Bijlage 7 Startnotitie Lokale inclusie agenda 2022_2026_met bijlage.pdf
Tekst van het document
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Inhoudsopgave 1 1.1 1.2 1.3
Aanleiding en doel........................................................................................................................................................................... 3 Inleiding............................................................................................................................................................................................... 3 Inventarisatie van de inclusieve samenleving in Harderwijk............................................................................................ 3 Hoe nu verder?................................................................................................................................................................................... 5
2 2.1 2.2 2.3 2.4
De speerpunten................................................................................................................................................................................ 6 Wie vallen er, ondanks alle voorzieningen en activiteiten die er zijn, toch tussen wal en schip?....................... 6 Hoe dragen inwoners onderling bij aan het meedoen van anderen, bij wie dit niet vanzelfsprekend is....... 8 Hoe zorgen we ervoor dat iederéén kan meedenken als de gemeente nieuw beleid maakt?........................... 10 Hoe geeft de gemeente vanuit haar voorbeeldfunctie invulling aan inclusie?........................................................ 11
3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
Opbouw en positie van de ‘Lokale inclusie agenda’........................................................................................................... 12 Positionering van inclusie.............................................................................................................................................................. 12 Uitwerking scenario B .................................................................................................................................................................... 15 Inkomen, bestaanszekerheid, schulden .................................................................................................................................. 13 Individuele ondersteuning Wmo, Jeugdwet, Wet Inburgering....................................................................................... 14 Wonen, leefbaarheid en toegankelijkheid.............................................................................................................................. 16
4 4.1 4.2 4.3 4.4
Doelstellingen en monitoren....................................................................................................................................................... 18 Doelstellingen voor de vier speerpunten ............................................................................................................................... 18 Monitoren............................................................................................................................................................................................ 19 Planning............................................................................................................................................................................................... 19 Inzet van middelen.......................................................................................................................................................................... 20
5
Samenvatting en besluitvorming............................................................................................................................................... 21
Bijlage A........................................................................................................................................................................................................... 22 Bijlage B........................................................................................................................................................................................................... 23
2
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
1.
Aanleiding en doel
1.1
Inleiding
Meedoen in de samenleving is belangrijk voor het welbevinden en de kwaliteit van leven van inwoners. In Harderwijk willen we dat iedereen kan meedoen. Toch is dat voor de ene inwoner makkelijker dan de andere. Er zijn soms letterlijk drempels, als je minder mobiel bent. Maar ook minder ‘zichtbare’ drempels, zoals een licht verstandelijke beperking, een taalbarrière of armoede. En we vinden het als samenleving soms ingewikkeld om om te gaan met verschillen in culturele achtergrond, seksuele oriëntatie of religie. De gemeenteraad heeft in 2018 het onderwerp ‘Inclusieve samenleving’ op de Strategische Raadsagenda 2018-2022 gezet. De raad heeft twee vragen: • Wat verstaan we onder ‘inclusieve samenleving’? • Om welke speerpunten gaat het? Aan de hand van ‘een verdieping in de actuele beleidsuitvoering’ wil de gemeenteraad met inwoners en organisaties meetbare doelstellingen voor de lange termijn formuleren.
1.2
Inventarisatie van de inclusieve samenleving in Harderwijk
Als eerste stap hebben we geïnventariseerd hoe de inclusieve samenleving op dit moment vorm krijgt (zie bijlage B). Deze inventarisatie is op 8 juli 2021 door de gemeenteraad vastgesteld. Hierin staat opgenomen:
Aanleiding: waarom staat het op de politieke agenda? De inwerkingtreding van het VN-verdrag handicap in 2016 speelt hierin een aanjagende rol. Gemeenten zijn hierdoor verplicht om bij te dragen aan het vergroten van de toegankelijkheid. Ook moet de gemeente een Lokale Inclusie Agenda opstellen. Maar ook los van dit verdrag kent de gemeente al veel wettelijke taken en lokaal beleid die bijdragen aan inclusie.
Wat verstaan we onder inclusie? Het ‘VN-verdrag handicap’ gaat vooral in op lichamelijke beperkingen en toegankelijkheid. Binnen de gemeente Harderwijk zien we de reikwijdte van inclusie breder. In Harderwijk moet iedereen onvoorwaardelijk en onbeperkt mee kunnen doen. Het beleid richt zich op iedereen die daarmee (al dan niet tijdelijk) moeite ondervindt, of dat nu komt door beperkingen1, ras/etniciteit, geslacht, seksuele voorkeur, leeftijd of religie.
Waarom eerst een inventarisatie? Het onderwerp inclusie is niet nieuw voor gemeenten. Er is in kaart gebracht wat er al gebeurt om de inclusie in Harderwijk en Hierden te vergroten. Zowel vanuit de gemeente als vanuit de samenleving. Er is gekeken naar: • ontmoeting en vrije tijd; • talentontwikkeling (onderwijs en arbeidsmarkt); • bestaanszekerheid en schuldhulp; • individuele ondersteuning (denk aan zelfredzaamheid, opvoed- en opgroeiondersteuning, laaggeletterdheid); • wonen, leefbaarheid en toegankelijkheid.
1 Beperkingen in de brede zin van het woord: lichamelijk, psychisch, verstandelijk, zintuiglijk. Maar beperkingen kunnen ook liggen in opleidingsniveau, analfabetisme, inkomen of woonomgeving.
3
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Daarnaast is gekeken naar de manier waarop inwoners de kans krijgen om over het beleid mee te denken met de gemeente. Dit noemen we ‘interactief werken’. Wat is hiervoor georganiseerd, en hoe wordt ervaringsdeskundigheid ingezet? Tot slot hebben we gekeken naar de voorbeeldfunctie van de gemeente. Hoe draagt de gemeentelijke organisatie bij aan inclusie? Zowel binnen haar eigen organisatie als in de dienstverlening en communicatie en bij de verkiezingen.
Wat zijn dilemma’s bij inclusie? Het vergroten van inclusie is niet altijd eenvoudig. • Het gaat deels om fysieke drempels, deels om ‘figuurlijke drempels’ (bijvoorbeeld ingewikkeld taalgebruik, de bejegening) en deels om houding van inwoners naar elkaar. • Mensen ervaren beperkingen en diversiteit verschillend. • Iedereen heeft behoefte om ergens bij te horen. Ergens bijhoren betekent vaak dat er anderen zijn, die daar niet bij horen.
Wat zijn mogelijke speerpunten? Op basis van de inventarisatie zijn vier nader te onderzoeken thema’s benoemd: • Wie vallen er, ondanks alle voorzieningen en activiteiten die er zijn, toch tussen wal en schip? • Hoe dragen inwoners onderling bij aan het meedoen van anderen bij wie dit niet vanzelfsprekend is? • Hoe zorgen we ervoor dat iederéén kan meedenken als de gemeente nieuw beleid maakt? • Hoe geeft de gemeente vanuit haar voorbeeldfunctie invulling aan inclusie?
4
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
1.3
Hoe nu verder?
Deze startnotitie heeft als doel om de vier bovengenoemde speerpunten inhoudelijk verder uit te werken en om het proces te schetsen hoe deze speerpunten kunnen worden opgepakt. Daarbij spelen vragen als: is voortzetting/ doorontwikkeling van bestaand beleid afdoende? Zouden we overkoepelende principes van inclusie voor al het gemeentelijk beleid moeten formuleren? Tot slot staat de vraag van de raad nog open, om samen met inwoners doelstellingen te formuleren en deze te monitoren. De opbouw van deze startnotitie is als volgt: • Inhoudelijke uitwerking. De vier speerpunten worden inhoudelijk toegelicht, er worden oplossingsrichtingen en mogelijke dilemma’s/risico’s aangegeven (deel 2). • Opbouw en positie van de lokale inclusie agenda. We geven drie richtingen met hun voor- en nadelen. Op basis hiervan komen we tot een voorstel en geven we een indruk van hoe de Lokale Inclusie Agenda kan worden opgebouwd (deel 3). • Doelstellingen en monitoren. We geven in hoofdlijnen weer, hoe na vaststelling van de startnotitie, de raad met inwoners per speerpunt doelstellingen en de monitoring daarvan vaststelt (deel 4): - doelstellingen voor de vier speerpunten; - monitoren; - planning; - inzet van middelen. • Samenvatting met beslispunten (deel 5).
