Preventie en handhavingsplan 2022-20225.pdf

Preventie- en Handhavingsplan 2022-2025 Gemeente Harderwijk

1

Inhoudsopgave 1.

2.

Inleiding ........................................................................................................................................... 5 1.1

Doel P&H-plan ......................................................................................................................... 5

1.2

Opbouw P&H-plan................................................................................................................... 5

1.3

Budgettair kader ...................................................................................................................... 5

Evaluatie P&H-plan 2017-2021 ....................................................................................................... 6 2.1

Effectevaluatie......................................................................................................................... 6

2.2

Procesevaluatie doelstellingen en activiteiten ....................................................................... 6

2.3

Evaluatie nalevingsonderzoek ................................................................................................. 8

Resultaten nalevingsonderzoek ...................................................................................................... 8 Cijfers per sector ............................................................................................................................. 8 Naleving 2020 en 2021 .................................................................................................................... 9 2.4

Evaluatie hotspots ................................................................................................................... 9

2.5

Motieven en weerstanden .................................................................................................... 10

2.6

Onderzoek jeugdkaart ........................................................................................................... 11

Resultaten jeugdkaartonderzoek .................................................................................................. 11 Alcoholgebruik in cijfers ................................................................................................................ 11 Prioritering sectoren ..................................................................................................................... 11 Conclusie onderzoek jeugdkaart ................................................................................................... 12 2.7

Evaluatie basiscontrole alcoholvergunning ........................................................................... 12

2.8 Evaluatie ontheffing artikel 35 Alcoholwet; verstrekken van zwak (bier, wijn en port) alcohol tijdens evenementen ............................................................................................................ 13 2.9 3.

Evaluatie sanctie/handhavingsbeleid .................................................................................... 13

Noodzaak Alcoholpreventie .......................................................................................................... 14 3.1

Schadelijke effecten van alcohol ........................................................................................... 14

3.2

Ontwikkeling van alcoholgebruik onder jongeren ................................................................ 15

Landelijk......................................................................................................................................... 15 Lokaal............................................................................................................................................. 15 Invloed van ouders ........................................................................................................................ 15 3.3

Nalevingsonderzoek .............................................................................................................. 16

Landelijk......................................................................................................................................... 16 Lokaal............................................................................................................................................. 16 3.4

Informatie van samenwerkingspartners ............................................................................... 16

Ziekenhuisopnames....................................................................................................................... 16 Handhavingsregistraties alcoholgerelateerde incidenten en delicten ......................................... 17 4.

Uitgangspunten van het beleid ..................................................................................................... 18 2

Integrale beleidsvisie ......................................................................................................................... 18 Opgroeien in een kansrijke omgeving (OKO) .................................................................................... 18 5.1

Ambitie .................................................................................................................................. 19

5.2

Doelstellingen preventiebeleid ............................................................................................. 19

Doelstelling 1: Afname alcoholgebruik en de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik voor jongeren onder de 18 jaar. ............................................................................................................ 19 Doelstelling 2: Afname van blootstelling aan alcoholhoudende drank voor jongeren onder de 18 jaar ................................................................................................................................................. 20 Doelstelling 3: Afname van dronkenschap en de schadelijke gevolgen van excessief alcoholgebruik (met name tijdens uitgaansavonden in het publieke domein) ............................ 20 5.3 6.

Doelstelling handhavingsbeleid ............................................................................................ 20

Te ondernemen acties om alcoholgebruik met name onder jongeren te voorkomen ................. 21 6.1

Preventie-acties ..................................................................................................................... 21

6.2

Handhavingsacties................................................................................................................. 22

Stap 1

Laten uitvoeren van een nalevingsonderzoek .............................................................. 22

Stap 2

Hotspots inventariseren ................................................................................................ 23

Stap 3

maken van een risico-analyse ....................................................................................... 24

Stap 4

Uitvoeren van een Interventiestrategie ........................................................................ 25

Stap 5 Evaluatie en prioritering ..................................................................................................... 26 7. Sanctiebeleid Alcoholwet .................................................................................................................. 27 7.1 Aanleiding .................................................................................................................................... 27 7.2 Sanctiebeleid bestuursrechtelijke handhandhaving Alcoholwet ................................................ 27 Algemeen....................................................................................................................................... 27 Juridisch kader ............................................................................................................................... 27 Zorgvuldige voorbereiding handhavingsbesluit ............................................................................ 27 Bestuurlijke boete ......................................................................................................................... 27 Doel van handhaving en sanctiebeleid.......................................................................................... 28 Sanctiemiddelen ............................................................................................................................

28 Vooraf waarschuwen..................................................................................................................... 28 Proportionaliteit ............................................................................................................................ 29 Matrix sanctiebeleid Alcoholwet................................................................................................... 29 Prioriteit......................................................................................................................................... 29 7.3 Sanctiebeleid bestuursrechtelijke handhaving leeftijdsgrenzen Alcoholwet ............................. 29 Algemeen....................................................................................................................................... 29 Juridisch kader ............................................................................................................................... 30 Doel van handhaving en sanctiebeleid.......................................................................................... 30 Three strikes out............................................................................................................................ 30 3

7.4

Afwijking van de beleidsregel/inherente afwijkingsbevoegdheid ........................................ 30

7.5

Uitvoeringsparagraaf ............................................................................................................. 30

Wie doet wat ................................................................................................................................. 30 De waarschuwing .......................................................................................................................... 31 Last onder dwangsom/bestuursdwang/schorsing of intrekking/bestuurlijke boete.................... 31 7.6

Inwerkingtreding ................................................................................................................... 31

7.7

Matrix sanctiestrategie Alcoholwet ...................................................................................... 31

8.

Regelgeving ................................................................................................................................... 32 8.1

Algemeen............................................................................................................................... 32

8.2 Happy hours beperken ............................................................................................................. 32 8.3

Schenktijden in paracommercie ............................................................................................ 32

8.4 Voorwaarden en beperkingen stellen aan evenementen ........................................................ 32

9.

8.4.1

Sterke drank .................................................................................................................. 33

8.4.2

Behandeling van de aanvraag algemeen....................................................................... 33

8.4.3

Mixdranken ................................................................................................................... 33

8.4.4

Diploma Sociale Hygiëne ............................................................................................... 34

8.4.5

Evaluatie bepalend voor ontheffing van opvolgend jaar .............................................. 34

Educatie en communicatie ............................................................................................................ 35 9.1

IVA training voor alcoholverstrekkers ................................................................................... 35

9.2

Nalevingscommunicatie ........................................................................................................ 35

9.3

Onderwijs .............................................................................................................................. 35

9.4

Ouders en de thuissituatie .................................................................................................... 36

Alcoholbewustwording.................................................................................................................. 36 Uitgaansopvoeding........................................................................................................................ 36 Publiekscommunicatie .................................................................................................................. 36 9.5

Samenwerking, uitvoering en evaluatie ................................................................................ 37

Regionale samenwerking .............................................................................................................. 37 Uitvoeringsplan ............................................................................................................................. 37 Evaluatie ........................................................................................................................................ 38 10.

Bronnenlijst ............................................................................................................................... 39

11.

Bijlagen ...................................................................................................................................... 40

Bijlage 1:

Motieven en weerstanden ............................................................................................ 40

Bijlage 2a: Matrix sanctiestrategie Alcoholwet ................................................................................. 41 Bijlage 2b: Matrix sanctiestrategie Alcoholwet/Algemene Plaatselijke Verordening Paracommerciële instellingen ........................................................................................................... 48

4

1.

