Bijlage 1 Natuur en groenvisie ‘Harderwijk natuurlijk groen’.pdf

NATUUR & GROENVISIE

Harderwijk Natuurlijk Groen!

Omdenken van ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur nodig’.

I N H O U D S O P G AV E

1. Harderwijk natuurlijk groen ........................... 5 1.1 Natuur en Groenvisie in één..................... 5 1.2 Afbakening................................................. 5 1.3 Samen opgesteld....................................... 5 1.4 Afbakening van de begrippen .................. 6 1.5 Wat vindt u van natuur en groen?............. 7

H

er d r a

wijk nat u

url

ijk

g ro

en

uniek natuurlijk systeem als basis

!

2. De waarde van natuur & groen ....................... 8 2.1 Urgentie..................................................... 8 2.2 Wat als we niets doen?............................. 8 2.3 Natuur en groen als oplossing................. 8 3. Visie ‘Wij hebben de natuur hard nodig’ ..... 10 3.1 Uitwerking van de speerpunten.............. 12

5. Top10 aanbevelingen voor het vervolg ........ 26

Omden

4. Uitwerking in opgaven en kansen.................. 14 4.1. Basisstructuur Natuurlijk Groen.............. 16 4.2. Uitwerking van de gebieden ................... 19

natuurlijk samenwerken en beleven

ke n

van

meer en natuurlijker groen t

P R O J E C T DATA Projectnaam

Natuur- en Groenvisie Harderwijk

Locatie

Harderwijk

Opdrachtgever

Gemeente Harderwijk; Sylvia de Groot

Opgesteld door

BoschSlabbers landschapsarchitecten

Ian Officer, Delina Wilbrenninck, Tijs van Loon

Datum

Mei 2022

Projectnummer

BS21-106

2

- BoschSlabbers

rh

od

na

ig

’.

‘de

uu

ee

ft

on

s no

dig’ na

ar ‘wij heb

ben

n de

at

r uu

n

HARDERWIJK NATUURLIJK GROEN! Harderwijk is een gemeente met een unieke ligging tussen Veluwe en Randmeer. De compacte overgangszone tussen hoog en droog naar laag en nat zorgt voor veel variatie in natuur. Door de enorme bouwontwikkelingen vanaf de tweede wereldoorlog zijn we het natuurlijk systeem een beetje uit het oog verloren. Groen was meer de stoffering van de wijken, de financiële sluitpost bij een ontwikkeling. Nu we ons meer bewust zijn van de kwetsbaarheid van de aarde door klimaatverandering en afname van biodiversiteit, wordt het tijd voor een nieuwe duurzame en natuurinclusieve koers. Van ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur nodig’. Natuur en groen zijn een volwaardige component in onze buitenruimte. Behalve dat ze essentieel zijn voor klimaatadaptatie en behoud van biodiversiteit, zorgen ze ook nog eens voor een prettige gezonde leefomgeving. Daar moeten we dus in investeren! De gemeente wil daarom een robuuste groenstructuur gebaseerd op ons natuurlijk systeem. Door meer en gevarieerd groen willen we een veerkrachtig natuurnetwerk ontwikkelen dat tegen een stootje kan. Natuurinclusief denken en doen wordt de norm; wij geven het goede voorbeeld en vragen dat ook van onze bewoners en bedrijven.

Harderwijk nodigt iedereen uit om samen te werken aan een NATUURLIJK GROEN HARDERWIJK voor iedereen, voor nu en in de toekomst! Natuur en Groenvisie Harderwijk

- 3

INTERNE & EXTERNE KLANKBORDGROEP

HANDBOEK H A R D E R W I J KS GROEN input

DUURZAAMHEIDSVISIE + PIJLER BIODIVERSE S TA D

Circulariteit

DE BIODIVERSE STAD PIJLER VAN DE DUURZAAMHEIDSVISIE

AMBITIE Het natuurnetwerk vormt een ruggengraat. Daaraan verbinden we een groen-blauwe dooradering van de bebouwde omgeving. Groen en water dringt door in de stad, in de wijk, op bedrijventerreinen, in landbouwgebieden, langs wegen en waterlopen en op erven van particulieren.