Voorzitter Sociale Adviesraad De filosofie van Ubuntu gaat uit van daadwerkelijk omzien naar elkaar. Het is een vanzelfsprekendheid. Vragen die hieruit volgen zijn volgens mij: • Inclusie draait om vanzelfsprekendheid. Ben ik onvoorwaardelijk bereid om de ander te helpen zonder dat daar iets tegenover staat? • Betekent ergens bij horen niet ook, dat anderen er niet bij horen? • Er zijn veel verschillende activiteiten voor verschillende groepen. Die naast elkaar bestaan, zonder elkaar te kennen. Maakt onbekend onbemind? • Heeft het een meerwaarde als we een kijkje nemen in elkaars wereld. Kunnen we leren van elkaar? • Door contact met andersdenkenden te zoeken?
5
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
2.
De speerpunten
Bij de inventarisatie zijn vier speerpunten benoemd. Dit zijn onderwerpen waarvan we denken dat deze extra aandacht behoeven én een wezenlijke bijdrage leveren aan inclusie, bovenop wat er allemaal al is. Per speerpunt geven we een korte inhoudelijke toelichting, de oplossingsrichtingen (genoemd door inwoners, professionals en ambtenaren) en de dilemma’s/risico’s die spelen. Deze zijn leidend voor de op te stellen Lokale Inclusie Agenda.
2.1
Wie vallen er, ondanks alle voorzieningen en activiteiten die er zijn, toch tussen wal en schip?
Waar gaat het om? In Harderwijk en Hierden wordt al veel gedaan aan inclusie (zie de ‘Inventarisatie inclusieve samenleving’ 1.2) Ondanks dat, komt het toch nog voor dat inwoners tussen wal en schip vallen. Het huidige beleid van de gemeente heeft dan bijvoorbeeld geen antwoord op vragen van inwoners die te maken hebben met meerdere beperkingen en/of omstandigheden.
Voorbeelden die zijn genoemd
• • • • • • • •
Ouders van een kind met een (ernstige) meervoudige beperking, die eigenlijk standaard een out of the box-oplossing nodig hebben. Of Inwoners met een specifieke beperking die weinig voorkomt. Jongeren met een LVB die bij de activiteiten voor volwassenen met een LVB geen aansluiting vinden. Jongeren met autisme en een gemiddelde tot hoge intelligentie, voor wie het zorgaanbod niet aansluit. Ouderen in een kwetsbare situatie die ‘onder de radar’ blijven, geen netwerk hebben die hen helpt of hulp inschakelt (niet-bereik). Inwoners met combinaties van beperkingen, bv LVB gecombineerd met GGZ-problematiek. Behandelingsmogelijkheden zijn daarvoor erg lastig en zorgaanbieders hebben angst om deze op te pakken. Zo ook bij chronisch daklozen, met een bijzondere levensstijl, bij wie instanties op een gegeven moment afhaken. Kinderen bij een vechtscheiding, of met ouders met verslavingsproblematiek. Kinderen/jongeren die niet in het onderwijssysteem passen (soms al vanaf heel jong), denk aan thuiszitters maar ook kinderen/jongeren die naar een zorgboerderij gaan in afwachting van het vinden van een goede onderwijsplek. Een tekort aan werkplekken voor dagbesteding/ werkervaringsplaatsen voor jongeren. Deze vallen daardoor vaak tussen wal en schip. Aanbod van diversiteit in het werk is gering.
Oplossingsrichtingen (genoemd door inwoners, professionals en ambtenaren):
• • • •
6
Kom ook in bijzondere situaties tot maatwerk. Ga in deze gevallen als ondersteuner naast de inwoners staan, vul het niet te snel in! Heb oog voor de ervaringsdeskundigheid, als het ‘eigen’ aanbod niet adequaat is. Met aandacht voor en bewustzijn van ‘diversiteit’. Geef professionals echt de ruimte om in de ‘bijzondere’ gevallen afwijkend op de regels te handelen. Stel daar ook budget voor beschikbaar, met eenvoudige spelregels en bij voorkeur in samenhang met de hele keten. In sommige situaties kan gespecialiseerde onafhankelijke cliëntondersteuning (of een eigen vertrouwenspersoon) een belangrijke rol spelen in het bijstaan van de inwoner. Met de mogelijkheid tot een ‘vinger aan de pols’ houden rondom belangrijke overgangsmomenten in het leven. Meer samenwerking tussen instanties (inclusief gemeente), zodat professionals goed van elkaar weten wat zij doen en ze inwoners goed kunnen adviseren of doorverwijzen. Bepaal samen met betrokken inwoners wie vanuit de instanties de casusregie heeft. Er zijn soms veel hulpverleners actief rond een inwoner, die onvoldoende samenwerken.
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Voorbeelden die zijn genoemd:
• • • •
Meer samenwerking tussen onafhankelijke cliëntondersteuning van MEE en de zorgsector. Instellingen die activiteiten organiseren voor inwoners die zelfstandig wonen, maar begeleiding nodig hebben. Faciliteiten en ruimtes aan elkaar ter beschikking stellen. Versterken van netwerken tussen de professionals, vrijwilligers en betrokken inwoners (informele hulpstructuur).
Dilemma’s en risico’s
• •
• •
Soms vereist het vergroten van inclusie veel inzet of (financiële) capaciteit voor één inwoner of een kleine groep. Maar het kan óók veel inzet in de toekomst besparen. En vaak is niet alleen die ene inwoner, maar ook het netwerk en/of de directe omgeving van diegene geholpen. De oplossing zit niet altijd in het ontwikkelen van aanvullende activiteiten, maar in meer bekendheid van wat er allemaal al is. Als er wel aanvullende activiteiten nodig zijn, is de vraag wat inwoners zelf kunnen oppakken (en de gemeente alleen faciliteert), in hoeverre ervaringsdeskundigheid kan helpen en wat echt een taak van de overheid is. Er zullen altijd situaties zijn waarin de overheid het probleem niét op kan lossen. De controlerende rol van de overheid wordt in deze gevallen vaak als ‘wantrouwen’ ervaren door inwoners. Terwijl een ambtenaar/professional zich gebonden voelt aan regels, dan wel de inzet van ondersteuning goed wil verantwoorden. Een goede, open communicatie is hierbij van belang.
Inwoner
Ouder met kind met meervoudige beperking ‘Wij lijken ondergeschikt in het proces van woningaanpassing. Zie de ouders als professionals, het vereist een continu out of the box-denken.’
‘Kom niet direct met een oordeel. Luister, en geef desnoods ‘huiswerk’ waar we zelf mee aan de slag kunnen.’
Professional ‘Als je je hebt ingezet en hard gemaakt om iemand te helpen, maar diegene of zijn/haar hulpverlener blijkt achteraf een fraudeur, doet dat wel wat met je.’
