Document · PDF

CirculairHarderwijk_Rapport_03_06_2020.pdf

Commissie Beleid Algemeen 9 maart 2021, gemeente HarderwijkBij agendapunt: Werksessie circulaire economie21.226 woorden

Open het PDF bij de gemeente ↗Naar de vergadering →

Tekst van het document

Uit het bestand gehaald, zonder opmaak, tabellen en afbeeldingen · deel 1 van 3

CHAPTER HEADER

CIRCULAIR HARDERWIJK

TITLE GOES HERE

VOORWOORD Het rapport wat voor u ligt is een onderzoek wat is uitgevoerd in opdracht van de gemeente Harderwijk als eerste stap tot het komen van de uitvoeringsstrategie van ‘De Circulaire Stad’. Het doel van dit onderzoek was tweeledig:

grootst aanwezige beroepsgroepen (focus sectoren) binnen de gemeente Harderwijk. Aan de hand van een grote hoeveelheid interviews met stakeholders uit deze sectoren en workshops binnen de gemeente zijn vijf visielijnen gedefinieerd.

1. Inzicht bieden in de huidige situatie in Harderwijk op het gebied van materiaalstromen en draagvlak binnen de gemeente (een nulmeting).

Aan de hand van deze visielijnen zijn doelen uitgezet in de tijd. Hier zijn Harderwijk specifieke doelen opgenomen, maar ook Nationale richtlijnen. Aan de hand van deze doelen is vervolgens in samenwerking met de gemeente een set werkzame interventies opgesteld die de gemeente Harderwijk kunnen helpen om deze doelen te behalen. Deze interventies zijn geprioriteerd op zowel impact, draagvlak binnen de gemeente als haalbaarheid.

2. Aan de hand van deze nulmeting een roadmap opstellen met kansrijke en impactvolle interventies. Het proces is begonnen met het in kaart brengen van de meest impactvolle materiaalstromen en de

VISIELIJN 1A: REEDS GEVESTIGDE BEDRIJVEN Harderwijk zet maximaal in op het verduurzamen van de bedrijfsvoering en -locaties van de binnen Harderwijk gevestigde bedrijven. Zo kunnen deze op hun eigen manier bijdragen aan de circulaire ambities van de Gemeente.

VISIELIJN 1B: NIEUWE BEDRIJVEN Om circulair materiaalgebruik en de reductie van primair grondstoffengebruik te stimuleren wil de gemeente Harderwijk duurzame en circulaire bedrijvigheid aantrekken.

VISIELIJN 2: BEDRIJVEN BINNEN BOUW & VASTGOED Harderwijk wil inzetten op een duurzame en circulaire bouwsector die bijdraagt aan het behalen van de nationale ambities omtrent de circulaire economie.

VISIELIJN 3: DE GEMEENTE ALS VOORBEELD De gemeente Harderwijk zet maximaal in op het verduurzamen van haar eigen gemeentelijke organisatie door circulair in te kopen en circulair te bouwen. Op die manier inspireert de Gemeente haar medewerkers, bedrijven en bewoners en wordt er vanuit de gemeentelijke organisatie kennis gedeeld.

VISIELIJN 4: BETREKKEN VAN BEWONERS De gemeente Harderwijk zet zich in om de circulaire economie te laten ‘leven’ onder haar bewoners. Dit doet ze door het uitleggen en inzichtelijk maken van wat de circulaire economie betekent. Zo kunnen bewoners in hun eigen dagelijks leven bijdragen aan de circulaire economie.

CIRCULAIR HARDERWIJK

COLOFON In opdracht van: gemeente Harderwijk

ONDERZOEKSTEAM: Hendrik de Vries, Copper8 Eline van Terwisga, Copper8 Cécile van Oppen, Copper8 Nico Schouten, Metabolic Lotje Hogerzeil, Metabolic Martin Tauber, Metabolic Silke de Jong, Metabolic Pieter Witteveen, Metabolic

DESIGN: Marta Sierra García, Metabolic Sunniva Unneland, Metabolic Cassie Björck, Metabolic

INHOUD VOORWOORD

01. INTRODUCTIE

02. MATERIAALSTROOMANALYSE GEMEENTE HARDERWIJK

Interpretatie materiaalstroomanalyse Bedrijvigheid in Harderwijk

20 23

03. INTERVIEWS INTERNE EN EXTERNE STAKEHOLDERS

Interne stakeholders gemeente Harderwijk Externe stakeholders gemeente Harderwijk (bedrijfsleven) Belangrijkste kansen voor de circulaire economie

26 26 26

04. VISIE EN ROADMAP VOOR EEN CIRCULAIR HARDERWIJK

Impact scoringsmatrix Gemeentelijke rollen

31 33

VISIELIJN 1A: REEDS GEVESTIGDE BEDRIJVEN

VISIELIJN 1B: NIEUWE BEDRIJVEN

VISIELIJN 2: BEDRIJVEN BINNEN BOUW & VASTGOED

VISIELIJN 3: GEMEENTE ALS VOORBEELD

VISIELIJN 4: BEWONERS

NAWOORD

Bronnen Bijlage 1: Opbouw impactscores interventies Bijlage 2: Scan gemeentelijke organisatie

96 98 99

CIRCULAIR HARDERWIJK

6 6 CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

HOOFDSTUK 07

HOOFDSTUK 08

HOOFDSTUK 09

TITLE GOES HERE

HOOFDSTUK 02

INTRODUCTIE

HOOFDSTUK 01

H O O F D S T U K 01

7 CHAPTER HEADER

01. INTRODUCTIE

PLANETAIRE GRENZEN Een veilige navigatieruimte voor m PLANETAIRE GRENZEN

DE NOODZAAK VAN EEN CIRCULAIRE ECONOMIE

Onze aarde is een gesloten ecosysteem. Dat betekent dat er er niet oneindig veel capaciteit is om door mensen veroorzaakte veranderingen op te vangen of om grondstoffen te verschaffen voor de behoeften. Bronnen waar wij in ons dagelijks leven afhankelijk van zijn voor ons voedsel, producten en de gebouwde omgeving RING raken uitgeput en daar beginnen we de negatieve ANDE impact R E van te ervaren. De consumptie van deze grondstoffen ATVen ACO gaat gepaard met uitstoot van stikstof, verlies M 2 I

van biodiversiteit en landgebruik. In huidige tijden waar de grenzen van de draagkracht van de planeet steeds duidelijker worden gevoeld (denk aan de klimaatzaak, de stikstofkwestie en de PFAS problematiek ), is duurzame, toekomstbestendige groei daarom essentieel.

Een veilige navigatieruimte voor mensen op aarde Het idee van deze ‘planetaire grenzen’, geïntroduceerd ING

ER door het Stockholm Resilience Center in 2009, AN1 Dbeschrijft Rwaarvan E V negen belangrijke systeemgrenzen het AT A “plafond” niet overschreden mag worden om het risico CHEM IM KL die de bewoonbaarheid van VERdestabilisatie ONTR ISCHteE voorkomen van onze planeet EI bedreigt.

PLANETAIRE GRENZEN

C VERO

Ge div net er isc si h te

BIO DIV ER SIT EIT

Func divertionele site it

S O LS I N DE ATM OSFEER

LANDGEB RUIK

AER

RUIK

LANDGEB

O S O LS IN D E ATM AOESRFEER O

er sc si h te

Ge div net er isc si h te

CHE VERON MISCH TRE E INIG ING

Func divertionele site it

BIOFunct IVr Eionele diDve siR teSit ITE Ge ITdi net v i

ERING RAND E V AAT IM L K

E SCH ERI SF

E N SCH MO OZO ERI AT SF N MO OZO AT

BIO DIV ER SIT EIT

N Een veilige KL navigatieruimte voor mensenIGop IN aarde

Fosfor Fosfo

f Stiktisktsotof S

GE WA G ETW BR TEEB AT UI RR-U ERIK K

Fosfor

f Stiksto

N N G

E GE TWA BR TE UI RIRK RZI U E U REZ R NE N VEV CEACEA O O

B I O C H EM I S C H E STOFSTROMEN

BIOBCIOHCEHMEIMSIC SCHHEE S EN FSTROM STOFTSOT ROMEN Grens van onzekerheid overschreden (hoog risico) Grens van onzekerheid overschreden (hoog risico)

Grens van onzekerheid bijna overschreden (groeiend risico)

Grens van onzekerheid overschreden (hoog risico) Grens van onzekerheid bijna overschreden (groeiend risico)

Onder de grens (veilig)

Onder de grens (veilig) Grens van onzekerheid bijna overschreden (groeiend risico)

Grens nog niet gekwantiﬁceerd

Grens nog niet gekwantiﬁceerd Onder de grens (veilig)

Afbeelding 1:niet De gekwantiﬁceerd Planetaire grenzen opgesteld door de het Stockholm Centre. Bron: et al. on a changing planet, Scie Grens nog Bron: SteffenResilience et al. Planetary Boundaries: Guiding Steffen human development Bron: Steffen et al. Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science,Globaia 16 januari 2015. Ontwerp: Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science, 16 januari 2015. Ontwerp: Globaia Ontwerp: Globaia Bron: Steffen et al. Planetary Boundaries: Guiding human development on a changing planet, Science, 16 januari 2015. Ontwerp: Globaia

een systeem zonder afval

EN MM TE

N IKE RU

WEGGOOIEN

HOOFDSTUK 06

PRODUCEREN

GE BR

HER BE S

ONTGINNEN

EN MM TE

N KE UI

HER BE S

een onhoudbaar systeem

De circulaire economie

HOOFDSTUK 05

De lineaire economie

HOOFDSTUK 04

De circulaire economie (CE) is een middel om binnen deze operationele ruimte blijven en wordt globaal gedefinieerd als een economie die regeneratief en afvalvrij is (Ellen MacArthur Foundation, 2012). De transitie naar zo’n economie is een complex vraagstuk dat een alomvattende aanpak vereist. We moeten dus verder kijken dan alleen materiaalkringlopen, maar ook rekening houden met energie, water, de impact op landgebruik en ecosystemen, en ook op lokale cultuur en menselijke gezondheid.

