden Bebouwingsmogelijkheden Deelgebieden: Principe opbouw Ontwikkeling voor nieuwbouw Groenstructuren pagina 88 - 127
pagina 50 - 87
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
6
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Inhoudsopgave
4
5
6
Visie Kerkpad
Visie Glindweg e.o
Conclusie
Totale visie Historie Landschappelijke elementen Kansen en zorgen Oude clusters Verruiming clusters Algemene bouwregels Visie - landschapscorridor en zichtlijnen Visie - faciliteiten in het landschap
Totale visie Historie Bestaande bebouwing Groenelementen in omgeving Bestaande woonclusters Bestaande wegen en routes Visie Voorstel nieuwe bouwkavels Voorstel groenstructuur Voorstel routes Visie totaal
Totale visie Colofon
pagina 128 - 161 pagina 162 - 179
7
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
pagina 180 - 183
rde
Hie k
ee
eb
ns
Mheenlanden
stadslanderijen
Zuiderzeestraatweg
Glindweg e.o.
Hierden
eg
Zu
Mo
len
Kerkpad de Hoge Enk
we
g
de Lage Enk
Eendengebied
situering buitengebied Hierden, locatie bron: Google Earth
stadslanderijen oost
straatw iderzee
Hierden Buiten
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
8
Hierden landschap Het buitengebied rondom het dorp Hierden is van oorsprong ontstaan als agrarisch gebied. De Hierdense Enk was en is als het bouwland in gebruik en de Mheenlanden/stadslanderijen meer als weidegebied voor het vee. De eerste laag van het ontstaan en de opbouw van de stad is die van het natuurlijk systeem, met het ontstaan van de stad Harderwijk tot ca 1930, dat geheel is gebouwd en aangepast op ondergrond, waterhuishouding en de mogelijkheden die dit bood. Wat opvalt is dat gemeente Harderwijk een overgang is tussen de hoge zandgronden op de flanken van het Veluwemassief met dekzanden en stuifzanden, naar de oeverzone van de voormalige Zuiderzee met plaatselijk afzettingen van zeeklei en laagveen. Uit de overlevering weten we dat in sommige wijken plaatselijk ook dunne lagen leem of klei in de bodem aanwezig zijn die een belemmering kunnen vormen voor infiltratie van regenwater. Rondom Hierden komen een aantal essen (of enken) voor. Dit zijn oude bouwlandgronden die door jarenlange plaggenbemesting wat hoger in het landschap zijn komen te liggen. Het is de afgelopen eeuwen getransformeerd van woeste heidegrond en natte natuur naar een min of meer half open cultuurlandschap. De latere ontwikkelingen hebben gemaakt dat de Hierdense Enk en de Mheenlanden/stadslanderijen nu vooral vrij open landschappen zijn met bebouwing en beplanting langs de randen.
Een prachtig (oud) cultuurlandschap! De gronden worden nog steeds voor het grootste deel gebruikt voor de akkerbouw en veeteelt. Geleidelijk zien we wel meer en meer dat delen van de gronden hobbymatig worden gebruikt. Harderwijk is gegroeid en biedt nu ruimte aan 48.726 inwoners (Bron: gegevens januari 2021, CBS) De begrenzing van het gebied wordt aan de noord- en oostzijde gevormd door het Veluwemeer en de Hierdense Beek. De zuidzijde wordt voor het grootste gedeelte gevormd door het Eendengebied en het bosgebied ‘de Duinen’ met o.a het vakantiepark Dennenhoek. Aan de westzijde en deels de noordzijde is de stadsrand van Harderwijk nadrukkelijk aanwezig met de bedrijventerreinen Lorentz en de begraafplaats met de geplande uitbreiding. Het buitengebied bestaat uit twee duidelijke delen: aan de noord- en oostzijde de Mheenlanden en de stadslanderijen. Aan de zuidzijde de Lage en de Hoge Enk. Bijzonder in het buitengebied is het in het noordwesten gelegen gebied rondom de Newtonweg, dit ligt ingeklemd tussen de uitbreidingen van de stad Harderwijk. Tezamen een prachtig uitloopgebied voor mensen en bezoekers uit Harderwijk, Hierden en omgeving.
9
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
10
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
1
LANDSCHAP EN SITUERING
11
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Mheenlanden
Mheenlanden
stadslanderijen
sta adslanderijjen
de Hoge Enk de Hoge Enk
de Lage Enk
de Lage Enk
Beekhuizerzand
Beekhuizzerzand
Bodem
Reliëf Veluwe hoogtekaart en bodemkaart bron: Bronkaarten Gemeente Atlas Harderwijk 2021
Ve eluwe Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
12
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Reliëf en bodem Het reliëf en de bodem zijn voor de ontwikkelingen in het landschap als het ware het begin. In het landschap rondom Hierden is een duidelijk hoogteverschil te zien van Noord naar Zuid. Vanuit de voormalige Zuiderzee loopt het land geleidelijk op richting de Veluwe. Dit geleidelijk oplopen van het land levert een duidelijk verschil in landschappen op rondom Hierden. Aan de noordzijde richting het Veluwemeer, voorheen de Zuiderzee, ligt het landschap laag. Vooral een gebied dat gebruikt werd voor het grazen van het vee. Naar het zuiden toe ligt de Hierdense Enk. Goed is te zien dat dit oude akkercomplexen zijn die op de overgangen van hoog naar laag liggen. De enk vormde de ruimte tussen bos of voormalig woeste grond en de nederzetting. Tot in de 19e eeuw was het de natuur die de ontwikkelingen grotendeels bepaalde: het reliëf, de bodem en het watersysteem. Dit was van invloed op waar de mensen konden wonen en hoe ze de landbouw konden uitvoeren. Het landschap kende een bepaalde logica die een min of meer natuurlijke ordening gaf.
Mheenlanden, laag gelegen gebied bestaande uit eerdgronden
De bodem laat goed de ontstaans- en occupatiegeschiedenis zien van het gebied rondom Hierden. De Mheenlanden en de stadlanderijen bestaan voor een groot deel uit eerdgronden en meer naar het water toe uit veengronden. De Hierdense Enk bestaat voor een groot deel uit enkeerdgronden, ontstaan door het bodemgebruik. Door toepassing van het podstalsysteem werd de potstalmest op de enk gebracht om vruchtbare akkers te krijgen en hierdoor ontstond de bolle vorming van de enk. Aan de zuidkant van Hierden onstonden zo de Hoge - en de Lage Enk. Bij de Hoge Enk is te zien dat een groot deel van de enk is afgegraven waardoor hoogteverschillen van enkele meters zijn ontstaan binnen het gebied. Door het landschap open te houden blijven deze cultuurhistorische elementen zichtbaar.
