R. Schouten M.-Lamslag-WaardestellingNachthok2011 (1).pdf

Voor de lokale geschiedenis heeft de buurt daarnaast een pioniersrol, omdat het de eerste gemeentelijke bebouwing buiten de stadsmuren was.

Lokaal gezien zijn de Tiemenswoningen één van de vroegste voorbeelden van bebouwing die naar aanleiding van de woningbouwwet tot stand is gekomen, maar ook nationaal kan dit gesteld worden. Pas na de Eerste Wereldoorlog werd er op grotere schaal volgens de nieuwe principes gebouwd, waardoor de meeste woningwetwoningen in de jaren twintig tot stand zijn gekomen. De Tiemenswoningen uit 1911 zijn daarom van algemene historische waarde. • Samenhang en stedenbouwkundige waarden De ontwerpen van Tiemens en Van Lonkhuyzen zijn totaalontwerpen geweest, waarbij zowel een ontwerp voor de woningen met hun erven is gemaakt, als voor de openbare ruimte zoals het groen en het stratenpatroon. Ook de samenhang tussen de verschillende ontwerpen is een bijzondere kwaliteit. Deze is tot stand gekomen doordat Tiemens’ idee van dubbele woningen met grote erven, zowel bij Van Lonkhuyzen als bij de herbouwde woningen in 1947 is gehandhaafd. Als eerste gemeentelijke bebouwing buiten de stadsmuren, is Het Nachthok ook een belangrijk onderdeel in de stedenbouwkundige ontwikkeling van Harderwijk. De bouw van Het Nachthok past in het patroon van staduitbreiding buiten de stadsmuren na 1910, die dwars op de uitvalsweg Stationslaan/Oranjelaan gesitueerd werd (bijv. Wilhelminalaan, Prins Hendriklaan).

De buurt is bovendien historisch-ruimtelijk zeer interessant omdat de vorm van het oude perceel van de stadswei nog goed is af te lezen en de grenzen met de spoorlijn en de eeuwenoude Weiburglaan nog bestaan. Het perceel van Het Nachthok is mogelijk, samen met een deel van het perceel van naastgelegen villa Weiburg, het enige cultuurhistorische restant van de oude gemeentelijke stadswei. In de nieuwe woonwijk Stadsweiden zijn namelijk vrijwel geen structuren van de stadswei bewaard gebleven. Daarnaast zijn de straten in de wijk zijn duidelijk te herleiden naar de ontwerpen van architecten Tiemens en Van Lonkhuyzen. • Architectuurhistorische waarden Landelijk gezien zijn de woningen binnen Het Nachthok niet van hoge architectuurhistorische waarde. De architectuur van de woningen heeft geen wezenlijke rol gespeeld binnen een landelijke ontwikkeling. Het agrarische karakter bij de woningen van Tiemens en Van Lonkhuyzen, is echter wel bijzonder voor woningwetwoningen. Dit komt landelijk gezien niet vaak voor. Lokaal gezien zijn deze woningen wel van architectuurhistorisch belang. Dit komt doordat de woningen voor lokale begrippen één van de weinige voorbeelden zijn de woningwetwoningen. De woningen van Tiemens en Van Lonkhuyzen zijn bovendien met veel oog voor detail uitgevoerd, op ingetogen en ambachtelijke manier, waardoor de woningen zeker lokaal gezien

als hoogwaardig esthetisch gekenmerkt kunnen worden. Helaas is er inmiddels het een en ander aangepast, waardoor dit niet meer voor elke woning zal gelden. De naoorlogse woningen en bedrijven lijken zowel lokaal als landelijk niet van hoge architectuurhistorische waarden. De bebouwing uit 1911 en 1922 is daarnaast ook architectuurhistorisch van belang, vanwege de plaats binnen het oeuvre van de architecten. Binnen Tiemens oeuvre is Het Nachthok belangrijk omdat het behoort tot de weinige gebouwen die hij ontworpen heeft én die nog bestaan, en omdat Tiemens, voor zover bekend, geen of vrijwel geen andere woningen heeft ontworpen. In de context van Van Lonkhuyzens oeuvre, behoort Het Nachthok tot zijn vroege ontwerpen voor de sociale woningbouw. Hoewel Van Lonkhuyzen meerdere arbeiderswoningen heeft ontworpen in zijn loopbaan, bestaat zijn oeuvre toch vooral uit luxe woningen en semi-openbare gebouwen in Harderwijk. De woningen in Het Nachthok zijn bovendien, samen met de min of meer gelijke woningen in Hierden, de enige woningen met een agrarisch karakter binnen zijn oeuvre. Van de naoorlogse bebouwing is nog te weinig bekend over de architecten om te kunnen stellen welke rol de objecten binnen het oeuvre van de desbetreffende ontwerpers betekent.