HOOFDSTUK 03

In de huidige zogenoemde lineaire economie (zie Afbeelding 2) worden ruwe materialen uit de grond onttrokken, gebruikt en aan het eind van de levenscyclus op zo’n manier afgedankt dat deze niet meer herbruikbaar zijn (bijvoorbeeld door verbranding). De productie, het gebruik en weggooien

van deze grondstoffen hebben hun eigen ingebedde impact die bijdraagt aan het bereiken van de planetaire grenzen. Aangezien jaarlijks minder dan 10% van onze materialen worden hergebruikt3 zou het hoogwaardig hergebruiken van deze grondstoffen ervoor zorgen dat het makkelijker is om binnen de operationele ruimte te blijven.

HOOFDSTUK 02

Kate Raworth heeft op dit concept voortgebouwd in haar boek, De Donut Economie,2t waarin ze beschrijft dat er naast een ‘plafond’ ook een minimale ‘vloer’ van materiaalverbruik noodzakelijk is om te voldoen aan de behoeften van mensen en bedrijven. Hier hebben we het over basisbehoeften zoals voedsel en kleding, evenals de middelen die nodig zijn om te voorzien in behoeften zoals cultuur en persoonlijke ontwikkeling. Tussen deze ‘vloer’ en ‘plafond’ hebben we een dus een operationele ruimte om te werken en functioneren als samenleving.

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 07

GE B

Afbeelding 2: Van een lineaire naar een circulaire economie.

HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

Materials

in the economy are cycled at continuous high value.

BILLIJKHEID

Materialen

worden continu op een hoogwaardige manier gerecycled.

Waarde

Energie

van menselijke activiteiten wordt breder uitgedrukt dan alleen ﬁnancieel.

komt uit hernieuwbare bronnen.

7 PIJLERS

van een Circulaire Economie Gezondheid en welzijn

T CH RA RK VEE

van mens worden behouden.

Biodiversiteit

wordt structureel ondersteund en versterkt.

TR AN SP AR AN TIE

van mens en natuur worden structureel ondersteund.

Maatschappij en cultuur

Water

wordt gewonnen op een duurzame manier en bronherstel wordt gemaximaliseerd.

Afbeelding 3: 7 pijlers van de circulaire economie. Metabolic benadert duurzame stadsontwikkeling door de lens van circulaire economie vanuit een breed en holistisch perspectief. De gedachtegang is gegrond in het idee dat naast het hoogwaardig hergebruiken van materialen, een circulaire economie tevens binnen de planetaire grenzen moet fungeren. Hierbij is het van belang dat oplossingen voor problemen geen andere (grotere) problemen creëren (probleemverschuiving). Metabolic identificeert 7 pijlers die moeten worden meegenomen om tot systematische oplossingen te komen (Zie afbeelding 3). • Materialen worden continu op een hoogwaardige manier gerecycled. • Alle energie komt uit hernieuwbare bronnen. • Water wordt gewonnen op een duurzame manier en bronherstel wordt gemaximaliseerd. • Biodiversiteit wordt structureel ondersteund en versterkt. • Maatschappij en cultuur worden behouden. • Gezondheid en welzijn van de mens en natuur worden structureel ondersteund. • De waarde van menselijke activiteiten wordt breder uitgedrukt dan financieel.

De plannen voor 2019-2023, waaronder circulair inkopen, staan in het Uitvoeringsprogramma Circulaire Economie .

In de huidige transitiefase wordt voornamelijk geëxperimenteerd met nieuwe technische oplossingen in projecten of op kleine schaal. Maar technische innovatie (I) is niet de grootste uitdaging van de circulaire economie; samenwerking (P) is de sleutel om torenhoge duurzaamheidsambities daadwerkelijk te realiseren binnen afgesproken kaders. Hierbij horen radicale innovaties, nieuwe contractvormen en businessmodellen (F) gericht op waardecreatie op de lange termijn in plaats van het traditionele korte-termijn winst denken. Deze filosofie is gevat in het IPF-model (zie Afbeelding 4):

HOOFDSTUK 04

• lBiomassa en voedsel • lKunststoffen • lMaakindustrie • lBouw • lConsumptiegoederen

Een circulaire economie is meer dan een technisch vraagstuk;6 het gaat om een economie gebaseerd op andere waarden. Een systemische verandering is nodig, waarin we van een lineair systeem gefocust op consumptie naar een gesloten systeem gebaseerd op waardebehoud en veerkracht gaan. Om dit te bereiken is samenwerking essentieel – geen enkele partij kan immers alleen een volledig nieuwe economie creëren.

HOOFDSTUK 03

Nederland wil in 2050 volledig circulair zijn. Als tussendoel moeten we 50% minder primaire grondstoffen gebruiken in 2030. In januari 2017 is door zo’n 180 partijen het grondstoffenakkoord ondertekend. In dit akkoord staan afspraken om de genoemde doelstellingen te behalen. Samen met de ondertekenaars heeft de rijksoverheid een vijftal transitieagenda’s opgesteld. Hierbij is gekozen voor vijf sectoren en ketens die belangrijk zijn voor de economie maar ook het milieu belasten, c.q. een hoge grondstofimpact hebben. In de transitieagenda’s staat beschreven hoe de desbetreffende sector circulair kan worden in 2050 en welke acties daarvoor nodig zijn. De vijf transitieagenda’s zijn:5

HOOFDSTUK 02

DE CIRCULAIRE ECONOMIE IN NEDERLAND

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 05 HOOFDSTUK 07

PROCES

HOOFDSTUK 06

TECHNISCHINHOUDELIJK

FINANCIEEL

HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK 08

Afbeelding 4: Het IPF- Model: De technisch-inhoudelijke aspecten (I): de mate waarin een product circulaire eigenschappen bezit. De procesmatige en organisatorische aspecten (P): de mate waarin de belangrijkste ketenpartners betrokken zijn bij het project en het proces georganiseerd is zodat het circulariteit én circulair gebruik faciliteert. De financieel-economische aspecten (F): de wijze waarop de leveranciers en partners een economische prikkel hebben om circulariteit na te streven.7

PLAN VAN AANPAK GEMEENTE De gemeente Harderwijk heeft een plan van aanpak opgesteld om beleid op te stellen voor de pijler circulariteit. Dit plan omvat de volgende vijf stappen:12 1. Nulmeting; om inzicht te krijgen in de huidige situatie van de materiaal- en afvalstromen binnen de gemeente Harderwijk. 2. Kansen inventarisatie; Op basis van de resultaten uit de nulmeting worden kansrijke maatregelen in kaart gebracht. 3. Analyse samenwerking; Samenwerking is essentieel op weg naar een circulaire economie. Daarom worden de relevante stakeholders in kaart gebracht. 4. Uitwerken uitvoeringsstrategie; de Gemeente werkt haar circulaire ambitie en het daarop volgende beleid helder uit. 5. Uitvoeren van projecten; Nadat de lijnen zijn uitgezet start de uitvoering van concrete circulaire projecten. In het voorjaar van 2019 heeft de Gemeente ondersteuning op de eerste vier stappen uitgevraagd in de markt. Copper8 en Metabolic hebben hierop een aanbieding gedaan en zijn geselecteerd om deze stappen verder uit te werken. Dit document is hiervan het resultaat.

HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK 08

Met duurzaamheid draait het niet alleen om het hier en nu, maar ook om het elders en later. Dit betekent dat je rekening houdt met de gevolgen van je handelen voor mensen die ergens anders leven en voor mensen die later zullen leven. In een duurzame toekomst heeft de volgende generatie minimaal dezelfde kansen als de huidige generatie.

• Biodiversiteit: we behouden en verbeteren de natuur.

HOOFDSTUK 07

De gemeente Harderwijk heeft het thema circulaire economie opgenomen in haar visie: ‘De Duurzame Stad.’

• Klimaatadaptatie: we beperken hittestress en droogte en voorkomen wateroverlast.