rondom het Kerkpad is de bolle vorming van de enk minder zichtbaar
bolle vorming Lage Enk
steilranden Hoge Enk
13
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
1815
1900
1960
2019
topografische kaarten 1815, 1900, 1960 en 2019 Hierden bron: topotijdreis Kadaster
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
14
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Topografie Tot ongeveer 1800 - 1840 bestaat de omgeving voornamelijk uit een uitgestrekt gebied met woeste gronden met hier en daar wat bos. Geleidelijk aan ontstaat er de kleine nederzetting Hierden. Vanuit Harderwijk, richting Zwolle en Amersfoort wordt de Zuiderzeestraatweg aangelegd. Deze infrastructuurlijn is bepalend voor de verdere ontwikkeling van het gebied. De verkaveling in het gebied concentreert zich eerst langs de wegen en strekt zich aan de zuidzijde geleidelijk uit tot aan de hogere, woeste heidegronden van de Veluwe. Aan de noordzijde strekt het zich uit richting de lagere, nattere gronden rondom de voormalige Zuiderzee. Vanaf 1900 ontwikkelde het landschap rondom Hierden zich als een kleinschalig landschap waar de landbouw een belangrijke activiteit wordt. We zien aan de noordzijde een strakke strokenverkaveling met veelal parallelle houtwallen/singels, alleen de Mheenlanden is geheel vrij van beplanting. De Enken kennen een onregelmatige verkavelingen met een grillig verloop van wegen en meerdere houtwallen/singels. Deze begroeiing moest voorkomen dat vee en wild niet op de akkerlanden kwamen. Aan de zuidzijde van de Hierdense Enk is een ontwikkeling van bospercelen te zien die de overgang markeren naar de woeste heidegronden.
Rond 1960 is een grote verandering te zien in het landschap, veel van de houtwallen/singels zijn verdwenen, een schaalvergroting vindt plaats: functies worden meer van elkaar gescheiden, houtwallen maken plaats voor prikkeldraad en het ervaren van schoonheid van het landschap wordt een overbodige luxe. Het landschap wordt min of meer uitgekleed. Wat hierdoor wel ontstaat is een meer aaneengesloten open landschap, welke nu als waardevol wordt omschreven. Het bebouwingslint van de Zuiderzeestraatweg is meer verdicht en aan de zuidzijde van de Hierdense Enk wordt het bos en heidegebied omgevormd naar het Eendengebied: een intensief agrarisch gebied vol met stallen.
historische boerderij
De huidige situatie is in grote lijnen niet veel anders dan die van 1950. De ontwikkelingen die plaats hebben gevonden bestaan voornamelijk uit meer bebouwing in de bebouwingslint van de Zuiderzeestraatweg en van de stad en het industrieterrein. Veel boerderijen op en rondom de enk hebben geen agrarische functie meer, het landelijk gebied wordt steeds meer een woonlandschap. In de Mheenlanden/stadslanderijen zijn enkele akkers ontstaan en voor een groot deel is dit gebied een belangrijke schakel in de EHS. In het Eendengebied zien we een terugloop van agrarische bedrijven en op enkele plekken een schaalvergroting in gebouwen. Verder zijn er meer graslanden op de enk ontstaan en vindt er een schaalverkleining op enkele kavels plaats. Het houden van paarden als hobbydieren neemt in grote aantallen toe. Kortom het landschap is voordurend in ontwikkeling, in sommige perioden gaan de veranderingen langzaam en in andere perioden gaan deze sneller. We staan nu op een omslagpunt: agarische bedrijven stoppen met hun bedrijf en hebben de wens om de de oude stallen te slopen. In ruil hiervoor kan een deel van het oppervlakte worden gebruikt voor de bouw van één of meerdere woningen, waarbij als voorwaarde wordt gesteld dat het landschap er mooier en sterker door wordt. Daarnaast speelt de ontwikkeling van de stad Harderwijk ook een belangrijke rol in de ontwikkeling van het buitengebied.
De druk op het buitengebied neemt alleen maar toe. De vraag die gesteld wordt, misschien wel meer een opgave, is of de mogelijke ontwikkelingen ook bij kunnen dragen aan een verbetering van het landschap. Niks doen levert een verrommeling of zelfs een verdichting van de open landschappen op. grootschalige ontwikkelingen in een historische omgeving
15
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
topografische kaarten 1900 bron: topotijdreis Kadaster
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
16
Topografie
17
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Veluwemeer Mheenlanden
Lorentz
stadslanderijen
Glindweg e.o.
Hierden
Hoge Enk
stadslanderijen oost
Lage Enk
stadsrand Harderwijk Eendengebied
Veluwe
gebieden in Hierden bron: Google Earth
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
18
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Identiteit De identiteit van het gebieden rondom Hierden worden bepaald door het gebieds DNA: de specifieke ruimtelijke kenmerken die de verschillende gebieden Enk typeren. Vanuit dit DNA kunnen verschillende gebieden onderscheiden worden waar dezelfde cultuurhistorische en/of ruimtelijke kenmerken te vinden zijn. Ze vormen een mogelijke samenhang in schaal, bebouwing, structuur of sfeer als gekeken wordt naar historie en grondgebruik. Enkele gebieden hebben onderling een duidelijke samenhang met elkaar, dit geldt vooral voor de randzone Zuiderzeestraatweg met de enken en de randzone rondom Hierden met vooral de stadslanderijen . Kwaliteiten zijn nu de veelal open gebieden, die voorheen meer gesloten waren. De vraag is: kunnen we met toevoegingen hier een vernieuwde identiteit aan geven? Om de ontwikkelingen in de toekomst bij te laten bijdragen aan de identiteit van het gebied is het wenselijk vooral de eigenheid van deze verschillende gebieden te gebruiken om sturing te geven aan mogelijke nieuwe invullingen. De volgende 12 bladzijden geven per gebied de kenmerken weer. Bijzonder binnen het buitengebied van Hierden zijn de specifieke gebieden rondom Kerkpad en Newtonweg. Deze gebieden liggen op overgangensgebieden in het landschap en spelen een belangrijke rol in de landschappelijke structuur die de verschillende gebieden met elkaar verbindt. Hierdense Enk
Mheenlanden
19
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
zicht op routes
zicht vanuit Hierden dorp
zicht op natuurgebied en waterbergingsgebied overzicht landschap Mheenlanden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
20
Landschapsstructuren Mheenlanden en stadslanderijen
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Mheenlanden en stadslanderijen
Van oorsprong de gebieden voor het vee van het dorp. De delen van de stadslanderijen, dicht bij het dorp, werden ook gebruikt voor akkerbouw. Hier vinden we dan ook de eerdgronden. Meer naar de oevers van de voormalige Zuiderzee zien we de veengronden, laag en vooral natte gronden. Nu vooral in gebruik voor natuurontwikkeling. Het gehele gebied wordt gekenmerkt door een grote openheid, met enkele relicten van singels. Ontsluiting van het gebied is beperkt aanwezig. Kenmerkend: - grote open ruimte, zicht op het Veluwemeer; - voornamelijk graslanden, rietlanden en natuurontwikkeling langs de oevers van het Veluwemeer; - vrij rechte kavelstructuur; - beperkt wegenpatroon, volgt rechte verkavelingsstructuur; - enkele singelbeplanting of solitaire bomen; - minimale bebouwing; - natte gronden en veel waterlopen; - vlak gebied, minimale hoogteverschillen; - grond/groenwal rondom uitbreiding Lorentz.
beplanting rond 1950
Veluwemeer oeverwal beplanting rond 2019
Mheenlanden weg stadslanderijen
situatiwwre rond 2019
21
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
zicht op groene zone Glindweg
zicht op groene zone Glindweg
zicht op groene zone Glindweg overzicht landschap Newtonwega Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
22
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Landschapsstructuren Glindweg e.o. Glindweg e.o.
