Bijlage B_Rapport Circulair Harderwijk.pdf
Tekst van het document
METABOLIC
Oopperf»
HOOFDSTUK 01
45
INTERVENTIE 1A.6: HOOFDSTUK 02
COMPETITIE MEEST DUURZAME HORECA
Rol Gemeente: Stimuleren Doelstellingen: ^ In 2030 is SO'% van het primair grondstoffenverbruik in Harderwijk gereduceerd.
Om duurzame horeca aan te jagen kan de Gemeente een competitie organiseren waarbij Harderwijkse horecabedrijven strijden om wie het meest duurzaam onderneemt.
bezig zijn. Bij succes zou de Gemeente op de lange termijn op een 'keurmerk' kunnen aansturen dat kan worden uitgereikt aan duurzame ondernemers in de horecabranche.
HO O FDSTUK04 B
Een dergelijke wedstrijd beloont innovatie en stelt duurzame horeca op een speelse manier aan de kaak. Circulaire bedrijven krijgen een kans om hun initiatieven tentoon te stellen. Daarnaast draagt competitie ook bij aan bewustwording rondom duurzaamheid in de horeca, ook voor partijen die er nog niet mee
HOOFDSTUK 03
^ In 2050 is 100'^ van de bedrijven in Harderwijk onderdeel van een circulaire waardeketen.
IMPACT
Termijn: Lange termijn
^00
Draagvlak: 4
HOOFDSTUK 05
Score: 4
HOOFDSTUK 06
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
46
INTERVENTIE 1A.7:
DUURZAAM EVENEMENTENBELEID
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstellingen: ^ In 2030 is SO'% van het primair grondstoffenverbruik in Harderwijk gereduceerd. ^ In 2025 wil Harderwijk op het landelijk gemiddelde zitten op het gebied van voedselverspilling.
Door circulariteit mee te nemen in het uitgeven van evenementenvergunningen neemt de Gemeente een sterke aanjagersrol op zich. De kortstondige duur van evenementen maakt het mogelijk met duurzaamheidsconcepten te experimenteren. Tevens biedt het ondernemers en bezoekers de kans om op een toegankelijke manier in aanraking te komen met duurzaamheid. Mogelijke criteria zijn: ^ Water en energieconsumptie van het evenement, bijvoorbeeld: » Duurzame verlichting. » Duurzame sanitaire voorzieningen. » Schone energie-opwekking. ^ Afvalstromen en afvalverwerking, bijvoorbeeld: » Minimaliseren van verpakkingsmateriaal. » Gescheiden afvalstromen. ^ Ingebedde impact van verkochte producten, bijvoorbeeld: » Voedsel (lokaal, plantaardig, seizoensgebonden). » Merchandise. ^ Circulaire innovatie, bijvoorbeeld: » Toepassen van innovatietechnieken of ruimte geven aan circulaire start-ups.
IMPACT Score: 4 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
|H| METABOLIC
Oopperft*
^00
HOOFDSTUK 01
47
IMPACT (zie bijlage op de laatste pagina voor totstandkoming impactscores) HAALBAAR
DRAAGVLAK
HEID
TOTAAL
TIJDSPAD
SCORE (t)
(KT, MT, LT)
1a.1. Sectorspecifie ke duurzaamheidsconvenanten
3
2
4
9
LT
1a.2. Inspiratiesessies
3
3
4
10
KT
1a.3. Circulariteit Loket
4
3
3
10
KT
1a.4. EME
4
3
2
9
LT
1a.5. Aanbieden duurzaamheidsscan
3
3
4
10
LT
1a.6. Duurzame horeca wedstrijd
4
3
4
11
LT
1a.7. Duurzaam evenementenbeleid
4
3
4
11
KT
HOOFDSTUK 05
Hoog = 4 Gemiddeld= 3 Beperk 2 Laag=1
HO O FDSTUK04 B
Laag = 1 Midden = 2 Hoog = 3
HOOFDSTUK 03
Score 1 - 5
HOOFDSTUK 02
IMPACT
HOOFDSTUK 06
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
.
'
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
VISIELIJN 1B: NIEUWE BEDRIJVEN HOOFDSTUK 03
Om circulair materiaalgebruik en de reductie van primair grondstoffengebruik te stimuleren wil de gemeente Harderwijk duurzame en circulaire bedrijvigheid aantrekken.
HOOFDSTUK 04
HO O FDSTUK05
| HOOFDSTUK 06
-Kier
HOOFDSTUK 07
-m-n m-Ě—m
HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
1 ļ ľ 1
1
ļ|J yĄ ĮH
METABOLIC
•Ì
i
í
Binnen de door de Rijksoverheid opgestelde [Transitieagenda's]22 wordt specifiek ingezet op
aantrekken van innovatieve bedrijven die circulaire processen en technologieën meenemen in hun primaire processen. Circulaire innovatie kan
gekenmerkt wordt door de vele ondernemers. Vroeg inzetten op circulaire innovatie en het
nieuwe bedrijvigheid opleveren voor de gemeente Harderwijk.
innovatie in de maakindustrie. Dit sluit ook aan bij de identiteit van Harderwijk, die onder andere
aantrekken van nieuwe soorten bedrijven kan de Harderwijkse ondernemers kansen bieden. De Gemeente wil hier een ondersteunende rol in spelen, en kan middels verschillende instrumenten sturing uitoefenen om circulariteit te stimuleren in nieuwe bedrijven en industrieën.
HOOFDSTUK 04
Voorbeeld Nederland: BlueCity Rotterdam Het ecosysteem van t-.imctnomtm biedt
HO O FDSTUK05
|
■jr"- j
Afbeelding 12: Blue City in Rotterdam.
Voorbeeld Nederland: Upcyclecentrum Almere
HOOFDSTUK 07
Het Įuurnemiìm in Almere-Haven is een
ïļPiŕíi.!
r\ ö Afbeelding 13: Het Upcyclecentrum in Almere.
HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
HOOFDSTUK 08
combinatie van een afvalbrengstation en een broedplaats voor circulaire bedrijvigheid. Een deel van de producten en materialen die worden ingeleverd, worden ter plekke door drie ondernemers 'hermaakt' om weer als product verkocht te kunnen worden. Daarbij is het gebouw remontabel gebouwd met hergebruikte en zelf ingezamelde materialen.24 Het Upcyclecentrum draagt bij aan de circulaire economie en de opgave van Almere om een afvalloze en energieneutrale stad te worden.
HOOFDSTUK 06
circulaire start-ups en kleinschalige initiatieven de ruimte, begeleiding en een dynamisch netwerk om door te groeien tot een onderneming die écht impact kan hebben.23 Daarbij creëert Blue City een voorbeeld-'stad' voor de circulaire economie door te werken volgens de principes van de blauwe economie: er wordt gewerkt met wat lokaal voor handen is, concurrentie is vervangen door samenwerking en kringlopen worden gesloten door het verbinden van reststromen tussen de innovatieve ondernemers. Allemaal gebaseerd op natuurlijke processen.
HOOFDSTUK 03
Het stellen van hoge circulaire ambities betekent niet alleen verduurzaming van reeds in Harderwijk gevestigde bedrijven. De circulaire koplopersrol die Harderwijk ambieert, vraagt ook om het
HOOFDSTUK 02
HUIDIGE STATUS I RELEVANTI
HOOFDSTUK 01
51
52
Voorbeeld Nederland: Park2020 [Park2020ļ is een duurzaam bedrijventerrein dat ontworpen en ontwikkeld is op basis van de Cradleto-Cradle-filosofie. De gebouwen bevorderen vanuit hun ontwerp de gezondheid en het welzijn van de medewerkers . Met oog op de toekomst is Park2020 ontworpen voor demontage en kunnen de gebruikte materialen in de toekomst hergebruikt worden. Naast innovatieve technieken in de gebouwen met betrekking tot de energie- en klimaatregeling en veel inval van daglicht, is ook de buitenruimte op basis van C2C principes ontworpen:25 het gebied heeft een gesloten waterkringloop, veel groen, een horeca met een eigen kas en een buitenruimte die uitnodigt om te bewegen.
Y\\W Afbeelding 14: Park2020 in Hoofddorp.
DOELSTELLINGEN DOELSTELLING
ONDERBOUWING
1. DUURZAME WERKLOCATIES VOOR BEDRIJVEN IN HARDERWIJK 1a. In 2025 wordt 1000Zo van de grond voor nieuwe werklocaties circulair uitgegeven.
Kwam naar voren uit de ambitiesessie.
2. DUURZAME BEDRIJFSVOERING VOOR BEDRIJVEN IN HARDERWIJK 2a. In 2025 wil de gemeente Harderwijk 6 nieuwe circulaire start ups draaiende hebben. 2b. In 2025 wil de gemeente Harderwijk minimaal 3 pilots hebben gedraaid waarbij geëxperimenteerd werd met alternatieve verdienmodellen. 2c. In 2030 wil de gemeente Harderwijk van minimaal 3 van deze start-ups een scale-up hebben gemaakt die zich gevestigd heeft in Harderwijk.
METABOLIC
Qopperf»
Kwam naar voren uit de ambitiesessie.