Inleiding

Jeugd en alcohol lijken ook deze tijd onlosmakelijk met elkaar verbonden. Nieuwsgierige pubers zullen altijd op ontdekking gaan en experimenteren met alcohol. Gezien de gezondheidsrisico’s van alcohol in de puberjaren blijft het van belang dat de regels voor het verkopen van alcohol nageleefd worden. De regels voor het verkopen en het gebruik van alcoholhoudende dranken (kortweg alcohol) zijn neergelegd in de Alcoholwet (voorheen de Drank- en horecawet (DHW)). Om verwarring te voorkomen is per 1 juli 2021 de naam DHW veranderd in Alcoholwet. De titel van deze wet geeft nu duidelijk aan waarvoor deze wet is bedoeld; de beschikbaarheid van alcohol regelen en dat de verstrekking hiervan op een verantwoorde manier gebeurt. De wet valt onder de verantwoordelijkheid van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) en is daarmee in de eerste plaats een gezondheidswet. De toezicht op de naleving is sinds 2013 de verantwoordelijkheid van de gemeente. Met dit Preventie- en Handhavingsplan (P&H-plan) geven wij als gemeente Harderwijk invulling aan de verplichte wettelijke taak uit de Alcoholwet (artikel 43a) om per vier jaar een nieuw P&H-plan op te stellen.

1.1

Doel P&H-plan

De Alcoholwet is een bijzondere wet met als een doel onze jeugd te beschermen tegen de schadelijke effecten van alcohol op de gezondheid en de veiligheid. In ons P&H-plan ligt de focus op het voorkomen van het gebruik van alcohol onder jongeren tot 18 jaar en het problematisch gebruik van alcohol door jongvolwassenen tussen 18 en 25 jaar. Voor jongeren is alcohol extra schadelijk voor hun gezondheid omdat hun hersenen nog in ontwikkeling zijn. Het terugdringen van alcoholgebruik onder jongeren was één van de speerpunten van de vorige twee nota’s Volksgezondheid en is ook in de nieuwe nota Volksgezondheid 2022-2025 een belangrijk thema. Daarnaast sluit dit P&H-plan aan op het Nationale- en lokale Preventie-akkoord, waarin het terugdringen van overmatig alcoholgebruik onder jongeren één van de drie thema’s is. Aan het lokale Preventie-akkoord in Harderwijk hebben zich verschillende organisaties en maatschappelijke partners verbonden om zich gezamenlijk in te zetten voor een gezonder Harderwijk. Naast het lokale Preventie-akkoord raakt dit P&H-plan verschillende andere gemeentelijke beleidsterreinen. Zowel in de beleidsvorming als in de uitvoering wordt daarom afstemming gezocht met onder andere: de gezondheidsnota, het lokale sportakkoord en het sportbeleid en het horeca- en evenementenbeleid.

1.2

Opbouw P&H-plan

In dit P&H-plan staan de hoofdlijnen van ons alcoholbeleid over zowel preventie van alcoholgebruik onder jongeren en over de handhaving van de Alcoholwet. Het plan begint met de evaluatie van het vorige plan, de noodzaak van alcoholpreventie en de uitgangspunten voor het beleid. Daarna worden eerst de doelstellingen van het preventie- en handhavingsbeleid weergegeven. Vervolgens geven we aan welke acties er worden ondernomen om alcoholgebruik onder jongeren te voorkomen in samenhang met andere preventieprogramma’s. Tevens is weergegeven waarop het handhavingsbeleid wordt uitgevoerd en welke handhavingsacties gedurende de periode van dit plan worden ondernomen. Als laatste beschrijven we welke resultaten in de periode van dit plan minimaal behaald dienen te worden. De komende tijdsperiode (2022 - 2025) zullen we gezamenlijk blijven voortborduren op wat we de afgelopen jaren al hebben bereikt en verfijnen daar waar nodig. De energie die er is willen we behouden en het netwerk versterken, zodat we met een integrale aanpak nog meer kunnen bereiken. Preventie en alcoholmatiging zijn een kwestie van lange adem en blijvende aandacht en inzet is nodig om lange-termijn resultaat te behalen.

1.3

Budgettair kader

Dit P&H-plan valt binnen de kaders van de structurele budgetten van het Volksgezondheidsbeleid, het Integraal Veiligheidsplan (IVP) en het tijdelijk budget (tot en met 2022) voor het laten uitvoeren van een nalevingsonderzoek. Vanaf 2023 is er geen budget meer voor het uitvoeren van een nalevingsonderzoek. Gelet op de doelstellingen in en de duur van dit plan, is structureel budget nodig om voor de jaren 2023 tot en met 2025 uitvoering te kunnen blijven geven aan een jaarlijks nalevingsonderzoek. De afgelopen jaren hebben duidelijk zichtbaar gemaakt dat een dergelijk onderzoek effectief bijdraagt aan het verhogen van de naleving van de wettelijke bepaling dat verstrekkers geen alcoholhoudende drank aan jongeren mogen verstrekken. Sterker nog, door de verstrekkers wordt zelf gevraagd om niet één keer per jaar een controle te laten uitvoeren maar minimaal twee keer per jaar. Geen budget voor het uitvoeren van nalevingsonderzoeken in komende jaren zal een aanzienlijke terugslag betekenen voor het doel van dit plan, omdat nalevingsonderzoeken een essentieel onderdeel zijn preventie & handhaving. Daarnaast vraagt de doorontwikkeling “doorschenken” (zie paragraaf 6.1) om verhoging van bestaand budget. Zonder verhoging kan de gewenste doorontwikkeling niet plaatsvinden.

5

2.

Evaluatie P&H-plan 2017-2021

Het vorige plan richtte zich op drie hoofddoelgroepen: Gebruikers (personen onder en boven de 18 jaar), verstrekkers (vergunningplichtigen) en niet-vergunningplichtige verstrekkers (andere betrokkenen). Op basis van het vorige P&H-plan werden drie algemene hoofddoelstellingen onderscheiden: • Afname alcoholgebruik en de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik door jongeren onder de 18 jaar; • Afname bingedrinken door de jeugd tot 24 jaar; • Afname dronkenschap (met name tijdens uitgaansavonden in het publieke domein). In de paragrafen hieronder evalueren we het P&H-plan 2017-2021. Hierbij wordt onderscheid gemaakt in effectevaluatie (aan te geven via cijfers) en een procesevaluatie (wat hebben we gedaan op de gestelde (sub)doelstellingen van het P&H-plan 2017-2021).

2.1

Effectevaluatie

Een effectevaluatie laat zien of een interventie (in dit geval het P&H-plan) het gewenste effect heeft. Dit wordt inzichtelijk door de situaties voor en na de interventie te vergelijken. Een eventuele positieve verandering (effect), gebaseerd op cijfers, kan niet automatisch worden toegeschreven aan het lokale gezondheidsbeleid of het P&H-plan, omdat in dit onderzoek geen analyses worden gedaan met een controlegroep. Andere landelijke, regionale of lokale campagnes of activiteiten kunnen namelijk ook van invloed zijn geweest. Daarnaast komen de monitor-cijfers niet geheel overeen met de looptijd van het P&H-plan. De resultaten geven in ieder geval wel een eerste indruk. Onderstaande tabel geven de cijfers van Harderwijk weer met betrekking tot alcohol. Deze zijn gemeten in de jeugdmonitor van de GGD in 2015 en 2019. De volgende monitor staat gepland voor 2023. De hieronder weergegeven cijfers in tabel 1 zijn daarom de meeste recente cijfers.