Dit gebied is het voormalige landgoed Vlierburg, in de historie zag je ook al meer bebouwing en akkers hier. Een kleinschalig landschap met zicht op de oude Zuiderzee. Deze relatie met het huidige Veluwemeer is nu geheel verdwenen, voornamelijk door de uitbreiding van het industrieterrein. Deze groene ‘postzegel’ is wel erg waardevol zo dichtbij de stad en vertelt het verhaal van het vroegere landschap. Kenmerkend: vrij open landschap; lichte verhoging in het landschap bij de oude boerderijen en een mooie singel; verdichting met bebouwing heeft voornamelijk plaatsgevonden parallel aan de Zuiderzeestraatweg; geen doorlopende straten of wandelroutes; potentieel een belangrijk gebied voor de stad en het industrieterrein.
beplanting rond 1950
Lorentz II en III Lorentz I
beplanting rond 2019
Zuiderzeestraatweg
stadsrand Harderwijk situatie rond 2019
23
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
zicht vanaf de Lage Enk
zicht vanaf de Lage Enk
zicht vanaf de Hoge Enk
overzicht verschillende randen binnen de dorpsrand Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
24
Landschapsstructuren dorpsranden Hierden
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
dorpsranden Hierden
Van oorsprong zijn de randen de overgangszone van het dorp naar het buitengebied, de landbouwgronden van het dorp. Het dorpsranden bestaan uit een mozaïek van erven die de randen van het dorp een groen aanzien geeft. Hier waren ook de verschillend klompen- en kerkenpaden te vinden, enkelen hiervan zijn nog aanwezig. De Zuiderzeestraatweg is van oorsprong de ontginningslijn voor het dorp Hierden. De zone met bebouwing heeft grote invloed gehad op de ontwikkeling van het buitengebied. Deze waren van invloed op de vorming van de gronden die in gebruik waren als akkergronden, het opbrengen van podstalmest en als weidegebied voor het vee. Kenmerkend: - concentratie van erven met boerderijen en later woningen, waarvan enkele van cultuurhistoriche waarde; - kleinschalig; - onregelmatige kavelstructuur; - erven met beplanting; - hier en daar nog een open gebied met een zichtlijn naar het open achterliggende landschap; - een groot deel van de dorpsrand vooral een oriëntatie op de Zuiderzeestraatweg.
beplanting rond 1950
beplanting rond 2019
Zuiderzeestraatw
eg
oriëntatie vooral op de Zuiderzeestraatweg situatie rond 2019
25
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Hierdense Enk bron: Google Earth
Hoge Enk
Lage Enk
stadslanderijen oostaan de noordzijde van de Rameyenstraat Figuur 28: landschap overzicht van de centrale open ruimtes Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
26
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Landschapsstructuren van de Enken de Hierdens Enken
Van oorsprong de akkerbouwgebieden voor het dorp Hierden. Het gebruik was van invloed op de vorming van de enken door de gronden die in gebruik waren als akkergronden en het opbrengen van potstalmest. Hierdoor onstonden de enkeerdgronden met als kenmerk de bolling in het landschap. Deze zijn nu nog zichtbaar in het landschap, al zien we bij de Hoge Enk dat delen in het verleden zijn afgegraven, waardoor in het huidge landschap verschillende steilranden zijn te vinden. Kenmerkend: twee duidelijke grote open ruimtes en meerdere kleinere open ruimtes; voornamelijk akkerbouw en paardenweides; onregelmatige, grillige kavelstructuur (spinnenwebstructuur); erven met beplanting, - Lage bebouwing Enken beplanting voornamelijk langs de randen van de enken; beide enken zijn herkenbaar als een open ruimte welke aan alle zijden zijn omsloten.
beplanting rond 1950
beplanting rond 2019
open enk
grillige verkaveling spinnenwegstructuur situatie rond 2019 overzicht van de Lage Enk 27
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
zicht vanaf de Hoge Enk
zicht vanaf de Lage Enk
zicht vanaf de Lage Enk overzicht verschillende randen binnen de zuidrand Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
28
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Landschapsstructuren zuidrand Enken Randzone Tweede Parallelweg en Paasloweg
Van oorsprong de overgangszone van de Enk naar de woeste heidegronden. De overgang bestond vooral uit boscomplexen die de Enken moesten beschermen tegen de ‘oprukkende’ woeste gronden. Later is een groot deel van deze zone volledig getransformeerd naar een gebied voor grootschalige agrarische activiteiten: grote stallen voor het houden van eenden. In het oostelijke deel is de buurtschap de Duinen verder ontwikkeld met woningen. Kenmerkend: afwisselend grote en kleine bouwvolumes; enkele erven met boerderijen bestaande uit een woning met veel grote stallen, enkele erven met niet agrarische bedrijven (houthandel), stedelijke functies als begraaplaats en sportvelden grenzend aan Harderwijk, vooral sterk naar binnen gekeerd, afgeschermd met veel beplanting, grootschalig, onregelmatige kavelstructuur, erven met beplanting, veelal ‘gebiedsvreemde’ beplanting, oriëntatie vooral op de Tweede Parallelweg en de Paasloweg.
open enk
beplanting rond 1950
beplanting rond 2019
grillige verkaveling
Paasl
oweg
(Tweede) Parallelweg
randzone Tweede Parallelweg en Paasloweg situatie rond 2019
29
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
zicht op Eendengebied
zicht op Eendengebied
zicht op de 2e Parallelweg overzicht verschillende grootschalige bebouwing binnen het Eendengebied Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
30
Landschapsstructuren Eendengbied en boszone
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Eendengebied en boszone
Van oorsprong woeste heidegronden van de Veluwe. Het gebied bestond vooral uit woeste heidegronden welke voor een deel geleidelijk aan werden bebost, vooral aan de oostzijde. Later is deze zone volledig getransformeerd naar een gebied voor grootschalige agrarische activiteiten: grote stallen voor het houden van eenden. In het oostelijke deel is het gebied volledig bebost met daarin ontwikkelingen van vrijstaande villa’s en het vakantiepark Dennenhoek. Kenmerkend: strakke verkaveling met agrarische bedrijven, bestaande uit een woning met veel grote stallen; ontwikkeling van vrijstaande villa’s en vakantiewoningen, vooral sterk naar binnen gekeerd, afgeschermd met veel beplanting; eendengebied grootschalig en bosgebied kleinschalig; strakke kavelstructuur en losse setting van kavels; erven agrarische bedrijven veelal zonder beplanting; erven villa’s: grote tuinen omringd door bos; oriëntatie vooral op de Parallelweg; veel leegstaande stallen, terugloop van agrarische activiteiten.