7
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
2.2
Hoe dragen inwoners onderling bij aan het meedoen van anderen, bij wie dit niet vanzelfsprekend is
Waar gaat het om? Bij inclusie gaat het ook om hoe inwoners met elkaar omgaan. Kunnen en willen inwoners zich openstellen voor elkaar, met respect voor elkaars verschillen en overeenkomsten? Enerzijds gaat het om je geaccepteerd en welkom voelen door anderen. Anderzijds om je open te stellen voor verschillen. Als je iemand als ‘anders’ ziet, kan dat leiden tot ongemakkelijkheid, terughoudendheid of zelfs onrust. Je daarvan bewust te zijn is een begin. Door elkaar te leren kennen, kunnen inwoners hun blik verruimen. En daardoor open staan voor elkaar. Wat extra moeite doen zodat een ander ook mee kan doen of zich welkom voelt. Zodat iederéén kan meedoen, met activiteiten in de buurt, in het verenigingsleven etc. De rol van de ‘overheid’ is hierbij vooral gericht op het faciliteren van ontmoeting en het bevorderen van het in gesprek gaan met elkaar.
Voorbeeld genoemd door een wijkmanager Veel wijkinitiatieven zijn gestart vanuit een wens over de inrichting van de straat of buurt. Er kwam vervolgens een moestuin of een bloementuin. Er vond ontmoeting plaats en een ‘natuurlijke’ volgende stap was dat betrokkenen zelf in actie kwamen, toen een andere buurtbewoner niet ‘vanzelf’ mee kon doen maar wel wilde.
Oplossingsrichtingen (genoemd door inwoners, professionals en ambtenaren):
• • • •
Meer inzet op initiatieven van inwoners, met als mogelijk bijeffect dat activiteiten ontstaan die bijdragen aan inclusie. Gemeente en maatschappelijke partners ondersteunen inwoners, als ontmoeting door onderlinge verschillen niet of moeizaam tot stand komt, of als het wel tot stand komt maar tot frictie leidt. Dit kan spelen op straat- of buurtniveau, op scholen (‘witte vlucht’2 ), bij verenigingen et cetera. Inzet op bewustwording bij iedereen (inwoners, bedrijven, verenigingen) over verschillen en hoe daar mee om te gaan. Signaleren dat er groepen tussen wal en schip vallen. En samen met inwoners, maatschappelijke partners en bedrijven kijken hoe hiervoor toch voorzieningen en/ of activiteiten kunnen worden georganiseerd.
2 ‘De ‘witte vlucht’ (het vertrek van autochtone kinderen naar scholen buiten de wijk’) speelt nu niet alleen in het openbare maar ook in het bijzonder onderwijs. Zie ook Trendrapportage Sociaal Domein 2020
8
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Dilemma’s en risico’s
• • •
Ontmoeten kan geen ‘moeten’ worden. De overheid kan het niet afdwingen. Niet iedereen wil meedoen. Al kan dat ook mijdingsgedrag zijn dat iemand ontwikkelt, na een reeks van nare ervaringen. In buurten waar meer inwoners zich in een kwetsbare situatie bevinden, gaat ontmoeting niet vanzelf. Het kost tijd en het vereist langdurige inzet. Bijvoorbeeld van een buurtteam van professionals, dat langdurig en intensief worden ingezet om de verhoudingen in een buurt te verbeteren.
Inwoner ‘Mensen zijn gewoon allemaal anders, voor de één is op komen dagen op een activiteit al spannend. Dan is het helemaal heftig om een verantwoordelijkheid te hebben. Probleem kan dan wel zijn dat alles aankomt op diegene die dat wel aankan maar eigenlijk teveel hooi op de vork neemt. Dus er moeten meerdere dragers in een buurtteam zitten die anderen mee kunnen nemen.’
Inwoner ‘Heel veel ruis en frustratie komt door het niet begrijpen van elkaar, sta dus ook open voor elkaar.’
Ambtenaar ‘We zien bij migrantengemeenschappen dat een deel zich nauwelijks buiten de eigen gemeenschap beweegt. Als mensen problemen hebben, lossen ze dat onderling op, denken we. We hebben er onvoldoende zicht op.’
9
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
2.3
Hoe zorgen we ervoor dat iederéén kan meedenken als de gemeente nieuw beleid maakt?
Waar gaat het om? De gemeente zet bij het ontwikkelen van beleid in op het meedenken van inwoners. Wat vinden zij belangrijk, hoe verwerken we dit in het beleid? We organiseren informatie- of inloopbijeenkomsten en leggen concept-nota’s ter inzage. Bij deze ‘participatietrajecten’ is het altijd een grote uitdaging om inwoners in brede zin te bereiken. Het blijft vaak toch bij hoger opgeleide inwoners. Voor inwoners in een kwetsbare situatie is de drempel vaak te hoog of hebben ze teveel andere dingen aan hun hoofd.3 Inmiddels zijn wel al verschillende ervaringen opgedaan met het betrekken van ervaringsdeskundigen, inwoners als ambassadeurs etc. Vraag is: hoe zorgen we ervoor dat onze participatietrajecten inclusief verlopen?
Voorbeeld ‘Week van Stadsdennen’ Voor het opstellen van een Omgevingsplan voor de wijk Stadsdennen, zijn gemeenteambtenaren de wijk in gegaan. Om te horen hoe inwoners hun buurt zien. Elke dag op een andere locatie. Het zijn inspirerende ontmoetingen die input leveren voor het omgevingsplan.
Oplossingsrichtingen (genoemd door inwoners, professionals en ambtenaren):
•
• •
Pas het moment van bevragen en de instrumenten aan aan de leefwereld van inwoners. Het betrekken van inwoners bij het beleidsproces is voor de meeste inwoners geen ‘natuurlijk’ moment of gedrag. Vraag gericht om input en feedback op momenten dat het voor de inwoner ook logisch is. ‘Vertaal’ de beleidsstukken naar de inwoner. Benader inwoners in een kwetsbare situatie gericht. Maatschappelijke organisaties en MIZ kunnen hierin een rol spelen, evenals sleutelfiguren, ervaringsdeskundigen en cliëntenraden van zorginstellingen. Participatie goed organiseren is een vak apart. Luisteren, luisteren, luisteren is het devies. Zeker als we inwoners in een kwetsbare situatie willen betrekken. Hier is meer tijd en capaciteit en deskundigheid voor nodig, en samenwerking met maatschappelijke partners. Zij kunnen ondersteunen bij het laagdrempelig betrekken van deze inwoners.
Dilemma’s en risico’s Tijdsdruk op projecten leidt er soms toe dat de participatie van inwoners in het gedrang komt. Het lijkt dan efficiënter om als professionals bij elkaar te gaan zitten. Samenwerken met inwoners kost tijd, maar de ervaring leert dat het uiteindelijk echt meer oplevert. Ambtenaren leren wat er echt leeft op een bepaalde plek en andersom leren inwoners hoe ingewikkeld het is om er samen uit te komen. Van beide kanten ontstaat meer begrip voor elkaar.
Professional ‘Voor inwoners in een kwetsbare situatie is het al een drempel om naar het stadhuis te komen.’
Deelnemer raadsinformatieavond ‘Er worden hier zoveel moeilijke woorden gebruikt.’
10
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
2.4
Hoe geeft de gemeente vanuit haar voorbeeldfunctie invulling aan inclusie?
Waar gaat het om? Inwoners komen voor uiteenlopende zaken bij de gemeente. Zij hebben daarin geen keuzevrijheid. Daarom is het belangrijk dat uit alle dienstverlening en communicatie er één boodschap is: de gemeente is er voor iedereen! En biedt ondersteuning aan diegenen die het nodig hebben. Daarbij geldt: een beroep op onze maatschappelijke partners en bedrijven om zich inclusief op te stellen is alleen geloofwaardig, als de gemeente hierin zelf een voorbeeldfunctie vervult. Het is dus een minimale eis dat de gemeente zelf toegankelijk communiceert en de dienstverlening toegankelijk organiseert. Naast deze inwonersgerichte toegankelijkheid gaat het ook over de interne organisatie: hoe divers c.q. inclusief is de organisatie zelf? Hoe zijn het bestuur, management en medewerkers ermee bezig om gezamenlijk een inclusieve organisatie te zijn?