Jongeren

2015

2019

Heeft recent (in de afgelopen 4 weken) alcohol gedronken

22%

18%

16%

14%

12%

20%*

Heeft recent (in de afgelopen 4 weken) aan bingedrinken gedaan Ouders stemmen in met alcoholgebruik of zeggen er niets van

2

1

1

Tabel 1: Vergelijking van de gezondheidscijfers van Harderwijk uit de Jeugdmonitor van 2015 en 2019 1: Bingedrinken: 5 of meer drankjes bij één gelegenheid 2: In 2015 is deze vraag alleen gesteld aan jongeren die in de laatste 4 weken alcohol hadden gedronken, terwijl deze vraag in 2019 is gesteld aan alle jongeren die ooit alcohol hebben gedronken (dus ook alleen ooit een slokje). * geen mogelijkheid voor significantietesten i.v.m. veranderde vraagstelling.

Er is geen significante verandering tussen 2015 en 2019 in het percentage middelbare scholieren dat recent alcohol heeft gedronken of aan bingedrinken heeft gedaan. De resultaten voor het percentage ouders dat instemt met alcoholgebruik van jongeren of hier niets van zegt, zijn lastig te vergelijken tussen 2015 en 2019. In 2015 is deze vraag namelijk alleen gesteld aan jongeren die in de laatste 4 weken alcohol hadden gedronken, terwijl deze vraag in 2019 is gesteld aan alle jongeren die ooit alcohol hadden gedronken. Toch is te zien dat in 2019 een vijfde (20%) van de ouders instemt met alcoholgebruik of er niets van zegt. Dit is een stijging van 7%. Voorlichting aan ouders over de effecten van alcoholgebruik onder jongeren is dus een belangrijk element waar we blijvend op moeten inzetten.

2.2

Procesevaluatie doelstellingen en activiteiten

Tabel 2 hieronder geeft per (sub)doelstelling weer wat we in de periode 2017-2021 aan activiteiten hebben uitgevoerd. Deze activiteiten dragen bij aan de kennis over en bewustwording van de effecten van (overmatig) alcoholgebruik. Ook laat het zien welk bereik (welke doelgroepen) in de gemeente Harderwijk we hebben gehad in de afgelopen periode.

6

Doelstellingen en voorgenomen activiteiten

Uitgevoerde activiteiten

1x in de twee jaar wordt een actieve informatieavond (kroegentocht) georganiseerd voor ouders van jongeren tussen 13-18 jaar. Er wordt dan voorlichting gegeven over drank- en drugs, een kijkje genomen in de uitgaansgelegenheden en middels rollenspellen wordt duidelijk gemaakt hoe met pubers over middelengebruik kan worden gecommuniceerd. Aan de rollenspellen wordt inhoud gegeven door (eventuele) inbreng van de ouders.

In 2018 is met succes weer een kroegentocht georganiseerd. In 2020/2021 is deze vanwege COVID19 helaas geannuleerd. De eerstvolgende kroegentocht zal hoogstwaarschijnlijk in 2022 plaatsvinden.

Elk jaar krijgen barvrijwilligers van de paracommerciële horeca (verenigingen en stichtingen) de Instructie Verantwoord Alcoholschenken (IVA) aangeboden.

De IVA heeft alle jaren 2017-2021 plaatsgevonden. In 2021 is de IVA vanwege de coronamaatregelen pas in september aangeboden, in plaats van in januarifebruari van dat jaar. In de uitvoering is de IVA training uitgebreid zodat ook barvrijwilligers bij evenementen hieraan hebben kunnen deelnemen.

Het bestaande (regionale) convenant middelenvrije school wordt voortgezet.

Het convenant is voortgezet en wordt door Tactus regelmatig ter sprake gebracht op de scholen. Toch wordt het convenant als “slapende activiteit” beschreven.

Er wordt aandacht besteed aan campagnes NIX18 en overige campagnes.

We sluiten aan bij alle NIX18 campagnes en delen deze via onze kanalen. Ook maken we gebruik van de materialen of ontwikkelen we eigen materiaal (zie poster op de voorpagina). Tevens werd meegedaan aan overige campagnes, zoals IkPas en de landelijke Alcohol Actieweek.

Jaarlijks wordt een bijeenkomst gehouden naar aanleiding van de uitkomsten van het jaarlijkse nalevingsonderzoek.

Jaarlijks wordt een bijeenkomst gehouden voor verstrekkers van alcoholhoudende drank die tijdens het nalevingsonderzoek alcohol hebben verstrekt aan de testaankoper. Doel van de bijeenkomst is om samen afspraken te maken om wel tot naleving te komen. Deze bijeenkomsten zijn in 2017 tot en met 2019 gehouden. Dit heeft ertoe geleid dat sommige paracommerciële instellingen gevraagd hebben om alleen en gericht op hun instelling voorlichting te krijgen. Daar is gehoor aan gegeven en ook deze bijeenkomsten worden zeer positief ontvangen. In verband met COVID-19 is zowel in 2020 en 2021 geen bijeenkomst gehouden.

Controle op de scholen op alcoholbeleid door handhaving

In de jaren 2017-2019 is dit uitgevoerd (controles waren in orde). In 2020 en 2021 zijn er door Corona geen controles geweest op scholen.

Extra activiteiten

Het geven van voorlichtingsbijeenkomsten bij en voor horecabedrijven en paracommerciële instellingen. Handreiking alcohol bij evenementen ontwikkeld voor organisatoren evenementen. Jeugdkaart onderzoek 2019 - met de jeugdkaart wordt onderzocht waar jongeren zelf aangeven alcohol te kunnen verkrijgen.

Tabel 2: doelstellingen, voorgenomen en uitgevoerde activiteiten.

7

Van de voorgenomen activiteiten is alles uitgevoerd. Dit hebben we door de lockdown vanwege de COVID-19 pandemie echter alleen niet voor alle jaren waarin het P&H-plan geldig was, kunnen doen. De lockdown heeft ons belemmerd in de uitvoering van de voorgenomen activiteiten, vanwege de sluiting van scholen en horeca. We moeten in ons hoofd houden dat dit invloed kan hebben op de boodschap die we wilden overdragen aan onze doelgroepen.

2.3

Evaluatie nalevingsonderzoek

Om inzicht te verkrijgen in hoe verstrekkers van alcohol omgaan met het naleven van de leeftijdsgrens van 18 jaar worden er (zowel landelijk als lokaal) nalevingsonderzoeken uitgevoerd. Vanaf 2014 is in Harderwijk een eerste stap gezet met het onderzoeken hoe het met de naleving is gesteld. Inmiddels is dit ontwikkeld tot een jaarlijks onderzoek waarbij alle relevante sectoren en, zoveel als het budget mogelijk maakt, hieraan verwante (horeca) bedrijven en of instellingen in Harderwijk en Hierden worden bezocht. In onze gemeente wordt sinds 2018 gekozen om dit onderzoek te laten uitvoeren door een bureau dat gespecialiseerd is in gedragswetenschappen. Door inzicht te geven in menselijke drijfveren worden aanknopingspunten geboden om gedrag (in dit geval de naleving om geen alcohol te verstrekken aan jongeren onder de 18 jaar) op een positieve manier te veranderen. Zo wordt doelonderzoek gedaan naar motieven en weerstanden. Deze inzichten maken een gefundeerd beleid met risicogestuurde inzet van preventie- en handhavingsactiviteiten mogelijk doordat wetenschap en praktijk met elkaar worden samengebracht. Door deze gegevens te combineren met de nalevingscijfers maken we in Harderwijk inzichtelijk hoe we ons preventie- en handhavingsplan effectief kunnen inrichten.