beplanting rond 1950
beplanting rond 2019
agrarische bedrijven
vakantiewoningen Eendengbied en boszone Parallelweg situatie rond 2019
31
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
beplanting rond 1900
beplanting rond 1960
beplanting rond 2020
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
32
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Beplanting Tot ongeveer 1900 zien we rondom het dorp Hierdense een kleinschalig landschap met een beplantingsstructuur die bestaat uit veel erf- en singelbeplanting en meerder boscomplexjes. Ook de Zuiderzeestraatweg en de Molenstraat is beplant met een bomenstructuur. Deze karakteristieke beplantingsstructuur gaf/geeft een bijzonder karakter aan het landschap en de enken in het bijzonder. Het huidige beeld van de Mheenlanden en Stadslanderijen laten een verschraling zien. Veel van de singels zijn verdwenen waardoor het landschap veel grootschaliger is geworden. Hierdoor is dit gebied meer een waardevol open gebied geworden als broed- en rustgebied voor verschillende (weide)vogels. De huidige beplantingsstructuur van de enken laat een gefragmenteerde structuur zien. De verschillende kleine ruimtes die direct aan een erf of kavel waren gekoppeld zijn verdwenen. Hierdoor is wel meer de open enk ontstaan die we nu kennen. Deze openheid wordt als zeer waardevol gezien en zal voor de toekomst ook behouden dienen te blijven.
Eikenlaan in Hierden
Essenlaan in de Mheenlanden
groenstructuren de Lage Enk
Beukenlaan in Hierden
De doorgaande bomenstructuur langs de Zuiderzeestraatweg, een belangrijke historische lijn in het landschap, is deels verdwenen. Het doorgaande groene profiel met aan weerszijde een bomenrij is niet meer aanwezig. Een uitzondering hierop is de bomenstructuur van de Molenweg, deze is nog volledig intact en wordt als zeer waardevol gezien. Verder zijn er verschillende boscomplexen, die op de overgang lagen van de Enken naar de woeste heidegronden, verdwenen voor het ontwikkelingen van het Eendengebied. Aan de zuidkant van het gebied, richting de Molenstraat, zien we voor een deel een aaneengesloten bosgebied met daarin verschillende functies. Opvallend hierbij is dat een gedeelte van de beplanting rondom de Duinen aangegeven als landschappelijke groen erfgoed. Het bestaat uit houtwallen en parkbos en is onderdeel van het gebied Ebbenhout, De Vuurkuil en Landgoed Hulshorst. Het geheel aangegeven gebied is waardevol cultuurhistorisch door aanwezigheid van oude boskernen, houtwallen en heggen (zie groen gebied op kaart beplanting rond 2019).
onderbroken eikenlaan langs de Zuiderzeestraatweg
33
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
ontwikkeling woeste gronden de woeste gronden van de Veluwe vanaf 1900 Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
34
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Woeste gronden Tot ongeveer 1950 liggen er aan de zuidzijde van de Hierdense Enk de woeste heidegronden van de Veluwe. Verschillend boscomplexen zijn aangelegd op de overgang van de enken naar deze woeste gronden, ter bescherming van de akkergronden. De boszone en de woeste heidegronden zijn verdwenen door het ontwikkeling van het Eendengebied en de bossen rondom de Duinen voor woningbouw en het vakantiepark Dennenhoek. De ‘woeste gronden’ van de Veluwe liggen nu aan de zuidzijde van het spoor en de rijksweg A28. De markante vorm van het woeste heidelandschap met zijn boscomplexen is nu nog terug te vinden in het landschap. De huidige agrarische verkaveling heeft min of meer de oude lijn van de overgang naar de enken gevolgd. Deze vorm kan als karakteristieke rand worden beschouwd langs de zuidkant van de Hierdense Enk en ingezet worden als ruimtelijke structuur voor verdere ontwikkelingen.
woeste gronden rond 1850
woeste gronden rond 1950
woeste gronden rond 2019
35
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Mheenlanden
Hierden
Hoge Enk
ontwikkeling huidige bebouwing huidige bebouwing en ontwikkeling bron: pdok
rood en oranje: historische bebouwing geel en blauw: jonge bebouwing
eg
traatw
rzees
Zuide
Lage Enk
huidige bebouwing
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
36
Bebouwing
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
De bebouwing concentreert zich voornamelijk langs de Zuiderzeestraatweg, de Molenweg, het dorp Hierden en de randen van de Enken. Van oorsprong zien we de bebouwing ontstaan aan de noordzijde van de Hierdense Enk. Dit is voornamelijk een ontwikkeling langs de Zuiderzeestraatweg en de Molenweg met boerenerven. Een verbijzondering van clusters zien we tussen de Hoge en Lage Enk in en meer naar het oosten zien we een cluster met erven meer op de enk: de Duinen. De verdere ontwikkeling van de noordrand bestaat vooral uit een verdere verdichting van het lint langs de Zuiderzeestraatweg en de Molenweg. De afgelopen eeuw zien we een sterke ontwikkeling aan de zuidzijde van de Hierdensche Enk. Delen van de woeste heidegronden en enkele bospercelen zijn ontwikkeld tot het Eendengebied, agrarische kavels met een enorme hoeveelheid aan stallen. Een ander deel is sterk bebost met daarin villa’s en vakantiewoningen. De randen van de Hierdense Enk worden gemaakt door een samenspel van gebouwen en hun buitenruimte: woningen met tuinen, boerderijen met hun erven en een plaatselijke Wellness met zijn een parkachtige buitenruimte. De compositie van het gebouw en de buitenruimte noemen we de ‘korrel’. De buitenruimte bepaalt in hoge mate de sfeer van de korrel en daarmee de verschijningsvorm en identiteit van het landschap.
Op de volgende bladzijden het grote verschil in de korrelstructuur van de noordrand en de zuidrand van de Enken is goed te zien. een voorbeeld van een modern gebouw aan de Molenweg
een voorbeeld van een (monumentale) historische boerderij met bijgebouwen langs de Zuiderzeestraatweg
37
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Korrelstructuren Zuiderzeestraatweg en dorp Hierden
Langs de oude route van de Zuiderzeestraatweg is in verhouding vrij veel dezelfde korrel te zien, bestaande uit een vrij kleinschalige bebouwingsstructuur. Veel bebouwing heeft de boerderij typologie of is daarvan afgeleid. De oriëntatie en ontsluiting is vooral gericht op de Zuiderzeestraatweg, volgens de oorspronkelijke ontwikkeling van het dorp. Uitzondering hierop is de ontwikkeling langs de Grevenhofsweg, waar verkaveling tussen de Hoge en Lage Enk tot stand kwam. Op een drietal plekken zien we een flinke schaalvergroting van de bebouwing. De kavels zijn van een redelijke omvang, passend bij de functie als boerenerf en zijn voorzien van beplanting. De specifieke singelbeplanting tussen de verschillende kavels is verdwenen. Meerdere korrels zijn in de loop der tijd van functie veranderd. Boerderijen met een agrarische functie kregen een woonbestemming. Dit zal ook in de toekomst blijven plaatsvinden.
