Bijlage 4 verslagen gesprekken

Verslag

Historische

Boerenerven

14 oktober 2024

Aanwezig: Wethouder Edwin Enklaar, namens projectgroep Hierdense Boerenerven: NE (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (Hierden). (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) nn. (gemeente), (geanonimiseerd) ME notulist) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Insprekers: (geanonimiseerd) nn (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd)

(geanonimiseerd) heet iedereen van harte welkom en vertelt over de achtergrond van de Historische MN Boerenerven, de doelen, het proces Het doel

van

de avond is

met elkaar eens

die

de

om

te worden.

en

zichtbaar is. Benadrukt wordt dat het vragen per adres kan in het

het resultaat.

onduidelijkheden weg

Er wordt

vervolgens worden genoteerd

en

(zie bijlage)

niet om het op alle onderdelen ruimte gegeven aan alle insprekers om vragen te stellen getoond op het scherm zodat het voor iedereen helder en nu

niet gaat

vervolgproces

een

om

te nemen,

vragen

over

het

eigen erf. Voor specifieke

gesprek gepland worden

met een

omgevingscoach. De vragen worden 1.

Proces rondom

daarna

gezamenlijk beantwoord

selectie

en

besproken.

erven

Op basis van de inspiratiegids Historische Boerenerven (opgesteld door Gelders genootschap) is een selectie gemaakt uit ongeveer 110 erven die daar in staan. Dit is gebeurd aan de hand van de selectiecriteria zoals deze zijn opgenomen bij de zogenaamde limitatieve lijst. Met de projectgroep is aan de hand van deze criteria beoordeeld welke erven kwalitatief goed genoeg zijn en potentie voor herontwikkeling hebben om op die lijst te worden geplaatst. Op basis van kennis die in Hierden leeft zijn er nog enkele erven aan toegevoegd. Marc legt kort de totstandkoming en de inhoud van de selectiecriteria uit. Inspreker heeft het idee dat er niet echt gekeken is naar zijn erf en vindt dat zijn erf niet gekwalificeerd zou moeten worden als historisch boerenerf. Er staat weliswaar een oude boerderij met een bakhuis, maar er is ook een nieuwe paardenstal met een grote paardenbak gebouwd. Het hebben van een historisch boerenerf voelt ook als een beperking. Hierbij geeft hij als voorbeeld dat er bijvoorbeeld voor de sloop van een kippenhok al een vergunning nodig zou zijn. Uitgelegd wordt dat de gemeente juist met deze beoordelingsregels heeft beoogd om Historische Boerenerven, iets extra’s te geven ten opzichte van boerenerven zonder

cultuurhistorischewaarde. Hiermeewordenkansengecreëerdomdezehistorisch waardevolleboerenerveninstandtehouden. Debeoordelingsregelswordenvertaaldinhet omgevingsplanHarderwijk. Inditomgevingsplanwordteensloopbeschermingopgenomen vooralleboerenerven. Ditbetekentdaternietzondervergunninggeslooptkanworden. Bij debeoordelingvandeaanvraagzalvoordeelementendieniethistorischwaardevolzijn zoalseenkippenhokdevergunningverleendworden.Voordeelementendie behoudenswaardigzijnzalditanderszijn.Daartegenoverstaatdanweldaterietsextra’s gerealiseerdkanwordenbinnendegegevenmogelijkhedenvandebeoordelingsregels zoalsbijvoorbeeldeenextrawoningeenatelierofeenkleinschaligebedrijfsactiviteit. Normaalonderhoudmoetkunnenenwordtuitgezonderdvandevergunningplicht. Sloop valtnietondernormaalonderhoud. ,

,

,

,

,

Erisveelenzorgvuldigaandeselectiegewerktdoordeprojectgroepmetdeskundigenvan degemeenteenHierdenaren. Alleervenzijnuitvoerigbesprokenaandehandvankennis overendiversefoto’svandeerven. 2.