De biodiversiteit staat onder druk. Insectenpopulaties nemen sterk af. In Harderwijk proberen we variatie in planten diersoorten te realiseren door het Harderwijks Natuurnetwerk te ontwikkelen. Dit veerkrachtige netwerk moet tegen een stootje kunnen en is in staat ontwikkelingen als klimaatverandering op te vangen.

UITVOERINGSSTRATEGIE

Harderwijk kent een unieke ligging tussen Veluwe en Randmeer. Willen we het effect van deze natuur in de stad vergroten, dan is het zaak om de groene ruimte buiten stad via

gebieden met elkaar

3 Versterken van de

kwaliteit in de gebieden

HARDERWIJKSE GEBIEDEN

FLORA & FAUNA

MENSEN

We maken onderscheid in drie gebieden: het bebouwd gebied, het buitengebied en het beschermd gebied. Elk gebied vraagt om een andere focus. De uitvoering van projecten hierbinnen is gericht op twee categorieën. De eerste categorie is de flora & fauna, de tweede categorie is gericht op de mensen.

0-METING FLORA & FAUNA

REGELMATIG COMMUNICEREN OVER NATUUR IN DE OMGEVING

REALISATIE ECOLOGISCHE VERBINDINGSZONES

ONDERSTEUNEN VAN BEWONERSINITIATIEVEN EN VRIJWILLIGERS

ECOLOGISCH GROENBEHEER

INWONERS BETREKKEN BIJ NATUUREN LANDSCHAPSONTWIKKELING EN BEHEER

BEBOUWD GEBIED stad Harderwijk Hierden dorp

BUITENGEBIED

d ar

i er w

jk natuurlijk g

ro

en

!

2 Verbinden van

leefgebieden

H

Biodiversiteit

goed ingerichte en beheerde groene gebieden de stad in te brengen en met elkaar te verbinden. We gaan werken aan een robuust Harderwijks Natuurnetwerk op basis van drie strategieën:

1 Vergroten van

ENQUÊTE ONLINE S TA D S G E S P R E K

input

uniek natuurlijk systeem als basis

Klimaatadaptatie

Mheenlanden Hierdense Enk Stadslanderijen Hierdense Beek Groene Zoom

VERGROENING VAN PRIVATE EN OPENBARE RUIMTE

BESCHERMD GEBIED

NATUURINCLUSIEF DENKEN EN DOEN

MEER AANDACHT VOOR NATUUR IN HET ONDERWIJS

NATUURBELEVING EN RECREATIE

Veluwe Randmeren

e ‘d

• • • • • • •

4

Duurzaamheidsvisie Harderwijk 2020 Handboek Harderwijks Groen 2007 Omgevingsvisie gem. Harderwijk 2021 (werkdocument) Kaartenatlas tbv Omgevingsvisie 2021 Beheersplan bossen gem.Harderwijk Omgevingsvisie ProvincieGLD Ambitiedocument natuur ProvGLD Kwaliteitsgidsen Gelderse Streken Regierapport omgevingsvisie Etcetera...

- BoschSlabbers

ur

hee

ft on

s nodig’ naar

input

LANDSCHAPSA N A LYS E • • •

na

de

an

• • •

tu

e

n

nv

B E L E I D SA N A LYS E

input

tuu

nke

meer en natuurlijker groen na

Kaartenstudie Kwaliteiten & knelpunten Gebiedsbezoek

r no

Omde

natuurlijk samenwerken en beleven

dig’.

Energietransitie

‘w

e ij h

bb

output

UITWERKING IN BELEIDSPLAN & U I T VO E R I N G S S T R AT E G I E

1. Harderwijk natuurlijk groen Eén gecombineerde visie op natuur en groen voor de gemeente Harderwijk 1.1 N AT U U R - E N G R O E N V I S I E I N É É N Gemeente

Harderwijk

heeft

recent

niet kan en mag (bijvoorbeeld: waar te bouwen). een

Dit document (de Visie) wordt in het vervolgtraject

Duurzaamheidsvisie opgesteld. Biodiversiteit is één

uitgewerkt in een Beleidsplan waarin per deelgebied

van de vier pijlers van deze visie, naast circulariteit,

(wijken/buurten) concreet wordt aangegeven hoe we

klimaatadaptatie en energietransitie. Binnen deze pijler

dit gaan bereiken, wat we waar en wanneer gaan doen

is de ambitie opgenomen om een Natuurvisie op te

(uitvoeringsstrategie) en wat de kosten zijn.

stellen voor Harderwijk.