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
38
Bebouwing Korrelstructuren van de zuidrand
In de zuidrand zijn vrij veel verschillende korrels clustergewijs ontwikkeld, afhankelijk van de functie. Een kleine korrel vrij dicht op elkaar voor vakantiewoningen, daarnaast zijn er villa’s in de omgeving van de Molenweg. Dit zijn kavels van 1 ha en aan de noordkant kavels van 2.100 m2. De permanente vakantiewoningen staan op percelen van ongeveer 500 m2. Een grote korrel voor agrarische functies met op verschillende plekken een flinke clustering van de bebouwing, voornamelijk stallen.De kavels variëren van omvang, afhankelijk van de functie en laten grote verschillen zien in toevoeging van groen. Meerdere grote korrels zullen in de loop der tijd verdwijnen door het beëindigen van de agrarische functie. Dit geeft mogelijkheden om de korrelgrootte in de zuidrand aan te passen en meer in overeenstemming te brengen met de omgeving.
39
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
overzicht verschillende bebouwing binnen het gebied Hierden, Zuiderzeestraatweg en dorp Hierden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
40
Bebouwing
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
overzicht verschillende bebouwing binnen het gebied Hierden, Zuidrand 41
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
verschillende wegen in het buitengebied Hierden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
42
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Wegen De ontsluitingstructuur van het gebied verschilt niet zo sterk van de structuur rond 1900. De Zuiderzeestraatweg is toendertijd aangelegd als belangrijkste ontsluiting van Harderwijk met Zwolle. Deze volgt het patroon van de Veluwerand op de overgang hoog - laag, de zogenaamde dekzandvlakten. Hierlangs ontwikkelde zich het dorp Hierden en de buurtschap Frankrijk. Deze hoofdweg is nog steeds kenmerkend voor het gebied. In het noordelijke gedeelte zien we dat het wegenpatroon aansluit bij de rechte verkaveling, met enkele insteekwegen ver het landschap in, richting het Veluwemeer. Op de Enken is het wegenpatroon grillig en heeft een duidelijke spinnenwebstructuur. Vanuit het midden van de Enken lopen de wegen naar de diverse randen van de Enken. Aan de zuidkant van het gebied zijn de ontwikkelingen te zien van de afgelopen eeuw. Het Eendengebied, het vakantiepark Dennenhoek en de Villawijk de Duynen hebben elk hun eigen ontsluitingsstructuur gekregen. Verder zien we de spoorlijn en de rijksweg A28 als een sterke scheiding tussen de Hierdense Enken en de Veluwe. Zij worden als een sterke barrière ervaren voor het recreatief gebruik tussen de Enken en de Veluwe.
wegenstructuur rond 1900, in rood rond 2019
43
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
wegenstructuur rond 2019
verschillende wandel- en fietsroutes binnen het gebied Hierden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
44
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Wandel- en fietsroutes Het wegenpatroon omstreeks 1900 laat een fijnmazig netwerk zien van niet alleen wegen maar ook klompen- en kerkenpaden. De meeste paden zijn in de loop van de tijd verdwenen. Mogelijkheden tot het maken van ommetjes zijn hierdoor sterk afgenomen. Het dorp heeft als het ware het contact met zijn omgeving verloren. In de huidige situatie zien we dat er een enkele fiets- en wandelroute over de Hierdensche Enk loopt van oost naar west. Routes in de noord naar zuirichting ontbreken. Door de Mheenlanden /stadlanderijen ligt een enkele fietsroute van het dorp Hierden naar de drie bedrijfstereinen van Harderwijk. Fietsers en wandelaarsmaken vooral gebruik van de bestaande wegen. Langs de Zuiderzeestraatweg zijn vrijliggende fietspaden die een snelle verbinding tussen Hierden en Harderwijk mogelijk maakt. Opvallend is dat de Hierdense Enk geen netwerk van ruiterpaden heeft. Het gebied kenmerkt zich steeds meer door houders van paarden, maar voorzieningen voor ruiterpaden ontbreken. Een ommetje te paard zal vooral via de verharde wegen plaatsvinden. Een mogelijkheid om vanuit de Hierdensche Enk naar de Veluwe te kunnen ontbreekt.
wandelroute: Zuiderzeepad en Westerborkpad
klompen- en kerkwpaden in Enken rond 1900
45
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
fietsroutes: knooppuntenroutes
verschillende landschapstypen binnen het gebied Hierden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
46
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Kavelpatronen In het buitengebied van Hierden zien we verschillende landschapstypen. De onderlinge verschillend zijn voornamelijk het gevolg van de cultuurhistorische ontwikkeling van het gebied. Vooral door de ligging tussen het Veluwemeer, vroege de Zuiderzee, en de Veluwe zijn de hoogteverschillen bepalendd geweest voor het gebruik van de gronden. De Mheenlanden zijn gevormd door het gebruik als weide voor het vee, de oude graslanden van het dorp Hierden. Gezien de vroegere ligging dicht aan het water van de Zuiderzee zijn hier de smalle strokenverkaveling ontstaan. Het gebied is als een groot open landschap waar te nemen. De Stadslanden is het overgangsgebied tussen de graslanden van de Mheenlanden naar het dorp Hierden. Ook hier zien we de strokenverkaveling terug, maar de percelen zijn breder dan in de Mheenlanden. De verkaveling werd vroeger gekenmerkt door een veelheid aan singels die de verschillende kavels begrensden. In de huidige situatie zijn hier fragmentarisch nog delen van te vinden. Het gebied rondom de Gooiseweg en de Glindweg was hier vroeger onderdeel van maar is door de ontwikkeling van bedrijventerrein Lorentz afgesneden van de Stadslanden. De structuur is nog wel terug te vinden.
smalle strokenverkaveling
De Hierdense Enken wordt gevormd door de oude bouwlanden van het dorp Hierden. De verkaveling was in die tijd gebaseerd op het gebruik als akkerbouwgebied, met een onregelmatige mozaïekverkaveling. Het patroon van kavels werd vooral ook ruimtelijk vorm gegeven door het toepassen van beplantingsstructuren. Een groot deel van dit patroon is zichbaar in het landschap, al zien we wel een sterke vertroebeling ontstaan door het hobbymatig gebruik van de kavels door het houden van paarden en het kweken van coniferen. Ook de toepassing van gewassen als mais speelt een belangrijke rol in de vertroebeling. Het huidige landgebruik is nog steeds vooral gericht op de akkerbouw, maar dan met name voor teelt van mais. Wat hierbij opvalt is dat de gewassen bijna tot aan de wegen staan, wat tot gevaarlijke situaties kan leiden. Een duidelijke berm is in meerdere gevallen niet of nauwelijks zichtbaar. Daarnaast zijn meerdere kavels in gebruik voor het houden van paarden wat vooral veel hekwerken en bouwsels geeft in het open landschap. Enkele hiervan zijn zeer opvallend aanwezig, vooral storend in het landschappelijke karakter van de Enken.