Hoegaathetprocesnavaststellingvandebeoordelingsregels Debeoordelingsregelszijnklaarendaarkoninhetkadervandeinspraakeenzienswijze overwordeningediendbijhetcollege. Nadatookderaadheeftingestemdmetdestukken enhetvoorstelomdebeoordelingsregelsdoorhetcollegetelatenverwerkeninhet omgevingsplankandituitgevoerdworden.Opdedigitalekaartwordtdanprecies ingetekendwatdebegrenzingvanheterfis. Daaraanwordendebeoordelingsregels gekoppeld. Dezewijzigingvanhetomgevingsplangaatvoordevaststellingnoginontwerp terinzagevoorzesweken. Indezeperiodekaneroverdewijzigingeenformelezienswijze wordeningediend. ,

AlshetomgevingsplanklaariskomthetviahetDSO(digitaalstelselomgevingswet) beschikbaar. Viaeenklikopdekaartisdebegrenzingvanheterfzichtbaarmetde specifiekeregelsdiegelden.Hierbijgaathetomhetbouwengebruikende herontwikkelingsmogelijkhedenmetdedaarbijbehorendevoorwaarden. Hetgaatdaarbij nietoverdetuinbeplanting. ,

,

3.

Watisdestatusvandelimitatievelijstenvandebeoordelingsregels Hetcollegeheeftdelimitatievelijstendebeoordelingsregelsvastgesteldenterinstemming voorgelegdaanderaad. Zodraderaadhiermeeheeftingestemdzalditalskaderdienen voorhetverlenenvaneenbuitenplanseomgevingsplanactiviteit(BOPA)wanneereral initiatievenwordeningediend. Paralleldaaraanzalhetcollegedewijzigingvanhet omgevingsplanvoorbereideneninprocedurebrengen. Navaststellingvandezewijzigingis ergeenBOPAmeernodigmaargeldtereenreguliervergunningstelsel. ,

4.

Kanikvandelijstaf? Datkannietmaarsteldatjehetermeeoneensblijftdankanjetijdensdeterinzagelegging vandewijzigingvanhetomgevingsplaneenzienswijzeindienen. Dezewordtbijhetbesluit ,

,

overdevaststellinginoverweginggenomen. Alsdewijzigingvanhetomgevingsplanis vastgesteldkanoverdezevaststellingnogberoepwordeningesteld. ,

5.

Watzijndemogelijkhedenenbeperkingennavaststelling Nadatdeomgevingsplanwijzigingisvastgesteldgeldtereensloopbescherming.Wiljeiets opjeerfslopendankandatnietzonderdaarvooreersteenvergunningaantevragen.Het doelishetbehoudenvandekernkwaliteit. Gaathetomeenboerderijdie behoudenswaardigisdanzaldezevergunningnietzomaarverleendwordenengaanwein gesprekoverdemogelijkhedentotbehoud. Debeoordelingsregelswordenvertaaldnaar juridischeplanregels.Voldoejeaandevoorwaardendankanjeeenvergunningkrijgenen jeerfherontwikkelen. ,

,

,

,

Hetvoordeelisdatjebijhetbouwenvanbijvoorbeeldeenwoninginhetbuitengebiednute makenhebtmetderoodvoorroodregeling. Dithoudtindatersprakemoetzijnvan sloopmeters. Dathoefthierniet. Omdaterextravoorwaardengeldendiehetdoelvanhet behoudvandehistorischewaardenveiligstellenisdezebestaanderegelgevinghier losgelaten. Welmoeterwordenvoldaanaandenieuwebeoordelingsregelsvoorhet behoudvandehistorischewaardevanhetboerenerf. Bijeenherontwikkelingwordterwel gekekennaardegroeneinrichtingvanheterfendelandschappelijkeinpassinginde omgeving.Doordeextramogelijkhedentegevenkrijgtjeboerenerfookextrawaarde. Landschappelijkeinpassingiserduspasalsereenherontwikkelingplaatsvindt. Ookalstajeopdelijstalsjewoningeengemeentelijkmonumentisookdanhebjemeer mogelijkhedenbijvoorbeelddeoptieomeenschuuromtebouwentoteenwoningofeen ateliertehebbeninhetbakhuis. ,

,

,

,

Vervolgstap:Hetmakenvaneenomgevingsplankandenodigetijdduren. Opdevraagof wevooruitlopendkunnenherontwikkelenishetantwoordjadatkan.Nahetbesluitvande raadkunnenwewelvastaandeslagmochtenerwensenzijnvoorinitiatieven.Daarisdan weldeprocedure‘buitenplanseomgevingsplanactiviteit'(BOPA)voornodig. Alsjenietswiltveranderenofslopendanveranderterniks. Jehoeftnietietstedoen. Bijherontwikkelingkomtnogwelbijdatjeookmoetvoldoenaangeldenderegelsvande wetbijvoorbeeldhindercirkel. ,

,

,

6.