In een nalevingsonderzoek wordt door 17-jarige jongeren (testaankopers), onder begeleiding van een ervaren auditor, testaankopen gedaan volgens een vast (landelijk) protocol. Omdat er in de praktijk ophef was over dat een 17 jarige alcohol probeert te kopen en dat dit door sommige horecaondernemers werd uitgelegd als uitlokking, is in de nieuwe Alcoholwet (1-7-2021) expliciet opgenomen dat 16- en 17 jarige testaankopers in het kader van toezicht uitgezonderd zijn van de strafbaarstelling. Resultaten van het onderzoek worden, mede op het verzoek van de (horeca)ondernemers dezelfde dag teruggekoppeld naar de verkoper, om hen zodoende inzicht te bieden in en te helpen bij de naleving van de leeftijdsgrens.

Resultaten nalevingsonderzoek In de periode van het vorige P&H-plan heeft in 2017, 2018, 2019 en 2021 een nalevingsonderzoek plaatsgevonden. In 2020 was dit niet mogelijk, omdat de horeca en paracommercie gesloten waren vanwege de landelijk geldende coronamaatregelen. Als we kijken naar de nalevingscijfers in 2017, 2018, 2019 en 2021 in tabel 3, zien we dat de naleving in 2018 en 2019 ten opzichte van 2017 flink is gestegen. Daarnaast is de totale naleving in 2019 ten opzichte van 2018 gelijk gebleven. Dit resultaat is toe te schrijven aan de aandacht en inzet die we vanuit de gemeente op dit onderwerp hebben gehad en gepleegd. Door de focus op de naleving en de ondernemers hier goed bij te betrekken, is het naleven van de leeftijdsgrens goed onder de aandacht gekomen bij alcoholverstrekkers. Dit heeft een betere naleving tot gevolg gehad. Zoals eerder weergegeven is de start van het onderzoeken in 2014 geweest. In de loop van tijd is het onderzoek doorontwikkeld en is gekozen voor een ander onderzoeksbureau. Hierdoor is een één op één vergelijking van de resultaten van 2017 ten opzichte van 2018 en de volgende onderzoeken niet geheel te maken. Ook is het goed om te realiseren dat de nalevingsonderzoeken van 2018 en verder gebaseerd waren op hotspotlijsten en niet op de gemiddelde populatie van Harderwijk.

De nalevingscijfers zijn daarmee niet helemaal representatief voor de totale groep van verkopers in de gemeente Harderwijk.

2017

2018

2019

2021

36%

58%

58%

57,3%

Tabel 3: totale naleving van de leeftijdsgrens in 2017-2019

Cijfers per sector Wanneer we kijken naar de nalevingscijfers per sector, zien we dat ook in de verschillende sectoren de naleving omhoog is gegaan tussen 2017 en 2019 (zie tabel 4). Opvallend is de stijging in naleving van de restaurants tussen

8

2018 en 2019. De restaurants zijn in 2018 voor het eerst meegenomen in het nalevingsonderzoek. De stijging in naleving in 2019 ten opzichte van 2018 laat zien dat aandacht voor dit onderwerp effect heeft op de juiste naleving. Er is wel enige fluctuatie te zien in de cijfers tussen 2018 en 2019 wat een duidelijk signaal is dat blijvende aandacht nodig is.

Naleving 2020 en 2021 Vanwege de (deels) gesloten horeca in 2020 in verband met de coronamaatregelen, hebben we in deze periode geen nalevingsonderzoek kunnen uitvoeren. Het onderzoek in 2021 is tijdens de COVID-19 pandemie uitgevoerd. Het vaste protocol voor een nalevingsonderzoek is gehanteerd. Tevens zijn bij de uitvoering continu de regels en richtlijnen van het RIVM gevolgd en is altijd een geldig coronatoegangsbewijs laten zien, toen dit van toepassing was en hierom werd gevraagd. De (gedeeltelijke) sluiting van de horeca kan van invloed zijn geweest op de nalevingscijfers, doordat de focus van de ondernemers in deze periode tijdelijk op iets anders is komen te liggen (de sluiting van de horeca en het “overleven” van deze periode zonder inkomsten). Hernieuwde aandacht en focus op de naleving blijft dan ook de komende jaren van belang. Sector

Naleving (%)

Supermarkt

61

Slijterij

40

Horeca

33

Sportkantine

33

Cafetaria

11

De nalevingscijfers van 2017 en 2018-2021 staan in twee aparte tabellen, omdat het onderzoek in 2017 door een andere partij is uitgevoerd dan de onderzoeken van de jaren daarna (zie tabel 4 en 5)

Tabel 4: naleving Harderwijk in 2017 per sector

Sector

Naleving (%) in 2018

Naleving (%) in 2019

Naleving (%) in 2021

Supermarkt

71,4 (7)

66,7 (6)

75 (12)

Café *

69,2 (13)

60,0 (5)

81,8 (11)

Slijterij

66,7 (6)

66,7 (3)

83,3 (6)

Cafetaria

66,7 (9)

44,4 (9)

45,5 (11)

Paracommerciële instellingen (waaronder sportkantines)

50,0 (8)

54,5 (11)

33,3 (12)

Restaurants**

21,4 (28)

56,5 (23)

47,8 (23)

Tabel 5: naleving leeftijdsgrens per sector in 2018, 2019 en 2021. * in 2018 is dit inclusief discotheken. ** deze sector is in 2018 voor het eerst meegenomen in het onderzoek.

2.4

Evaluatie hotspots

Verstrekkers die in de vorige periode alcohol hebben verkocht aan een jongere onder de 18 jaar of verstrekkers waar veel jongeren komen, zijn als hotspot aangemerkt. De systematiek is vrij eenvoudig. Hotspots worden, naast de normale controles, vaker gecontroleerd dan verstrekkers die geen alcohol hebben verstrekt aan jongeren onder de 18 tijdens een nalevingsonderzoek. In praktijk blijkt dit goed te werken. Extra aandacht vanuit de gemeente helpt de horecaondernemers om scherp te blijven. In de praktijk verlopen de extra controles en de samenwerking hierin prima.

9

Nu we een aantal jaren hiermee werken, brengt deze werkwijze wel een extra vraagstuk met zich mee. Namelijk, hoe om te gaan met horecabedrijven/instellingen die telkens na een nalevingsonderzoek moeten worden aangemerkt als een hotspot en waarvan dus elk jaar weer blijkt dat zij de wet niet naleven? Ook al wordt het nalevingsonderzoek niet gedaan vanuit het oogpunt om te straffen, maar vanuit het oogpunt om bewustwording en verbetering in de naleving te bewerkstelligen, schiet bij deze bedrijven/instellingen het doel voorbij. Aangezien dit plan bedoeld is voor zowel preventie als handhaving is het wenselijk om in voornoemde gevallen over te stappen richting handhaving, omdat klaarblijkelijk de preventieve werking geen invloed heeft op het gewenste gedrag en gewenste resultaat.

2.5

Motieven en weerstanden

Naast de feitelijke naleving wordt er in Harderwijk sinds 2018 ook in kaart gebracht welke motieven en weerstanden een rol spelen bij het verkopen en gebruiken van alcohol (voor motieven en weerstanden: zie bijlage 1). Deze informatie biedt ons inzicht in het naleefgedrag van alcoholverstrekkers in de gemeente Harderwijk. Op basis van deze kennis kunnen we in dit nieuwe P&H-plan bepalen welke preventie- en handhavingsactiviteiten effectief en nodig zijn. In 2018 is een onderzoek uitgevoerd waarbij motieven en weerstanden onder medewerkers omtrent het naleven van de alcoholwet in kaart gebracht zijn. Hierbij kwam naar voren dat leidinggevenden een sleutelrol blijken te spelen in het goed uitvoeren van de leeftijdscontrole. Om extra aanbevelingen te kunnen geven voor preventieen handhavingsactiviteiten zijn er daarom in 2019 en 2021 ook een aantal vragen aan leidinggevenden gesteld. Hierdoor verschillen de motieven en weerstanden onderzoeken van 2018 en 2019 & 2021 enigszins van elkaar en kunnen deze niet met elkaar vergeleken worden. Wel geven ze ons waardevolle informatie over en inzichten in het gedrag van alcoholverstrekkers. Zo vindt bijna 80% van de leidinggevenden het belangrijk dat minderjarigen geen alcohol kunnen kopen en denkt bijna 95% van de leidinggevenden dat er negatieve consequenties voor hen zijn wanneer medewerkers alcohol aan minderjarigen verkopen.