• Bouwhistorische waarden Doordat dit onderzoek niet ingaat op de bouwhistorie van de afzonderlijke woningen, is momenteel niet bekend in hoeverre de interieurafwerking van architectuurhistorische waarde is. Gezien de informatie dat veel interieurs al voor de oorlog aangepast zijn, woningen, wordt verondersteld dat veel van de oorspronkelijke inrichting is verdwenen. Gericht bouwhistorisch onderzoek voor meer helderheid kunnen zorgen. Voor zover bekend zijn de woningen ook niet van belang in de geschiedenis van de bouwtechniek en materiaalgebruik. • Waarden vanuit de gebruikshistorie De ordening, samenhang en inrichting van de buurt was afgestemd op de oorspronkelijke functie van landarbeidersbuurt. Hoewel de huur voor veel landarbeiders te hoog was en er uiteindelijk weinig landarbeiders in Het Nachthok zijn gaan wonen, waardeerden de eerste bewoners de inrichting van de buurt zeer. De grote erven zorgde dat de eerste bewoners, veelal ‘gewone’ arbeiders, ruimte hadden om dieren te houden of kleine bedrijfjes te starten op hun erf. Dit gebruik van de erven is bij de huidige bewoners nog steeds te zien. Het overgrote deel van de woningen dient nog steeds als sociale huurwoningen, maar niet meer specifiek voor landarbeiders. Hierdoor kan gesteld worden dat het sociaaleconomische karakter van de buurt nog min of meer hetzelfde is. 19

Waardestellingsrepresentatietekening Schematische weergave van de interne cultuurhistorische waardestelling van Het Nachthok. De aanwezige elementen uit de buurt worden hier ten opzichte van elkaar gewaardeerd. Blauw: hoge cultuurhistorische waarden Groen: positieve cultuurhistorische waarden Geel: indifferente cultuurhistorische waarden

Interne waardestelling Wanneer de onderdelen van Het Nachthok getoetst worden aan dezelfde deelwaarden, komt hieruit een overzicht in welke mate de onderdelen cultuurhistorisch waardevol geacht worden ten opzichte van elkaar. • Weiburglaan – hoog - als eeuwenoude aanwezige laan en noordelijke begrenzing van perceel Het Nachthok • Vorm perceel – hoog - ontstaan door landelijke en bestuurlijke ontwikkelingen die een afspiegeling zijn van de plaatselijke geschiedenis - als zichtbare relatie met de voormalige functie van Het Nachthok als nachtverblijf - als vrijwel nog enige herkenbare structuur van gemeentelijke stadsweiden • ‘Tiemens-woningen’ – hoog - verbonden aan lokale en landelijke ontwikkeling waar aandacht voor betere huisvesting voor arbeiders centraal kwam te staan - lokaal en landelijk vroeg voorbeeld van woningbouwwetwoningen - pioniersrol als gemeentelijke woningbouw buiten stadsmuren - verbonden met verdere stadsuitbreiding (ook langs zijwegen van de Stationslaan)

- vanwege rol binnen oeuvre architect - als architectuurhistorisch ensemble • ‘Van Lonkhuyzen-woningen’– hoog - als pionier van sociale woningbouw met woningbouwvereniging als opdrachtgever - vanwege de rol binnen het oeuvre van de architect - als architectuurhistorisch ensemble - vanwege het iconische uiterlijk voor de buurt • Stratenpatroon en erven – hoog - onderdeel van het totaal ontwerp van zowel Tiemens als Van Lonkhuyzen - zeldzame gaafheid gezien de ontwikkelingen in de omgeving • Herbouwde woningen uit 1947 – positief - verbonden met een belangrijk historisch gegeven, namelijk de Tweede Wereldoorlog - het ontwerp respecteert het voorgaande ontwerp van Tiemens en Van Lonkhuyzen door het concept van dubbele woning te handhaven en het erf niet aan te passen - de woningen laten naast de woningen van Tiemens en Van Lonkhuyzen een volgende fase zien van ideeën over woningbouw en welzijn