Een circulaire startup is een startup die zich bezighoudt met het hoogwaardig verwerken, bewerken en/of doorverkopen van producten of materialen met als doel het verminderen van
NUTTIG TOEPASSEN VAN MATERIALEN
R0 - Refuse
Product overbodig maken door van z'n functie af te zien, of die met een radicaal ander product te leveren
R1 - Rethink
Productgebruik intensiveren (bijvoorbeeld door producten te delen, of multifunctionele producten)
R2 - Reduce
Product efficiënter fabriceren door minder grondstoffen en materialen in het product, of in het gebruik ervan
R3 - Re-use
Hergebruik van afgedankt, nog goed product in dezelfde functie door een andere gebruiker
R4 - Repair
Reparatie en onderhoud van kapot product voor gebruik in zijn oude functie
R5 - Refurbish
Opknappen of moderniseren van oud product
R6 - Remanufacture
Onderdelen van afgedankt product gebruiken in nieuw product met dezelfde functie
R7 - Repurpose
Afgedankt product of onderdelen daarvan gebruiken in nieuw product met andere functie
R8 - Recycle
Materialen verwerken tot dezelfde (hoogwaardige) of mindere (laagwaardige) kwaliteit
R9 - Recover
Verbranden van materialen met energieterugwinning
HOOFDSTUK 04
LEVENSDUUR VERLENGEN VAN PRODUCT EN ONDERDELEN
kernproces van een startup op de R-ladder, hoe meer circulair deze is.
HOOFDSTUK 03
PRODUCT SLIMMER GEBRUIKEN EN MAKEN
primair grondstofgebruik, al dan niet middels een alternatief verdienmodel. Hoe hoger het
HOOFDSTUK 02
WAT IS EEN CIRCULAIRE START-UP?
HOOFDSTUK 01
53
Tabel 1 Voorkeursvolgorde voor het sluiten van kringlopen volgens de R-ladder
HO O FDSTUK05
Afbeelding 21: De R-ladder.2
TIJDLIJN
|
NU
2022
2025
6 circulaire start-ups aangetrokken in Harderwijk.
^ circulaire start-ups succesvol en gevestigd in Harderwijk.
HOOFDSTUK 07
3 pilots hebben gedraaid waarbij geëxperimenteerd is met alternatieve verdienmodellen.
2030
HOOFDSTUK 06
100Ŵ circulaire gronduitgifte voor nieuwe bedrijfslocaties in Harderwijk.
Afbeelding 15: Doelen van de visielijn 1b uitgezet in de tijd.
HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
54
INTERVENTIES INTERVENTIE 1B.1:
OPSTELLEN CRITERIA CIRCULAIRE GRONDUITGIFTE
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstelling: ^ In 2025 wordt 100'^ van de grond voor nieuwe werklocaties circulair uitgegeven.
Om duurzame bouw en renovatie te stimuleren kan de gemeente Harderwijk criteria opstellen voor circulaire gronduitgifte, waarmee circulair bouwen en innoveren wordt gestimuleerd en beloond. Deze richtlijnen betreffen zowel gebiedskenmerken als kavel-specifieke eigenschappen en sturen op een breed scala aan duurzaamheidsthema's, in lijn met de ambities van Harderwijk. De gebouwde omgeving is in Nederland verantwoordelijk voor 35'^ van de CO2-uitstoot en 40'^ van de totale energieconsumptie.27 Het verduurzamen van stadsontwikkeling en bouwprocessen kan dus sterk bijdragen aan duurzaamheidsambities. Ook is gronduitgifte een krachtig instrument van de gemeente. Middels haar grondbezit kan ze op deze manier concreet duurzaamheidsmaatregelen aanjagen. Enkele voorbeelden van richtlijnen in circulaire gronduitgifte zijn: Gebouw * Inzetten op levensduurverlenging van bestaande bebouwing. * Minimaliseren primair materiaalgebruik bij nieuwbouw. * Maximaliseren lokaal hergebruik van bouwmaterialen. * Reduceren energievraag in de bouw- en gebruiksfase. * Reduceren watervraag in de bouw- en gebruiksfase. * Natuurinclusief bouwen. * Ontwerp voor demontage/remontage. * Toepassen van materialen met een lage milieu-impact. * Uitvragen materialenpaspoort BIM (conform nationale richtlijnen).
Gebied * Uitvragen circulaire gebiedseigenschappen (door bijvoorbeeld innovatieve technieken of deelconcepten).
"Als de opdrachtgever de juiste vraag stelt kan de markt heel erg veel voor elkaar krijgen." - Quote uit interview -
IMPACT Score: 5 Termijn: Middellange termijn Draagvlak: 3
|H| METABOLIC
Oopperft*
HOOFDSTUK 01
55
INTERVENTIE 1B.2: HOOFDSTUK 02
CREËEREN VAN CIRCULAIRE START-UP INCUBATOR
Rol Gemeente: Faciliteren Doelstellingen: ^ In 2025 wil de gemeente Harderwijk 6 nieuwe circulaire start-ups draaiende hebben.
^ In 2030 wil de gemeente Harderwijk van minimaal 3 van deze start-ups een scale-up hebben gemaakt die zich gevestigd heeft in Harderwijk.
HOOFDSTUK 03
^ In 2025 wil de gemeente Harderwijk minimaal 3 pilots hebben gedraaid waarbij geëxperimenteerd werd met alternatieve verdienmodellen.
Naast het bieden van kennis aan MKB-ers en startende ondernemers op het gebied van circulaire
HO O FDSTUK05
|
"De circulaire economie is echt een kans voor Harderwijk om je als regio te onderscheiden en aantrekkelijker te worden voor ondernemers."
HOOFDSTUK 04
verdienmodellen (zie interventie 1b.3) kan de gemeente Harderwijk circulaire start-ups ook faciliteren middels het bieden van een werkplek. In een 'start-up incubator' komen verschillende start-ups samen om gedurende enkele maanden (op kosten van de Gemeente, externe sponsors en samenwerkingspartners als Impact Hubļof |Çlimate KICj gebruik te maken van gedeelde faciliteiten (b.v. een makerspace), elkaars kennis en coaching door experts. Door samen te werken met lokale kennisinstellingen en bedrijven wordt er een breed netwerk gecreëerd dat startende ondernemers helpt de eerste stappen te zetten richting circulaire innovatie. Een goed voorbeeld waar dit is toegepast is het Upcycle Centrumin Almere (zie het referentieproject hierboven).
HOOFDSTUK 06
- Quote uit interview -
IMPACT Score: 2 Termijn: Lange termijn
HOOFDSTUK 07
Draagvlak: 4
HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
56
INTERVENTIE 1B.3:
KENNISVOUCHERS
Rol Gemeente: Faciliteren Doelstellingen: ^ In 2025 wil de gemeente Harderwijk 6 nieuwe circulaire start-ups draaiende hebben. ^ In 2025 wil de gemeente Harderwijk minimaal 3 pilots hebben gedraaid waarbij geëxperimenteerd werd met alternatieve verdienmodellen. ^ In 2030 wil de gemeente Harderwijk van minimaal 3 van deze start-ups een scale-up hebben gemaakt die zich gevestigd heeft in Harderwijk.
Om kansrijke ambities op het gebied van circulaire economie van Harderwijkse MKB'ers te laten groeien en versterken kan de Gemeente kennisvouchers verstrekken. Hiermee kunnen lokale MKB-ondernemers kennis, kunde en/of faciliteiten gericht op circulaire innovatie gebruiken om de haalbaarheid van hun bedrijfsactiviteiten te verhogen. Het doel van deze 'vouchers' is het bieden van ondersteuning middels een financiële tegemoetkoming bij het inschakelen van externe deskundigheid om de groeiambities waar te maken. Denk hierbij bijvoorbeeld aan: ^ Het ontwikkelen en testen van een prototype (in b.v. een laboratoriumomgeving). ^ Het inhuren van externe onderzoeksfaciliteiten of testruimte. ^ Verkennend marktonderzoek. ^ Onderzoek naar interne procesverbeteringen. Interessante kennisinstellingen: ÍMVO Nederland]
IMPACT Score: 3 Termijn: Lange termijn Draagvlak: 4
|H| METABOLIC
Oopperft*
©0©
HOOFDSTUK 01
57
INTERVENTIE 1B.4: HOOFDSTUK 02
FACILITEREN/AANTREKKEN VAN CIRCULAIRE HORECA
Rol Gemeente: Faciliteren Doelstellingen: ^ In 2025 wil de gemeente Harderwijk 6 nieuwe circulaire start-ups draaiende hebben.
In supermarkten en voedseldistributiecentra gaat veel voedsel verloren. Concepten als Instock verzamelen deze producten die niet tijdig worden verkocht in supermarkten, en verwerken deze in nieuwe maaltijden die in het restaurant kunnen worden gegeten.
HO O FDSTUK05
De verspillingsfabriek
HOOFDSTUK 04
Door Instock (of vergelijkbaar concept) te faciliteren in Harderwijk kan voedselverspilling worden tegengegaan. De gemeente Harderwijk kan de bestaande horeca inspireren en stimuleren tot het implementeren van een dergelijk concept en/of faciliteren door het beschikbaar stellen van een ruimte. Interessante case studies zijn:
HOOFDSTUK 03
^ In 2030 wil de gemeente Harderwijk van minimaal 3 van deze start-ups een scale-up hebben gemaakt die zich gevestigd heeft in Harderwijk.