HOOFDSTUK 06

DUURZAAMHEID BINNEN DE GEMEENTE (‘DE DUURZAME STAD’)

• Circulariteit: afvalstoffen worden grondstoffen en we sluiten kringlopen.

HOOFDSTUK 05

Vanuit sociaal, geografisch en ondernemend oogpunt biedt de stad Harderwijk volop kansen voor een transitie naar de circulaire economie. De sterke sociale cohesie onder haar veelal technisch geschoolde en ondernemende inwoners vormen een goede basis voor gezamenlijke verandering. Als onderdeel van de provincie Gelderland, die op dit moment wordt gezien als de aanjager van circulariteit binnen Nederland, zijn er veel mogelijkheden tot het delen van kennis en aangaan van ambitieuze samenwerkingen. Daarnaast vormt de grote groep actieve ondernemers binnen Harderwijk een belangrijke doelgroep om ‘hands-on’ met circulariteit aan de slag te gaan. De ketenaanpak en vele samenwerkingsverbanden onder de ondernemers van Harderwijk bieden mogelijkheden voor slimme afspraken en een gezamenlijke transitie naar de circulaire economie.10

• Energietransitie: in 2031 is de CO2-uitstoot met 45% verminderd.

HOOFDSTUK 04

DE STAD HARDERWIJK

Duurzaamheid voor Harderwijk wordt in “De Duurzame Stad” uitgewerkt in vier pijlers met ieder eigen doelstellingen:11

HOOFDSTUK 03

Steden vormen het kloppend hart van de samenleving: ze zijn het centrum van economische activiteit, creativiteit en huisvesten het grootste deel van de bevolking. Steden zijn katalysatoren van productiviteit en innovatie, maar ook van consumptie en emissies. Ze behelzen slechts 3% van het aardoppervlak, maar consumeren meer dan 75% van de grondstoffen wereldwijd.8 In Nederland is de gradatie van urbanisatie zelfs ver boven het wereldwijde gemiddelde: meer dan 90% van onze bewoners woont in steden.9 Zo hebben steden de mogelijkheid, maar ook de verantwoordelijkheid om de leiding te nemen in de transitie naar een duurzame economie.

Duurzaamheid staat centraal in het denken en handelen van de gemeente Harderwijk. Ook van inwoners en ondernemers verwachten wij dat duurzaamheid het uitgangspunt is bij het realiseren van plannen.

HOOFDSTUK 02

DE ROL VAN STEDEN IN DE TRANSITIE

HOOFDSTUK 01

14 14 CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK 02

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

HOOFDSTUK 07

HOOFDSTUK 08

HOOFDSTUK 09

TITLE GOES HERE

HOOFDSTUK 01

MATERIAALSTROOMANALYSE GEMEENTE HARDERWIJK

15 CHAPTER HEADER

H O O F D S T U K 02

02. MATERIAALSTROOMANALYSE GEMEENTE HARDERWIJK

Een circulair Harderwijk begint met het inzichtelijk maken van het huidige ‘metabolisme’ van de stad. Hiermee doelen we op de grondstofstromen die in en uit Harderwijk ‘stromen’ en de verschillende (milieu) impacts die daar bij komen kijken. Het in kaart brengen van grondstofstromen helpt met het identificeren van aandachtspunten, kansen en belemmeringen in de transitie naar een circulaire Gemeente. Om dit inzicht te krijgen heeft Metabolic een zogenaamde materiaalstroomanalyse van de gemeente Harderwijk gemaakt. Hierbij kijken we naar de materiaal-, energie-, en waterstromen enerzijds, en emissies en afval anderzijds in en door de stad met als referentiejaar 2018 (zie Afbeelding 5). Daarnaast is op basis van werknemersaantallen een analyse gedaan van de meest voorkomende bedrijvigheid in Harderwijk om de materiaalstroomanalyse in een economische context te kunnen plaatsen. Welke beroepsgroepen zijn in groter getale vertegenwoordigd en kunnen worden ingezet om de impact terug te brengen (zie Afbeelding 6)?

Tot slot heeft Metabolic de materiaalstromen binnen de gemeentelijke organisatie geanalyseerd (zie Afbeelding 23 t/m 28). Deze scan geeft enerzijds inzicht in de verschillende grondstoffen die door de gemeentelijke gebouwen worden gebruikt: elektriciteit, warmte en water. Anderzijds geeft dit inzicht in de ingebedde CO2- impact van ingekochte materialen. Inzicht in grondstofgebruik van de eigen organisatie is de eerste stap om kansen te identificeren die circulariteit stimuleren. Dit is een belangrijk uitgangspunt om de rol van de Gemeente als circulaire aanjager en voorbeeld aan te nemen. De volgende onderzoeksvragen liggen ten grondslag aan bovenstaande analyses: • Wat is de grootte van de verschillende materiaal-, energie-, en waterstromen in de gemeente Harderwijk en binnen de gemeentlijke organisatie? • Wie zijn de verschillende gebruikers van deze stromen? • Wat gebeurt er met deze materiaalstromen na gebruik? Meer informatie over de afbakening van de analyse vindt u in de informatiebox op de volgende pagina.

Gebruikers

Geografie

Er zijn een aantal beperkingen die voortvloeien uit het gebruik van één enkele referentie jaar (2018) voor de reikwijdte van de analyse. Er wordt hierbij de assumptie gedaan dat voorgaande (en volgende) jaren relatief vergelijkbaar zullen zijn met 2018. Een groot deel van het materiaalstromen is echter afhankelijk van de economische activiteiten die plaatsvinden in een stad, zoals bijvoorbeeld de bouw, die sterk kan variëren door de jaren heen. Dus hoewel het referentiejaar als representatief kan worden beschouwd, moet er rekening worden gehouden met enige variatie op basis van deze gegeneraliseerde dataset.

HOOFDSTUK 07

• Geografie: Deze materiaalstroomanalyse richt zich op grondstofstromen die in de gemeente Harderwijk worden gebruikt. Verwerking van deze stromen vindt echter vaak buiten de gemeentegrenzen plaats (bij regionale sortering, verwerking, of verbrandingscentrales).

• Tijdsbestek: De analyse geeft de materialenstroom weer die in een jaar door Harderwijk stroomt. Er wordt gewerkt met zo recent mogelijke data. Met het oog op de beschikbaarheid van data is het jaar 2018 als uitgangspunt genomen.

HOOFDSTUK 06

• Gebruikers: De bovengenoemde materiaalstromen worden ingedeeld naar de gebruikersgroep van de stroom: gebruik in bedrijvigheid (waaronder de bouw- en sloopsector), gebruik in huishoudens (door individuen), en gebruik door de publieke sector.

• Data: Informatie komt van openbare databases (afvalmonitor, Klimaatmonitor, CBS), Metabolic’s eigen modellen in data data (Urban Mining model), de LISA en LMA databases en aanvullend onderzoek.

HOOFDSTUK 05

• Stromen: Deze analyse focust op de grootste grondstofstromen, zoals bouw- en sloopmaterialen en voedselconsumptie. Ook wordt hierin CO2-uitstoot, water- en energiegebruik meegenomen.

Tijdsbestek

HOOFDSTUK 04

Een materiaalstroomanalyse wordt gebruikt om inzicht te krijgen in het functioneren van een systeem. Om deze analyse aan te laten sluiten bij het uiteindelijke doel- in dit geval handelingsperspectief bieden voor gemeente Harderwijk, bedrijven en andere betrokkenenmoet eerst een afbakening worden gemaakt van wat onder dit systeem wordt verstaan. Voor deze analyse wordt met de volgende systeemafbakening gewerkt:

Data

HOOFDSTUK 03

Stromen

HOOFDSTUK 02

AFBAKENING VAN DE ANALYSE

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

HARDERWIJK BOUWMATERIALEN

Beton (60,920 ton)

Baksteen (3,791 ton) Staal & IJzer (2,797 ton) Hout (2,440 ton) Glas (1,738 ton) Isolatie (1,078 ton) Zand & Gravel (1,027 ton) Gips (915 ton) Steen (348 ton) Keramiek (158 ton) Overig bouwmateriaal (145 ton) Overige metalen (128 ton) Kunststoffen (124 ton) Papier (32 ton) Koper (30 ton) Bitumen (12 ton)

UTILITEITSGEBOUWEN 4,536 m3 75,788 ton 849 TJ

GEBRUIKSMATERIALEN Dranken (10,414 ton) Zuivel (7,639 ton) Zetmeel (5,527 ton)

HUISHOUDENS 2,331,469 m3 29,69 ton 941 TJ

Fruit en groente (5,242 ton) Overig (3,298 ton) Vlees (2,111 ton) Papier (1,123 ton) Textiel (856 ton) Vis (285 ton)

WATER

Persoonlijke hygiëne (1,208,557 m3) Toilet (763,517 m3) Was en afwas (419,942 m3) Overig (149,047 m3) Koken en drinken (85,170 m3)

ENERGIE

Elektriciteit (1,500 TJ) Gas (662 TJ) Hernieuwbare warmte (5 TJ)