Welkeonderdelenvallenonderdezebeoordelingsregels?(erf) Eenerfishetgedeeltevanhetperceelwaardebebouwinggeclusterdbijelkaarstaat. Bij debeoordelingvandehistorischewaardezalmetnamediterfmetdebebouwingin beschouwingwordengenomenbijdewaardestelling. Hetperceelishierbijsecundairvan belang.Heterfmoetimmersingepastzijnofwordenopditperceelwaarbijhetgehele perceelweermoetpassenindeomgeving. Bijeenherontwikkelingwordtdanookhet geheleperceel(inclusieferf)betrokkenbijdebeoordeling. ,

Blijktbijeenbeoordelingvaneenwoningdatalleendegevelauthentiek/waardevolismaar derestvandewoningnietkanerookdeelsloopplaatsvinden.Daarbijwordtookhetgeheel (dusbebouwingenlandschappelijkeinpassing)inbeschouwinggenomen. ,

,

7.

Watmagiknietmeer? Hetisnietmeermogelijkombebouwingdatstaatopeenhistorischboerenerfzonder vergunningteslopen. ,

8.

Watisderelatiemetdeomliggendegronden? Mochtereeninitiatiefzijnvoorbebouwingbuitenhethistorischboerenerferfinhetweiland danwordtdatinitiatiefgetoetstaandekadersdiewenuhebbenbijdeRoodvoorRood regeling.Aandezeregelingzijnwelvoorwaardenverbondenzomoethetinitiatiefpassend zijnindeomgeving. Ookwordtdaarbijgekekenhoehetinitiatiefaansluitopheterf. ,

9.

Watismijnerf? Heterfishetgedeeltevanhetperceelwaardebebouwinggeclusterdaanwezigisen bestaatuitmetelkaarsamenhangendewaardevolleelementen. Heterfmoetineerste instantiehistorischzijnenvoldoenaandegesteldecriteriaomopdezelijsttekomen. Bij herontwikkelingvaneenerfkijkenwewelnaardeomgevingallereerstnaarhetperceel waarheterfdeelvanuitmaaktenvervolgensnaardeliggingvanhetgeheelindedirecte omgeving. Herontwikkelingisalleentoegestaanalswordtvoldaanaandekadersvande beoordelingsregels. Vooreenweilandgeldtdatdiewordtbetrokkenbijdelandschappelijke inrichtingen/ofinpassing. ,

10. Watdoeikmetonderhoudvanmijngebouwen? Bijsommigeervenvraagjejeafwaaromzeeropstaanomdatheternietuitziet.Omop delijsttekomenhoeftheterfnietcompleettezijnofinperfectestaatvanonderhoud. Kortomerisnietgekekennaarhetonderhoudvandegebouwen.Inhetgevalheterf mogelijkhedenheeftvoorherontwikkelingmetbehoudenversterkingvandehistorische waardeisditerfookopdelijstgeplaatst. ,

,

,

11. Watgebeurtermetniet-streekeigenbeplanting? Bijeenherontwikkelingwordtgekekennaardeaanwezigenietstreekeigenbeplanting. In beginselishetuitgangspuntdatdezewordtverwijderdenvervangendoorstreekeigen beplanting.Deregeloverniet-streekeigenbeplantingiswatgenuanceerdwatinhoudtdat ergevallendenkbaarzijnwaardezebeplantingkanblijvenstaan(bijvoorbeeldeengrote notenboom). ,

Rondvraag Ishetmogelijkomvoordathetomgevingsplaninganggezetwordtdaareenpersoonlijkgesprek overtehebben?Hetantwoordisdatdatkanendaarviahetcontactformulieropdewebsiteeen afspraakvoorgemaaktkanworden. Moetiklegesbetalenvoorsloop?Jadatisgebruikelijk. ,