Taste Before You Waste Įi Change Delft À
|
Score: 3
©
Termijn: Lange termijn Draagvlak: 3
HOOFDSTUK 06
IMPACT
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
58
r-ļl- f
V \
* '*
*n 'Wr"
***rŗ
f
:įMŬ' ĩ .ţ;ti. i* . . f' rŕi »
,4 tťįii-n -p -
ţüş 5
ašŕ&ŵ '■»f
ľ«--.
. .--
Mĩ
: *.*3
lļ;# Ŵ
İŭB«lĹ
■vťyįLJHV**-; ľ *T.‘
ļgš*
.
"ľ#""
METABOLIC
Oopperŵ
aI
!
HOOFDSTUK 01
59
IMPACT HAALBAAR-
DRAAG-
HEID__________ VLAK
TOTAAL
TIJDSPAD
SCORE
Hoog = 4 Gemiddeld= 3 Beperkt= 2 Laag=1
(+)
(KT, MT, LT)
1b.1. Circulaire gronduitgifte
5
3
3
12
MT
1b.2. Circulaire start up incubator
2
2
4
8
LT
1b.3. Kennis Voucher
3
3
4
10
LT
1b.4. Circulaire Horeca
3
3
3
9
LT
HOOFDSTUK 04
Laag = 1 Midden = 2 Hoog = 3
HOOFDSTUK 03
Score 1 - 5
HOOFDSTUK 02
IMPACT
HO O FDSTUK05
| HOOFDSTUK 06
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
-r r.V: ’
' -
ŕSĮpe-'
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
VISIELIJN 2: BEDRIJVEN BINNEN BOUW Â VASTGOED HOOFDSTUK 03
Harderwijk wil inzetten op een duurzame en circulaire bouwsector die bijdraagt aan het behalen van de nationale ambities omtrent de circulaire economie.
HOOFDSTUK 04 HOOFDSTUK 05
HO O FDSTUK06 B HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
4'
Fľľ
amt
r w i \ t
İTABOLIC
il i
belangrijk in Harderwijk (zie Afbeelding 6). Daarnaast blijft deze sector relevant in de constant veranderende stedelijke omgeving. Het verduurzamen van deze activiteiten zal dus nu en in de toekomst leiden tot verminderde klimaatimpact. Het Bouw^ Infrapark van Harderwijk is een relevante partij in de bouwindustrie en vormt een actief en betrokken netwerk van bouw en infrabedrijven. Hier kan verder op worden voortgebouwd door in te zetten op innovatief en circulair bouwen.
Onder de missie oogsten' levert ^New
HOOFDSTUK 04
Voorbeeld Nederland: New Horizon 'van slopen naar Horizon} met nieuwe
HOOFDSTUK 05
Afbeelding 16: New Horizon, 'van slopen naar oogsten.'
DOELSTELLINGEN ONDERBOUWING
1. In 2023 worden alle nieuwe gebouwen met een materialenpaspoort opgeleverd.
Doelstelling kwam naar voren uit de ambitiesessie.
2. In 2050 wordt 500Zo van de bouwgrond circulair uitgegeven.
Doelstelling kwam naar voren uit de ambitie sessie.
4. In 2030 is in de gemeente Harderwijk de CO2 uitstoot van ketenemissies van de bouw gehalveerd.
Doelstelling conform de transitieagenda circulaire bouweconomie.
HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
HOOFDSTUK 08
3. In 2030 wordt binnen de gemeente Harderwijk 500Zo minder primaire grondstoffen gebruikt.
HOOFDSTUK 07
DOELSTELLING
HO O FDSTUK06 B
samenwerkingen, technologische innovaties en systeemveranderingen bouwmaterialen die bijdragen aan een circulaire economie. Door bij de ontmanteling van een gebouw zoveel mogelijk waarde van materialen te behouden creëert New Horizon een mogelijkheid om deze materialen direct te hergebruiken en wordt geconcurreerd met de traditionele 'lineaire aanpak'.30 Om bouwmaterialen uit de 'Urban Mine' te gebruiken én biobased te kunnen produceren wordt gebruik gemaakt van bestaande bestel en distributiesystemen. Daarnaast ontwikkelt New Horizon nieuwe financiële modellen, meetmethoden en waarderingssystemen.
HOOFDSTUK 03
Bouw- en sloopactiviteiten zijn verantwoordelijk voor 60'^ van de totale materiaalconsumptie wereldwijd, en voor 50'^ van het afval in Nederland.28 Ook in Harderwijk zijn jaarlijks veel bouwmaterialen nodig om te voldoen aan de bouw en renovatieplannen in de stad (zie Afbeelding 4). Het gebruik van deze materialen gaat gepaard met een hoge klimaatimpact. De betonketen alleen is verantwoordelijk voor bijna 2'^ van de Nederlandse nationale emissie.29 Ook wat betreft werkgelegenheid is de bouw- en sloopsector
HOOFDSTUK 02
HUIDIGE STATUS 7 RELEVANTI
HOOFDSTUK 01
63
64
TIJDLIJN
Materialenpaspoort verplicht bij alle nieuwe gebouwen.
CO2 uitstoot in de bouw is gehalveerd.
ċ NU
2022
2025
2030
50"Zo van de grond wordt via circulaire gronduitgifte uitgegeven.
50"Zo minder primair grondstoffengebruik in de bouw in 2030.
Afbeelding 17: Doelen van de visielijn 2 uitgezet in de tijd. Nationale doelstellingen zijn in oranje aangegeven.
INTERVENTIES
INTERVENTIE 2.1:
OPSTELLEN HANDBOEK CIRCULAIR BOUWEN
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstellingen: ^ In 2023 worden alle nieuwe gebouwen met een materialenpaspoort opgeleverd. ^ In 2025 wordt 50% van de bouwgrond circulair uitgegeven. ^ In 2030 wordt binnen de gemeente Harderwijk 50% minder primaire grondstoffen gebruikt. ^ In 2030 is in de gemeente Harderwijk de CO2 uitstoot van ketenemissies van de bouw gehalveerd.
Naast het vastleggen van duurzame bouwprincipes middels circulaire gronduitgifte (zie visielijn 1a) kan gemeente Harderwijk richtlijnen opstellen voor Circulair Bouwen. Deze richtlijnen kunnen worden toegepast bij eigen bouwprojecten en worden meegegeven aan lokale bouwers die circulair willen bouwen. Hieronder is een eerste 'checklist' gemaakt voor wat kan worden opgenomen binnen het handboek Circulair Bouwen. Deze checklist kan verder worden uitgewerkt aan de hand van ervaringen van de Gemeente door met circulair bouwen aan de slag te gaan.
METABOLIC
Qopperf»
a. Levensduurverlenging: zet in op het verlengen van de levensduur van bestaande gebouwen en componenten. i. Circulair materiaalgebruik.
iii. Het minder of flexibeler inkopen om overmatige inkoop tegen te gaan. iv. Het bijstellen van inkoop op basis van restanten uit nabije bouwprojecten. v. Gebruik maken van onderdelen die prefab of op maat geleverd kunnen worden;
HOOFDSTUK 03
ii. Kies voor herbruikbare bouwmaterialen van nabijgelegen projecten (sloop of rest). Voor verschillende materialen gelden verschillende afstanden als 'nabij' de gemeente kan hier een 'oogstkaart' voor opstellen om inzicht te bieden in potentiële bronnen voor 'Urban Mining'. Hiermee doelen we op het hergebruiken van materialen die vrijkomen tijdens sloop en/of demontageprocessen.
HOOFDSTUK 02
1. Verminderen van primair materiaalgebruik
HOOFDSTUK 01
65
b. Maak afspraken met leveranciers over het terugnemen van restanten van de bouwplaats.
2. Toekomstbestendigheid van materialen
HOOFDSTUK 04
c. Reststromen: scheidt reststromen uit de bouw zo vroeg mogelijk om het waardeverlies te minimaliseren. De Gemeente kan hier een faciliterende rol in spelen door het beschikbaar stellen van een nabijgelegen plek (in de openbare ruimte).
a. Adaptief ontwerp:
ii. Beperk de onderhoudsbehoefte van het project.
SPULLEN INDELING
6S
INSTALLATIES FAÇADE
LOCATIE
ii. Module-assemblage: bereikbare componenten die gemakkelijk gerepareerd Z geupdate kunnen worden zonder dat andere componenten beschadigd raken; iii. Verbindingen: hierbij staat het voorkomen van vaste verbindingen centraal, tenzij oplosbare verbindingsmaterialen worden gebruikt zoals metselkalk.
HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
HOOFDSTUK 08
i. Standaardisatie: alle componenten in het systeem zijn compatibel waarbij gecompliceerde afmetingen worden voorkomen ten behoeve van demontage-mogelijkheden;
HOOFDSTUK 07
CONSTRUCTIE
HO O FDSTUK06 B
b. Remontabel ontwerp: ontwerp gebouwen en onderdelen voor het terugwinnen van materialen, waardebehoud en hoogwaardig hergebruik. Betrek in het ontwerp het 6S-model van Stewart Brand om tot een circulaire benadering per schil te komen. Dit model benadert een gebouw niet als geheel maar als een samenstelling van verschillende componenten in verschillende lagen met ieder een eigen levenscyclus.31 Met een remontabel ontwerp is het mogelijk om elke schil aan het eind van de eigen levensloop te repareren/ vervangen zonder andere schillen aan te tasten. Op deze manier wordt de levensduur geoptimaliseerd en kwaliteit gewaarborgd. Hierbij staan onder anderen de volgende drie principes centraal:
HOOFDSTUK 05
i. ontwerp gebouwen en buurten die tegemoet komen aan de eisen van nu en flexibel en adaptief zijn in relatie tot toekomstige trends (zowel sociaal: vergrijzing, veranderende gezinssamenstellingen etc. Als technisch: technologische innovatie, hittestress, heftige regenval) .