- hoewel de woningen niet van hoge architectuurhistorische waarde zijn, zijn ze wel met zorg voor details ontworpen en daardoor beeldbepalend • Bedrijven, woning 1951 en 1954 – indifferent - Hoewel deze bebouwing getuigt van de laatste ontwikkelingen binnen Het Nachthok en dus als onderdeel van de algemene historie van de wijk waardevol is, is het ten opzichte van de andere elementen in de wijk cultuurhistorisch het minst van belang. De bebouwing is niet vanwege bijzondere historische omstandigheden tot stand gekomen, is niet van architectuurhistorisch hoge waarden, heeft ook geen belangrijke waarden ten opzichte van andere plaatselijke ontwikkelingen en is het minst beeldbepalend binnen de buurt. De woning uit 1954 sluit met het grote erf qua beeld wel goed aan op rest. • Rioolgemaal 1959 – positief - Dit nutsgebouw is ondanks het functionele karakter en niet bijzonder ogende architectuur wel van cultuurhistorisch belang. Door de functie als rioolgemaal voor de wijk Stadweiden, markeert het gebouw een nieuwe fase in de stadsuitbreiding van Harderwijk, namelijk de komst van de wijk Stadsweiden. De continuïteit van deze functie tot op de dag van vandaag, vergroot de cultuurhistorische waarde. 20

5. Conclusie en aanbevelingen De historie van Het Nachthok is, met enige voorkennis, goed af te lezen aan de wijk. Uit bijna alle fasen van haar geschiedenis, zijn nog sporen te vinden in de vorm van ruimtelijke structuren of bebouwing. Ook in immateriële zin is er sprake van continuïteit, zoals het sociaaleconomische samenstelling van de wijk – de woningen worden vrijwel allemaal nog verhuurd als sociale huurwoningen – en de bedrijvigheid en ondernemingszin waartoe de erven lijken uit te nodigen. Omdat de geschiedenis van Het Nachthok nog niet bekend is, geniet de buurt nog weinig (cultuurhistorische) waardering. In de gevallen wanneer er interesse is in de geschiedenis van de buurt, is dit vaak alleen nog voor de ‘Van Lonkhuyzen-woningen’. Binnen de buurt zijn alleen deze woningen aangewezen als gemeentelijke monumenten, maar –blijkt nu– toch zeker niet de enige cultuurhistorisch waardevolle elementen van de buurt. Zo blijkt uit de informatie uit dit paper dat de ‘Tiemens-woningen’ vanwege misschien nog wel meer redenen cultuurhistorisch waardevol zijn.

Hoewel de cultuurhistorische waardestelling onderscheid maakt tussen hoog, positief en indifferent, en de woningen van Tiemens en Van Lonkhuyzen bijvoorbeeld hoger worden ingeschat dan de woning uit 1954, moet de waardestelling niet gelezen worden als pleidooi om alleen de objecten met cultuurhistorisch hoge waarden te behouden. Hoewel ik hieronder wel een aantal voorstellen doe, liggen beslissingen over behoud en vernieuwing altijd bij bestuurders en (door hen ingeschakelde) ontwerpers. Hopelijk laat de waardestelling zien dat juist de aanwezigheid van objecten en structuren uit alle geschiedenisfasen van de buurt, Het Nachthok in haar huidige vorm zo bijzonder maakt, en helpt de waardestelling ontwerpers en bestuurders bij goed afgewogen beslissingen over de toekomst van de wijk.

op de schop te nemen. Met het oog op deze ontwikkelingen, wil ik daarom nog eens nadrukkelijk noemen dat het cultuurhistorisch waardevolle gedeelte van de buurt niet enkel beperkt moet worden tot de ‘Van Lonkhuyzen-woningen’, maar de gehele driehoekige vorm van de buurt met alle binnen deze grenzen liggende onderdelen. Hoewel de Weiburglaan officieel niet als tot Het Nachthok behoort, verdient het als eeuwenoude laan naar mijn inziens ook om behouden te worden. Een ander punt van aanbeveling is de waardering van de nog vier overgebleven ‘Tiemens-woningen’. Deze woningen uit 1911 zijn momenteel niet beschermd als gemeentelijk monument, terwijl uit dit onderzoek blijkt dat er, zeker vergeleken met de gemeentelijke monumenten de ‘Van Lonkhuyzen-woningen’, voldoende redenen zijn dit wel te doen. Ze hebben meer nog dan de woningen door Van Lonkhuyzen een belangrijke rol gespeeld binnen de plaatselijke geschiedenis. Vooral de algemene historische waarden, de rol binnen het oeuvre van de architect en de ensemblewaarde tussen de vier overgebleven woningen, verdienen naar mijn idee meer aandacht. Als een bescherming als gemeentelijk monument niet realiseerbaar is, zou ik aanraden in het welstandsbeleid een aantal richtlijnen te noemen, die als doel hebben de eenheid tussen de vier woningen en hun erven te bewaken. Op deze manier blijft de historie van Het Nachthok optimaal leesbaar.