,

Sluiting Allevragenzijnvolgensdeinsprekersvoldoendebeantwoord. Eeninsprekervoelthet aanmerkenvanzijnerfdesondanksnogsteedsalseenbeperkingenbegrijptnietwaaromzijn erfopdelijststaat. Hetgevoelisnanoguitlegopdevragenvaninsprekernietwegtenemen enwezijnhetmetelkaareensdatwehetnieteensworden. Vervolg:11novemberiseengesprekmetdeinsprekersdievandaagnietaanwezigkondenzijn. Debeoordelingsregelsenhetverslagvanbeideavondenwordennaarverwachtingter informatietoegestuurdaandegemeenteraadsvergaderingvan12december. Afgesprokenisomditverslagmetdeinsprekerstedelen.

Verslag 11

Historische

Boerenerven

november 2024

Aanwezig: Wethouder Edwin Enklaar, namens projectgroep Hierdense Boerenerven: (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) (Hierden). . OO (geanonimiseerd) ON, (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) nn, NN (gemeente), (geanonimiseerd) MN (notulist) (geanonimiseerd) (geanonimiseerd) Insprekers: nn (geanonimiseerd)

(geanonimiseerd) neet iedereen NN

achtergrond van de Historische Boerenerven, de doelen, het proces en het resultaat (zie bijlage). Op verzoek wordt uitgebreid uitgelegd hoe het in zijn werk ging met de proeftuinen, dus hoe ze geselecteerd zijn, hoe een gewenste ontwikkeling is uitgewerkt door het Gelders Genootschap en hoe deze uitwerking betrokken is bij het opstellen van de beoordelingsregels. Het doel

de avond is

van

met elkaar eens

die

vervolgens

harte welkom

van

om

te worden.

worden

de

Er wordt en

over

de

te nemen,

niet

om

het op alle onderdelen om vragen te stellen

ruimte gegeven aan alle insprekers getoond op het scherm zodat het voor iedereen helder

zichtbaar is. Benadrukt wordt dat het vragen per adres kan

vertelt

onduidelijkheden weg

genoteerd in het

en

nu

niet gaat

vervolgproces

een

om

vragen

over

het

en

eigen erf. Voor specifieke

gesprek gepland worden

met een

omgevingscoach. De vragen worden 1.

Hoe

2.

Hoe

Alle

eigenaren

daarna beantwoord

en

gezamenlijk besproken.

komen de boerenerven op de lijst, waarom staan we Deskundigen van de gemeente en inwoners van Hierden hebben

op? een projectgroep gevormd. Alle boerenerven uit de inspiratiegids Historische Boerenerven (opgesteld door het Gelders Genootschap) zijn bekeken aan de aan van de selectiecriteria zoals die zijn opgenomen bij de limitatieve lijst. Aan de hand van deze criteria is beoordeeld welke erven kwalitatief goed genoeg zijn en potentie voor herontwikkeling hebben om op de lijst te worden geplaatst. Op basis van de kennis die in Hierden aanwezig is zijn er nog enkele erven aan toegevoegd. De projectgroep heeft om te toetsen informatie opgehaald, luchtfoto's bekeken en rond gefietst. Het klopt dat niet alle boerderijen uit de inspiratiegids persoonlijk zijn bezocht. Dit is veel werk en daarvoor zijn de middelen, capaciteit en uren niet aanwezig. is

er

er

gecommuniceerd?

geplaatst zijn op de 'Limitatieve lijst historische boerenerven’ gekregen. Met deze brief is aangegeven dat het erf geplaatst is, wat dit betekent en welk proces gevolgd wordt voordat de lijst is vastgesteld inclusief de hebben

van

daarover

de 50

een

erven

brief

die

mogelijkhedenvoorinformatieeninspraak. Insprekergeeftaandathetbeterzouzijngeweest omdebriefoppersoonlijketiteltehebbenontvangenomdathetineersteinstantienietduidelijk wasdathetomzoietsbelangrijksgaatzekerookomdatdezesamenmetdeinspiratiegidswerd verstuurd. Ditwordtontvangenalseenleermomentvoordegemeente. ,