PUBLIEKE SECTOR 290,228 water m3 5,597 ton 377 TJ

HOOFDSTUK 01

Schaal stroomdikte = 1:10

EMISSIES

Emissies (311,185 ton CO2) Schaal stroomdikte = 1:10

HOOFDSTUK 02

EMISSIES

Emissies (311,185 ton CO2)

Overig afval (45,290 ton)

Organisch afval (21,385 ton)

RECYCLEN (21,912 ton) NASCHEIDEN (32,040 ton)

Papier en karton (5,240 ton) Gemengd afval (5,366 ton)

VERBRANDEN (21,228 ton) RECYCLEN (21,912 ton)

Metalen (5,013 ton) Hout (4,000 ton)

OVERSLAG/OPSLAG (14,908 VERBRANDEN (21,228 ton)

Gemengd afval (5,366 ton)

Gevaarlijk Metalen (5,013 ton) afval (3,558 ton) Bouwafval Grond en stenen (4,760 (2,864 ton) ton)

BREKEN (8,254 ton)

OVERSLAG/OPSLAG (14,908 ton)

Hout (4,000Slib ton)(1,193 ton)

Glas (839 ton)

BREKEN (8,254 ton)

STORTEN (1,792 ton)

Bouwafval (2,864 ton)

Batterijen (695 ton)

Slib (1,193 ton)

Beton (631 ton)

STORTEN (1,792 ton) ZUIVEREN (1,785 ton)

Glas (839 ton)

Olien en vetten (469 ton) Batterijen (695 ton) Beton (631 E-waste ton) (225 ton)

ZUIVEREN (1,785 ton)

HOOFDSTUK 06

Olien en vetten (469(224 ton) ton) Textiel E-waste (225 ton) Chemisch afval (178 ton) Textiel (224 ton)

Medisch afval (57 ton)

Chemisch afval (178 ton)

Restafval (29 ton)

Schaal stroomdikte = 1:100

Medisch afval (57 ton)

Kunststoffen (23 ton) Restafval (29 ton)

HOOFDSTUK 05

Gevaarlijk afval (3,558 ton)

HOOFDSTUK 04

Organisch afval (21,385 ton)

Grond(5,240 en stenen Papier en karton ton) (4,760 ton)

HOOFDSTUK 03

Overig afval (45,290 ton)

NASCHEIDEN (32,040 ton)

AFVALWATER AFVALWATER

Grijs water (1,777,547 m3)

Zwart water (848,686 m3)

HOOFDSTUK 07

Schaal stroomdikte = 1:100

Kunststoffen (23 ton)

INFOGRAPHIC BY:

HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK 08

Afbeelding 5: Bovenstaande Afbeelding vertegenwoordigt schematisch de stromen van energie, materiaal en water door de gemeente Harderwijk in 2018. Elk van de lijnen vertegenwoordigt een andere soort materiaal-, water-, of energiestroom. De lijnen zijn geschaald zodat hun dikte overeenkomt met de LEGENDA totale materiële massa van die categorie, met materiaal invoer aan de linkerkant LEGENDA en afvalstromen aan de rechterkant. Sommige stromen zijn geschaald zodat Onder 500 ton Onder 500 ton deze beter binnen de visualisatie passen. Dit is in die visualisatie aangegeven.

INFOGRAPHIC BY:

Zwart water (848,686 m3)

INTERPRETATIE MATERIAALSTROOMANALYSE INPUTS Bouwmaterialen

Water

Bouwmaterialen vormen met bijna 76.000 ton het grootste aandeel van het materiaalgebruik in Harderwijk. Dit bestaat voornamelijk uit beton (80%), gevolgd door baksteen (5%), staal & ijzer (4%) en hout (3%). Veel van deze materialen hebben grote ingebedde CO2-impact. Beton wordt in grote getale gebruikt, en is verantwoordelijk voor hoge CO2-emissies in het productieproces (zo is cementproductie alleen wereldwijd verantwoordelijk voor 8% van alle CO2-uitstoot13). Beton is daarom een belangrijk aandachtspunt om CO2-emissies in Harderwijk te verlagen. Daarnaast zorgt staalproductie voor een zeer hoge CO2-uitstoot: ijzer en staalproductie is wereldwijd verantwoordelijk voor ongeveer 6% van alle CO2-uitstoot.14 Staal en ijzer vormt slechts een klein deel van de materiaalstroom in Harderwijk maar er gaat wel grote impact gepaard met het gebruik.

Voedselconsumptie Voorkombaar voedselafval Voedselproductie gaat mondiaal gepaard met in Harderwijk fors land- en watergebruik en eenisverandering van

biochemische cycli. Voedselconsumptie heeft daarmee een grote impact op biodiversiteit, ecosysteemdiensten en klimaatverandering. Verduurzaming van het voedselsysteem is dus van groot belang voor een gezond functionerende planeet. Voedselconsumptie vindt grotendeels plaats in huishoudens, waar 10% van het gekochte voedsel wordt verspild.15 Voornamelijk vlees scoort slecht qua impact op meerdere indicatoren, Dat is genoeg om waaronder landgebruik en CO2-emissies. Fruit heeft daarentegen een relatief groot watergebruik.

10.450.000 kg x

Energie

7.500

HUISHOUDENS TE VOEDEN

Het jaarlijkse energieverbruik in de Gemeente Harderwijk komt neer op ongeveer 2200 TJ, wat bijna evenredig Dit gebruikt wordt 37% doorvan huishoudens is ongeveer (43%) en bedrijvigheid (39%). De publieke de bewoners van Harderwijksector is verantwoordelijk voor 17% van het energieverbruik. Dit biedt mogelijkheid tot sturen voor de gemeente. Om inzichtelijk te krijgen waar dit energieverbruik Jaarlijks wordt 3.000.000 scan kg aan hout plaatsvindt is er een gemeentelijke uitgevoerd. door de bouwsector Hieruit blijktweg datgegooid het energieverbruik in de publieke sector voornamelijk wordt gebruikt voor gemeentelijke gebouwen en het openbaar vervoer (34%). 0,4%(42%) sorteren 2,8% anders

De MFA geeft het watergebruik per bewoner weer. Dat gebruik vindt voornamelijk in huishoudens plaats. In Harderwijk is al het geconsumeerde water in huishoudens drinkwater. Aan de rechterkant splits deze stroom zich na gebruik op in 32% zwart water (afkomstig uit toiletten) en 68% grijs water (overige waterstromen uit huishoudens). Dit grijswater is meer dan twee keer zoveel de hoeveelheid drinkwater dat momenteel gebruikt wordt voor alle toiletten in Harderwijk. Er komt momenteel voor het zuiveren van al dit rioolwater van Harderwijk ongeveer evenveel CO2 eq. vrij als voor de verwarming van 103 huishoudens. Naast de persoonsgerichte waterstroom uit deze analyse wordt ook nog drink- en oppervlaktewater gebruikt voor operationele processen (voornamelijk in industrie).

Jaarlijks spoelt Harderwijk 2.636.000 m3 aan water door het riool, gelijk aan

Jaarli a

1.050

OLYMPISCHE ZWEMBADEN PER JAAR De zuivering van dit water gaat gepaard met een CO2 uitstoot van 823.040 kg, net zoveel als de verwarming van 103 huishoudens.

Jaarlijks wordt 620.000 kg aan beton weggegooid door de bouwsector

96,8% breken

De ingebedde CO2 emissie van dit materiaal is... Dit gebroken hout staat gelijk aan...

35.180 KG PER JAAR

OUTPUTS

Dat is genoeg om

7.500

Vanuit het bouwafval in Harderwijk wordt er jaarlijks 3.000.000 kg aan hout weggegooid. Dit staat gelijk aan 700 bomen per jaar. Dit houtHUISHOUDENS wordt grotendeels TE VOEDEN gebroken (96.8%) en daarmee laagwaardig verwerkt. Slechts 0.4% wordt gesorteerd. Door hergebruik te stimuleren van vrijgekomen hout uit de bouw zou Ditworden is ongeveer 37% gebruik kunnen gemaakt vanvan de potentie voor de bewoners van Harderwijk verduurzaming in de verwerking van hout.

Jaarlijks wordt 3.000.000 kg aan hout weg gegooid door de bouwsector 0,4% sorteren

2,8% anders 96,8% breken

De zuiverin met een C net zo va

Jaarlijks w weggego

De in va

700

BOMEN PER JAAR

HOOFDSTUK 05

Dit gebroken hout staat gelijk aan...

evenv v

HOOFDSTUK 06

STAAL LOKAAL VS REGIONAAL/NATIONAAL de staalvraag te voldoen middels hergebruik alleen. Ook in Harderwijk moet dus worden ingezet om staalgebruik in de bouw minimaliseren. Zo kan het vrijgekomen metaal uit Harderwijk lokaal worden ingezet, waar dit niet vervangbaar is, om zo de vraag naar ‘nieuw’ staal te voorkomen.