Deze extrinsieke motivatie zal de naleving stimuleren. Medewerkers ervaren echter een lage subjectieve pakkans, wat problematisch is, want medewerkers zijn degene die de leeftijdscontrole uitvoeren. Naast dat ondernemers is gevraagd naar hun motieven en weerstanden om de Alcoholwet wel of niet na te leven, is hen ook gevraagd wat de gemeente kan doen om het naleven van de leeftijdsgrens makkelijker te maken (zie tabel 6).

Onderstaande tabel bevat de letterlijke antwoorden van de ondervraagden op vraag: “Hoe kan de gemeente helpen om het naleven van de leeftijdsgrens makkelijker te maken?” Meer controles Graag wat advies Blijven controleren, onder andere op straat al Vaker controleren Hulpmiddelen aanbieden Cursus aanbieden vanuit de gemeente voor alle horeca en andere bedrijfstakken waar alcohol wordt geschonken. Zodat alle personen even goed op de hoogte zijn en alles op 1 lijn zit onderling Het stimuleren onder de jongeren onder de 18 jaar om geen alcohol te drinken Steekproeven, feedback, jongeren bewust maken van NIX18 Meer actief zijn onder jongeren die in de horeca werken, vaak zien ze het probleem niet of durven ze niet naar een ID te vragen Stimuleren om altijd naar ID of leeftijd te vragen bij twijfel. Anders hulp vragen bij oudere medewerkers of meer ervaren collega’s/baas/bedrijfsleider Tabel 6: Motieven en weerstanden nalevingsonderzoek

10

De antwoorden op deze vraag geven aan wat al eerder genoemd is: de ondernemers stellen de controles op prijs en hebben zelfs graag meer controles. Hieraan zal in ieder geval in 2022 gehoor aan worden gegeven. In 2022 zal zowel in het voorjaar als in het najaar een nalevingsonderzoek worden gehouden. Of na 2022 nog een nalevingsonderzoek wordt gehouden en zo ja, hoe vaak gecontroleerd kan worden hangt af of de gemeenteraad hier (structureel) budget wil voor begroten. Daarnaast geven deze antwoorden suggesties over wat de gemeente nog meer kan doen, zoals voorlichting geven aan barpersoneel. Dit hebben we dan ook op aanvraag van enkele ondernemers gedaan.

2.6

Onderzoek jeugdkaart

Om het alcoholgebruik onder jongeren effectief te verminderen, is het belangrijk dat je kunt interveniëren en capaciteit inzet daar waar deze het hardste nodig is. Dit kun je het beste doen door preventie- en handhavingsactiviteiten risicogestuurd in te zetten; Waar gaan jongeren heen en waar is de kans het grootst dat ze er in slagen om alcohol te kopen? Het begrijpen van de leefwereld van jongeren is hiervoor essentieel. Hiertoe is in 2019 door Objectief -naast een nalevingsonderzoek- gevraagd om voor Harderwijk een jeugdkaartonderzoek uit te voeren. Dit onderzoek heeft plaatsgevonden aan de hand van een streetwise praktijkonderzoek. Zo is er gevraagd waar jongeren alcohol kopen en van wie ze alcohol krijgen (sociale beschikbaarheid). Vragen naar alcoholgebruik bij jongeren kan leiden tot sociaal wenselijke antwoorden. Om de kans op sociaal wenselijke antwoorden te verkleinen, is gebruik gemaakt van zogenaamde “projectievragen”. Met projectievragen wordt gevraagd naar het gedrag van vergelijkbare anderen (leeftijdsgenoten). De resultaten hieronder geven dan ook de projectie weer (bijvoorbeeld xx% van mijn leeftijdsgenoten drinkt wel eens alcohol).

Resultaten jeugdkaartonderzoek 1. 2. 3.

Op basis van de resultaten van de jeugdkaart kunnen wij als gemeente nog gerichter onze preventieve activiteiten binnen de gezondheidsnota, OKO* en het P&H-plan inzetten. De jeugdkaart geeft ons drie inzichten: Ranking van verschillende verkoopkanalen (sectoren) op populariteit voor aankooppogingen en volume per poging (prioritering sectoren); Inzicht in welke locaties populair zijn om alcohol te kopen; Inzichten over alcoholgebruik van jongeren, helpen leefwereld jongere beter te begrijpen.

Alcoholgebruik in cijfers De resultaten van het vragen naar het gebruik van alcohol onder jongeren in Harderwijk laten zien dat 78,5% zegt dat hun leeftijdsgenoten wel eens alcohol drinken. Bijna 70% (66,9%) heeft de afgelopen maand gedronken en 66,3% drinkt wel eens sterke drank. Wanneer wordt gevraagd naar op welke locatie leeftijdsgenoten alcohol drinken, komt de volgende top drie naar voren: 1. evenementen, 2. bij vrienden thuis, 3. in de horeca. Populaire momenten om alcohol te kopen of te drinken zijn vooral op vrijdag en zaterdag, vanaf de middag met nadruk op de avond. Op de zaterdagmiddag is vooral de sportkantine populair als locatie waar jongeren zeggen alcohol te kunnen drinken.

Prioritering sectoren Prioritering van sectoren geeft aan waar de jongeren het meeste naar toe gaan om alcohol te krijgen en te kunnen drinken. Tabel 7 geeft de resultaten van de prioritering sectoren weer. Hierbij worden vier categorieën gebruikt: Subjectieve ranking, subjectieve slagingskans, volume en prioriteit. Wat opvalt is dat evenementen en horeca in elke categorie als eerste en tweede worden genoemd. De andere sectoren wisselen in ranking per categorie.

* OKO = Opgroeien in een Kansrijke Omgeving, voorheen het IJslandse model genoemd.

11

Ranking

Subjectieve Ranking

Subjectieve slagingskans

Volume

Prioriteit

1

Evenement

2.9

Evenement

2.4

Evenement

3.0

Evenement

14.3

2

Horeca

2.6

Horeca

2.0

Horeca

2.5

Horeca

10.3

3

Supermarkt

1.8

Sportkantine

1.5

Supermarkt

1.8

Sportkantine

4.3

4

Sportkantine

1.5

Cafetaria

1.2

Sportkantine

1.4

Supermarkt

3.9

5

Jongerencentra

1.2

Supermarkt

1.1

Cafetaria

1.3

Cafetaria

2.9

6

Cafetaria

1.2

Slijterij

0.9

Jongerencentra

1.1

Jongerencentra

2.1

7

Slijterij

0.8

Jongerencentra

0.4

Slijterij

1.0

Slijterij

0.7

1= meest 7= minst

Tabel 7: Prioritering sectoren, resultaten jeugdkaart 2019. Subjectieve Ranking: Waar gaan je leeftijdsgenoten het meeste naar toe; Subjectieve slagingskans: Waar lukt het het meest;; Volume: waar kopen ze het grootste volume; Prioriteit: welke sectoren hebben prioriteit.