66
c. Materialenpaspoort: neem alle materialen in een bouwwerk mee in een materialenpaspoort ten behoeve van de herbruikbaarheid aan het eind van de gebruiksfase. d. Ketenverantwoordelijkheid: middels het creëren van eigenaarschap waarbij betrokkenen materialen en producten tijdens en na de afloop van een project terugnemen kan het waardebehoud over de gehele levenscyclus worden gewaarborgd. De eerste prioriteit is hierbij het mitigeren van impact en niet om koste wat het kost materiaal terug te nemen.
3.Beperken van de negatieve impact op mens en milieu a. Duurzaam materiaalgebruik*: realiseer projecten met een minimale milieu impact (zowel CO2, energie, water als landgebruik) door het toepassen van hernieuwbare en herbruikbare materialen met een lage MKI- en MPG waarde. Hieronder valt tevens: i. Toepassing van slimme en werkende principes uit de natuur waarbij: gebruik wordt gemaakt van milieuvriendelijke stoffen, efficiënt wordt omgegaan met grondstoffen en wordt ingespeeld op lokale en veranderende omstandigheden; ii. Bio-based materiaalgebruik. b. Koop op een bewuste manier - uit sociaal verantwoorde ketens - bouwmaterialen om verspilling te voorkomen. * De Circulaire Productencatalogus van Cirkelstad kan worden hierbij worden toegepast.
"Circulair bouwen is nu nog niet concreet genoeg voor veel mensen." - Quote uit interview -
IMPACT
^00
Score: 4 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
|H| METABOLIC
Oopperft*
HOOFDSTUK 01
67
INTERVENTIE 2.2:
MATERIALEN
Rol Gemeente: Faciliteren
^ In 2025 wordt 50'^ van de bouwgrond circulair uitgegeven. ^ In 2030 wordt binnen de gemeente Harderwijk 50'^ minder primaire grondstoffen gebruikt.
Mogelijk is het interessant om met bestaande logistieke hubs de samenwerking aan te gaan zoals het logistieke punt van Beelen Next. Voorbeelden
Score: 5
(J)
Termijn: Lange termijn
HOOFDSTUK 07
Draagvlak: 4
HO O FDSTUK06 B
IMPACT
HOOFDSTUK 05
De rol van dergelijke hubs voor materiaaluitwisseling wordt steeds belangrijker naarmate we in de komende jaren meer inzicht krijgen in de beschikbare 'stadsmijn', en we toewerken naar meer modulair en remontabel ontwerp van onze leefomgeving. Tevens verlaagt de bouwhub de drempel voor bouwers en slopers om aan de slag te gaan met circulair bouwen.
HOOFDSTUK 04
Duurzame bouw- en sloopprocessen zijn voor een groot deel afhankelijk van (economisch) beschikbare en duurzame materialen. Het hoogwaardig hergebruiken van materialen ten behoeve van circulair bouwen kan worden gestimuleerd door een bouwhub op te richten in Harderwijk. Dit is een lokale opslagplaats in of rondom Harderwijk, waar afval van sloopprojecten, of overgebleven materiaal uit de bouw naartoe wordt gebracht. Bij deze bouwhub wordt bouwmateriaal gerepareerd, of gerecycled voordat het weer kan worden verhandeld en lokaal hergebruikt.
HOOFDSTUK 03
Doelstellingen:
HOOFDSTUK 02
DE BOUWHUB, EEN FYSIEKE DEELMARKT VOOR TWEEDEHANDS
HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
68
INTERVENTIE 2.3:
OPSTELLEN CRITERIA CIRCULAIRE GRONDUITGIFTE
Rol Gemeente: Verbinden | faciliteren Doelstelling: ^ In 2030 wordt binnen de gemeente Harderwijk 50'^ minder primaire grondstoffen gebruikt.
Op het bouw- en infrapark is veel kennis omtrent circulair bouwen. Tevens is het bouw- en infrapark een bijzondere plek in de omgeving omdat de praktijk en kennis (het SOMA college) hier op hetzelfde terrein zijn gehuisvest. De lessen vanuit het bouw- en infrapark kunnen worden gedeeld met belanghebbende in de regio (en vice versa), om zo kennis en samenwerking rond circulair bouwen in Harderwijk te stimuleren. Dit doen we door een circulaire hotspot te ontwikkelen waar:
^ Exposities worden georganiseerd met best practices en innovaties op het gebied van circulair bouwen. ^ Zich een workshopcentrum bevindt waar lokale partijen kunnen samenkomen en van elkaar kunnen leren. ^ Lokale faciliteiten te gebruiken (b.v. het SOMA college) om lezingenreeksen en kennissessies te organiseren.
"Het bouw- en infrapark kan een circulaire hotspot worden voor multidisciplinair onderwijs." - Quote uit interview -
"Als ik een circulair project wil neerzetten, heb ik alle kennis hier aanwezig" - Quote uit interview -
IMPACT Score: 4 Termijn: Middellange termijn Draagvlak: 3
|H| METABOLIC
Oopperft*
HOOFDSTUK 01
69
INTERVENTIE 2.4:
GEBOUWEN IN HARDERWIJK.
Rol Gemeente: Stimuleren
HOOFDSTUK 02
BIM | MATERIALENPASPOORT VERPLICHT STELLEN BIJ ALLE NIEUWE
Doelstellingen:
IMPACT
fì
Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
IMPACT IMPACT
HAALBAAR
DRAAGVLAK
TOTAAL
TIJDSPAD
SCORE (KT, MT, LT)
Hoog = 4 Gemidde^ 3 Beperk 2 Laag^
2.1. Handboek circulair bouwen
4
3
4
11
KT
2.2. Bouwhub
5
2
4
11
LT
2.3. Bouw- en infrapark als circulaire hotspot
4
2
3
9
MT
2.4. Materialenpaspoort
4
3
4
11
KT
HOOFDSTUK 08
Laag = 1 Midden = 2 Hoog = 3
HOOFDSTUK 07
Score 1 - 5
HO O FDSTUK06 B
HEID
HOOFDSTUK 05
©©
Score: 4
HOOFDSTUK 04
Het materialenpaspoort is een belangrijke stap in de transitie naar een bouwsector zonder onnodige verspilling. Door alle materialen en grondstoffen in een gebouw te documenteren, en dus een 'identiteit' te geven, wordt bouwafval voorkomen. De gemeente Harderwijk zorgt door de implementatie van dit materialenpaspoort voor de mogelijkheid om bouwwerken aan het einde van hun (financiële/technische) levensduur effectief te demonteren en de materialen een nieuw leven te geven.
HOOFDSTUK 03
^ In 2023 worden alle nieuwe gebouwen met een materialenpaspoort opgeleverd.
HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
0
įSĵŴ
i
.
r
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
VISIELIJN 3: DE GEMEENTE ALS VOORBEELD
HOOFDSTUK 04
De gemeente Harderwijk zet maximaal in op het verduurzamen van haar eigen gemeentelijke organisatie door circulair in te kopen en circulair te bouwen. Op die manier inspireert de Gemeente haar medewerkers, bedrijven en bewoners en wordt er vanuit de gemeentelijke organisatie kennis gedeeld.
3S
HOOFDSTUK 03
ì
HOOFDSTUK 05
vu
HO O FDSTUK07 B
ïïYvl
HOOFDSTUK 06
TVV
HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
72
■3
W
,tr. mvľA
~ J i
j-
i*"PT~l
COP
vww
'í
?ŵ i METABOLIC
WH-r1
*r.
1 lí
De Gemeente ontvangt bewoners en bedrijven op de locatie van het stadhuis, bouwt en beheert gemeentelijk vastgoed en grond- weg en waterbouw, geeft grond uit en is een belangrijke werkgever in de regio. Zo heeft de gemeentelijke organisatie
Door zelf het goede voorbeeld te geven met betrekking tot circulariteit zal de Gemeente haar bewoners en bedrijven inspireren. Veel
"De Gemeente heeft een belangrijke voorbeeldfunctie voor bewoners en bedrijven." - Quote uit interview -
HOOFDSTUK 04
Harderwijkse bedrijven hebben aangegeven de Gemeente te zien als belangrijk voorbeeld. De rol van de Gemeente wordt gezien als die van inspirator en aanjager. Daarbij kan de Gemeente
in het samenbrengen van partijen door kennis en ervaring op het gebied van circulaire economie uit te wisselen.
Voorbeeld Nederland: Gemeente Utrecht - \Groene bushokjesJ32 De
gemeente
Utrecht
deed
een
HOOFDSTUK 03
binnen de gemeente Harderwijk een belangrijke voorbeeldfunctie voor bedrijven en bewoners.
opgebouwde kennis gebruiken om bewoners en bedrijven te informeren en ondersteunen als het gaat om circulaire initiatieven en ondernemen. Ook kan de Gemeente een belangrijke rol spelen
HOOFDSTUK 02
HUIDIGE STATUS 7 RELEVANTI
HOOFDSTUK 01
73
nieuwe
HOOFDSTUK 05
Afbeelding 18: Bushokjes met sedumdak in de gemeente Utrecht.