De visie wil ten slotte een toevoeging zijn op wat er al is

Daarnaast is het Handboek Harderwijks Groen uit 2007,

(Natura2000, provinciaal beleid) en zich richten op het

dat een combinatie is van een groenstructuurplan,

niveau van de burger en gemeente.

landschaps- en bosbeleidsplan, aan vervanging toe. Dit handboek is een belangrijke basis, aangezien een

1. 3 SA M E N O P G E S T E L D

robuuste groenstructuur een lange-termijnplan is.

Naast

Deze twee aspecten (natuurvisie en groenvisie) worden

beleidsanalyse is deze visie samen met mensen vanuit

gezamenlijk opgepakt in een nieuwe visie en beleid

verschillende disciplines en platformen opgesteld. Er

op groen én natuur, waarbij elementen als natuurlijk

is zowel een interne klankbordgroep -met ambtenaren

systeem, klimaat, biodiversiteit en gezondheid een

vanuit verschillende disciplines- als ook een externe

prominentere plek mogen innemen.

klankbordgroep leden

de

vanuit

gebruikelijke

landschapsanalyse

geraadpleegd, de

KNNV,

bestaande

en

uit

Vogelbeschermingswacht,

1. 2 A F BA K E N I N G

Landschapsbeheer

De visie richt zich op het grondgebied van de gemeente

Waterschap Vallei en Veluwe, IVN, Groei en bloei,

Harderwijk, met hierin de bebouwde kommen van

Steenbreek en Hortus/Natuur en milieu educatie.

Harderwijk en Hierden, het buitengebied en het

Tevens is er een online enquête voor inwoners van

deel van de Veluwe en Randmeren dat binnen de

Harderwijk opgesteld, die 223 keer is ingevuld: Het

gemeentegrenzen valt.

onderwerp leeft binnen de gemeente! De resultaten

De visie doet algemene uitspraken over hoe je binnen

laten onder andere zien dan inwoners de meeste kansen

de gemeente(grenzen) natuur en groen kan versterken,

voor natuur en groen in de woonwijk zien (89%). De

hierbij ook kijkend naar kansen op particulier terrein

inbreng vanuit de enquête is als inspiratie voor de visie

zoals tuinen en agrarische gronden. Deze visie doet

is gebruikt.

Gelderland,

Natuurmonumenten,

geen uitspraken over waar exact iets ruimtelijk wel of

Natuur en Groenvisie Harderwijk

- 5

1.4 WAT B E T E K E N E N D E B E G R I P P E N ? Wat verstaan we onder groen, natuur en biodiversiteit? Deze begrippen worden veel door elkaar gebruikt maar hebben een eigen betekenis. Formeel staat biodiversiteit bijvoorbeeld voor ‘verscheidenheid’ van planten en dieren (in genen, rassen, soorten) maar in het dagelijkse populaire spraakgebruik bedoelt men met biodiversiteit vaak ook de omvang van de natuur (en de druk waaronder die staat). Om hierin helderheid te verschaffen gebruiken we binnen deze visie de drie begrippen als volgt (zie ook naastgeplaatst schema):

Groen (het; o) ‘Alles buitenshuis dat levend plantmateriaal bevat (van geveltuin tot park, van weidegrond en akker tot Veluwebos).

GROEN Alles buitenshuis dat levend plantmateriaal bevat (van geveltuin tot weidegrond tot Veluwebos)

Struiken, heesters, bomen, gras en gewassen op openbare, semiopenbare en private plaatsen. Veelal met inbegrip van ‘blauw’: sloten, beken, rivieren en dergelijke’

Na·tuur (de; v) ‘Alle levende organismen, hun habitat, het ecosysteem waarvan zij deel uitmaken en de daarmee verbonden uit zichzelf functionerende ecologische processen, ongeacht of ze al dan niet voorkomen onder invloed van menselijk handelen, met uitsluiting van de cultuurgewassen, de landbouwdieren en de huisdieren’

Bio·di·ver·si·teit (de; v) ‘Verscheidenheid aan plant- en diersoorten’ of ‘Graad van verscheidenheid aan levensvormen binnen een gegeven ecosysteem, bioom, geografisch gebied of de gehele planeet’