Conclusie onderzoek jeugdkaart Uit de resultaten van de jeugdkaart komen de volgende zaken naar voren: Onder de jongeren drinkt bijna 80% (78,5%) wel eens alcohol. Daarnaast is het aandeel dat aangeeft soms sterke drank te drinken aanzienlijk met 66,3%. Evenementen worden vaak genoemd als de plek waar alcohol kan worden verkregen en dus wordt gedronken. Jongeren geven aan dat de slagingskans om alcohol te verkrijgen op evenementen hoog is en de evenementen staan dan ook hoog in de prioritering als locatie waar jongeren aan alcohol kunnen komen. De vrijdag- en zaterdagmiddag en -avond zijn populaire momenten waarop jongeren zeggen te drinken, waarbij op de zaterdagmiddag de sportkantine als populaire locatie wordt genoemd. Deze informatie zal worden meegenomen bij de opstelling van de uitvoeringsagenda van het gezondheidsbeleid en de implementatie van het model Opgroeien in een Kansrijke Omgeving (OKO - voorheen IJslands model) in 2023. Hoofdstuk 6 geeft de verdiepingsslag van het beleid aan en hoe we de komende vier jaren inzetten om jongeren (nog) beter te beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik. Bij bovenstaande resultaten dient in het achterhoofd te worden gehouden dat deze dateren uit 2019 en dat dit inmiddels alweer anders kan zijn, omdat we sinds die tijd niet stil hebben gezeten en er sprake is geweest van een lockdown.

Het oorspronkelijke plan was om twee jaar na dit eerste onderzoek een nieuw onderzoek te laten uitvoeren. Door Corona is dit helaas nog niet doorgegaan. Daarnaast is hier geen structureel budget voor. Of het mogelijk is om binnen dit P&H-plan weer een jeugdkaart onderzoek te laten uitvoeren, hangt af van de financiële middelen.

2.7

Evaluatie basiscontrole alcoholvergunning

De afgelopen vier jaar heeft jaarlijks een basiscontrole van de alcoholvergunning van horecaondernemers plaatsgevonden. Met een basiscontrole wordt jaarlijks vastgesteld of de alcoholvergunning nog op orde is en of er überhaupt wel een vergunning is. Deze controle werd in de periode van 2017-2021 uitgevoerd door de dranken horecacontroleurs. In de praktijk blijkt dat een controle door deze controleurs in werktenue bij voorbaat al weerstand oproept bij de horecaondernemers. Hierdoor schiet het preventieve doel wat wordt beoogd helaas voorbij. Daarnaast zijn de drank- en horecacontroleurs onvoldoende op de hoogte van de gevolg-acties die eventueel voortkomen uit de controle en kunnen zij de gerichte en inhoudelijke (vergunning)vragen van de betreffende horecaondernemer niet beantwoorden. Voor de looptijd van dit plan zullen deze basiscontroles daarom niet meer door een drank- en horecacontroleur worden uitgevoerd. Dit zal in ieder geval gedurende de tijdsduur van dit plan door de klantmanager bijzondere wetten in een andere vorm (bijvoorbeeld digitaal check) worden uitgevoerd.

12

2.8 Evaluatie ontheffing artikel 35 Alcoholwet; verstrekken van zwak (bier, wijn en port) alcohol tijdens evenementen Op grond van de Alcoholwet is het verboden om zonder vergunning van de burgemeester alcohol (zwak- en/of sterke drank) te verstrekken. De burgemeester kan op grond van de Alcoholwet ontheffing verlenen voor het verstrekken van zwak-alcohol. Dit kan alleen als er sprake is van een aangewezen bijzondere gelegenheid van zeer tijdelijke aard voor een aaneengesloten periode van maximaal 12 dagen. Bijvoorbeeld tijdens een evenement. Uit de evaluatie blijkt dat in de vorige periode tijdens het vooroverleg en de evaluatie van een evenementenaanvraag, de boa’s/toezichthouders inhoudelijk alcohol gerelateerde vragen gesteld kregen. Deze vragen kunnen en zij niet beantwoorden en dit is ook niet de taak van de boa’s/toezichthouders. Het beantwoorden van inhoudelijke vragen over alcohol vergt expertise waarover de klantmanager bijzondere wetten beschikt. Voor de komende periode zal daarom de klantmanager bijzondere wetten aansluiten bij het vooroverleg en de evaluatie van betreffende ontheffingsaanvragen. In hoofdstuk 8 wordt hier nader op ingegaan. Tijdens de periode 2017-2021 is de handreiking “19 adviezen voor verantwoord alcoholgebruik tijdens uw evenement” ontwikkeld.

Indien een organisator van evenementen alcoholhoudende drank wil gaan schenken tijdens het evenement wordt deze handreiking meegegeven/toegezonden aan betreffende organisator. De handreiking heeft een update nodig gelet op de wijziging van de Drank- en horecawet in de Alcoholwet.

2.9

Evaluatie sanctie/handhavingsbeleid

Uit de evaluatie blijkt dat het huidige sanctiebeleid inhoudelijk niet aangepast hoeft te worden. Wel dient het aangepast te worden naar aanleiding van de wijzigingen (naamsverandering en artikelnummering) van de Dranken Horecawet naar de Alcoholwet.

13

3.

Noodzaak Alcoholpreventie

Dit hoofdstuk gaat in op de schadelijke effecten van alcohol en beschrijft de stand van zaken met betrekking tot alcoholgebruik onder jongeren en jongvolwassenen.

3.1

Schadelijke effecten van alcohol

Alcohol is niet zomaar een consumentenproduct. Overmatig alcoholgebruik gaat gepaard met tal van fysieke, mentale en maatschappelijke problemen (Expertisecentrum Alcohol, 2021a). De mate van schade is grotendeels dosis gerelateerd. Er is geen veilige ondergrens. Licht en matig alcoholgebruik wordt al in verband gebracht met onder meer hartritmestoornissen en diverse soorten kanker (Expertisecentrum Alcohol, 2021c). Zwaar drinken is gerelateerd aan een nog hoger risico op acute schade, zoals alcoholvergiftiging en verkeersongevallen en geeft een verhoogde kans op hersenschade (Alcoholinfo, 2021). Overmatig drinken brengt bovendien een grotere kans op verslaving en op schade aan de organen met zich mee. Alcoholgebruik heeft daarnaast invloed op het psychisch functioneren; depressie, angstklachten en suïcide zijn gerelateerd aan regelmatig dronken zijn en/of aan problematisch alcoholgebruik (Expertisecentrum Alcohol, 2021b). Huiselijk geweld, agressie, uitgaansgeweld en vandalisme worden vaak onder invloed van alcohol gepleegd. In gezinnen waar alcoholgebruik door de ouders problematisch is, worden de problemen vaak van generatie op generatie doorgegeven (Engels, Kleinjan & Otten, 2013). Voor jongeren brengt alcoholconsumptie nog meer (gezondheids)risico’s met zich mee.

De hersenen van jongeren ontwikkelen zich tot en met het 24ste levensjaar en alcohol heeft een negatieve invloed op deze ontwikkeling. Daarnaast neemt de kans op problematisch drankgebruik op latere leeftijd toe wanneer jongeren in hun puberjaren veel drinken. Ook vertonen jongeren onder invloed van alcohol sneller risicovol gedrag. De tabel hieronder geeft de (gezondheids)risico’s van alcohol voor jongeren weer.