Oplossingsrichtingen (genoemd door inwoners, professionals en ambtenaren):
• • • •
Durf je als gemeente kwetsbaar op te stellen. Haal actief feedback op over de toegankelijkheid van de dienstverlening. Maak je als ambtenaar het mensgericht werken zo eigen, dat inwoners zich gezien en gekend voelen in hun het contact met de gemeente. Neem inclusie mee als grondhouding van alle medewerkers van de gemeente. De voorbeeldfunctie geldt natuurlijk ook voor de uitvoeringspartners, zoals MIZ en CJG. Een inclusieve interne organisatiecultuur kan als voorbeeld en ter inspiratie dienen voor de maatschappelijke partners en bedrijven in Harderwijk.
Professional en ervaringsdeskundige
Ambtenaar:
‘Voor sommige statushouders geldt dat hulp vragen geen ‘optie’ is. Dat doe je niet. Alleen in je eigen gemeenschap, maar daar ontbreekt ook de kennis. De brievenstress die zij ervaren als er een envelop op de mat valt, is groot.’
Als gemeente werken we veel te veel vanuit onze systemen en one size fits all.
Dilemma’s en risico’s
•
• •
11
Soms speelt het dilemma dat een aanpassing voor een kleine groep een onevenredig groot beroep doet op de inzet van capaciteit en middelen. Maar het effect van het vergroten van toegankelijkheid voor een kleine groep is soms groter dan verwacht. Ook hoger opgeleiden profiteren van overzichtelijke, eenvoudige teksten. Toegankelijkheid van de fysieke ruimte speelt ook voor ouders met kinderwagens. De groep slechtzienden wordt met de vergrijzing steeds groter. Enzovoorts. De gemeente heeft bij sommige dienstverlening ook de plicht om de inwoner te controleren, bijvoorbeeld om identiteitsfraude uit te sluiten. Professionals ervaren ook wel eens teleurgestelde inwoners (terecht of onterecht) die in de weerstand schieten. Waarbij de professional zich afvraagt in hoeverre mee te bewegen.
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
3.
Opbouw en positie van de ‘Lokale inclusie agenda’
3.1
Positionering van inclusie
De gemeente is verplicht om een lokale inclusie agenda op te stellen. Dit is vormvrij. We hebben ervoor gekozen om niet direct een agenda op te stellen. Eerst hebben we gekeken naar hoe in Harderwijk en Hierden wordt gewerkt aan een inclusieve(re) samenleving (de inventarisatie). Deze inventarisatie leidde tot vier speerpunten. In het vorige hoofdstuk hebben we deze inhoudelijk toegelicht. Vervolgens is de vraag hoe we deze speerpunten kunnen oppakken in het bestaande beleid (startnotitie). De gemeenteraad heeft het op haar strategische raadsagenda als volgt omschreven: ‘Aan de hand van ‘een verdieping in de actuele beleidsuitvoering’ samen met inwoners en organisaties meetbare doelstellingen voor de lange termijn formuleren.’ We schetsen hieronder drie mogelijke scenario’s, die kunnen helpen bij de afweging hoe we de Lokale inclusie agenda opstellen.
De VNG stelt: ‘Tot een inclusieve samenleving komen is een beweging en dat vergt tijd. Bewustwording en voorbeeldgedrag zijn nodig om verder te komen.’
Scenario A: Een Lokale inclusie agenda, naast het bestaande beleid.4
Lokale inclusie agenda: uitwerking van vier speerpunten
Beleid jeugdhulp
Beleid Wmo
WelzijnsRegenboogbeleid (o.a. beleid eenzaamheid, mantelzorg)
Beleid dienstverlening etc.
Dit scenario gaat uit van een nieuwe Lokale Inclusieagenda naast het bestaande beleid. De agenda heeft een eigen inhoud met één duidelijke eigenaar. Organisatorisch lijkt dit minder efficiënt, vanwege de grote samenhang met bestaand beleid. Dit vergroot het risico op dubbel werk. Ook kan het meer moeite kosten om het bewustzijn bij álle medewerkers te vergroten.
4
12
NB: het schema dient als voorbeeld en is niet uitputtend in de opsomming van het gemeentelijke beleid.
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Scenario B: Per speerpunt aansluiten bij een aantal bestaande projecten en inzetten op leereffect
Lokale inclusie agenda
Beleid jeugdhulp
Tussen wal en schip
Beleid Wmo
Beleid PW
Regenboogbeleid
Omgevingswet
Project
Verhouding tussen inwoners
Project
Inclusief interactief beleid
Project
Project
Voorbeeldfunctie gemeente
Project
etc. Scenario B sluit zoveel mogelijk aan bij een aantal bestaande/geplande projecten in het huidige beleid. We zoeken per speerpunt een aantal boegbeeldprojecten. Deze projecten passen inhoudelijk bij het speerpunt en dragen hieraan bij. Mogelijk zal soms extra inzet (capaciteit of financieel) wenselijk zijn. Vervolgens worden de ervaringen en leerpunten uit deze projecten gedeeld binnen de organisatie (‘olievlek werking’).
Scenario C: Alles inclusief
Inclusieregels
Beleid jeugdhulp
Preventief jeugdbeleid
Beleid brede school
Beleid Wmo
Beleid Toegankelijkheid openbare ruimte
Beleid PW
etc. In dit scenario stellen we een aantal algemene ‘Inclusieregels of - principes’ op. Deze gelden dan voor al het handelen van alle medewerkers. Dit heeft als voordeel dat inclusie gemeentebreed wordt opgepakt dan wel gemeentebreed de bewustwording toeneemt. De voornaamste kanttekening daarbij is dat inclusie heel vanzelfsprekend lijkt, maar in de praktijk niet eenvoudig is en een heel diverse invulling kan krijgen. Het risico bestaat dat het een papieren werkelijkheid blijft, dan wel dat het erg versnipperd wordt opgepakt. Inclusie vraagt om specifieke kennis en inzet.
13
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Voorstel Met de drie scenario’s schetsen we een modelmatig ‘denkkader’ voor de vraag: wat wordt de opbouw en positie van de Lokale Inclusie Agenda? Op basis van een afweging van de voor- en nadelen, komen we tot het volgende voorstel. Daarbij realiserend dat in de werkelijkheid er altijd grijze gebieden zijn en dat onderdelen van de verschillende scenario’s gecombineerd kunnen worden. Het advies is om scenario B als uitgangspunt te houden: • per speerpunt een aantal (inhoudelijk logisch aansluitende) boegbeeldprojecten, • borging dat de ervaringen van deze boegbeeldprojecten (leer-en verbeterpunten) breed worden gedeeld in de organisatie, als een zgn. ‘olievlek’ (continu lerend evalueren) • per speerpunt één ambtelijke eigenaar die bovenstaande borgt • aansluitend onderzoeken we hoe in bestaande organisatieregels, servicenormen en dergelijke de speerpunten expliciet kunnen worden opgenomen5 (aansluitend op scenario C)
5 Overigens staat al in het kwaliteitshandvest van de gemeente dat iedereen bij ons welkom is, en dat we spreken en schrijven in begrijpelijke taal.
14
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
3.2 Uitwerking scenario B In onderstaande tabellen geven we per speerpunt een aantal voorbeelden van mogelijke boegbeeldprojecten. Dit geeft een beeld van hoe de uiteindelijke Lokale inclusieagenda eruit komt te zien: per speerpunt een overzicht van de projecten die hieraan bijdragen.