Als cultuurhistorisch meest waardevolle elementen zijn nu de vorm van het perceel, de Weiburglaan en de ontwerpen door Tiemens en Van Lonkhuyzen aangewezen, omdat aan deze onderdelen de meeste deelwaarden zijn toe te delen. Bij de ontwerpen van Tiemens en Van Lonkhuyzen moet niet alleen aan de woningen gedacht worden, maar ook de erfverdeling en het stratenpatroon. Zoals genoemd is dit als geheel ontworpen en is de gaafheid erg lokaal gezien erg zeldzaam. Mocht Het Nachthok in de toekomst op welke manier dan ook te maken krijgen met vernieuwing, dan zou ik zeker aanraden, deze als hoog cultuurhistorisch waardevol aangemerkte elementen, te behouden. Deze structuren dragen bij aan het identiteitsbehoud van de wijk. Voor zover bekend ligt een dergelijke vernieuwing echter niet in de planning. Wel zijn er plannen om het omliggende stationsgebied 21

6. Bronvermelding Archivalia

Niet gepubliceerde bronnen

- Verkoopakte huis en erf Donkerstraat. Aktedatum: 11-7-1908, Aktenr.: 6762 Nieuw-

- Stichting MIP-Gelderland, Harderwijk: gemeentebeschrijving. Monumenteninventarisatieproject Veluwe, Oosterbeek 1993. - Otto, M.F., De Centrale Woningstichting 1949-1999. 50 jaar sociale woningbouw in Harderwijk, Zwolle 1999. Vindplaats: SNAV. - Mulder, L., Harderwijk, gave stad. Surfend door de geschiedenis. Historische brochure Harderwijk, Gemeente Harderwijk 2001. Te raadplegen via: http://www.harderwijkonline.nl/canon/ <17 september 2011>. - Geldersch Genootschap, Welstandsnota Gemeente Harderwijk, versie april 2007. Te raadplegen via: http://www.harderwijk.nl/Gemeente/WonenEnLeven/BouwenEn Wonen/Welstand.htm <17 september 2011>. - Hendriks, L., Van der Hoeve, J., Richtlijnen Bouwhistorisch Onderzoek. Lezen en analyseren van cultuurhistorisch erfgoed, versie april 2009. - Gemeente Harderwijk , Bestemmingsplan stadsweiden, 18 juni 2010, pp. 12-14. Te downloaden via de website van gemeente Harderwijk: http://www.harderwijk.nl/web/show/id=138797/contentid=8674 <5 november 2011>. - Geldersch Genootschap. Harderwijk. Quickscan Wederopbouw, versie 15 oktober 2010. - Redengevende omschrijving van de gemeentelijke monumenten in Het Nachthok (door architect Van Lonkhuyzen). Ontvangen van Marc Bouw december 2010, beleidsadviseur Monumenten, Gemeente Harderwijk.