Specifieke risico’s voor jongeren Alcoholhoudende drank is extra ongezond tijdens de groei De hersenen ontwikkelen zich tot gemiddeld het 24e jaar. Alcohol verstoort die ontwikkeling en dat kan van invloed zijn op het karakter en het gedrag van kinderen. Juist als hersendelen in ontwikkeling zijn, zijn ze erg kwetsbaar voor deze (giftige) stof. Pubers met alcoholproblemen scoren lager dan andere jongeren op taalvaardigheid, intelligentie, aandacht en ruimtelijk inzicht. Minder goede school-, studie-, werk- en sportprestaties Na een avond drinken werkt het geheugen slechter. Concentreren wordt daardoor moeilijker. Na een avond veel drinken kun je de volgende ochtend nog steeds onder invloed zijn. Meer kans op onveilig vrijen Onder invloed van alcohol durven jongeren meer en doen ze eerder dingen die ze zonder alcohol niet zouden doen. Zo vrijen jongeren vaker onveilig als ze gedronken hebben of geven ze eerder toe om te vrijen dan dat ze zouden doen als ze geen alcohol hadden gedronken. Toename van ongelukken en agressie Naast controle vermindering neemt ook het reactievermogen af. De kans op (verkeersongelukken is hierdoor groter. Uit onderzoek blijkt dat jongeren die drinken tijdens het uitgaan vaker slachtoffer of dader zijn van agressief gedrag. Vooral jongeren die veel drinken zijn vaker bij deze vormen van riskant gedrag betrokken.

Toename van kans op alcoholvergiftiging Jongeren drinken tijdens het uitgaan vaak veel in korte tijd. De kans op een alcoholvergiftiging neemt hierdoor toe. Het zenuwstelsel raakt verdoofd, na bewusteloosheid kan een coma optreden met zelfs de dood tot gevolg. Doordat het puberbrein van jongeren nog niet volledig ontwikkeld is, voelen jongeren niet goed aankomen dat ze dronken worden. Hierdoor ontstaat het risico dat jongeren doordrinken totdat ze omvallen. Black-out Een black-out kan ontstaan wanneer veel alcoholhoudende drank in korte tijd wordt gedronken. Op het moment van drinken lijkt er niets aan de hand maar de volgende ochtend blijkt de herinnering uit het geheugen verdwenen te zijn. Een regelmatige black-out kan blijvende schade veroorzaken aan de hersenen. Overige schade Er wordt steeds meer bekend over de schadelijkheid van alcohol. Men loopt bij al weinig alcohol een verhoogd risico op een hoge bloeddruk, een hersenbloeding, leveraandoeningen, orgaanbeschadigingen en verslaving. Alcoholgebruik leidt tot een verhoogd risico op betrokkenheid bij ongelukken, op psychische stoornissen en psychosociale problematiek. Bij 45% van alle mensen in de verslavingszorg is alcoholhoudende drank de primaire oorzaak van de zorgvraag. Tabel 8: de schadelijke effecten van alcohol (Expertisecentrum Alcohol, 2021a)

14

3.2

Ontwikkeling van alcoholgebruik onder jongeren

Landelijk Landelijk gezien was er in de groep 12- tot en met 16-jarigen in de periode 2003-2015 een afname zichtbaar in het alcoholgebruik: dit daalde van ongeveer 70% naar 25%. Vanaf 2015 is deze afname van het alcoholgebruik echter gestagneerd. In zowel 2015, 2017 als 2019 bleef ongeveer een kwart (25%) van de 12- tot en met 16jarigen maandelijks alcohol drinken. Ook het zogenaamde Binge-drinken en dronkenschap zijn sinds 2015 niet verder afgenomen (Rombouts et al., 2020).

Lokaal Het alcoholgebruik onder jongeren in Harderwijk wordt gemeten aan de hand van de vierjaarlijkse Gezondheidsmonitor Jeugd van de GGD. Uit de laatste monitor (2019) komt het volgende beeld naar voren, in vergelijking tot de regionale en landelijke cijfers (zie tabel 9): Alcoholgebruik jongeren

Harderwijk

Noord-Oost Gelderland

Landelijk

Heeft ooit gedronken (paar slokjes tot 1-2 glazen)

22-41%

35-51%

51%

Binge drinken

14%

23%

18%

Dronken of aangeschoten geweest

16%

26%

24%

Ouders stemming in met alcoholgebruik

20%

25%

-

Tabel 9: Alcoholgebruik tweede- en vierdeklassers in Harderwijk in vergelijking tot regionale cijfers (Kompas Volksgezondheid, 2019; Gezondheidsmonitor Jeugd GGD, 2019)

Bovenstaande gegevens laten zien dat de cijfers in Harderwijk iets onder het landelijke gemiddelde liggen. Echter de daling die we tot 2015 zagen, zet niet door. Naast deze cijfers laten signalen vanuit de horeca en vanuit toezichthouders een zorgwekkende ontwikkeling zien dat, wanneer jongeren drinken, zij vaak direct overgaan tot het consumeren van sterk alcoholhoudende drank (zoals wodka en jenever). Als reden hiervoor geven jongeren aan dat door sterke drank de invloed van alcohol sneller merkbaar is. De cijfers laten samen met de signalen uit de praktijk zien dat blijvende inzet en aandacht nodig is.

Invloed van ouders De mening van ouders over het alcoholgebruik van jongeren is wel degelijk van invloed op het drinkgedrag van hun kind. Ouders kunnen via normen en regels bijdragen aan het uitstellen van het eerste alcoholgebruik van hun kinderen. Ouders zijn echter soms nog toegeeflijk met betrekking tot alcoholgebruik door hun kinderen. Zo krijgt landelijk gezien een kwart van de 12 tot 16-jarige scholieren die wel eens drinken, alcohol van hun ouders (Rombouts et al., 2020). Dat aantal is niet gedaald sinds 2016, maar er zijn de laatste jaren meer ouders die hun rol oppakken om alcoholconsumptie te verminderen. Driekwart van de ouders heeft in 2015 expliciet als regel dat hun minderjarige kind niet mag drinken; in 2007 was dat nog 50% (van Dorsselaer et al., 2016). Ouders die zelf veel drinken, zijn toleranter ten aanzien van alcoholgebruik bij hun kinderen. Dit horen we ook terug van ouders tijdens de tweejaarlijkse kroegentocht in Harderwijk. Zij hebben niet het idee dat zij hun kind kunnen verbieden om alcohol te drinken, omdat zij zelf ook regelmatig drinken. Hoewel de invloed van peers (leeftijdsgenoten, vrienden) op het gedrag toeneemt met de leeftijd, blijven ouders echter invloed houden op het drinkgedrag van hun opgroeiende kind (Engels, Kleinjan & Otten, 2013).

Denk bijvoorbeeld aan hun houding ten opzichte van alcohol of door de afspraken die zij met hun kind maken. Ouders zijn zich hier alleen niet altijd bewust van, waardoor blijvende inzet op voorlichting en bewustwording hierover nodig blijft (Engels, Kleinjan & Otten, 2013). Tabel 10 laat de situatie met betrekking tot ouders die alcoholgebruik door hun kind toestaan in Harderwijk zien.