HOOFDSTUK 07

Zelfs als er inderdaad genoeg metaalafval vrijkomt in Harderwijk om te voldoen aan de metaalvraag in de bouw in Harderwijk, moet breder worden gekeken dan alleen lokaal metaalgebruik. Staal blijft een materiaal met een grote CO2-impact, en een materiaal waarvan op regionaal en nationaal niveau in Nederland niet genoeg vrijkomt om aan

OLYM

HOOFDSTUK 04

Staal en ijzer, veel gebruikt voor funderingen in de bouw, vormen een relatief kleine stroom binnen bouw- en sloopafval, maar hebben een hoge CO2impact. Staal heeft grote potentie voor hoogwaardig hergebruik. In heel Nederland is de vraag naar staal en ijzer met huidige bouwplannen en -ontwerpen in Nederland groter dan de jaarlijkse hoeveelheid die vrijkomt. Zo is nog veel primair staal of geïmporteerd staal nodig is voor bouwprojecten. Indien 10% van het metaalafval in Harderwijk als vervanger voor nieuw staal in de bouw kan worden gebruikt, wordt hiermee mogelijk rond de 925.000 kg CO2-uitstoot vermeden. Dit is evenveel als de verwarming van ongeveer 116 huishoudens.

Houtafval

HOOFDSTUK 03

Veel afval in Harderwijk is afkomstig uit bedrijvigheid. Een belangrijk onderdeel hiervan is bouw- en sloopafval, dat gegenereerd wordt in stedelijke ontwikkeling en met een grote CO2-uitstoot en verbruik van grondstoffen gepaard gaat. In Nederland was in 2016 50% van al het afval afkomstig uit de bouwsector.16 Materiaalgebruik voor bouw- en sloopwerkzaamheden zorgt in Nederland voor 6.8 Mton CO2-uitstoot.17 Ook wordt veel van het bouwafval momenteel verpulverd en laagwaardig hergebruikt als fundering in Grond-, Weg-, en Waterbouw (GWW)projecten. Hoogwaardiger verwerkingsvormen (bijvoorbeeld het scheiden en opnieuw gebruiken van bouwelementen) zijn mogelijk en kunnen een grote impact hebben.

10.450.000 kg

Jaarlijks spo aan wate

HOOFDSTUK 02

Afval bedrijvigheid

HOOFDSTUK 01

Voorkombaar voedselafval in Harderwijk is

HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

Huishoudelijk afval

enoeg om

500

HOUDENS VOEDEN

Het huishoudelijk afval in Harderwijk bestaat voor bijna de helft (47%) uit ongescheiden restafval. In de provincie Gelderland wordt maar 9% van het huishoudelijk afval nagescheiden, waardoor veel grondstoffen niet hoogwaardig kunnen worden verwerkt.18 Betere scheiding van afvalstromen kan hoogwaardige verwerking stimuleren. 3

Jaarlijks spoelt Harderwijk 2.636.000 m aan water door het riool, gelijk aan

Voorkombaar voedselafval in Harderwijk is

x kg 10.450.000 1.050

OLYMPISCHE ZWEMBADEN PER JAAR Dat is genoeg om

7.500

n wijk

De zuivering van dit water gaat gepaard met een CO2 uitstoot van 823.040 kg, HUISHOUDENS net zoveel als de verwarming TE VOEDEN van 103 huishoudens.

an hout ector

Dit is ongeveer 37% van de bewoners Harderwijk Jaarlijks wordt van 620.000 kg aan beton weggegooid door de bouwsector

kan in Harderwijk dus maar tot op zekere hoogte direct vanuit de Gemeente komen (verduurzaming eigen bedrijfsvoering), en zal grotendeels bij lokale bedrijvigheid en verduurzaming van huishoudens liggen. Deze materiaalstroomanalyse geeft de directe emissies weer ten gevolge van energieverbruik (scope 1). Daarnaast gaan er ook nog grote hoeveelheden CO2-emissies gepaard met materiaalgebruik. Deze ingebedde COspoelt -emissies kunnen 1.777.547 worden verminderd Jaarlijk Harderwijk m3 2 door materiaalgebruik te verminderen of te veranderen. aan grijs water door het riool

Jaarlijks Harderwijk 2.636.000 m3 Eindespoelt levensduur aan water door het riool, gelijk aan

Voor een relatief groot deel van het afval van Harderwijk vindt nascheiding plaats (31%). Verder wordt 21% van het afval direct gerecycled. Er kan groot verschil liggen in of materialen laagwaardig of hoogwaardig worden hergebruikt. Vaak is er namelijk sprake van “downcycling”: het hergebruiken van materialen in een lagere verwaarding of functionaliteit. Een voorbeeld hiervan is het vermengen van verschillende glassoorten in de glasbak, waarna alleen nog bruin glas kan worden gemaakt uit de scherven. Naast sturen op recyclingpercentages is ZWEMBADEN inzicht in de kwaliteit van OLYMPISCHE recycling dus ook PER van JAAR belang. Jaarlijks wordt nog steeds 6.270.000 kg aan afval uit Harderwijk verbrand zonder energieterugwinning. Dit komt neer op 1.800.000 De zuivering van dit water gaatJAAR gepaard DOUCHEBEURTEN PER vuilniszakken. met een CO uitstoot van 823.040 kg,

x 1.050 x

1.800.000 2

ders

8% breken

aan...

Jaarlijks wordt 3.000.000 kg aan hout Organische stromen weg gegooid door de bouwsector

De materiaalstroomanalyse laat zien dat er een relatief grote hoeveelheid aan organisch afval is, zowel vanuit 0,4% sorteren 2,8% anders bedrijven als uit huishoudens. Organisch materiaal De ingebedde CO2 emissie gaat gepaard met belangrijke planetaire impacts, 96,8% breken materiaal is... zoals landgebruik van en dit waterconsumptie. Het is ook een kringloop die relatief makkelijk op lokaal niveau te verwaarden is.

35.180

Dit gebroken CO -emissieshout staat gelijk aan... 2 CO2-uitstoot komt voornamelijk vanuit bedrijven (68%), KG PER JAAR gevolgd door huishoudens (27%) en de publieke sector (5%). De bijdrage van deals publieke sector aan de CO2evenveel de verwarming uitstoot van gemeente Harderwijk (5%) staan in contrast van 5 huishoudens met de 17% energieverbruik. CO2-uitstoot verlaging

700

BOMEN PER JAAR

Jaarlijk aa

net zoveel als de verwarming van 103 huishoudens. Jaarlijks wordt

6.270.000 kg

Jaarlijks wordt 620.000 kg aan beton weggegooid door de bouwsector aan afval verbrand zonder energieterugwinning

29,5% verbranden zonder energie terugwinning

De ingebedde CO2 emissie 70,1% verbranden met van dit materiaal is... energie terugwinning Dat zijn

x 1.800.000 35.180 VUILNISZAKKEN KG PER JAAR

evenveel als de verwarming van 5 huishoudens

BEDRIJVIGHEID IN HARDERWIJK

HOOFDSTUK 02

Harderwijk is een stad van aanpakkers. Die indruk leeft onder de bewoners, maar ook de getallen wijzen het uit. Harderwijk telt vele ondernemers en grote bedrijvigheid. Aan de hand van LISA data heeft Metabolic in kaart gebracht welke sectoren qua werknemersaantallen het sterkst vertegenwoordigd zijn in Harderwijk (zie Afbeelding 6), in vergelijking met werknemersaantallen per sector in heel Nederland.

Hieruit komt naar voren dat de gezondheidszorg de grootste sector is binnen Harderwijk (13,3%). Daarnaast is de maakindustrie met metalen relatief groot is in Harderwijk (6,8% in Harderwijk t.o.v. 3,9% in Nederland). Deze analyse is opgesteld om inzicht te krijgen in dominante sectoren binnen Harderwijk en is gebruikt als één van de onderleggers om de roadmap en interventies (zie hoofdstuk 4 in dit rapport) op te stellen.

HOOFDSTUK 01

Maak Industrie (Metalen)

Werkzaamheden in de bouw

Eet- en drinkgelegenheden

Vervaardiging van voedingsmiddelen

HARDERWIJK

13,3%

6,8%

6,31%

4,2%

1,6%

HOOFDSTUK 04

NEDERLAND

6,7%

3,9%

2,7%

1,6%

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 03

Gezondheidszorg

Percentage Nederland Percentage Harderwijk

HOOFDSTUK 06

Afbeelding 6: De vijf sectoren die op basis van werknemersaantallen het sterkst vertegenwoordigd zijn: Gezondheidszorg, Maakindustrie, Bouw, Eet- en Drinkgelegenheden, Verwaarding van voedingsmiddelen.

HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

24 24 CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK 03

HOOFDSTUK 04

HOOFDSTUK 05

HOOFDSTUK 06

HOOFDSTUK 07

HOOFDSTUK 08

HOOFDSTUK 09

TITLE GOES HERE

HOOFDSTUK 02

INTERVIEWS INTERNE EN EXTERNE STAKEHOLDERS

HOOFDSTUK 01

H O O F D S T U K 03

25 CHAPTER HEADER

3. INTERVIEWS INTERNE EN EXTERNE STAKEHOLDERS Binnen de gemeente Harderwijk zijn er verschillende stakeholders geïnterviewd. Allereerst zijn er verschillende personen binnen de gemeentelijke organisatie geïnterviewd om in kaart te brengen wat het kennisniveau, de behoefte en verwachting is met betrekking tot het thema circulaire economie. Er is geïnventariseerd in hoeverre het thema circulaire economie leeft binnen de Gemeente en op welke wijze hier eventueel al invulling aan wordt gegeven door medewerkers van de Gemeente, bewoners en bedrijven die in aanraking komen met de Gemeente. Tevens zijn er een aantal vertegenwoordigers geïnterviewd van bedrijven die al in zekere mate actief zijn met de circulaire economie.

INTERNE STAKEHOLDERS GEMEENTE HARDERWIJK Binnen de gemeentelijke organisatie leeft het thema duurzaamheid. Dit is uiteengezet in de thema’s Energie, Klimaatadaptatie, Biodiversiteit en Circulaire Economie. Veel medewerkers geven aan wel iets meer met het thema circulaire economie te willen doen maar missen concrete handvatten en handelingsperspectief. Ook wordt er aangegeven dat het thema eerst verankerd moet zijn in duidelijk en integraal afgewogen beleid. De grootste kansen om circulaire economie concreet toe te passen liggen bij inkoop, met name in de facilitaire hoek, de bouw van gemeentelijk vastgoed en gronduitgiftes. Wat opvalt is dat veel interne stakeholders afhankelijkheden identificeren om meer met het thema aan de slag te gaan, variërend van interne klantvragen tot duidelijke beleidskaders. Herinzet van middelen is vaak nog economisch onaantrekkelijk. Concreet wordt er nu vooral actief gewerkt aan circulaire economie binnen het thema VANG (Van Afval naar Grondstof). Ook zou de Gemeente een actieve rol kunnen spelen om de bestaande kennis op het thema van circulaire economie te verbinden binnen de Gemeente, zowel tussen bedrijven als bewoners.

EXTERNE STAKEHOLDERS GEMEENTE HARDERWIJK (BEDRIJFSLEVEN) De urgentie van een circulaire economie wordt binnen de Harderwijkse bedrijven nog weinig gevoeld. Een aantal bedrijven is al actief in het verwerken van grondstoffen (Dolphin Metal Separation, Reukema recycling) Binnen het bouw- en infrapark is veel kennis aanwezig over

circulair bouwen. Ook liggen er kansen om deze kennis te koppelen aan onderwijs, concreet via het SOMA college, ook aanwezig op het park. Veel ondernemers binnen de Gemeente zijn praktisch ingesteld, een groot deel van de aanwezige bedrijven valt onder MKB en kent veel MBO-opgeleide werknemers. Dit biedt kansen in het praktisch aanvliegen en concreet maken van het thema circulaire economie. Tegelijkertijd ontbreekt het vaak aan capaciteit om (strategisch) met het thema aan de slag te gaan, vooral wanneer de urgentie niet gevoeld wordt. Het bedrijfsleven ziet het als de rol van de Gemeente om het goede voorbeeld te geven en concrete handvatten te bieden om met het thema aan de slag te gaan. Een aantal grote bedrijven binnen de Gemeente is vooral volgend in de ontwikkelingen als het gaat om duurzaamheid.

BELANGRIJKSTE KANSEN VOOR DE CIRCULAIRE ECONOMIE Naar aanleiding van de interviews zijn de belangrijkste kansen voor de circulaire economie binnen Harderwijk geïdentificeerd:

Gemeentelijk organisatie: • Circulaire criteria opnemen in gronduitgifte. • Vanuit de ISNV (Inkoopsamenwerking Noord-Veluwe) kan er in grotere volumes circulair worden ingekocht. • De omgevingsvisie kan als haakje voor circulariteit worden gebruikt. • Circulariteit meenemen als prestatieafspraak met betrekking tot wonen en bouwen. • Duurzaamheid centraal stellen in de detailhandel visie. • Circulair bouwen meenemen in ontwerprichtlijnen. • Voedselverspilling en verpakkingsafval kan worden tegengegaan, in zowel bedrijfsrestaurant als vergaderingen. • Aanschaf van technisch materieel voor het beheer van de openbare ruimte, kan mogelijk via andere verdienmodellen of middels hergebruik worden gedaan. • Circulariteit meenemen in het verlenen van vergunningen voor bouwprojecten. • Vastleggen van materiaalpaspoorten in BIM voor gemeentelijk vastgoed. • ICT-apparatuur kan volgens een alternatief verdienmodel worden verkregen, denk hierbij aan huur of herinzet van bestaande ICT apparatuur.

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 02 HOOFDSTUK 03 HOOFDSTUK 04

CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK 09

Gesproken extern: Bouw- en Infrapark, Omrin, Reukema Recycling, Dolfinarium, Dolphin Metal Separation, SOMA college, van der Valk, St. Jansdal Ziekenhuis.

HOOFDSTUK 08

Gesproken intern (gemeentelijke organisatie): Ivo Lammertink (trainee duurzaamheid), Jos Disselhorst (Accountmanager bedrijven), Hilda Kooistra (Beleidsadviseur Wonen), Job Looijenga (Inkoper), Celine Kram (Planoloog/omgevingsvisie), Nienke van Keimpema (Teamleider Duurzaamheid en Wonen), Hanneke Annink (Teamleider Economie, Mobiliteit en Erfgoed), Hilko Oosterhuis (Projectleider), Paul Lohmeyer (Procesmanager Domein Samenleving), Klaas Jan Bakema (Beheer Openbare Ruimte), Marcel van den Ende (Wijkmanager/ VANG), Gilbert Westerink (Vergunningverlener WABO), Colette Muntinga (Facilitair Adviseur Meerinzicht), Machiel Karels (Adviseur Duurzaam Bouwen en Gebiedsontwikkeling)

HOOFDSTUK 07

• Het delen van kennis over circulair bouwen tussen bouwpartijen. • De Gemeente kan een rol spelen voor de opslag van her te gebruiken materialen (materiaaldepot). • De circulaire economie is een kans voor Harderwijk om zich als regio te onderscheiden en aantrekkelijk(er) te worden voor ondernemers. • Het verduurzamen van festivals en evenementen. • Lokale grondstofstromen met elkaar verbinden. • Het bouw- en infrapark kan een circulaire hotspot worden, ook qua multidisciplinair onderwijs.

HOOFDSTUK 06

• Het toegankelijke karakter van Harderwijk biedt kansen voor deelconcepten. • Veel sloop en nieuwbouw binnen de Gemeente (circulair bouwen). • Ondernemers zijn welwillend om met circulaire economie aan de slag te gaan, daarvoor zijn nog een aantal professionaliseringslagen nodig. • Hoogwaardig hergebruik is een kans aangezien veel Harderwijkers MBO-geschoold zijn (praktisch). • Houtbouw: een grote kans om materiaalimpact te verminderen. • Bewoners kunnen nog bewuster worden van hun (gedrag omtrent) afval.

HOOFDSTUK 05

Binnen de Gemeente:

28 28 CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK HOOFDSTUK0809

TITLE GOES HERE

HOOFDSTUK HOOFDSTUK 02 02 HOOFDSTUK HOOFDSTUK 03 03 HOOFDSTUK HOOFDSTUK 04 HOOFDSTUK 04 HOOFDSTUK 05 HOOFDSTUK 05 06 HOOFDSTUK HOOFDSTUK 06 07 HOOFDSTUK HOOFDSTUK 07 08

VISIE EN ROADMAP VOOR EEN CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK HOOFDSTUK0101

H O O F D S T U K 04

29 CHAPTER HEADER

04. VISIE EN ROADMAP VOOR EEN CIRCULAIR HARDERWIJK In verschillende co-creatie sessies met de Gemeente is op basis van de analyses en interviews gewerkt aan een circulaire visie en roadmap voor de gemeente Harderwijk. Deze roadmap brengt in beeld welke stappen de Gemeente kan zetten om uiteindelijk in 2050 een circulaire Gemeente te zijn. Hierbij is gekomen tot een viertal visielijnen waarbij per visielijn doelen en

interventies zijn gedefinieerd die in het onderstaande hoofdstuk uiteen zijn gezet. Bij elke visielijn horen specifieke doelstellingen. Aan elke doelstelling zijn weer interventies gekoppeld die dienen om deze te behalen. Alle doelstellingen en interventies zijn gekozen en uitgewerkt in overleg met de Gemeente.

VISIELIJN 1B: NIEUWE BEDRIJVEN Om circulair materiaalgebruik en de reductie van primair grondstoffengebruik te stimuleren wil de Gemeente Harderwijk duurzame en circulaire bedrijvigheid aantrekken.

VISIELIJN 2: BEDRIJVEN BINNEN BOUW & VASTGOED Harderwijk wil inzetten op een duurzame en circulaire bouwsector die bijdraagt aan het behalen van de nationale ambities omtrent de circulaire economie.