Archief der gemeente Harderwijk (NAH). Vindplaats: Streekarchivariaat Noord West Veluwe (SANV). - Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1923, met agenda, inv.nr. 3760 NAH. Vindplaats: SNAV. - Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1927, met agenda, inv.nr. 3761 NAH. Vindplaats: SNAV. - Personeelsdossiers der gemeente, 1913-1943, alfabetisch geordend op naam, inv.nr. 736 NAH. Vindplaats: SNAV. - Huwelijksakte Peter Hendrik van Lonkhuyzen 1916. Geraadpleegd via http://www.genlias.nl/nl/searchDetail.jsp?val=38&xtr=10732747&vgr=1 <20 augustus 2011>. - Stukken betreffende de gemeentelijke bouw- en woningverordeningen en de uitvoering daarvan, december 1917 - april 1926, inv.nr. 3784 NAH. Vindplaats: SNAV. - Adressenkaarten Baanweg en Weiburglaan 1918-1938, inv.nr. 931 NAH. Vindplaats: SNAV. - Commissie van georganiseerd overleg tussen het bestuur en het personeel der gemeente in de gemeente Harderwijk, 1921 – 1941, inventarisnummer 5009, geraadpleegd via www.archieven.nl <januari 2011>. - Briefwisseling tussen de B&W Harderwijk en Vereeniging “Harderwijk Vooruit” in juli 1924, inv.nr. onbekend. Vindplaats: SNAV. - Adressenkaarten Baanweg en Weiburglaan ca. 1938-1987. Vindplaats: SNAV. - Monumentencommissie te Harderwijk, (1923) 1942 - 1944 (1946), inventarisnummer 5015. Geraadpleegd via www.archieven.nl <20 augustus 2011>.

- Stukken betreffende aankoop verbouw, verhuur van gemeentewoningen, niet zijnde woningwetwoningen, geordend naar adres, 1944-1960 A-C, inv.nr 97. Secretariearchief van de gemeente Harderwijk 1944-1960 (Arch. 44-60). Vindplaats: SNAV. - Stukken betreffende wederopbouw van in de oorlog 1940-1945 vernielde woningen, inv.nr 656 Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. - Stukken betreffende verkoop van onroerende goederen N-O, inv.nr 147 Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. - Stukken betreffende de bouw van woningwetwoningen, inv.nr. 691 Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. - Stukken betreffende huisnummering 1944-1960 en wijzigingen wijknummering in straatnamen in Hierden, 1954. inv.nr. 539 Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. - Opzichterdagboek rioolgemaal Weiburglaan, 31 maart 1958 tot 2 april 1959, inv.nr. 1070. Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. Boeken en tijdschriften - Berends, P, Moll, J., Bosch, J.W., Kroniek van Harderwijk, 1231 – 1931, Arnhem 1968. - Mesker, P., De Jong, N., Van Heeraaltszstraat tot Triasplein. Het straatnamenboek van Harderwijk en Hierden. Harderwijker Reeks 1999. Harderwijk 1999. - Onbekende auteur, Katern ‘Harderwijk. Stad vol geschiedenis’, in: Monumenten, jaar gang 13, nr. 1/2, januari, februari 2010. - Steenwijk, M. van, Van Latijnse school tot Chr. College, Harderwijk 1979.

- Scholten, F.W.J., Honderd jaar Gelre: vereniging tot beoefening van Gelderse Geschiedenis, 1997 Hilversum. Geraadpleegd via books.google.com <20 augustus 2011>. - Vredenberg, J., Monumentengids Harderwijk, Utrecht 2005.

Krantenartikelen - Onbekende auteur, ‘Benoemd tot Gemeente-architect de heer D.C. Tiemens van Den Haag’, in: Kroniek van Harderwijk, datum onbekend. Vindplaats: Stadsmuseum Harderwijk, volgnr.: FR3603. - Krantenartikel over bronzen erespeld voor D.C. Tiemens. Vermelding in Kroniek van Harderwijk, datum onbekend. Vindplaats: Stadsmuseum Harderwijk, volgnr.: FR 3608. - Krantenbericht over de oprichting van de Harderwijker Bouwmaatschappij. Auteur onbekend. Onbekende plaatselijke krant, 30 juli 1910. Geraadpleegd via http://snv.courant.nu <12 september 2011>. - Krantenartikel over ontwerp D.C. Tiemens van 26 woningen in Het Nachthok. Auteur onbekend. Te vinden onder datum 23 februari 1911 in: Berends, P, Moll, J., Bosch, J.W., Kroniek van Harderwijk, 1231 – 1931, Arnhem 1968. - Krantenberichten van aanbesteding voor respectievelijk 86 eengezinswoningen, 50 woningen en 24 arbeiderswoningen door architect Rothuizen en Van Lonkhuyzen, in onbekende plaatselijke kranten van 13 mei 1920, 22 maart 1924 en 23 mei 1925. Geraadpleegd via http://snv.courant.nu <12 september 2011>. - Krantenartikel over aanstaande 25-jarig jubileum van D.C. Tiemens. Onbekende auteur. Onbekende plaatselijke krant, 28 januari 1931. Geraadpleegd via http://snv.courant.nu <12 september 2011>. - Onbekende auteur, ‘Op vrijdag 7 mei 1943 neemt de heer D.C.