Speerpunt 1: Wie vallen er, ondanks alle voorzieningen en activiteiten die er zijn, toch tussen wal en schip?
Oplossingsrichtingen (zie h.2)
Voorbeelden van mogelijke boegbeeldprojecten
Geeft professionals de ruimte. Kom ook in bijzondere situaties tot maatwerk.
Geluks(- of mens)gericht werken De pilot ‘Geluksroute’ richtte zich op diegenen die aan de kant van de samenleving stonden, ondanks alle voorzieningen die er zijn. Door deze methodiek breed in te zetten, hopen we een breder bereik te krijgen van inwoners die tussen wal en schip vallen (of te voorkomen dat dit gebeurt).
Doorontwikkeling onafhankelijke cliëntondersteuning. Meer samenwerking tussen instanties.
Herziening proces woningaanpassingen Op korte termijn is het proces opnieuw doorlopen en zijn verbetervoorstellen vastgesteld (bijvoorbeeld een gespecialiseerde klantmanager). In 2022 start een nieuwe aanbesteding. Aandachtspunten hierbij zijn: de ervaringen en input van cliënten, en hoe ruimte te creëren bij complexe situaties. Zodat deze inwoners niet meer tussen wal en schip vallen. Doorontwikkeling onafhankelijke cliëntondersteuning Enerzijds richt dit zich op verbreding (‘inwonersondersteuning’) om eerder inwoners te wijzen op welke ondersteuning er mogelijk is. Anderzijds om meer gespecialiseerde, langdurige cliëntondersteuning bij complexe situaties. Project 16-27 jaar Er wordt gekeken hoe de verschillende organisaties beter kunnen samenwerken en het werk slimmer kunnen organiseren. Zodat de inwoner niet onnodig belast wordt. En dat jongeren niet buiten beeld raken, bij de overgang van Jeugdwet naar Wmo of bij de overgang van het praktijkonderwijs naar het mbo.
15
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Speerpunt 2: Hoe dragen inwoners onderling bij aan het meedoen van anderen, bij wie dit niet vanzelfsprekend is?
Oplossingsrichtingen (zie h.2)
Voorbeelden van mogelijke boegbeeldprojecten
Meer inzet op initiatieven van inwoners.
Burgerschap 2.0 met o.a. als thema ‘inclusief burgerschap’ Burgerschap is meedoen, meedenken en meeleven in Harderwijk en Hierden. We willen verbinding tot stand brengen tussen inwoners onderling met als uitkomst meer inclusie en cohesie. Dit kan door inwoners samen te brengen of door ze een steuntje in de rug te geven bij het organiseren van activiteiten. Zo kunnen inwoners van betekenis zijn voor elkaar en voor de stad.
Ondersteunen wanneer ontmoeting door onderlinge verschillen niet of moeizaam tot stand komt, of als het wel tot stand komt tot frictie leidt. Signaleren van groepen die tussen wal en schip vallen.
Lokaal sportakkoord Door het inzetten van een ‘clubkader-coach’ worden trainers en coaches van sportverenigingen begeleid.Hoe zorgen zij ervoor dat iederéén plezier ervaart en dat het sporten bij de club ook een bijdrage levert aan sociale en persoonlijke ontwikkeling? De inclusieve coach heeft een verbindende rol tussen verschillende partijen die met kwetsbare inwoners te maken hebben. De inclusieve coach maakt sporten en bewegen mogelijk, met name voor jongvolwassenen met een (meervoudige) beperking Project Aardgasvrij Harderwijk (doelstelling aardgasvrij in 2050) Dit zet in op inwonerinitiatieven die zelf de buurt willen verduurzamen en meepraten over het alternatief voor aardgas in hun buurt. Landelijk zien we dat de sociale cohesie in de buurt omhoog gaat. Bewoners spreken elkaar meer. Er zijn inmiddels twee buurtinitiatieven, in de Zeebuurt en in de Stedenwaard. Nieuwe initiatieven zijn in oprichting in Kranenburg-Zuid en in Vogelwaard.
16
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Speerpunt 3: Hoe zorgen we ervoor dat iederéén kan meedenken als de gemeente nieuw beleid maakt?
Oplossingsrichtingen (zie h.2)
Voorbeelden van mogelijke boegbeeldprojecten
Pas het moment van bevragen en de gebruikte instrumenten aan aan de leefwereld van inwoners.
Participatiebeleid bij Omgevingswet: De Omgevingswet legt meer initiatief neer bij de samenleving. Inwoners en organisaties worden ‘uitgenodigd’ om met ruimtelijke initiatieven te komen. Zij moeten daarbij ook afstemmen met andere belanghebbenden. Het is belangrijk dat deze ‘uitnodigingsplanologie’ voor iedereen toegankelijk is. En dat initiatiefnemers ervoor zorgen dat zij de afstemming met anderen op een inclusieve manier organiseren
Benader inwoners in een kwetsbare situatie gericht. Participatie goed organiseren is een vak apart.
Straat van de toekomst (ontwikkeling van een participatie instrument voor projecten voor de herinrichting van de openbare ruimte) In dit participatie-instrument wordt nadrukkelijk gekeken op welke manieren de bewoners en andere gebruikers optimaal betrokken kunnen worden. Dit zou ook op een inclusieve manier moeten worden vormgegeven: hoe bereik je de inwoners in een kwetsbare situatie. Sociaal makelaar in het kader van pilot Welkom Nieuwe Nederlanders De Sociaal makelaar gaat in gesprek met mensen die naturalisatie komen aanvragen, en hun netwerk. Doel is om in beeld te krijgen, waar zij de afgelopen jaren in Harderwijk tegenaan zijn gelopen. En ze te ondersteunen bij doorstroom naar vrijwilligerswerk en/of taalcursussen.
Speerpunt 4: Hoe geeft de gemeente vanuit haar voorbeeldfunctie invulling aan inclusie?
Oplossingsrichtingen (zie h.2)
Voorbeelden van mogelijke boegbeeldprojecten
Durf je als gemeente kwetsbaar op te stellen.
Aanpassing website Voor de digitale uitingen van de gemeente gaan we in beginsel al vanuit dat dit in ‘begrijpelijke’ taal gebeurt. Technisch zorgen we ervoor dat de website voor iedereen op welk apparaat dan ook goed te lezen is. We zorgen ook voor alternatieven wanneer het antwoord niet gevonden kan worden of de dienst niet uitgevoerd kan worden.Toegankelijkheid is het uitgangspunt, niet iets wat achteraf nog toegevoegd moet worden.
Als gemeente het mensgericht werken je overal eigen maken. Een inclusieve interne organisatiecultuur.
We onderzoeken de mogelijkheid om SROI structureel in te bedden in de inkoopprocessen. De verwachting is dat eerste helft van 2022 vorm krijgt. Ontwikkeling projectplan Inclusieve organisatie De gemeente Harderwijk wil ook intern aan de slag met het het thema inclusie. En hierdoor onze maatschappelijke partners en ondernemers in de gemeente inspireren en motiveren om zich een inclusieve cultuur en werkwijze eigen te maken.
17
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
4.
Doelstellingen en monitoren
De gemeenteraad heeft bij het agenderen van de inclusieve samenleving aangegeven dat zij samen met de inwoners doelstellingen wil formuleren en monitoren.
4.1
Doelstellingen voor de vier speerpunten
Doelstelling en monitoren van inclusie algemeen Het uiteindelijk gewenste effect van het vergroten van inclusie is dat iedereen kan doen. Een meetbaar effect is dat steeds meer inwoners zelf aangeven dat zij vinden dat zij voldoende mee kunnen doen in de samenleving of zelf regie kunnen voeren over hun leven. Een ander effect kan zijn dat de sociale eenzaamheid afneemt of dat inwoners hun buurt als prettig ervaren (indicatoren GGD Gezondheidsmonitor 2016, kwaliteitscontroles Wmo). Meedoen heeft een positief effect op gezondheid en welbevinden op individueel niveau. En leidt tot meer sociale cohesie op samenlevingsniveau (Indicatoren GGD Gezondheidsmonitor, Veiligheidsmonitor).