strokenverkaveling
strokenverkaveling & mozaïekverkaveling
Op de Hoge Enk worden een groot deel van de gronden hobbymatig gebruikt voor paardenweides, volkstuinen en coniferenkwekerijen, wat een vrij rommelig beeld geeft. Door toepassingen van verschillende bouwwerken, schuurtjes en hekwerken wordt dit beeld alleen nog maar meer versterkt. De kwaliteit van de open ruimte van de Hoge Enk loopt hierdoor sterk terug. De Hoge Enk onderscheidt zich sterk van de Lage Enk door afgravingen van grote delen van de Enk. Hierdoor zijn grote hoogteverschillen ontstaan die een bijzondere kwaliteit geven aan deze Enk. Om deze kleinschalige structuur zichtbaar te houden zal de inzet moeten zijn om de Hoge Enk ruimtelijk open te houden. De verrommeling van deze ruimte dient te worden voorkomen.
mozaïekverkaveling
Het gebied dat eerst onderdeel was van de woeste heidegronden van de Veluwe is getransformeerd in cultuurgronden met elk een eigen verkaveling, sterk bepaald door de functies die daar ontwikkeld werden. Het Eendengebied met een strakke verkaveling, haaks op de Parallelweg, de villawijk met meer een blokverkaveling en het vakantiepark met een zeer fijnmazige mozaïekverkaveling.
strakke verkaveling
kavelpatronen 2020
47
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
knelpunten deels ontbreken bomenstructuur Zuiderzeestraatweg dorpsranden en randen erven missen inpassing toepassing gebiedsvreemde beplanting toepassing vreemde materialen voor hekwerken terugloop agrarische activiteiten hobbymatig gebruik als volkstuinen, paardenweiden hoogspanningslijnen
knelpunten in het buitengebied Hierden bron: Google Earth
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
48
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Versnippering/verrommeling Bij de ontwikkelingen van de laatste jaren is het open gebied rondom Hierden, en dan vooral de Hierdense Enk onder druk komen te staan. Vanuit het agrarisch gebruik met bijbehorende schaalvergroting, verandering van functies boerdenbedrijven en de groei van de stad Harderwijk zien we een versnippering of juist een verrommeling van het landschap ontstaan. Met het verdwijnen van beplanting uit het landschap, of juist het aanbrengen van niet gebiedseigen beplanting, welke ook nog op verkeerde plekken in het landschap zijn geplant, is de ruimtelijke structuur op enkele delen in het buitengebied verdwenen. Daarnaast vindt er een verandering van gebruik van de kavels plaats. Het belang van de landbouw neemt af en functies als wonen, bedrijvigheid en recreatie nemen toe. Veel grote stallen staan leeg of worden voor andere doeleinden gebruikt. Door vooral het hobbymatig gebruik van de gronden zien we een toename van volkstuinen, paardenweitjes, opslag en kwekerijtjes. Dit gaat vaak samen met een verrommeling van het gebied door toepassen van bouwwerken, schuurtjes, erfafscheidingen en het toepassen van niet gebiedseigen beplanting zoals coniferen. Ook de laatste ontwikkelingen rondom de uitbreiding van de begraafplaats Elzenhof geeft een flinke verandering aan de rand van de enk te zien.
De toegankelijkheid van het buitengebied is in de loop van de tijd afgenomen. Veel paden klompen- en kerkenpaden - zijn verdwenen. Even een ommetje maken betekent nu dat gebruik gemaakt moet worden van de bestaande wegen. De smalle wegen die ook worden gebruikt voor het autoverkeer maken dat veiligheid van de wandelaars in het geding is. Ook beleving van het landschap staat hierdoor onder druk. Het realiseren van een mogelijk eigen netwerk van fietspaden en wandelpaden kan hier een enorme verbetering in aanbrengen.
westelijke entree naar Lorentz III
hagen van gebiedsvreemde beplanting
49
coniferen als afscherming kavel
houden van paarden met schuilgelegenheden
uitbreiding begraafplaast Elzenhof
vreemde materialen als hekwerk
(lege) grote stallen
afgesloten fietspad
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
volkstuinen met schuurtjes
lege vervallen stallen
rde
Hie k
ee
eb
ns
Mheenlanden
stadslanderijen
Zuiderzeestraatweg
Glindweg e.o.
Hierden
eg
straatw iderzee
stadslanderijen oost
Zu
Kerkpad de Hoge Enk
len
we
g
de Lage Enk
Eendengebied
situering buitengebied Hierden, locatie bron: Google Earth
Mo
Hierden Buiten
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
50
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
2
51
VISIE BUITENGEBIED
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
vigerend bestemmingsplan bron: atlas leefomgeving
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
52
Beleidskader Voor het projectgebied gelden uiteraard vigerende bestemmingsplannen en zijn op diverse schaalniveaus en thema onderzoeken en rapporten vastgesteld. In dit hoofdstuk bundelen we de kaarten en visies die betrekking hebben op én invloed hebben op onze visie. Zo wordt duidelijk wat de huidige bestemmingen zijn, waar mag nu gewoond en gewerkt worden en wat de beschermde landschappen en natuurgebieden zijn. Maar ook wat de ambities zijn voor de natuur op een grotere schaal. Dit vormt dit de basis van de verdiepingsslag van de visie.