Tiemens, direkteur gemeentewerken hier ter stede afscheid i.v.m. zijn pensionering. Hij heeft gedurende 38 jaar zijn krachten aan Harderwijk gewijd’, in: Veluwse Courant, 8 mei 1943. Vindplaats: Stadsmuseum Harderwijk, volgnr.: FR 1059. - Auteur onbekend, ‘Schaefer beslist ter plekke: H’wijk mag starten met renovatie huizen Mauritslaan’, in: Schilders Nieuwsblad 29-6-1975. - Krantenartikel over de afbraak van de Eierhal. Onbekende auteur. Schilders Nieuwsbad, 23 oktober 1986. Geraadpleegd via http://snv.courant.nu <12 september 2011>.

22

Overig - Genealogie van de familie Tiemens, geraadpleegd via: http://www.familie-tiemens.nl/ <20 augustus 2011>. - Genealogie van Van Lonkhuijsen, geraadpleegd via: http://www.genealogieonline.nl/ genealogie-van-lonkhuijsen/ <20 augustus 2011> - Website over de familiegeschiedenis van Tiemens, opgericht door Willem Tiemens. Geraadpleegd http://home.kpn.nl/witie/index2.html <20 augustus 2011>. - Ledenlijst Architectura 1900. Vermeld in jaargang 8, nr. 44, p. 355. Te raadplegen via: http://libserv.tudelft.nl/tresor/books/Architectuur/ <20 augustus 2011>. - Ledenlijst Architectura 1901. Te raadplegen via: http://nl.wikisource.7val.com/wiki/Anoniem/Ledenlijst <20 augustus 2011>. - Informatie over J.L.N. Schaefer ontleend aan zijn biografische beschrijving op de website Historici.nl: http://www.historici.nl/Onderzoek/Projecten/BWN/lemmata/ bwn6/schaefer <15 september 2011>. - Informatie over Van Lonkhuyzen ontvangen van N.C.R de Jong, oud-voorzitter Oudheidkundige Vereniging Harderwijk ‘Herderewich’, september 2011. Afbeeldingen - Alle luchtfoto’s en sattelietfoto’s verkregen via Bing.com/maps en Google.com/maps <12 september 2011>. - P. 4 Website Gelderland in Beeld http://www.gelderlandinbeeld.nl/TopView.php?module =topview&index=1 <12 september 2011>. - P. 5 Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1927, met agenda, inv.nr. 3761 NAH.

Vindplaats: SNAV en Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1923, met agenda, inv.nr. 3760 NAH. Vindplaats: SNAV. - P. 7 Uitsnede van kaarten, geraadpleegd op www.watwaswaar.nl <12 september 2011>. - P. 9 Kaart 1560 - Augusteijn, J., Van Hell, J. Kooiman, J.J.H. (e.a.) Harderwijk op de kaart. Harderwijker reeks deel 9, 2002 en Topografische militaire kaart 1830-1850, Kadaster, Kaartnr: 26_rd, via www.watwaswaar.nl <12 september 2011>. - P. 10 Kadasterkaart Harderwijk 1811-1832, Sectie D, blad 3, via www.watwaswaar.nl <12 september 2011>. - P. 11 Ontwerp ‘Tiemens-woning’. Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1923, met agenda, inv.nr. 3760 NAH. Vindplaats: SNAV. - P. 12 Portretfoto Tiemens bij krantenartikel in Onbekende plaatselijke krant, 28 januari 1931. Geraadpleegd via http://snv.courant.nu <12 september 2011>. - P. 13 Ontwerp ‘Van Lonkhuyzen -woning’. Stukken betreffende gemeentelijke woningbouw, algemeen, 1908, 1910 -1927, met agenda, inv.nr. 3761 NAH. Vindplaats: SNAV. - P. 14 Portretfoto Van Lonkhuyzen. Archief N.C.R. de Jong. - P. 16 Tekening woning Nicolaï in: Stukken betreffende verkoop van onroerende goederen N-O, inv.nr 147 Arch. 44-60. Vindplaats: SNAV. Foto rioolgemaal 2011 - www.hetnachthok.nl <10 januari 2011>.

23