Doelstelling en monitoring van de speerpunten Normaal gesproken is het bij ontwikkelen van beleid de logische volgorde om eerst doelstellingen te benoemen en vervolgens activiteiten te ontwikkelen. Bij het onderwerp inclusie hebben we echter geconstateerd dat dit al op heel veel manieren aan de orde komt in bestaand beleid. Dit bestaande beleid kent al doelstellingen en er hebben (over het algemeen) al participatietrajecten plaatsgevonden tijdens het ontwikkelen van dit beleid. We hebben wel vier speerpunten benoemd die ‘dwars’ door dit bestaande beleid aan de orde komen. We kunnen voor de vier speerpunten doelstellingen benoemen. Dit doen we samen met inwoners, ervaringsdeskundigen en professionals. We gaan in overleg met diegenen die betrokken zijn bij de boegbeeldprojecten. We maken inzichtelijk aan welke doelstellingen de verschillende boegbeeldprojecten (moeten) bijdragen. De raad stelt deze algemene doelstellingen vervolgens vast in de Lokale Inclusieagenda.
18
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
4.2
Monitoren
We monitoren per speerpunt de opbrengst. We zorgen samen met betrokken inwoners en professionals voor een samenhangend monitoringtraject. Waarbij we kijken naar de opbrengst van de projecten, wat we hiervan leren en hoe we dit als organisaties breder (kunnen) oppakken. Dit moet leiden tot merkbare verbeteringen voor inwoners. De raad krijgt jaarlijks een terugkoppeling over de resultaten. Ook hier lijkt het logisch om in eerste instantie zoveel mogelijk aan te sluiten bij bestaande instrumenten / klankbordgroepen/projectevaluaties, en deze waar nodig uit te breiden. Bijvoorbeeld met ondernemers, of maatschappelijke organisaties met wie wij op dit onderwerp nog geen actieve samenwerking hebben.
Bestaande instrumentarium monitoren en evaluatie Maatschappelijke effecten
• • •
GGD monitor Integrale veiligheidsmonitor Jaarlijkse vragenlijst via online stadsgesprek over het regenboogbeleid
Beleidsniveau
• • • • • • • • • • •
Trendrapportage Sociaal Domein Specifieke beleids- en projectevaluaties
Uitvoeringsniveau Betrekken van inwoners
4.3
Kwaliteitsrapportages Sociaal Domein Tevredenheidsonderzoeken maatschappelijke partners Diverse thema-werkgroepen van professionals Sociale Adviesraad Werkgroep Toegankelijkheid Regenboogambassadeurs Sleutelfiguren migrantengemeenschappen Respondenten van de inventarisatie inclusie Deelnemers raadsinformatieavond
Planning
In de tijd ziet dit er als volgt uit:
19
0. Vaststellen Startnotitite inclusie
Februari 2022
1. Inventarisatie boegbeeldprojecten
Maart / april 2022
2. Bepalen algemene doelstellingen en monitoring met inwoners (via een inclusief participatietraject)
Mei / juni 2022
3. Definitieve keuze boegbeeldprojecten en bepalen noodzakelijke aanvullingen (evt. kadernota aanvraag 2023)
Juli 2022
4. Opstellen, afstemming en oplevering Lokale inclusieagenda 2022 - 2026
Juli-september 2022
5. Besluitvorming
Oktober 2022
6. Monitoren en evalueren
Periodieke terugkoppeling aan de gemeenteraad
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
4.4
Inzet van middelen
Met de Lokale inclusieagenda willen we zoals gezegd zoveel mogelijk aansluiten bij wat er al loopt of gepland staat in de gemeente. Mogelijk komen we voor één of meer speerpunten tot de conclusie dat dit onvoldoende is, of dat op onderdelen extra inzet gewenst is. Voor het monitoren en leren gaan we er van uit dat dit grotendeels binnen de bestaande organisatie plaatsvindt. Mocht het noodzakelijk zijn om (incidentele) extra middelen in te zetten, wordt dit opgenomen als aanvraag voor de Kadernota 2023.
20
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
5.
Samenvatting en besluitvorming
Voor inwoners is de gemeente een organisatie waar zij niet om heen kunnen. Des te belangrijker dat een gemeente er voor zorgt, dat de dienstverlening, communicatie e.d. ‘inclusief’ is: toegankelijk en gastvrij voor iedereen. Daarnaast kan de gemeente als inclusieve organisatie een voorbeeld zijn voor anderen.
Fase 1: inventarisatie (eerste helft 2021) Na vaststelling van de inventarisatie van wat er in Harderwijk allemaal gebeurt op het gebied van inclusie, zijn vier speerpunten vastgesteld. • Wie vallen er, ondanks alle voorzieningen en activiteiten die er zijn, toch tussen wal en schip? • Hoe dragen inwoners onderling bij aan het meedoen van anderen bij wie dit niet vanzelfsprekend is? • Hoe zorgen we ervoor dat iederéén kan meedenken als de gemeente nieuw beleid maakt? • Hoe geeft de gemeente vanuit haar voorbeeldfunctie invulling aan inclusie?
Fase 2: Startnotitie (tweede helft 2021) De speerpunten zijn inhoudelijk kort toegelicht en er is een aantal oplossingsrichtingen benoemd. Deze vier speerpunten lopen dwars op het bestaande en nog geplande beleid van de gemeente. Per speerpunt kijken we welke lopende en geplande trajecten hier nauw op aansluiten (boegbeeldprojecten), en wat er nog aanvullend nodig is.
Fase 3: Opstellen Lokale Inclusie agenda (na vaststelling Startnotitie) (februari - juli 2022) Op hoofdlijnen ziet de planning er als volgt uit: • Per speerpunt wordt samen met inwoners een algemene doelstelling benoemd (daarna definitieve vaststelling van welke projecten hieraan worden gekoppeld). • Vervolgens wordt de monitoring en evaluatie geborgd per speerpunt. Ook dit gebeurt samen met betrokken inwoners en professionals. Bij een aantal projecten is dit mogelijk al geborgd, bij andere projecten zal dit mogelijk nog moeten worden georganiseerd. • De verbeterpunten die voortkomen uit de monitoring van de speerpunten worden breder gedeeld en opgepakt (‘olievlekwerking’).
Conclusie Met de vaststelling van deze startnotitie kan de gemeente dus in het najaar 2022 het volgende verwachten: Een ‘Lokale Inclusieagenda’ voor vier jaar die bestaat uit een overzichtsdocument met • vier speerpunten met hun algemene doelstelling, • hoe deze worden opgepakt binnen lopende en geplande projecten, en welke aanvullingen nog nodig zijn • hoe en wanneer deze worden gemonitord en geëvalueerd samen met betrokken inwoners, • en hoe hier gemeentebreed van wordt geleerd. Op het einde van de looptijd (derde jaar) kan worden nagegaan wat de speerpunten moeten worden voor de volgende vier jaar.
21
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Bijlage A CHECK Input tijdens de commissie Samenleving 3 juni (besluitvorming in raadsvergadering 8 juli) Beleid: wie vallen tussen wal en schip
• •
Beleid: hoe dragen inwoners bij aan het meedoen van anderen
•
Interactie inwoners: hoe organiseren we dit inclusief?
• • •
Hoe geeft de gemeente vorm aan de voorbeeldfunctie?