53
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
intergrale visiekaart (Bosch en Slabbers) bron: Structuurvisie, dorpsomgevingsplan Hierden, gemeente Harderwijk
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
54
Beleidskader
55
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
open wiede gebied
natte natuurgebieden bestemmingsplan Waterfront-Noord plankaart (2006) bron: gemeente Harderwijk
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
56
Beleidskader
57
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
huidige situatie bebouwing en open ruimtes/landschap bron: Google Earth
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
58
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Scenario’s open ruimtes buitengebied huidig situatie -
open gebieden, maar gefragmenteerd door bebouwing dorp breidt zich uit
onwenselijk scenario -
de Enken raken meer gefragmenteerd de open gebieden zijn niet meer verbonden de karakteristieke landschapsidentiteit raakt verloren
onwenselijk scenario
wenselijk scenario -
open gebieden die ruimtelijk en fysiek verbonden blijven de cultuurhistorische identiteit blijft behouden de dorpsrand kan verdichten, duidelijke rand van het dorp een aantal groene vingers prikken Hierden dorp en Harderwijk in behouden en uitbreiden van de groene omgeving, gezonde leefstijl en beweegroutes
wenselijk scenario
59
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Open gebieden Verbindingsgebieden Water Stad & dorp Bosrand Bos/natuur Groene vinger Verbinding open gebieden
concept visie buitengebied Hierden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
60
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Visie Mheenlanden en Stadslanderijen - open landschap - weilanden en enkele akkers - waardevolle landschappelijke kwaliteit - waterbergingszone - natuur: broed- en rustgebied
verbindingsgebieden - (open) verbindingen tussen de Enken en de omliggende zones
stad & dorp - dicht bebouwd - meer verkeer - faciliteiten - ontwikkeling aan de Zuiderzeestraatweg - lagere bebouwingsdichtheid - clusters in het landschap, veel door- en verzichten
enken: open gebieden - open landschap - weilanden en akkers - waardevolle landschappelijke kwaliteit
bos/natuur - bestaande bosrand uitbreiden richting Harderwijk - Eendengebied als nieuw natuurgebied - ecologische zone - uitloopgebied voor de inwoners van Harderwijk en Hierden 61
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
bosrand - vernieuwde inheemse en kleurrijke bosrand - grootschaligere bebouwing ingepast
Open gebieden Water
Mheenlanden
stadslanderijen
stadslanderijen oost
de Hoge Enk
de Lage Enk
de open landschappen Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
62
De Enken, Mheenlanden en Stadslanderijen De Mheenlanden en de Stadslanderijen liggen aan noord en oost zijde van het dorp Hierden. Deze gebieden zijn de overgang tussen de hogere gronden en uitlopers van de Veluwe naar het Veluwemeer. Hier vinden we hoofdzakelijk een open landschap met vergezichten en lange zichtlijnen Een groot deel van het gebied is waardevol benoemd als broed- en rustgebied voor verschillende vogels. Dus de inzet voor dit gebied is vooral het behouden of versterken van deze waarden. De Hoge en Lage Enk hebben de kwaliteit van de open ruimte. Deze kwaliteit is belangrijk om te behouden en juist sterk om op in te zetten bij de verdere ontwikkelingen van de Hierdense Enken. Dit zal voornamelijk bepaald worden door het gebruik van de gronden. Inzet is het behouden of uitbreiden van het agrarich gebruik als akkerbouwgrond waarbij de mogelijkheden voor het herintroduceren van oude gewassen op de akkers een belangrijke richting is. Daarnaast zoeken naar mogelijkheden om ruimte te creëren voor een rijk bloemennetwerk. Hierop wordt verderop in het rapport ingegaan. De verrommeling op de Enken moet voorkomen worden en waar mogelijk wordt daarbij de bestaande verrommeling terug gedrongen. Voornamelijk bij de Hoge Enk is nu sprake van een erg divers gebruik bestaande uit volkstuinen, paardenweides en verschillende bouwsels.
Deze zogenaamde stadsrandfuncties worden uitgeplaats naar de zuidzijde, te weten de gouden rand. Om op de Enken de toegankelijkheid te vergroten worden historische klompen- en kerkenpaden hersteld en waar nodig uitgebreid. Bij de verschillende deelgebieden wordt dit nader uitgewerkt. Voor wat betreft de ontwikkeling van bebouwing is de inzet om de enk ruimtelijk leeg te houden, dit betekent dat binnen de contouren van de aangegeven Enken en open gebieden niet mag worden gebouwd. Mogelijke bebouwingsontwikkelingen vinden plaats in de zuidrand, de gouden rand, of incidenteel in de dorpsrand.
Lage Enk
Mheenlanden
63
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Verbindingsgebieden Open gebieden Water Groene vinger Verbinding open gebieden
Mheenlanden
stadslanderijen
stadslanderijen oost
de Hoge Enk
de Lage Enk
open ruimtes als schakels tussen het open lanschap en de dorpsomgeving Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
64
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Verbindingsgebieden Naast de grote open landschappen in het buitengebied zien we ook een aantal meer kleinere open ruimtes. Dit zijn vooral gebieden die een schakel of overgang vormen tussen de grote open landschappen onderling of naar de dorpsomgeving. Enkele belangrijke functies zijn: verbindingen tussen het open landschap en verdichte gebieden; verbindingen tussen de Enken; smallere open ruimtes met meer groenstructuren, die de coulissewerking bevorderen; mogelijkheden voor meer diverse functies en recreatieve routes.
open gebied tussen de Lage Enk en Dorpsrand
open gebied in Hierden Dorps
65
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verbindingsgebieden Open gebieden Water Groenstructuur Zichtlijnen
Mheenlanden
stadslanderijen
stadslanderijen oost
de Hoge Enk
de Lage Enk
groenstructuur en open landschappen Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
66
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Groenstructuur & zichtlijnen Groenstructuur
De karakteristieke groenstructuren van het buitengebied zijn in de loop van de jaren sterk afgenomen. Middels de voorgestelde groenstructuur is de inzet om deze structuur weer te versterken en daarbij ook de verschillen tussen de afzonderlijke landschapstypen te benadrukken. Juist de identiteit van elk gebied afzonderlijk is belangrijk. Enkele belangrijke ingrepen zijn: bestaande laanstructuren afmaken; nieuwe laan- of singelstructuur ontwikkelen, als groene begeleiding vanuit het dorp en het bos richting de open gebieden; ontwikkelen van een stevige groenstructuur aan de zuidrand van het buitengebied, als overgang naar de Veluwe; ‘storende’ beplanting op de open enk of in de randen van de enk verwijderen; meer solitaire bomen als accenten rondom bebouwing; ontwikkelen van erfbeplanting om de randen van de enken te verdichten; ontwikkelen van een hagenstructuur langs de dorpsranden, richting de Enken; behouden van bestaande zichtlijnen en het ontwikkelen van nieuwe zichtlijnen.
Zichtlijnen
Om de relaties tussen de bebouwing van Harderwijk/Hierden en de open Enken, de Stadslanderijen en de Mheenlanden te versterken is er gekozen om, naast de bestaande zichtlijnen, op een aantal strategische plekken zichtlijnen te creëren. Een zichtlijn is niet altijd een gehele open ruimte. Het is letterlijk een zicht van de ene naar de andere ruimte. Dit kan ook door een bomenlaan of singel heen zijn, dit geeft zelfs meer geleding en kan de landschappelijke structuur een stuk interessanter maken. De bezoekers zien de open ruimte achter de bomenlaan of singel en kunnen hierdoor begrijpen hoe het landschap opgebouwd is, wat de identiteit van het buitengebied bepaalt. Belangrijk is dan wel dat onderbegroeiing het zicht niet blokkeert. Als dit in de huidige situatie het geval is, gaat de visie uit van verwijderen van deze onderbegroeiing, zodat er weer zicht ontstaat. De breedte van de zichtlijn kan daarbij ook variabel zijn. Soms is een smalle zichtlijn spannend en nodigt uit om het gebied te verkennen.