HOOFDSTUK 06
aanbesteding voor plaatsing, beheer en onderhoud van haar bushokjes. In haar aanbesteding vroeg Utrecht veel aandacht voor 'gezond stedelijk leven voor iedereen' en voor duurzaamheid. Er zijn 316 bushokjes geplaatst met een sedumdak, dat biodiversiteit in de stad moet stimuleren. De andere 96 bushokjes hebben zonnepanelen, alle haltes hebben LED-verlichting en een zitje van bamboe. De bodemplaat van de bushokjes is gemaakt van gerecycled beton en het onderhoud gebeurt met elektrische auto's. De bushokjes worden schoongemaakt met gefilterd hemelwater. De bushokjes hebben wereldwijd veel mediaaandacht gekregen, onder andere van BBC, The Guardian, ARD en USA Today.
HO O FDSTUK07 B HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
74
Voorbeeld Nederland: Gemeente Venlo Het stadskantoor van de gemeente Venlo is een bijzonder gebouw, omdat het is ontworpen en gebouwd volgens het principe van Cradle to Cradle (C2C) afval bestaat niet. Alle producten zijn een voedingsbodem voor iets nieuws. Producten worden zó ontworpen, dat na gebruik de grondstoffen weer opnieuw gebruikt kunnen worden. Cradle to Cradle gaat over het toevoegen van waarde. Een product wordt zo ontworpen dat het voordeel oplevert voor mens, milieu en economie.33
1
•-■ai. '1 ľ
«niŕníii
Het gebouw kent een aantal interessante innovatieve toepassingen waaronder: * Planten in het kantoor die de lucht zuiveren * Toepassing van gezonde, niet-toxische, materialen
lí- JĹ
* Meubilair met 'statiegeld' (restwaarde) ^ Een groene gevel als 'fijnstoffilter'
Afbeelding 19: Stadskantoor Venlo.
DOELSTELLINGEN DOELSTELLING
ONDERBOUWING
1. DE GEMEENTE BOUWT HAAR GEMEENTELIJKE WERKEN CIRCULAIR IN 2030 la.In 2025 tenminste 300 van de toegepaste materialen in de GWW secundair zijn.
Genoemd in de workshops, Nationale doelstelling: 500 in 2030, lijkt daarmee een goede opbouw in die lijn.
1b. Het gemeentelijk vastgoed wordt in 2030 100Ŵ circulair gebouwd.
Komt uit de workshops.
1c. In 2025 wordt is er een reductie van 100 primair beton in de bouw gerealiseerd t.o.v. huidige hoeveelheden.
Uit workshop, laag ambitieniveau (Nationale doelstelling: 500 reductie in 2030).
2. Alle diensten en leveringen worden 1000 circulair ingekocht in 2030.
Uit workshops, ambitieniveau hangt nog af van de definitie van circulair inkopen.
3. Binnen het stadhuis is er 00 voedselverspilling in het bedrijfsrestaurant in 2025 en wordt er een duurzaam menu gegeten.
Uit workshops, 00 is ambitieus maar een goede richting voor de juiste acties.
METABOLIC
C»pperŵ
HOOFDSTUK 01
75
TIJDLIJN Het gemeentelijke vastgoed wordt 100Ä circulair gebouwd.
2025
2030
2022
HOOFDSTUK 02
NU
Tenminste 30Ä van de toegepaste materialen in de GWW-sector is Circulair.
t
10Ä minder primair beton in de bouw t.o.v. huidige hoeveelheden.
Alle diensten en leveringen worden 100Ä circulair ingekocht.
menu gegeten.
HOOFDSTUK 03
0Ä voedselverspilling in het bedrijfsrestaurant. Ook wordt er een duurzaam
Afbeelding 20: Doelen van de visielijn 4 uitgezet in de tijd.
HOOFDSTUK 04
INTERVENTIES
INTERVENTIE 3.1: HOOFDSTUK 05
DEFINIËREN VAN HET BEGRIP 'CIRCULAIR INKOPEN
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstelling: ^ Alle diensten en leveringen worden 100'^ circulair ingekocht in 2030.
Welke producten en/of diensten zijn binnen scope? Wordt er op spend gemeten of op een andere eenheid? Dient dit begrip per categorie gedefinieerd te worden. Circulair inkopen is bijvoorbeeld anders voor bouw dan voor een dienst.
Score: 2 Termijn: Korte termijn
®
Draagvlak: 4
HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
HOOFDSTUK 08
IMPACT
HO O FDSTUK07 B
Wanneer is een product of dienst circulair ingekocht?
HOOFDSTUK 06
Om de doelstelling van 100'^ circulair inkopen in 2030 te behalen is het van belang dat er wordt gedefinieerd wat circulair inkopen inhoudt en hoe dit meetbaar gemaakt kan worden voor de Gemeente. Er zijn verschillende manieren om circulair inkopen te definiëren en te meten. Zo hebben zowel de [Metropoolregio Amsterdamļen de Vereniging Circulair Friesland hun eigen definities en methodieken ontwikkeld.
76
INTERVENTIE 3.2:
OPSTELLEN CONCRETE HANDVATTEN VOOR CIRCULAIR INKOPEN
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstelling: ^ Alle diensten en leveringen worden 100'^ circulair ingekocht in 2030.
Nadat het begrip circulair inkopen is gedefinieerd is het van belang om concrete handvatten op te stellen zodat de organisatie, met name inkoop, hiermee aan de slag kan. Hierbij is het van belang dat er vastgesteld beleid als onderlegger aanwezig is. Hierin kan de 'circulaire hierarchie' worden benoemd met als uitgangspunt dat iets niet inkopen het meest circulair is. Uitgangspunten als levensduurverlenging, hergebruik, tenzij...of producten overbodig maken (bv. papierloos werken) dienen dan eerst overwogen te worden alvorens er circulair wordt ingekocht. Bij het opstellen van concrete handvatten wordt o.a. gedacht aan: ^ Van technisch naar functioneel specificeren ("Geen brug van materiaal x met eigenschap y maar een verbinding tussen punt A en punt B"). ^ Strategie passend bij het uitvragen en substantieel wegen van duurzaamheid, bijvoorbeeld het uitvragen van plannen van aanpak om circulariteitsprestaties te verbeteren gedurende de looptijd van een contract. Afspraken hieromtrent vastleggen met KPI's in het contract en deze mogelijk ook belonen. ^ Ontwikkelen van eisen en criteria op het gebied van circulariteit (selectie en gunning). ^ Het toepassen van alternatieve verdienmodellen i.r.t. circulaire doelstellingen. ^ Borging van circulaire afspraken en contractmanagement.
"We hebben behoefte aan concrete handvatten om met circulariteit aan de slag te kunnen." - Quote uit interview -
IMPACT Score: 3 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
|H| METABOLIC
Oopperft*
®o
HOOFDSTUK 01
77
INTERVENTIE 3.3:
ORGANISATIE
Rol Gemeente: Ontwikkelen
HOOFDSTUK 02
BEWUSTZIJNSCAMPAGNE VOEDSELVERSPILLING GEMEENTELIJKE
Doelstelling:
Deze gegevens worden middels een campagne intern gecommuniceerd. Vervolgens kan hier een competitie aan worden gekoppeld voor medewerkers, waarbinnen bijvoorbeeld punten gespaard worden of een wedstrijd wordt gehouden wie het minste afval produceert.
- Quote uit interview -
HOOFDSTUK 05
"Er wordt nu nog veel voedsel verspild. Niet alleen in het restaurant maar ook door no-shows bij vergaderingen."
HOOFDSTUK 04
Als eerste stap om voedselverspilling in het bedrijfsrestaurant van de gemeentelijke organisatie tegen te gaan zal er een bewustwordingscampagne worden opgezet. Hierbij zal allereerst, bijvoorbeeld in samenwerking met de afvalverwerker, inzichtelijk gemaakt worden hoeveel voedsel er dagelijks per medewerker wordt verspild. Deze verspilling wordt in verschillende eenheden uitgedrukt en in perspectief geplaatst (voedsel per jaar, aantal huishoudens etc.).
HOOFDSTUK 03
^ Binnen het stadhuis is er 0'^ voedselverspilling in het bedrijfsrestaurant in 2025 en wordt er een duurzaam menu gegeten.
HOOFDSTUK 06
IMPACT Score: 2 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 3
HO O FDSTUK07 B HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
78
INTERVENTIE 3.4:
AANBIEDEN DUURZAAM DIEET IN HET BEDRIJFSRESTAURANT
Rol Gemeente: Faciliteren Doelstelling: ^ Binnen het stadhuis is er 0'^ voedselverspilling in het bedrijfsrestaurant in 2025 en wordt er een duurzaam menu gegeten.