•
• •
Overig
22
• •
Aandacht voor ouders met een kind met meervoudige beperkingen. Aandacht voor mogelijkheid (inkoop) van specialistische hulp vanuit bv Wmo. Wat doen wij als gemeente om inwonerinitiatieven te stimuleren/behouden? Niet alleen vanuit Verdrag, maar intrinsieke motivatie om inclusieve samenleving te willen. Hoe krijgen we hun signalen voldoende binnen? Aandacht voor B1 en ook indien nodig onder B1 niveau. Los van de banenafspraak wil je toch als organisatie ‘gewoon’ mensen met een beperking in dienst nemen? Ook intern inzetten op inclusief beleid. Alleen zeggen dat iedereen welkom is, is niet voldoende. SROI bij inkoop als speerpunt. Medewerkers Gresbo ook onderdeel laten zijn van de gemeentelijke organisatie. Inclusiviteitsparagraaf bij al het beleid. (Praktische) zaken zsm regelen.
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Bijlage B
23
Startnotitie Lokale inclusie agenda Harderwijk en Hierden 2022-2026
Inclusieve samenleving in Harderwijk Inventarisatie 2021
Inclusieve samenleving in Harderwijk: inventarisatie 2021
1
Inhoudsopgave 1 1.1 1.2 1.3
Aanleiding en opdracht........................................................................................................................................................3 Wat is de aanleiding?..............................................................................................................................................................3 Wat is de rol van de gemeente bij inclusiviteit?...........................................................................................................4 Toelichting op dit document...............................................................................................................................................4
2 2.1 2.2
Een inclusieve samenleving: iedereen kan en mag meedoen................................................................................5 Wat verstaan we onder een inclusieve samenleving?................................................................................................5 Wat weten we over inwoners bij wie meedoen niet vanzelfsprekend is?..........................................................6
3 3.1 3.2 3.3 3.4 3.5
Vergroten van inclusie in Harderwijk en Hierden........................................................................................................8 Ontmoeten en vrije tijd.........................................................................................................................................................9 Talentontwikkeling: onderwijs en toeleiding naar de arbeidsmarkt ...................................................................12 Inkomen, bestaanszekerheid, schulden .........................................................................................................................13 Individuele ondersteuning Wmo, Jeugdwet, Wet Inburgering..............................................................................14 Wonen, leefbaarheid en toegankelijkheid.....................................................................................................................16
4 4.1 4.2 4.3 4.4
Inclusieve samenwerking gemeente en inwoners......................................................................................................18 Interactief beleid .....................................................................................................................................................................18 Cliëntenparticipatie................................................................................................................................................................20 Inzet van ervaringsdeskundigheid....................................................................................................................................21 Overig..........................................................................................................................................................................................21
5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5
Voorbeeldfunctie van de gemeente................................................................................................................................22 Verkiezingen..............................................................................................................................................................................22 Dienstverlening........................................................................................................................................................................22 Informatie en communicatie...............................................................................................................................................23 Medewerkersbeleid................................................................................................................................................................24 Inkoop..........................................................................................................................................................................................24
6
Richting bepalen......................................................................................................................................................................25
Bijlage 1 Uitgebreid activiteiten overzicht.................................................................................................................................27 Bijlage 2 Leidraad VNG......................................................................................................................................................................34 Bijlage 3 Overzicht bronnen............................................................................................................................................................35
2
Inclusieve samenleving in Harderwijk: inventarisatie 2021
1.
Aanleiding en opdracht
1.1
Wat is de aanleiding?
De gemeenteraad heeft in 2018 het onderwerp ‘Inclusieve samenleving’ op de Strategische Raadsagenda 2018-2022 gezet. De raad heeft twee vragen: • Wat verstaan we daaronder? • Om welke speerpunten gaat het? Aan de hand van ‘een verdieping in de actuele beleidsuitvoering’ wil de gemeenteraad met inwoners en organisaties meetbare doelstellingen op de lange termijn formuleren. Een eerste start voor dit onderwerp is het VN-Verdrag Handicap. Nederland heeft zich hiermee nadrukkelijk verbonden aan het doel dat iedereen volledig (‘volwaardig’) mee kan doen. Denk aan gelijke behandeling, gelijke toegang, onderwijs voor iedereen, mobiliteit, eigen regie en participatie, werk, behoorlijke levensstandaard, vrije tijd (cultuur, sport, recreatie) en zelfstandig juridisch handelen. Dit geldt voor álle (semi-)overheidsinstellingen, dus ook voor de gemeente.
Doel van het Verdrag Handicap van de Verenigde Naties is het bevorderen, beschermen en waarborgen van de mensenrechten van mensen met een beperking. Grondbeginselen in het verdrag zijn toegankelijkheid, autonomie en volledige participatie. Het is belangrijk dat de overheid bij het maken van beleid en wetgeving rekening houdt met deze grondbeginselen. In het verdrag is aangegeven wat de overheid moet doen om ervoor te zorgen dat de positie van mensen met een beperking verbetert. Het VN-verdag Handicap trad in Nederland op 14 juli 2016 in werking.
Inclusieve samenleving in Harderwijk: inventarisatie 2021
3
1.2
Wat is de rol van de gemeente bij inclusiviteit?
Gemeenten zijn verplicht tot het geleidelijk realiseren van het VN-verdrag op de beleidsterreinen waarop zij verantwoordelijkheden hebben. Zo hoeft een gemeente niet alle voorzieningen direct volledig toegankelijk te maken, maar wèl geleidelijk. Ook hebben gemeenten de opdracht gekregen om in één Lokale Inclusie Agenda op te nemen hoe de gemeenteraad uitvoering geeft aan het VN-verdrag. De term ‘inclusie’ is niet nieuw voor gemeenten: a. De gemeente heeft een breed aantal taken (vanuit landelijke wetgeving en vanuit gemeentelijk beleid), dat gericht is op inclusie: voor íederéén meedoen mogelijk maken. Dit staat beschreven in verschillende beleidsnota’s (welzijn, onderwijs, sport, cultuur etc). Ook het ruimtelijk beleid draagt voor een deel bij een inclusieve samenleving. Denk aan het vergroten van de toegankelijkheid van de openbare ruimte en stimuleren van de bouw van geschikte woonruimte. b. Bij het opstellen en uitvoeren van beleid vindt interactie plaats met de inwoners. Hoé dit gebeurt, is afhankelijk van het onderwerp. Voor een deel gebeurt dit ook via belangenorganisaties, adviesraden e.d. Deze samenwerking zou zo moeten worden ingericht dat iedereen hier aan kan deelnemen. c. De gemeente heeft ook een voorbeeldfunctie. Denk aan een laagdrempelige dienstverlening, begrijpelijk communicatie en natuurlijk toegankelijke verkiezingen.
Ook in haar eigen organisatie kan de gemeente de inclusie vergroten. Inclusieve samenleving (VN-verdrag) Inclusie: ambitieniveau Beleid
1.3
Sociaal beleid
Ruimtelijk beleid
Samenwerking met inwoners
Inclusief burgerschap en samenspel
Gemeentelijke organisatie en bestuur
Voorbeeldfunctie
Toelichting op dit document
Dit document bevat een overzicht van de huidige werkzaamheden en mogelijkheden die de inclusie in Harderwijk en Hierden vergroten. Daarmee is het een eerste aanzet (fase 1) tot een Lokale Inclusieagenda. Daarbij gaan we in op de volgende vragen: • Welke definitie van ‘inclusieve samenleving’ willen we als gemeente hanteren (hoe breed)? (hoofdstuk 2) • Hoe wordt op dit moment de inclusiviteit vergroot: zowel door activiteiten van de gemeente en de maatschappelijke partners, als van de inwoners? (hoofdstuk 3) • Hoe geeft de gemeente de samenwerking met inwoners zo vorm, dat het inclusief is? (hoofdstuk 4) • Hoe zorgt de gemeente ervoor dat zij een inclusieve organisatie is, zichtbaar en merkbaar voor zowel de inwoner als de eigen medewerkers? Hoe geeft zij het goede voorbeeld? (hoofdstuk 5) • Hoe wil de gemeenteraad, samen met de inwoners, vervolg geven aan het proces en richting geven aan het thema Inclusieve samenleving? (hoofdstuk 6)
4
Inclusieve samenleving in Harderwijk: inventarisatie 2021
2.