minimale onderbegroeiing geeft zichtwwr 67
zicht door de singels
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Zichtlijnen tussen groenstructuren
bestaande singelstructuren en zicht op de Mheenlanden
Open gebieden Water Fietspaden bestaand Fietspaden nieuw Klompenpaden bestaand Klompenpaden nieuw
een recreatief netwerk van fiets-, klompen- en kerkepaden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
68
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Recreatief netwerk Het bestaande netwerk van wandel- en fietsroutes wordt uitgebreid met een systeem van klompen - en kerkenpaden. Hiermee wordt een meer fijnmazig netwerk toegevoegd aan het landschap. Kleine ommetjes kunnen in de directe woonomgeving gemaakt worden. Ook een route over de Enken is dan mogelijk, waarbij de nadruk ligt op een vrijliggend padensysteem zodat het wandelen op de rijweg op meerdere plekken vermeden kan worden. Dit komt de veiligheid van de wandelaars ten goede, maar ook de de beleving van het landschap. Het nieuwe netwerk is voor een groot deel gebaseerd op herstel van de verdwenen paden. Hiermee ontstaat een vergroting van de toegankelijheid van het gebied. Een aanvulling op het netwerk van paden is het realiseren van ruiterpaden. Hierbij is het voorstel om vrijliggende paden te realiseren die het gebied van de Hierdense Enken verbindt met de bestaande routes op de Veluwe en in de omgeving van Hulshorst.
uitzetten klompenpadroute
wandelen over de akkers
toegang tot de akkers
toegang tot de akkers
Op de volgende bladzijden is een mogelijk principe voor het realiseren van paden geschetst waarbij het verbreden van meerdere bermen gecombineerd is met het realiseren van wandel- of ruiterpaden.
de enken en de Mheenlanden aansluiten op het netwerk in de omgeving
69
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
bestaande situatien
gemaaide graspadenn
bloemennetwerk met graspaden
bloemennetwerk met ruiterpadn Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
70
Wandel en fietsnetwerk - profielen
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
bestaande situatien
verbrede bermen t.b.v. bloemennetwerkn
verbrede bermen met vrijliggend graspad
verbrede bermen met vrijliggend ruiterpadn
71
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
bestaande situatie de Mheenlanden Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
72
Recreatief netwerk
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
een recreatief netwerk van fiets- en voetpaden, gecombineerd met een bloemennetwerk 73
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verbindingsgebieden Open gebieden Water Bloemrijke akkerranden en bloemenweides
Mheenlanden
stadslanderijen
stadslanderijen oost
de Hoge Enk
de Lage Enk
netwerk van bloeiende bermen en akkers Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
74
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Bloemennetwerk De akkerranden en bermen in het gehele buitengebied zijn een belangrijk onderdeel in de verbinding tussen verschillende gebieden. Zij vormen een netwerk binnen het landschap. Ze zijn gebaseerd op de bosstroken en singels langs de wegen rond het jaar 1900 en deels aangepast aan de huidige situatie. Toendertijd werd deze beplanting gebruikt om de dieren uit de akkers te houden en ze te leiden naar de gemeenschappelijke gronden. De nieuwe structuur zal bestaan uit lage beplanting, omdat we graag de openheid van de enken willen behouden. Het voorstel is om de diversiteit van de akkerranden en bermen te vergroten. De diversiteit aan planten en bloemen zal een habitat en verbindingszone vormen voor verschillende diersoorten. Door verbreding van de bermen of zelfs het gebruiken van hele kavels wordt het gehele netwerk uitgebreid en daarmee robuster. Het beheer is er op gericht om zoveel mogelijk het leefklimaat voor insecten, en dan vooral vlinders en bijen te verbeteren. Ook het aantrekken van meer andere diersoorten langs de akkers behoort daarmee tot de mogelijkheden.
verrijking bemren voor vlinders
verrijking bemen voor bijen
bloeiende bermen
bloeiende bermen
De toe te passen mengsels worden in de volgende fase geselecteerd, hierbij wordt gekeken welke soorten passen bij de bodem en het landschap. De biodiversiteit moet bevorderd worden, maar er dient wel rekening gehouden te worden met de gezondheid van het vee in het buitengebied.
bloeiende bermen
75
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verbindingsgebieden Open gebieden Water Historische gewassen
Mheenlanden
stadslanderijen
stadslanderijen oost
de Hoge Enk
de Lage Enk
gebieden voor telen van oude akkerbouwgewassen Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
76
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Gewassen De grootste deel van de gronden aan de noordzijde van Hierden, de Mheenlanden en Stadslanderijen, zijn vooral in gebruik als grasland. Meer naar het Veluwemeer en de Hierdense beek toe zijn de gronden in gebruik als natuur. Meer richting de dorpsrand zien we op enkele kavels ook akkerbouwgronden. Juist in de zone direct tegen de dorpsrand is het voorstel om voor meerdere kavels in te zetten op het meer telen van oude akkerbouwgewassen en diverse graansoorten. De Enken zijn voornamelijk in gebruik als akkerbouwgronden. De nadruk ligt nu vooral op het gebruik van de gronden voor het telen van maïs of gras en als weiden voor paarden. Om de biodiversiteit te verrijken en daarnaast ook de beleving van de Enken voor de recreatie te vergroten is het voorstel om het gebruik van meerdere kavels te veranderen en meer in te zetten voor het telen van oude akkerbouwgewassen. Het toepassen hiervan is in de loop van de tijd verminderd of zelfs verdwenen. Hiermee wordt het beeld dat veel landschappen verworden zijn tot een monotoom beeld doorbroken.
korenbloem tussen graan
graanakkers
biodiverse akkers
bloeiend vlas
toevoeging van korenbloem
77
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verbindingsgebieden open gebieden water historische gewassen bloemrijke akkerranden / bloemenweides beplanting, bestaand beplanting, nieuw
paardenweide met hekwerken van één materiaal straalt rust uit
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
78
Biodiversiteit Het behouden van waardevolle bossen, lanen en solitaire bomen is het eerste uitgangspunt om de natuur in het buitengebied, het dorp Hierden en de stadsranden van Harderwijk te behouden. Daarnaast wordt gestreeft naar de verruiming van de natuur door verschillende lagen toe te voegen. De bloemrijke akkerranden en bloemenweides zijn een tussenlaag die een nieuw systeem vormen, waarbij de biologische landsbouw ondersteund wordt. Nieuwe singels, lanen, solitaire bomen en bosvakken zorgen dat het kleinschalige landschap in de randen van de Enken, het dorp Hierden, de stadslanderijen en de Mheenlanden een nieuwe impuls krijgt. Al met al levert deze visie op het landschap een meerwaarde voor de lokale natuur.
79
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
paardenweide met hekwerken van één materiaal straalt rust uit
Niek Roozen Landscape - landscape architecture / green cityy
80
Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden | Harderwijk
Paarden Het gebruik van gronden voor het hobbymatig houden van paarden heeft een invloed op de beleving van het landschap. In het huidige beeld zijn veel kavels en verschillende paardrijbakken gemaakt met materialen die voorhanden waren. Dit levert een veelheid van krakkemikkige of zware hekwerken en geïmproviseerde bouwsels op zoals het gebruik van zeecontainers als schuilhok, vangrails of industriële poorten als hekwerk. Het streven moet zijn dat paardrijbakken en hekwerken meer ingepast worden in het landschap. Gebruik maken van stevige houten hekwerken van onbewerkt hout of in een natuurlijke kleur. Ook paardenbakken in combinatie met een haag maken dat deze opgaan in het landschap.
afscherming paardbak opgenomen in hagenstructuur
3 eenvormige jjonge lindendreven Buitenhof hekwerken