3. Watzijndevoor-ennadelen? Hetvoordeelvanderegelingisdatjemeermogelijkhedenkrijgtdandeoverigeboerenervenen diteenfinanciëleimpulsgenereertZowelhettoekennenvaneenfunctieaangebouwenalshet extragelddatvrijkomtuitdezemogelijkhedendraagteraanbijeenerfinstandtekunnen houden.BijvoorbeeldeenextrafunctiezoalseenhuisatelierB&B.Deroodvoorroodregeling isnietvantoepassing. Dathoudtindatergeensprakeisvanhetinbrengenvansloopmeters. NadatdebeoordelingsregelszijnverwerktinhetomgevingsplanHarderwijkenjemeteen ontwikkelingvoldoetaandebeoordelingsregelsvandeHistorischeboerenervenkaneen omgevingsvergunningverleendworden.Steldatjeeenwaardevolleschuurhebtdanzouje daar-binnendevoorwaardenvanhetproject-eenwoningvankunnenmaken. Hiervoorzijn geensloopmetersnodigdeschuurkrijgtweereenfunctieenditleverthetgeldopwatjekunt gebruikenvoordeverbouwingenomheterfopteknappen. Eennadeelkanzijndatjegeenbehoudenswaardigehistorischegebouwenkanslopenterwijlje datwelwenst. Voorennadelenblijftnatuurlijkweleensubjectiefbegrip. Doorhetslopente verbiedenblijftdebebouwingvanwaardestaaninHierden. ,

,

,

,

,

,

4. Watvraagtditvanons? Degemeentegaatmetjeingesprekoverjeperceelalsjewiltherontwikkelen. Deeerstestapis eencheckopeeneersteideebijdegemeente. Daarbijishetwelaandeeigenaarzelfomdit ideeuitte(laten)werkenbinnendebeoordelingsregels.Alshetplanerligtdankanjeviahet contactformulieropdewebsitevandegemeenteeenafspraakmaken. Deomgevingscoach betrekterdandejuistepersonenbij. AlsjebesluittotherontwikkelendanmoetdeeigenaardeervenconsulentvanhetGelders Genootschapbetrekkenbijhetherinrichtenvanheterf. Bijherontwikkelingwordternaastde bebouwingooknaardebeplantingenbestratinggekeken. Hetismaatwerk. Hetiseen totaalplanvoorhetheleerfomdatjeietsdoetvoorbehoudenversterkingvaneenboerenerf. ,

,

Verwachtwordtdatdebeoordelingsregelsgoedgekeurdwordendoordegemeenteraad. DeregelswordendanvertaaldinhetomgevingsplanHarderwijk. Tijdensdeterinzagelegging vandewijzigingvanhetomgevingsplankanereenzienswijzeingediendworden. Indie zienswijzezouiemandmetgoedeargumentenkunnenkomenwaaromheterferonterechtop staatwaardoorheterfeventueelvandelijstafgaat.Alsdewijzigingvanhetomgevingsplanis vastgesteldkanoverdezevaststellingnogberoepwordeningesteld. ,

,

Nadevaststellingvandebeoordelingsregelsdoordegemeenteraadishetwelmogelijkom alvastaandeslagtegaanvoordathetomgevingsplanisaangepast. Erkandaneen vooroverlegvooreenbuitenplanseomgevingsactiviteitaangevraagdworden. Ookditkan aangevraagdwordenviahetcontactformulier. Deomgevingscoachbetrektookdandejuiste

mensenerbij. Alsjenietswiltveranderenofslopendanveranderterniksenhoefjenietste doen. 5. WatishetverschiltussenHBEeneenmonument Eengemeentelijkmonumentiseengebouwophetperceeldatvanwegedewaardedaarvanis aangewezenalsmonument.Ditkandeboerderijzijnmaarookbijvoorbeeldeenbakhuisofeen schuur.Bijeenhistorischerfgaathetomdeinrichtingvanhetgeheleerfdeclusteringen samenhangvanbebouwingendegroeneinrichtingvanheterfeneventueelhetbijbehorende perceel. ,