Er wordt inzichtelijk gemaakt wat de ecologische impact is van de geserveerde maaltijden in het bedrijfsrestaurant. Vervolgens kan er een keuze gemaakt worden voor een lage impact dieet. Concreet valt verder te denken aan: * Aanbieden lokaal en seizoensgebonden voedsel: o.a. Herenboeren contract aangaan vanuit de gemeentelijke organisatie. * Meatless Monday. * Reductiedoelstellingen t.a.v. milieu-impact afspreken met cateraar. * Sparen voor korting door te kiezen voor duurzame menu's.
IMPACT Score: 3 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 3
|H| METABOLIC
Oopperft*
HOOFDSTUK 01
79
INTERVENTIE 3.5:
MATERIALENPASPOORTVERPLICHTEN EEN MATERIAALINVENTARISATIE VOOR EEN AANTAL BESTAANDE GEBOUWEN.
Doelstelling: ^ De Gemeente bouwt haar gemeentelijke werken circulair in 2030.
De gemeente Harderwijk wil dit materialenpaspoort vanaf 2021 verplicht stellen voor de nieuwbouw van al het gemeentelijk vastgoed. Daarnaast wil het voor een aantal (2 of 3) bestaande gebouwen binnen het gemeentelijk vastgoed een materiaalinventarisatie gaan doen en dit vastleggen in een materialenpaspoort. Dit om ervaring op te doen met het in kaart brengen van beschikbare materialen uit bestaande bouw voor toekomstig hergebruik.
HOOFDSTUK 04
Het materialenpaspoort is een belangrijke stap in de transitie naar een circulaire bouwsector. Door alle materialen en grondstoffen in een gebouw te documenteren, en dus een 'identiteit' te geven, wordt bouwafval voorkomen.
HOOFDSTUK 03
Rol Gemeente: Initiëren
HOOFDSTUK 02
VANAF 2021: VOOR NIEUWBOUW GEMEENTELIJK VASTGOED
HOOFDSTUK 05
IMPACT Score: 2 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
HOOFDSTUK 06
HO O FDSTUK07 B HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
80
INTERVENTIE 3.6:
STIMULEREN HOUTBOUW D.M.V. ONDERZOEK NAAR IMPLEMENTATIE
Rol Gemeente: Initiëren Doelstelling: ^ In 2025 wordt is er een reductie van 10'^ primair beton in de bouw gerealiseerd t.o.v. huidige hoeveelheden.
Om minder beton te gebruiken, is houtbouw een duurzaam en vaak interessant alternatief. Door het toepassen van houtbouw neemt de CO2-impact van bouwmateriaal af. Belangrijke uitgangspunten daarbij zijn het gebruik van zo lokaal mogelijk hout (Nederland of Noord-West Europa), en het beperken van logistieke bewegingen van en naar houtzagerijen. Om een goede afweging te maken tussen hout en beton is het daarbij van belang om de gehele levensduur - van winning van grondstoffen tot en met demontage uit een gebouw - mee te nemen. Om houtbouw in Harderwijk te stimuleren kunnen de volgende stappen worden ondernomen: ^ Meenemen van houtbouw in circulaire gronduitgifte; ^ Stimuleren van lokale opdrachtgevende partijen (woningbouwcorporaties e.d.) om met houtbouw aan de slag te gaan; ^ Verkennen van mogelijkheden voor lokale houtzagerij-industrie ^ Koppelen aan interne werkgroep 'lokale houtbouw' die op dit moment in contact zijn met Thomas Rau en lokale houtzagers om lokaal hout te gebruiken om huizen te bouwen.
"Houtbouw is echt een grote kans voor de Gemeente." - Quote uit interview -
IMPACT
(J)
Score: 3 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 4
METABOLIC
Qopperf»
HOOFDSTUK 01
81
IMPACT HAALBAAR
DRAAGVLAK
HEID
TOTAAL
TIJDSPAD
SCORE (t)
(KT, MT, LT)
3.1 Definiëren circulair inkopen
2
3
4
9
KT
3.2 Concrete handvatten circulaire inkopen
3
3
4
10
KT
2
3
4
9
KT
3
3
3
9
KT
2
2
4
8
KT
3
2
4
9
KT
3.3 Bewustzijnscampagne voedselverspilling 3.4 Lage impact dieet 3.5 Materiaalpaspoorten gemeentelijk vastgoed 3.6 Stimuleren circulaire houtbouw
HOOFDSTUK 05
Hoog = 4 Gemiddeld= 3 Beperk 2 Laag=1
HOOFDSTUK 04
Laag = 1 Midden = 2 Hoog = 3
HOOFDSTUK 03
Score 1 - 5
HOOFDSTUK 02
IMPACT
HOOFDSTUK 06
HO O FDSTUK07 B HOOFDSTUK 08 HOOFDSTUK 09
CIRCULAIR HARDERWIJK
mM
1 *
-
-
rV - ■
İĨ7*
■ V*"-
HOOFDSTUK 01 HOOFDSTUK 02
VISIELIJN 4: BETREKKEN VAN BEWONERS HOOFDSTUK 03
ML..^ _______________________ V'ŕirfi»níť‘fùki ‘v'v *" »v»ŵi'r,
HOOFDSTUK 04
De gemeente Harderwijk zet zich in om de circulaire economie te laten 'leven' onder haar bewoners. Dit doet ze door het uitleggen en inzichtelijk maken van wat de circulaire economie betekent. Zo kunnen bewoners in hun eigen dagelijks leven bijdragen aan de circulaire economie.
O:
f1 A' r ■'TV
HOOFDSTUK 05
2J ■•■‘J
ľ- . ' Ař-
HOOFDSTUK 06
■įMţi.
HOOFDSTUK 07
'7
HOOFDSTUK 08
•įf
iťl ŵ*
BH|
l#tll»]
İ
Omdat het stimuleren van lokale kringlopen een belangrijk onderdeel is van de circulaire economie, is het belangrijk om, naast bedrijven en de gemeentelijke organisatie, ook de kleine 50.000 inwoners34 van gemeente Harderwijk te betrekken bij de transitie naar een circulaire economie.
erg ondernemend van aard en veelal technisch geschoold. Meer kennis onder inwoners kan
van koplopers in combinatie met slimme vormen van top down interventies. In de praktijk zijn vaak allerlei partijen bezig met duurzame initiatieven. Door hen een podium bieden en initiatieven te stimuleren die elkaar versterken kunnen huidige bewonersinitiatieven naar een volgend niveau worden gebracht.
HOOFDSTUK 04
Voorbeeld Nederland: 'Goede Buren' een circulair dorpscentrum in Olst In het centrum van Olst is door vrijwilligers een circulair dorpscentrum opgezet. Het centrum biedt ruimte aan allerlei maatschappelijke initiatieven en ondernemingen die een duurzame (deel)
HOOFDSTUK 05
economie bevorderen.35 Zo kunnen de bewoners van Olst bij Goede Buren terecht voor tweedehands kleding en speelgoed, het soepcafé - van eten dat overblijft in de supermarkt, reparatie van spullen, energieadvies op maat en het maandelijkse Transitie Café om anderen mensen te ontmoeten en wederzijds kennis te delen.36 Kortom: het is dé plek voor iedereen die de circulaire economie een warm hart toedraagt. Afbeelding 21: Kledingruil bij Goede Buren, Olst.
HOOFDSTUK 06
Voor meer informatie zie GEĒEEBBĒ&.
HOOFDSTUK 03
De sterke sociale cohesie in Harderwijk biedt een sterke basis voor verandering. Bewoners zijn
leiden tot inzicht in de urgentie en daarmee een groeiende motivatie om ermee aan de slag te gaan. Een transitie is lastig top down te sturen; ze is het resultaat van de bottom up initiatieven
HOOFDSTUK 02
HUIDIGE STATUS 7 RELEVANTI
HOOFDSTUK 01
85
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08
CIRCULAIR HARDERWIJK
86
DOELSTELLINGEN DOELSTELLING
TOELICHTING
1. GEMEENTE INFORMEERT BEWONERS a. In 2025 weet 80Z van de inwoners van Harderwijk wat de circulaire economie is.
b. In 2030 weet 100Z van de inwoners van Harderwijk wat de circulaire economie is.
Tijdens de ambitiesessie zijn deze doelstellingen geformuleerd door deelnemers met ervaringen op het gebied van informatie verspreiding onder Harderwijkers.
2. GEMEENTE ONDERSTEUNT BEWONERS a. In 2025 ondersteunt de gemeente 2 deelconcepten die een bijdrage leveren aan de circulariteit binnen de Gemeente Harderwijk. b. In 2025 zijn in de gemeente Harderwijk 2 buurtinitiatieven gestart en uitgevoerd in 2030.
In de ambitiesessie kwamen deelconcepten en buurtinitiatieven naar voren als concrete middelen om bewoners te betrekken bij de circulaire economie. Hier werden twee doelstellingen aan gekoppeld.
3. CIRCULAIRE ACTIVITEITEN IN DAGELIJKS LEVEN VAN BEWONERS a. In 2030 is 500Zo van de inwoners van Harderwijk actief met de circulaire economie* in één of meer rollen in zijn of haar leven.
b. In 2025 is de hoeveelheid restafval per inwoner gereduceerd naar 30 kg p.p.
Meer dan de helft van het totaal aantal Harderwijkers (59Z34) bestaat uit werkende en actieve inwoners. Dit is een groot potentieel om actief te betrekken. Voorbeelden uit de praktijk laten zien dat 30 kg restafval per persoon goed haalbaar zou moeten zijn. Zo hebben inwoners van Horst aan de Maas, een vergelijkbare Gemeente als Harderwijk met 42.000 inwoners, haar restafvalstromen weten te reduceren tot 23 kg restafval per persoon per jaar37 met een scheidingspercentage van 96Z.