Een inclusieve samenleving: iedereen kan én mag meedoen
2.1
Wat verstaan we onder een ‘inclusieve samenleving’?
Vanuit een perspectief van ‘mensenrechten’ gaat inclusie over het recht op meedoen. Het VN-verdrag lijkt zich vooral te richten op mensen bij wie het ‘meedoen’ wordt gehinderd door een beperking. Het begrip ‘inclusie’ kun je echter op verschillende manieren invullen.
Professional a. b. c. d.
Beleid primair gericht op alle inwoners met een fysieke of zintuiglijke beperking. Beleid op alle inwoners met een beperking in de breedste zin des woord (fysiek, zintuiglijk, sociaal, psychisch). Breed inclusiebeleid gericht op dat alle burgers in de gemeente, ongeacht beperking, ras/etniciteit, geslacht, seksuele voorkeur, leeftijd, religie moeten deel kunnen nemen aan de samenleving. Breed inclusiebeleid gericht op alle inwoners die al dan niet tijdelijk moeite ondervinden om mee te kunnen en mogen doen.
De inclusieve samenleving zit op de scheidslijn van integreren, maar ook inspelen op specifieke behoeften. Ouder van kind met beperking Laten we elkaar accepteren, ook al zien we dat we anders zijn.
De onderdelen a. en b. zijn vooral verbonden aan het VN Verdrag Handicap. Waarbij een ‘sociale’ beperking al minder eenduidig is: gaat het hier om niet mee kunnen doen aan sociale activiteiten?
Onderdeel c gaat niet alleen om het faciliteren door (vooral) de overheid bij Professional beperkingen. Maar méér nog over hoe inwoners zich tot elkaar verhouden1. Een inclusieve samenleving betekent dat inwoners met verschillende De vraag is: hoe kunje een individuele geloofsovertuigingen (of geen geloof), tegengestelde ideologieën, uit vraag koppelen aan (gezamenlijke) verschillende klassen of sociale groepen, met diverse seksuele oriëntaties, activiteiten in de buurt? kunde of beperkingen, elkaar welkom heten en respecteren. Zich ervan bewust zijn dat bíj een groep horen, ook ‘uitsluiting’ van anderen kan betekenen. Professional De overheid richt zich op bewustwording, op verbindingen leggen, vergroten van kennis over, en verminderen van onbekendheid met elkaar. Op de match tussen Psycho educatie leert inwoners die iets bij kunnen dragen en inwoners die iets nodig hebben. En om ouders wat de problemainwoners die zich afgewezen voelen en mijdingsgedrag vertonen, expliciet uit te tiek van hun kind is en nodigen om (weer) mee te doen. 2 Onderdeel d gaat ook over de inclusie van mensen die (tijdelijk), door omstandigheden, ervaringen, wellicht gebrek aan vaardigheden niet (meer) mee kunnen doen, denk aan laaggeletterden, mensen met een laag inkomen, ex-gedetineerden, overbelaste mantelzorgers etc. In het gemeentelijk beleid komen alle vier de onderdelen aan bod.
Deze komen terug in hoofdstuk 3.
1 2
hoe er mee om te gaan. Dat maakt dat kinderen zich beter kunnen ontwikkelen. Dat deed ik ook bij de werkgevers. Misschien moet je dat wel voor de samenleving opzetten!
Beperkingen ontstaan ook in interactie. ‘Nederland kent sterk uitsluitende normen over wat normaal is’, Alice Schippers Disability studies Uit workshop Krachtig Kleurrijk Harderwijk, 19 november, door O. Hoepel
Inclusieve samenleving in Harderwijk: inventarisatie 2021
5
Afbakening Deelnemen aan de samenleving kan ook worden bemoeilijkt omdat inwoners ontevreden zijn over de huidige samenleving en/of politiek. Inwoners voelen zich buitengesloten, of houden bewust afstand omdat zij geen vertrouwen meer hebben in de overheid, in andere mensen. Het betrekken van deze inwoners krijgt aandacht bij het burgerschapsbeleid, maar zal mogelijk ook een overlap hebben met het inclusiebeleid.
2.2
Wat weten we over inwoners bij wie meedoen geen vanzelfsprekendheid is?
Als gemeente wil je inwoners benaderen als individu. Uitgaan van ‘(doel)groepen’ kan stigmatiserend werken. Bovendien kunnen verschillen binnen één groep groot zijn. De één ervaart bijvoorbeeld veel minder / meer last van een beperking in het dagelijks leven dan de ander. Ook kunnen onderlinge verschillen een kleinere of juist grotere rol spelen. Sommige inwoners met een beperking of verschillende achtergrond zoeken vooral het contact met inwoners in eenzelfde situatie, terwijl de ander hier juist geen behoefte aan heeft. Tot slot is ook de vraag: in welke mate wíl je meedoen? Hoewel we niet in doelgroepen willen denken, zien we wel trends onder verschillende groepen, bijvoorbeeld:
• •
• •
• •
•
6
De positie van Nederlanders met een beperking is de afgelopen jaren verslechterd. Zo leefde tien jaar geleden 19,5 procent van de mensen met een beperking in armoede, en was dat in 2016 opgelopen naar 24,6 procent De maatschappij wordt steeds complexer. Een groeiende groep mensen heeft problemen om dit bij te benen. De complexiteit vervreemdt deze groep van de maatschappij. De groep met een IQ tussen de 70 en 85 in het bijzonder, evenals (niet-zichtbare) beperkingen als niet-aangeboren hersenletsel of autisme. Van mensen met verward gedrag heeft een aanzienlijk deel een lichtverstandelijke beperking (LVB), niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en/of autisme. Harde cijfers zijn er niet, wel indicaties. Mensen met een verstandelijke beperking zijn minder vaak tevreden met hun leven, zijn vaker eenzaam en doen minder mee in de samenleving dan anderen zonder beperking. Nederland scoort internationaal slecht als het gaat om de arbeidskansen van mensen met een migratieachtergrond. Dat heeft enerzijds te maken met het feit dat migranten die in het verleden zijn gekomen vrij laag opgeleid waren. Verder blijkt ook dat migranten uit landen komen waar ideëen over verdeling van arbeid en zorg wat anders zijn. Maar ook geven veel mensen aan dat ze te maken hebben met discriminatie op de arbeidsmarkt.
Als kinderen in armoede opgroeien, hebben ze minder ontwikkelkansen en vervolgens een groter risico om ook als volwassene in armoede te leven, en hun eigen kinderen dus ook weer minder ontwikkelkansen hebben. In 2019 vonden rond de 2,5 miljoen Nederlanderss het moeilijk om te werken met digitale apparaten, zoals een computer, smartphone of tablet. 1,2 miljoen Nederlanders hadden nog nooit internet gebruikt. We weten dat sinds corona het aantal mensen dat internet gebruikt is toegenomen, vooral onder ouderen. Dit betekent helaas niet dat iedereen meteen vaardig is en zich zelfverzekerd voelt in die digitale realiteit. Onderzoek van het SCP laat zien dat het op een aantal gebieden slechter gesteld is met LHBT’ers dan met nietLHBT’ers (denk aan: onveiligheidsgevoelens, ervaringen met respectloos gedrag en cyberpesten, psychische problemen en de werksituatie).