IMPACT SCORINGSMATRIX

DRAAGVLAK

TOTAAL SCORE

TIJDSPAD

Score 1–5

Laag = 1 Midden = 2 Hoog = 3

Hoog = 4 Gemiddeld= 3 Beperkt= 2 Laag=1

(+)

(KT, MT, LT)

Afbeelding 7: Voorbeeld matrix voor de beoordeling van een interventie.

Naast de score van deze drie componenten is er tevens aangegeven of de interventie haalbaar is op de korte termijn (2023), de middellange termijn (2025) of de lange termijn (2030) aan de hand van werksessies met medewerkers van de gemeente Harderwijk.

De concrete bijdrage aan het verminderen van materiaalgebruik en/of de klimaatimpact; De realisatie of bijdrage aan faciliterende (rand-)voorwaarden om duurzaamheidsdoelen te bereiken;

Afbeelding 8: Impact puntensysteem.

HOOFDSTUK 07

De invloed op meer dan één van de volgende doelgroepen (bewoners, bedrijven, Gemeente).

HOOFDSTUK 06

De invloed op een significant (min 30%) gedeelte van de doelgroep van de interventie (bedrijven, bewoners of gemeentelijke organisatie);

HOOFDSTUK 05

Waarbij de toegekende waarden zijn gebaseerd op de bedrijfservaring van Metabolic en Copper8, en tevens op relevante praktijkvoorbeelden. De impactmeting is tot stand gekomen middels vier vragen met een puntensysteem. Zie onderstaande tabel voor een toelichting.

HOOFDSTUK 04

Voorbeeld Interventie

HAALBAARHEID

HOOFDSTUK 03

IMPACT

HOOFDSTUK 02

Om de gemeente Harderwijk een duidelijk beeld van de impact van de interventies te geven is gebruik gemaakt van een scoringsmatrix. Deze scoringsmatrix is opgedeeld in de drie componenten: ‘impact’, ‘haalbaarheid’ en ‘draagvlak’, waarvan de

optelsom een waarde geeft die men kan vergelijken met de waarde van andere interventies om zo de meest impactvolle interventies te prioriteren. De mogelijke scores per component verschillen tussen een één-tot-en-met-drie-schaal en een één-tot-enmet-vijf-schaal. Deze worden uiteindelijk opgeteld tot een totaal score.

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

GEMEENTELIJKE ROLLEN van de interventies. Hierbij zijn de rollen die de gemeente Harderwijk voor de andere transitiepaden gebruikt (de energietransitie) aangehouden:

KARAKTER

Ontwikkelen

Regie en organisatie bij de Gemeente. Gemeente doet risicodragend mee.

Intensief, langdurig.

Faciliteren

Ondersteunen van initiatieven met tijd, geld, (fysieke) faciliteiten.

Doorlopend waar nodig.

Initiëren

Opstarten van een nieuw initiatief, rol Gemeente nader te bepalen.

Trekkersrol; kort en intensief; afgebakend in de tijd.

Stimuleren

Positieve initiatieven ondersteunen d.m.v. communicatie, advisering van lopende projecten.

Doorlopend, structurele aandacht.

Verbinden

Schakel leggen tussen partijen waardoor nieuwe initiatieven kunnen ontstaan, katalysator.

Coachend, kort, afgebakend in de tijd.

Afbeelding 9: Gemeentelijke rollen.19

HOOFDSTUK 04

OMSCHRIJVING/DEFINITIE

HOOFDSTUK 03

ROL

HOOFDSTUK 02

Naast het inzichtelijk maken van de impact van de interventies is tevens aangegeven welke rol de gemeente Harderwijk aan kan nemen bij het uitvoeren

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 05 HOOFDSTUK 06 HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

34 34 CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK 02

VISIELIJN 1A: REEDS GEVESTIGDE BEDRIJVEN

HOOFDSTUK 01

CHAPTER HEADER

HOOFDSTUK 03

Harderwijk zet maximaal in op het verduurzamen van de bedrijfsvoering en -locaties van de binnen Harderwijk gevestigde bedrijven. Zo kunnen deze op hun eigen manier bijdragen aan de circulaire ambities van de Gemeente.

HOOFDSTUK 04 HOOFDSTUK 05 HOOFDSTUK 06 HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

TITLE GOES HERE

Voorbeeld Nederland: Liander Kantoor, Duiven

HOOFDSTUK 06

Afbeelding 10: Liander Kantoor, Duiven.

CIRCULAIR HARDERWIJK

HOOFDSTUK 09

**Duurzame werklocaties: Daarnaast is het van essentieel belang dat de bedrijfsvoering en locaties waarin bedrijven zijn gehuisvest verduurzaamd worden. Hierbij moet gedacht worden aan alle zaken die worden meegenomen bij duurzaam bouwen (zie sectie X), waaronder energieneutraal dan wel -positief bouwen, waterbesparing, demontabel bouwen, etc., maar ook circulaire inkoop van kantoorbenodigdheden en duurzame mobiliteit en voedsel.

HOOFDSTUK 08

*Verduurzamen productieketen: Bedrijven die onderdeel zijn van een keten die fysieke goederen produceert staan voor de taak om het primair bedrijfsproces - samen met andere partijen binnen dezelfde productieketen - te verduurzamen. Denk hierbij aan het minimaliseren van materiaal-, energie- en watergebruik, maar ook aan het implementeren van circulaire verdienmodellen.

HOOFDSTUK 07

Het vernieuwde kantoor van energie netbeheerder Liander heeft door de innovatieve transformatie van vijf bestaande gebouwen een BREEAM Outstanding werkomgeving gecreëerd.20 De uitbreiding door een ‘klimaatkas’ met een zwevend dak verbindt de vijf panden waardoor één efficiënt gebouw ontstaat. De technische innovaties resulteren in een positieve energiebalans en een toegenomen comfort van de werkomgeving. Het regenwater wordt opgevangen voor koeling en het spoelen van toiletten, het overschot aan energie wordt gedeeld met de omliggende bedrijven en de grondstoffen en materialen zijn gedocumenteerd in een grondstoffenpaspoort waardoor de materialen herbruikbaar zijn.

HOOFDSTUK 05

Uit de Gemeente-brede scan (zie Afbeelding 5) en interviews komt naar voren dat Harderwijk relatief veel bedrijvigheid en industrie heeft binnen de

Deze bedrijven staan voor dezelfde tweeledige verduurzamingsuitdaging; het verduurzamen van hun productieketen* enerzijds, en het realiseren van duurzame werklocaties** anderzijds. De huidige lineaire verdienmodellen vormen een uitdagende factor voor veel ondernemers en bedrijven in de transitie naar een circulaire economie. Er is weinig inzicht in de terugverdientijd van circulaire verdienmodellen of circulaire business cases. Hierdoor zijn er weinig (financiële) prikkels om over te stappen op een andere manier van werken. Door in te spelen op de ‘doeners-mentaliteit’ van de ondernemers in Harderwijk, uitdagingen structureel te erkennen en oplossingen te faciliteren kan de Gemeente de juiste randvoorwaarden voor circulariteit creëren.

HOOFDSTUK 04

Hier ligt een kans om goede voorbeelden een podium te bieden en zo anderen te inspireren. De gemeente kan een stimulerende rol spelen door bedrijven te informeren over de noodzaak van de transitie naar een circulaire economie, door ondernemers op circulaire kansen te wijzen en door deze te faciliteren.

voedingssector, bouwsector en metaalproductie. Ook kwam uit de MFA naar voren dat er erg veel (hoger dan het landelijk gemiddelde) voorkombaar voedselafval in Harderwijk wordt geproduceerd. Dit zijn kansen waar de lokale bedrijven mee aan de gang kunnen.

HOOFDSTUK 03

Bedrijven uit de focussectoren (zie Afbeelding 6) spelen een essentiële rol in de transitie naar een circulaire economie. Zowel interne bedrijfsprocessen als complexe waardeketens zullen veranderen. Door heel Harderwijk zijn bedrijven te vinden die stappen willen ondernemen binnen duurzaamheid en circulariteit, en dat is te zien. Er wordt al veel gedaan op het gebied van de circulaire economie. Harderwijkse ondernemers zijn echter bescheiden en lopen er niet mee te koop.

HOOFDSTUK 02

HUIDIGE STATUS / RELEVANTIE

HOOFDSTUK 01

DOELSTELLINGEN DOELSTELLING

ONDERBOUWING

1. DUURZAME WERKLOCATIES VOOR BEDRIJVEN IN HARDERWIJK 1a. In 2030 werkt 50% van de Harderwijkse bedrijven op een circulaire werklocatie.

Kwam naar voren uit de ambitiesessie.

1b. In 2050 werkt 100% van de Harderwijkse bedrijven op een circulaire werklocatie.

Kwam naar voren uit de ambitiesessie.

2. DUURZAME BEDRIJFSVOERING VOOR BEDRIJVEN IN HARDERWIJK 2a. In 2025 weet 100% van de Harderwijkse ondernemers wat de circulaire economie is.

Kwam naar voren uit de ambitiesessie .