* Wat is een actieve bewoner?
Een bewoner van de gemeente Harderwijk kan binnen verschillende rollen in zijn of haar dagelijks leven actief zijn met circulaire economie. Zo kun je in huishoudelijke omgeving bezig zijn met afval scheiden. Maar iemand kan ook een bijdrage leveren aan de circulaire economie door bijvoorbeeld in zijn of haar werk of binnen te politiek actief bezig te zijn met het onderwerp. De volgende rollen vallen te identificeren waarbinnen iemand actief bezig kan zijn met de circulaire economie: ^ Als consument ^ Binnen kring van vrienden en familie ^ Binnen werk of school • Politiek ^ Met spaargeld of investeringen
METABOLIC
Qopperf»
HOOFDSTUK 01
87
TIJDLIJN
NU
2022
100Ä van de inwoners van Harderwijk weet wat de circulaire economie is.
50Ŵ van de inwoners van Harderwijk is actief met de circulaire economie in één of meer rollen in zijn of haar leven.
ė 2030
ę
ę
1 Binnen de gemeente Harderwijk zijn twee buurtconcepten gestart.
De Gemeente ondersteunt 2 deelconcepten.
De hoeveelheid restafval per inwoner gereduceerd naar 30 kg p.p.
HOOFDSTUK 03
è 2025
HOOFDSTUK 02
80Ä van de inwoners van Harderwijk weet wat de circulaire economie is.
Afbeelding 22: Doelen van de visielijn 4 uitgezet in de tijd. De Nationale doelstellingen zijn in oranje aangegeven.
OPZETTEN VAN ACTIEVE COMMUNICATIE NAAR BEWONERS
HOOFDSTUK 04
INTERVENTIE 4.1:
HOOFDSTUK 05
Rol Gemeente: Ontwikkelen Doelstelling: ^ In 2030 weet 100'^ van de inwoners van Harderwijk wat de circulaire economie is.
^ Communicatie over circulaire initiatieven doorlopend onderdeel laten worden van de reguliere communicatie met bewoners - hetzij via nieuwsbrieven, website of sociale media. Hierin kan de Gemeente haar doelstellingen met betrekking tot de circulaire transitie delen, worden circulaire initiatieven een podium geboden en kan er aandacht worden besteed aan toekomstige activiteiten binnen de Gemeente waar bewoners bij kunnen aanhaken.
HOOFDSTUK 07
^ Het opstellen van een communicatiestrategie richting bewoners, ingaande op verschillende redenen die het aantrekkelijk maken voor bewoners om deel te nemen in de circulaire economie. Hierin kunnen bijvoorbeeld gezondheids- en financiële voordelen worden meegenomen.
HOOFDSTUK 06
In de transitie naar een circulaire economie is het belangrijk dat de bewoners van Harderwijk goed geïnformeerd worden over het onderwerp circulariteit: meer kennis kan leiden tot inzicht in de urgentie en daarmee een groeiende motivatie om ermee aan de slag te gaan. Om de doelstelling van 100'^ van de inwoners van Harderwijk weet wat de circulaire economie is te behalen is het van belang op een positieve en eenvoudige manier naar bewoners te communiceren en via verschillende kanalen bewoners te prikkelen met informatie. Hierbij wordt o.a. gedacht aan:
^ Een tweejaarlijkse 'circulaire nieuwsbrief' onder bewoners verspreiden waar speciaal aandacht wordt besteed aan lopende activiteiten binnen de gemeente Harderwijk.
HOOFDSTUK 08
CIRCULAIR HARDERWIJK
88
* (Veluwe Duurzaamluitbreiden met een circulariteitsloket waarin ook de transitie naar een circulaire economie wordt meegenomen. Het algemene duurzaamheidsloket biedt bewoners de mogelijkheid om vragen omtrent circulariteit te kunnen stellen of om obstakels waar zij tegenaan lopen naar één centraal punt te communiceren. * Het organiseren van speciale buurtbijeenkomsten in samenwerking met gemotiveerde bewoners of lokale initiatieven. Deze bijeenkomsten geven de Gemeente niet alleen de mogelijkheid om aandacht te besteden aan het thema circulaire economie maar is ook voor bewoners een kans om gelijkgestemden te vinden, onderling kennis uit te wisselen en ideeën op te halen voor mogelijke activiteiten op persoonlijk en/of buurtniveau.
IMPACT
Q
Score: 3
0
Termijn: Korte termijn Draagvlak: 3
Extra aandacht voor een centraal duurzaamheidsloket Het doel van een algemeen duurzaamheidsloket is als Gemeente ondernemers en bewoners de mogelijkheid geven om naar één centraal punt te communiceren zodat de Gemeente Harderwijkers effectief kan ondersteunen. Via het loket kunnen bewoners en ondernemers antwoorden vinden op vragen over o.a. circulair ondernemen, duurzaam bouwen, energie besparen, bewoners initiatieven en financiering. Daarnaast moet het duurzaamheidsloket hen de mogelijkheid geven tot het rapporteren van obstakels waar zijn tegenaan lopen in het zetten van circulaire stappen. Op deze manier wordt het loket een centraal punt om opgedane kennis te delen (vanuit diverse hoeken). Daarnaast levert het de gemeente Harderwijk inzicht op waar Harderwijkers tegenaan lopen, waar vervolgens beleid op kan worden afgestemd. Vanuit ondernemers kan gedacht worden aan de volgende onderwerpen: * Informatie over (het opstellen van) circulaire business cases; * Heldere en concrete uitleg rondom subsidietrajecten; * Informatie en subsidies voor circulair (ver)bouwen; * Welke partijen zijn eventueel beschikbaar voor samenwerking; * Delen van bestaande projecten uit Harderwijk (zowel ondernemers als actieve bewoners).
Vanuit bewoners kan gedacht worden aan de volgende onderwerpen: * Informatie en subsidies voor circulair (ver)bouwen; * Het opstarten van een circulair initiatief; * Laagdrempelige tips voor circulariteit in dagelijks leven; * Informatie over het verduurzamen van een VvE; * Inspirerende voorbeelden van actieve bewoners. Aansluiting bij bestaande, erkende platformen, is aan te raden. Op deze manier wordt het overzicht voor de Harderwijkers behouden en kunnen meerdere vormen van kennis elkaar versterken, een voorbeeld van zo'n platform is bijvoorbeeld ăyiii'jij.jiiim),,». Inspirerende voorbeelden: Gemeente Haarlem heeft een fysieke plek waar mensen 1 keer per week naar toe kunnen komen met vragen over duurzaamheid. Zie l Haarlemmer Kweektuin
METABOLIC
Qopperf»
^ 02025, een netwerk en platform voor en door Amsterdamse energiepioniers die samen de stad koploper energie maken.02025, is een netwerk en platform voor en door Amsterdamse energiepioniers. Deze community van koplopers in de Amsterdamse energietransitie helpen elkaar met het effectiever verduurzamen van hun stad.
DEELCONCEPTEN MOGELIJK MAKEN BINNEN HARDERWIJK
HOOFDSTUK 03
INTERVENTIE 4.2:
HOOFDSTUK 02
In het samenwerkingsprogramma Regio Foodvalley Circulair «werken ondernemers, onderwijs- en kennisinstellingen en overheden samen toe naar een circulaire economie. Ook zij hebben een circulair loket waar ondernemers direct vragen kunnen stellen rondom financiering, een circulaire aanpak of het opzetten van een circulaire samenwerkingen.
HOOFDSTUK 01
89
Rol Gemeente: Faciliteren
^ In 2025 ondersteunt de Gemeente 2 deelconcepten die een bijdrage leveren aan de circulariteit binnen de gemeente Harderwijk.
^ Enkele pilots draaien met verschillende deelconcepten. ^ Interessante voorbeelden zijn: » ţPeerby «(platform voor buren om elkaar spullen te huren). » ţfelyx «(platform voor elektrische deel scooters). » ţpuurautoĮ (autodeelplatform met volledig elektrische auto's voor particulieren).
- Quote uit interview -
HOOFDSTUK 07
"Het dorpse karakter van Harderwijk biedt volop kansen voor deelconcepten."
HOOFDSTUK 06
^ Onderzoeken en inventariseren welke deelconcepten passen binnen Harderwijk en de behoeften van de inwoners. Daarnaast is het interessant voor de gemeente Harderwijk om duidelijk in kaart te brengen of er op dit moment deelconcepten actief gebruikt worden zodat deze ondersteund kunnen worden met middelen vanuit de Gemeente.
HOOFDSTUK 05
Met een grote sociale cohesie onder de bewoners van Harderwijk zijn deelconcepten een interessant middel om bewoners kennis te laten maken met circulaire principes. Door de juiste deelconcepten te introduceren stimuleert de gemeente Harderwijk de transitie van bezit naar gebruik en inspireert ze haar bewoners om met goede alternatieven aan de slag te gaan in hun dagelijks leven. Om dit succesvol te implementeren binnen de gemeente Harderwijk wordt o.a. gedacht aan de volgende activiteiten:
HOOFDSTUK 04
Doelstelling:
HOOFDSTUK 08
IMPACT Score: 4 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 3
CIRCULAIR HARDERWIJK
90
INTERVENTIE 4.3:
ONDERSTEUNEN EN VERSTERKEN VAN BUURTINITIATIEVEN
Rol Gemeente: Stimuleren en verbinden Doelstelling: ^ In 2025 zijn in de gemeente Harderwijk 2 buurt initiatieven gestart en uitgevoerd in 2030.