,

6. HoeverhoudtHBEzichtotandere(bouw)mogelijkheden Erzijnwatzorgenbijinsprekersoverderodestippendieindeverdiepingsslagzijnaangegeven indeweilandenaandeGrevenhofsweg.Erwordtuitgelegddatditplekkenzijnwaarvolgensde verdiepingsslageenroodvoorroodwoningzoukunnen‘landen’. Ditbetekentnietdatditaltijd gaatwordendathangtafvandeeigenaarvandegrond.Ookdaarzittenmeerdereeisenaan zoalso.a.eenvereisterfinrichtingsplanvanhetGeldersGenootschapeenplanologische proceduremetvoorwaardenzoalseenlandschappelijkeinpassingrekeninghoudenmet eventueleomliggendebedrijvenenhetmoetpasseninhetstraatbeeld. Erwordtaangegeven dateropdeGrevenhofswegtehardwordtgeredenendatditmoetwordenaangepakt. Hette hardrijdenopdeGrevenhofswegisnietteregeleninzo’nprojectbijelkerfmoetookgekeken wordennaardeverkeersstromenenofdebetreffendeweghetextraverkeeraankan. ,

,

,

,

,

,

7. Sanerenvanbijgebouwen:hoeverhoudtditzichmetHBE Hoeveriseenbestemmingsplanbepalingvankracht(zoalsbijvoorbeeldde50%regeling)alsje nueenhistorischerfbent. De50%regelingwordtuitgelegd. DebeoordelingsregelswordenvertaaldinhetomgevingsplanHarderwijkdiewordendaarmee vankrachtvooralleaangewezenerven.Bestaanderechtenverdwijnenhierbijnietdusde hoeveelheidbebouwingdienuvolgenshetomgevingsplanistoegelatenblijftgelden.Bij herontwikkelingwordtgekekenhoehetmooierkanworden. Hetkaraktervanhetboerenerf moetblijven. Steldatereenhooibergomwaaitdangeldtdecalamiteitenregeling. Jemagdanhetzelfdewat erwasterugbouwen. Alsjetochwatanderswiltneerzettendanmoetjevoldoenaande beoordelingsregels. ,

,

,

8. Wathoortbijhethistorischerf? Alleervenzijngeduidopeenkaart.Heterfiseendeelvanhetperceelnamelijkdeclustering vandebebouwing. Erwordtgekekennaardehistorischewaarde. Deomgevingwordtwel betrokkenindebeoordeling.Alsdepercelenzijnaangeduidkanjedatstrakszienopdekaart. Mochtdatnietkloppendankunnenwedaaroveringesprek. Hoezithetmetklompenpadenenwandelnetwerken?Bijherontwikkelingwordtgekekennaar hettotaalplaatje. Alsereenkansisommeteenpadoveroflangsheterfaantesluitenophet bestaanderoutenetwerkendebeleefbaarheiddaarmeewordtvergrootdanzullenweons daarvoorinzetten. ,

,

,

,

9. Sloopregeling? Erzijninhetverledenveelwaardevollehistorischeboerderijenenerfbebouwinggesloopt. Dit wasmogelijkomdatdezezondervergunningkondenwordengesloopt(erwasalleeneen meldingnodig). Degemeenteraadwilditnuvoorkomendooreensloopvergunningverplichtte stellen.Alsjewiltslopendanmoetjeeenvergunningaanvragen.Ishetteslopenbouwwerk niethistorischwaardevoldankrijgjeeenvergunning.Jemagookdezegebouwennietzomaar slopen. Ontwikkelenisgeenverplichting. ,

,

,

Watverdertertafelkomt Waarommogenergeenanderenopdelimitatievelijst? Alsiemanderopdelijstwilkandatviadezienswijzeindienenopdewijzigingvanhet omgevingsplanHarderwijk. Dezegaatnaarverwachtinginhet1ekwartaal2025terinzage. In dierondekanjeookargumentenaandragenomwelopdelijsttekomen. Doordejarenheenkanhetzijndaterervenveranderdzijnwaardoorzenietmeerals behoudenswaardiggezienwordenofandersom. Erzaldanookmetregelmaatbekekenworden watdestatusisvandeboerenervenenofdelijstomeenherzieningvraagt. Sluiting Allevragenzijnvolgensdeinsprekersvoldoendebeantwoorderzijngeenaanvullendevragen ,

meer

Debeoordelingsregelsenhetverslagvanbeideavondenwordennaarverwachtingter informatietoegestuurdaandegemeenteraadsvergaderingvannaarverwachtingvoorgelegd aandegemeenteraadvan12december. Afgesprokenisomditverslagmetdeinsprekerste delen.