15

Harderwijk 2015

Harderwijk 2019

Noord-Oost Gld 2019

Ouders vinden het goed

9%

10%

20%

Ouders raden het af

6%

12%

12%

Ouders verbieden het

1%

2%

3%

Geen afspraken

27%

16%

21%

Tot bepaalde leeftijd geen alcohol

34%

39%

34%

Mag af en toe een slokje

11%

19%

13%

Mag 1-2 glazen

7%

4%

8%

Andere afspraak

13%

15%

20%

Mening van ouders over alcoholgebruik volgens jongeren

Afspraken over alcoholgebruik van jongeren met ouders

Tabel 10: Houding van ouders ten opzichte van alcoholgebruik van hun kind (Kompas Volksgezondheid, 2019)

3.3

Nalevingsonderzoek

Landelijk Als jongeren aan drank willen komen, is dat nog steeds makkelijk in Nederland. Met een nalevingsonderzoek wordt regelmatig onderzocht in hoeverre de leeftijdsgrens voor alcohol wordt nageleefd door verschillende alcoholverstrekkers. Landelijk gezien is deze naleving is tussen 2018 en 2020 niet veranderd (respectievelijk 37,7% en 37,9%) (Bureau Objectief, 2021). Bij afzonderlijke verkooppunten zijn wel veranderingen te zien. Zo is het nalevingspercentage bij cafetaria’s, horecagelegenheden en webshops bijvoorbeeld gestegen, maar bij supermarkten en slijterijen juist gedaald.

Lokaal In de periode van het Preventie- en Handhavingsplan 2017-2021 heeft er in 2017, 2018, 2019 en 2021 een nalevingsonderzoek plaatsgevonden. In 2020 is dit onderzoek niet uitgevoerd, omdat de horeca was gesloten vanwege de COVID-19 pandemie. Uit de cijfers is te zien dat in Harderwijk de naleving over de afgelopen jaren is verbeterd, hoewel dit fluctueert van jaar tot jaar (zie tabel 5). Het blijft dus noodzakelijk om hier aandacht voor te behouden en de ondernemers scherp te houden op het naleven van de leeftijdsgrens. Horecaondernemers in Harderwijk onderkennen dit en vragen zelfs om meerdere keren per jaar te controleren. Door de bijzondere situatie van de sluiting van de horeca tijdens de corona crisis en de heropening, is het ook noodzakelijk de focus op deze naleving te hebben en te houden.

3.4

Informatie van samenwerkingspartners

Ziekenhuisopnames Als jongeren vanwege alcoholmisbruik in het ziekenhuis terecht komen, worden ze doorverwezen naar Tactus Verslavingszorg. Behalve behandeling, begeleiding en verzorging van verslaafden (onder andere alcoholisme-, drugs-, medicijn-, eet en gokverslaving) biedt de instelling ook preventieve activiteiten die voorkoming van deze verslavingsproblemen als doel hebben. In tabel 11 hieronder staan de cijfers die bekend zijn van de afgelopen jaren.

16

Jaar

Aantal doorverwijzingen naar Tactus

Waarvan uit Harderwijk

2017

18

6

2018

10

1

2019

16

4

2020

7

3

2021

16

1

Tabel 11: aantal ziekenhuisopnames als gevolg van alcoholmisbruik (bron: Tactus Harderwijk).

Te zien is dat de cijfers over de jaren erg fluctueren. Enkel op basis van deze cijfers is hier niet een conclusie uit te trekken. Ook landelijk is er sinds 2012 een fluctuatie te zien in het aantal meldingen en verwijzingen. Tot 2012 namen deze cijfers toe (Experticecentrum Alcohol, 2021). Overigens zijn deze cijfers waarschijnlijk wel een ondergrens. Niet alle jeugdigen worden in het ziekenhuis gezien door een kinderarts en worden derhalve niet geregistreerd onder alcoholmisbruik.

Handhavingsregistraties alcoholgerelateerde incidenten en delicten Bureau HALT heeft als wettelijke taak om grensoverschrijdend gedrag en jeugdcriminaliteit van jongeren te voorkomen, te bestrijden en bestraffen. De Alcoholwet regelt dat jongeren geen alcohol voorhanden mogen hebben of mogen gebruiken op een voor publiek toegankelijke plaats. Daarvoor kunnen ze een HALT-verwijzing krijgen. Jongeren komen na het begaan van een overtreding via de politie of een BOA (Buitengewoon Opsporingsambtenaar) bij HALT terecht. Na het begaan van een overtreding van de Alcoholwet worden de ouders direct betrokken. De jongeren en ouders kunnen dan kiezen voor een HALT-straf of een geldboete. Een HALT-straf bestaat uit de volgende onderdelen: een gesprek tussen jongeren, ouders en een HALT medewerker, eventuele schade vergoeden, aanbieden van excuses, maken van leeropdrachten en soms ook een werkopdracht. Wanneer de jongere de HALT-straf naar behoren afrondt, voorkomt hij/zij een justitiële aantekening. Het is een interventie op maat, die past bij het delict en de jongere. Het doel van deze keuze is om grensoverschrijdend gedrag van jongeren zo vroeg mogelijk te stoppen. Daarnaast geeft een HALT-straf de jongere de kans om hun fout recht te zetten en eventueel excuses aan te bieden of schade te vergoeden aan slachtoffers, waardoor de kans op herhaling vrij gering is.

Daarnaast biedt de HALT-straf de mogelijkheid om als overtreder verantwoordelijkheid te nemen voor het ongewenste gedrag zonder tussenkomst van justitie. Voor een HALTstraf kan maar éénmaal worden gekozen. Indien een overtreder reeds een HALT-straf heeft ondergaan, zal bij een volgende overtreding (recidive) direct over worden gegaan tot een geldboete en een aanmaken van een strafblad. Bijgehouden wordt hoeveel alcoholgerelateerde incidenten/delicten er per jaar plaatsvinden. Vanuit Stadstoezicht zijn hierover de volgende cijfers beschikbaar (tabel 12): Jaar

2018

2019

2020

2021

Beschikkingen (geldboete)

22

2

5

3

HALT- (Het Alternatief) verwijzingen

46

38

5

13

Totaal

68

40

10

16

Tabel 12: Alcohol incidenten en delicten - cijfers per december 2021.

Opvallend zijn de lage aantallen in 2020 en 2021, in vergelijking met de jaren 2018 en 2019. Een mogelijke verklaring zijn de gesloten horeca en sportverenigingen vanwege de COVID-19 pandemie. Uit de tabel kan worden opgemaakt dat de meeste gevallen gekozen wordt voor een alternatieve straf (HALT-verwijzing).

17

4.

Uitgangspunten van het beleid

Integrale beleidsvisie In dit preventie- en handhavingsplan beschrijven we hoe we in de gemeente Harderwijk de jongeren willen beschermen tegen de schadelijke gevolgen van alcoholgebruik. Om de doelen te kunnen bereiken en resultaat te kunnen behalen is een integrale beleidsvisie nodig. Een bijdrage van iedereen in de (lokale) omgeving van de jongeren in Harderwijk is nodig: scholen, sportverenigingen, ouders, ondernemers, jongerenwerkers en gemeente. Gezamenlijk zetten we in op een gezond Harderwijk, zonder alcoholgebruik onder de 18 jaar en met verantwoorde alcoholverstrekking aan en verantwoord alcoholgebruik door jongvolwassenen. Als uitgangspunt voor integraal alcoholbeleid hanteren we het universele preventiemodel van Reynolds dat ook de basis vormt voor de Handreiking Gezonde Gemeenten van het RIVM (Rijksinstituut voor volksgezondheid en Milieu). Het preventiemodel kent drie beleidspijlers: educatie, regelgeving en handhaving. De pijlers staan deels op zichzelf maar overlappen elkaar ook (figuur 1). Juist in de overlap is het integrale preventiebeleid terug te zien. Het model maakt duidelijk dat niet alleen educatief, maar ook regelgeving en handhaving bijdragen aan het voorkómen van (problemen door) alcoholgebruik. Dit preventie- en handhavingsplan is gebaseerd op deze integrale beleidsvisie. Er is immers sprake van preventie èn handhaving.