Circulaire buurtinitiatieven geven de Gemeente de mogelijkheid om ook aan te sluiten bij datgeen wat er onder haar bewoners leeft. Door het ondersteunen van een nieuwe buurtinitiatieven, het verbinden van bestaande projecten en het versterken van huidige initiatieven kan het thema circulaire economie onder haar inwoners gaan leven. Zo krijgen inwoners van Harderwijk de kans om, vanuit hun dagelijks leven, concreet met circulaire onderwerpen aan de slag te gaan. Hierbij kan o.a. worden gedacht aan het opzetten van een repair café, een werkgroep voor circulair bouwen of een initiatief om de wijk afval vrij te maken. Stappen die hierin kunnen worden genomen zijn o.a.: Lopende initiatieven in kaart brengen met behulp van wijkmanagers. ^ Inventariseren welke middelen de Gemeente kan bieden ter ondersteuning van lopende en toekomstige buurtinitiatieven. Hierbij kan worden gedacht aan financiële middelen maar ook kennis of beschikbare ruimtes. ^ Tijdens buurtbijeenkomsten (zoals omschreven bij interventie 4.1) een actieve rol spelen in het ophalen van nieuwe ideeën en het aanjagen van potentiële samenwerkingen onder bewoners. ^ Pilots draaien met de meest kansrijke initiatieven waarbij de Gemeente een ondersteunende rol heeft en de leiding bij bewoners ligt. Zodat uiteindelijk de meest levensvatbare initiatieven zelfstandig kunnen worden voortgezet.
IMPACT
Q
Score: 3 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 2
METABOLIC
Oopperf»
0
HOOFDSTUK 01
91
INTERVENTIE 4.4:
Rol Gemeente: Initiëren Doelstelling:
Zie cnassswm voor meer informatie over de criteria en werkwijze.
IMPACT
Termijn: Lange termijn Draagvlak: 2
©c ©
HOOFDSTUK 05
Score: 3
HOOFDSTUK 04
Door verschillende initiatieven samen te brengen onder één beweging kunnen projecten elkaar versterken, wordt kennisdeling vergemakkelijkt en een breder publiek aangesproken dan wanneer initiatieven op zichzelf blijven. Een voorbeeld van zo'n beweging is het netwerk 'Transitie Nederland'. Dit is een landelijk netwerk van groepen actieve burgers die proberen met elkaar samen te werken om hun huis, buurt, dorp of stad minder afhankelijk van (fossiele) energie, meer duurzaam en meer sociaal te maken. De gemeente Harderwijk kan zich aanmelden als 'Transition Town' aan de hand van een aantal criteria. Binnen Gelderland zijn o.a. Heteren en Arnhem al actief als 'Transition Towns'.38
HOOFDSTUK 03
^ In 2030 is SO'% van de inwoners van Harderwijk actief met de circulaire economie in één of meer rollen in zijn of haar leven.
HOOFDSTUK 02
AANSLUITEN BIJ HET LANDELIJKE NETWERK 'TRANSITIE NEDERLAND'
HOOFDSTUK 06
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08
CIRCULAIR HARDERWIJK
92
INTERVENTIE 4.5:
FACILITEREN REDUCTIE VAN RESTAFVAL
Rol Gemeente: Faciliteren Doelstelling: ^ In 2025 is de hoeveelheid restafval per inwoner gereduceerd naar 30 kg p.p.
Goed gescheiden afval is een belangrijk component in het sluiten van grondstofstromen. Om bewoners zoveel mogelijk herbruikbare stromen te laten scheiden is een hoog service niveau voor de inwoners van belang. De Gemeente speelt een belangrijke rol richting de doelstelling om in 2025 de hoeveelheid restafval te reduceren tot 30 kg per persoon per jaar.39 Binnen de huidige inzamel-methoden voor huishoudelijk afval kan de Gemeente verschillende verbetermogelijkheden in kaart brengen om het huidige service niveau m.b.t. afval inzameling voor de bewoners te optimaliseren en op deze manier de kans op rest afval reductie te vergroten. Hierbij kan worden gedacht vanuit drie richtingen: Ophalen van restafval door de Gemeente, zoals bijvoorbeeld; ^ Het verlenen van een (gratis) haalsysteem aan huis voor het ophalen van specifieke afvalstromen bij bewoners, i.e.: E-waste, metalen, puin, asbest en vlakglas. Wegbrengen van restafval door bewoners, zoals bijvoorbeeld; ^ Het verminderen van ondergrondse rest-afvalcontainers, dit voorkomt dat bewoners ongezien grote hoeveelheden restafval weggooien. ^ Het inrichten van brenglocaties voor specifieke afvalstromen, i.e.: luiers, glazen verpakkingen en schoeisel. Preventie van restafval, door bijvoorbeeld; ^ Te kijken wat producten en mensen kunnen doen zodat er minder afval ontstaat.
^ Via verschillende wegen, de preventie en reductie van restafval bij bewoners onder de aandacht te brengen (zie ook interventie 4.1) met een bewustzijnscampagne. ^ De interne bewustzijnscampagne (zie ook visie lijn Gemeente als voorbeeld) ook naar bewoners te communiceren. Goed voorbeeld doet volgen. Zie het
voor een inspirerend afvalsysteem uit de parktijk.
IMPACT Score: 4 Termijn: Korte termijn Draagvlak: 2
|H| METABOLIC
Oopperft*
HOOFDSTUK 01
93
IMPACT HAALBAAR-
DRAAGVLAK
TOTAAL
TIJDSPAD
HEID__________________________ SCORE Score 1 - 5
Laag = 1
Hoog = 4
Midden = 2 Hoog = 3
Gemidde^ 3 Beperk 2 Laag=1
(+)
(KT, MT, LT)
3
3
9
KT
4.2 Mogelijk maken van deelconcepten
4
3
3
10
KT
4.3 Ondersteunen van buurtinitiatieven
3
3
2
8
KT
4.4 Aansluiten bij 'Transitie Nederland'
3
3
2
8
LT
4.5 Faciliteren reductie restafval
4
3
2
9
KT
HOOFDSTUK 04
3
HOOFDSTUK 03
4.1 Actief bewoners informeren
HOOFDSTUK 02
IMPACT
HOOFDSTUK 05 HOOFDSTUK 06
HOOFDSTUK 07 HOOFDSTUK 08
CIRCULAIR HARDERWIJK
94
NAWOORD SAMENWERKING ALS SLEUTEL TOT SUCCES Wat duidelijk uit de verschillende visielijnen en interventies naar voren komt is dat het belangrijk is dat de transitie naar een circulaire economie niet gesegmenteerd kan worden aangepakt of alleen in bepaalde delen van een organisatie of gemeente doorgevoerd kan worden. Juist het overkoepelende perspectief, samenwerking en door de verschillende lagen van een organisatie heen werken is van essentieel belang om de transitie naar een circulair Harderwijk te laten slagen. We adviseren dan ook om op dit thema elkaar regelmatig op te blijven zoeken, inspiratiesessies te organiseren en het 'verhaal' aan elkaar te blijven vertellen. Wat is er gerealiseerd op het vlak van circulaire economie? Wat is er goed gegaan? Maar minstens zo belangrijk: deel met elkaar wat er nog niet goed gaat en zie dit niet als falen maar als pionieren op een nieuw onderwerp. De durf om met een relatief nieuw onderwerp aan de slag is wat ons betreft een van de belangrijkste succesfactoren voor het realiseren van een circulair Harderwijk. Hierbij is het ook belangrijk om de uitdagingen die de huidige Covid-19 crisis op ons pad brengt niet (alleen) te zien als een obstakel die de transitie naar een circulair Harderwijk vertraagd, maar om
METABOLIC
Qopperf»
dit moment juist als een kans te zien om goed te reflecteren op de huidige gang van zaken en om bepaalde processen opnieuw in te richten. Tot slot willen we benadrukken dat de transitie naar een circulaire stad een iteratief proces is wat onderhevig is aan verschillende invloeden. De doelen en interventies die nu worden gedefinieerd zijn over vijf tot tien jaar misschien niet meer relevant door een nieuw maatschappelijk perspectief, technologische vooruitgang of veranderd materiaalgebruik. Het is daarom belangrijk om constant nieuwe kennis die binnen de eigen gemeente (en andere) wordt opgedaan in ogenschouw te nemen en mogelijk te gebruiken om de roadmap bij te schaven en actueel te houden.
VOLGENDE STAPPEN Onze analyse en de roadmap is de eerste stap van een groter proces. In de volgende fase zal een intensieve samenwerking met belanghebbenden in elk van de focus sectoren moeten worden aangegaan om de inpassing onder de loep te nemen en te verfijnen. Het overkoepelende doel van dit proces is het overgaan tot actie, waarbij de ondernemende aard van de Harderwijkers misschien wel het beste middel zal zijn om tot een werkelijk circulair Harderwijk te komen.