2b. In 2025 is voedselverspilling in Harderwijk even hoog als het landelijk gemiddelde.

Deze doelstelling kwam naar voren bij de workshop en is conform de nationale richtlijnen in de transitie agenda biomassa en voedsel.

2c. In 2030 is voedselverspilling in de gemeente Harderwijk 10% onder het landelijk gemiddelde.

Deze doelstelling kwam naar voren bij de workshop en is ambitieuzer dan de nationale richtlijnen.

2d. In 2030 is 50% van het primair grondstoffenverbruik in Harderwijk gereduceerd.

Deze doelstelling is conform het nationale grondstoffenakkoord.

2e. In 2050 is 100% van de bedrijven in Harderwijk onderdeel van een circulaire waardeketen in 2050.

Deze doelstelling is conform de nationale richtlijnen in de transitieagenda maakindustrie.

TIJDLIJN 50% van de Harderwijkse bedrijven werkt op een circulaire werklokatie.

100% van de Harderwijkse ondernemers weet wat de Circulaire Economie is.

2022

2025

100% van de Harderwijkse bedrijven werkt op een circulaire werklokatie.

2030

2050

Harderwijk op het landelijk gemiddelde op het gebied van voedselverspilling.

In Harderwijk 10% minder voedsel verspilling dan het landelijk gemiddelde.

100% van de bedrijven is onderdeel van een CE waardeketen in 2050.

50% primair grondstoffen verbruik gereduceerd in 2030.

Afbeelding 11: Doelen van de visielijn 1a uitgezet in de tijd. Nationale doelstellingen zijn in oranje aangegeven.

Bouwproces

» Wordt er actief kennis gedeeld omtrent circulaire processen en innovaties? • Energie en Materiaal » Is de gebruikte energie in Nederland duurzaam opgewekt? » Wordt materiaalgebruik (met een hoge ingebedde impact op het milieu) zoveel mogelijk gereduceerd? » Wordt er actief beleid gevoerd op het voorkomen van afval en worden afvalstromen zoveel mogelijk binnen het en buiten het gebied voor nieuwe (hoogwaardige) doeleinden gebruikt? » Worden er op de locatie faciliteiten gedeeld en wordt deelgebruik gestimuleerd/ gefaciliteerd? • Biodiversiteit en gezondheid » Draagt de activiteit of het gebouw op de werklocatie bij aan het versterken van de biodiversiteit, of schaadt deze de biodiversiteit zo min mogelijk?

Zie voor meer informatie en inspiratie het duurzame bedrijventerreinen convenant opgesteld door SKBN .

HOOFDSTUK 07

» Draagt (de inrichting) van het gebied bij aan de vitaliteit en gezondheid van de werknemers en bezoekers van de locatie?

HOOFDSTUK 06 HOOFDSTUK 08

• Wordt de werklocatie gebouwd/onderhouden met herbruikbare, hergebruikte of biobased materialen? • Worden de nieuwe gebouwen op de werklocatie gebouwd volgens remontabele principes? • Worden de nieuwe gebouwen op de werklocatie gebouwd met prefab componenten? • Wordt er in het beheer van het gebied actief gestuurd op milieuwinst? • Wordt er bij de realisatie van de nieuwe gebouwen actief gestreefd naar een laag energieverbruik van de panden? • Wordt er bij de realisatie van nieuwe gebouwen actief gestreefd naar klimaatadaptiviteit en een minimale impact op de biodiversiteit? • Wordt er bij de realisatie van nieuwe gebouwen actief gestreefd naar het opwekken van duurzame energie en/of het opvangen en lokaal gebruiken van regenwater?

» Wordt er geprobeerd actief verbindingen te leggen tussen bedrijven om (industriële) symbiose te realiseren?

HOOFDSTUK 05

Gebouw

• Bedrijven en community » Speelt circulariteit/circulaire bedrijfsvoering een rol in selectieprocedure van bedrijven die worden toegestaan op de werklocatie?

HOOFDSTUK 04

• Wordt er gebruik gemaakt van elektrisch materieel? • Wordt afvalproductie op de bouwplaats geminimaliseerd? • Wordt afval gescheiden afgevoerd en hoogwaardig gebruikt? • Zijn de logistieke processen van toevoer van materiaal en woon-werkverkeer geoptimaliseerd? • Is er een duurzame bouwkeet?

Gebruiksfase

HOOFDSTUK 03

Voor een circulaire werklocatie definiëren we twee fasen waarop gescoord kan worden. Allereerst de bouwfase, die voornamelijk van toepassing zal zijn op ‘nieuw te bouwen’ werklocaties, of werklocaties die gerenoveerd worden. De gebruiksfase is gefocust op de eigen bedrijfsvoering van de bedrijven, en kijkt niet concreet naar het primaire bedrijfsproces. Hiermee maken we een raamwerk dat breed toepasbaar is op de (maak)industrie, (commerciële en publieke) dienstverlening en kantoorgebouwen.

HOOFDSTUK 02

WAT IS EEN CIRCULAIRE WERKLOCATIE?

HOOFDSTUK 01

HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

INTERVENTIES INTERVENTIE 1A.1:

SECTORSPECIFIEKE VERDUURZAMINGSAFSPRAKEN

Rol Gemeente: Verbinden Doelstellingen: • In 2025 weet 100% van de Harderwijkse ondernemers wat de circulaire economie is. • In 2025 wil Harderwijk op het landelijk gemiddelde zitten op het gebied van voedselverspilling • In 2030 wil de gemeente Harderwijk 10% onder het landelijk gemiddelde zitten qua voedselverspilling • In 2030 is 50% van het primair grondstoffenverbruik in Harderwijk gereduceerd. • In 2050 zijn alle bedrijven in Harderwijk onderdeel van een circulaire waardeketen.

Door het opstellen van sectorspecifieke convenanten stuurt de Gemeente op het verduurzamen van ondernemend Harderwijk. Middels werksessies met betrokkenen van de Gemeente en desbetreffende sector worden breed gedragen verduurzamingsafspraken gemaakt. Deze afspraken zijn niet bindend, maar geven wel richting aan de sector. Met deze afspraken wordt eerst ingezet op de voorlopers die middels hun voorbeeldfunctie andere partijen meenemen. Zij kunnen met hun kennis van de sector uitdagingen goed inschatten en kansen gezamenlijk aanpakken. Om gewicht aan de afspraken te geven en om enthousiasme te creëren kunnen de convenanten feestelijk ondertekend worden. Na het ondertekenen komt de werkgroep halfjaarlijks bijeen om elkaar op de hoogte te houden van de voortgang, ‘best practices’ te delen en de gestelde doelen te monitoren. Relevante sectoren om mee te beginnen zijn (zie Afbeelding 6): • De bouwsector; • De horeca; • Voedselproductie; • Metaalbewerking.

IMPACT Score: 3 Termijn: Lange termijn Draagvlak: 4

Nationale convenanten: • iMaatschappelijk Verantwoord Ondernemen • iGreen Deal

SECTORSPECIFIEKE INSPIRATIESESSIES: DUURZAME BEDRIJFSLOCATIE EN -VOERING

Rol Gemeente: Verbinden

HOOFDSTUK 02

INTERVENTIE 1A.2:

HOOFDSTUK 01

Doelstelling:

IMPACT

HOOFDSTUK 04

Sectorspecifieke inspiratiesessies worden gebruikt om ondernemers in wier bedrijfsvoering duurzaamheid nog niet centraal staat te betrekken bij het verduurzamen van de gemeente Harderwijk. Door het organiseren van inspiratiesessies, waarbij ‘laaghangend fruit’ in de verduurzaming door concrete voorbeelden wordt geïllustreerd, biedt de gemeente Harderwijk ondernemers handvatten om hiermee aan de slag te gaan. Dit geeft de ondernemer tevens een gevoel van eigenaarschap en verantwoordelijkheid voor het bijdragen aan de gemeentelijke ambities. Deze inspiratiesessies kunnen worden aangesloten bij bestaande evenementen. Denk hierbij aan de jaarlijkse bedrijvendag op 20 november.

HOOFDSTUK 03

• In 2025 weet 100% van de Harderwijkse ondernemers wat de circulaire economie is.

Score: 3 HOOFDSTUK 05

Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4

HOOFDSTUK 06 HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09

CIRCULAIR HARDERWIJK

INTERVENTIE 1A.3:

HET CIRCULARITEITSLOKET

Rol Gemeente: Faciliteren Doelstellingen: • In 2025 weet 100% van de Harderwijkse ondernemers wat de circulaire economie is. • In 2030 is 50% van het primair grondstoffenverbruik in Harderwijk gereduceerd. • In 2050 is 100% van de bedrijven in Harderwijk onderdeel van een circulaire waardeketen.

Volgend deel →

De tekst is automatisch uit het bestand gehaald en kan afwijken van het origineel (kolommen, tabellen en koppen lopen door elkaar). Het officiële stuk bij de gemeente is leidend. Bron: https://api1.ibabs.eu/publicdownload.aspx?site=Harderwijk&id=2b68272c-a052-4c45-a66f-5a6556fca23a