Beeldbewerking BoschSlabbers van BPL (PBL/mei17, www.clo.nl/nl108305)

6

- BoschSlabbers

1.5 WAT V I N DT U VA N N AT U U R E N G R O E N ? De inwoners van de gemeente Harderwijk zijn tijdens het opstellen van de visie uitgenodigd om mee te denken over dit onderwerp middels een online enquête. De belangrijkste uitkomsten hebben we op deze pagina gedeeld. Deze inbreng is gebruikt om de te behouden en verbeteren kwaliteiten te bepalen en inzicht te krijgen waar de inwoners de focus leggen.

Natuur en Groenvisie Harderwijk

- 7

2. De waarde van natuur & groen Natuur en groen leveren een belangrijke toegevoegde waarde aan de leefomgeving voor mensen en dieren. Een waarde voor onze inwoners, werkers en bezoekers die lastig in geld is uit te drukken. Natuur en groen leveren ons enorm veel diensten, gratis en voor niks (zie afbeelding). En zijn essentieel voor opgaven als klimaat, circulariteit, gezondheid en energie: Denk bijvoorbeeld aan de productie van voedsel en grondstoffen, klimaatregulering zoals het opvangen van water en bieden van verkoeling, leefgebied voor (kwetsbare) dieren plantensoorten, recreatief gebruik en bijzondere natuurwaarden. Het heeft ook een waarde als ‘natuurschoon’ en biedt de beleving van rust, seizoenen en schoonheid. Groen en natuur nodigt uit tot bewegen en ontmoeten, werkt stressverlagend, je wordt er blij van; het heeft een positief effect op welzijn en gezondheid. Dat is het waard om in te investeren! 8

- BoschSlabbers

2.1 URGENTIE Het is 5 voor 12. Onder meer in het recente ‘Living Planet Report Nederland’ wordt de zorgwekkende achteruitgang van de biodiversiteit en kwaliteit van natuur in Nederland beschreven. We staan voor grote opgaven als het gaat om biodiversiteit en klimaat, en nog steeds wordt in de waan van de dag de waarde en het belang van natuur en groen te vaak onderschat. We blijven bouwen op een manier waarbij groen slechts de stoffering is in plaats van de essentiële basis. Want natuur en groen onlosmakelijk verbonden zijn met ons welzijn en onze economische voorspoed. Het is immers de basis waar we uit putten. 2.2 WAT ALS WE NIETS DOEN? Door niet te investeren in natuur en biodiversiteit kunnen belangrijke kernsoorten verdwijnen. Deze vormen de basis van een ecosysteem en houden deze in balans. Zonder deze balans verliest natuur haar veerkracht tegen verstoringen zoals verdroging, natuurbranden, wateroverlast en zal deze zich weer moeilijk herstellen. Als gevolg zal het steeds lastiger worden voor ecosystemen om hun essentiële

diensten (zoals reinigend vermogen, plaagonderdrukking en bestuiving) te leveren waar een groot deel van onze samenleving van af hangt. In 2006 kwam de Britse onderzoeker Nicholas Stern met een invloedrijk rapport, waarin hij de kosten van ‘niets doen’ berekende op ten minste 5 procent van het BNP, in de slechtste gevallen oplopend tot 20 procent. Natuur is dan ook geen kostenpost maar een oplossing voor de stedelijke duurzaamheidstransitie (zie afbeelding hiernaast). 2.3 NATUUR & GROEN ALS OPLOSSING Natuur en groen zijn dus geen kostenpost, maar onderdeel van de oplossing voor opgaven als biodiversiteit en klimaat, maar ook gezondheid en een prettig vestigingsklimaat. Natuur en groen dragen bij aan een gemeente die nu en in de verdere toekomst tegen een stootje kan (bijvoorbeeld door klimaatveranderingen). Ze dragen bij aan een goede leefomgeving voor de bewoners en de bezoekers van Harderwijk, zowel voor mens, plant als dier, voor nu en in de toekomst. Natuur en groen, daar mag Harderwijk trots op zijn.

De waarde van natuur & groen Investeringen:

aanleg

onderzoek/ monitoring

Wat levert het ons op?

beheer & onderhoud

Wist je dat... bij voldoende uitzicht op of aanwezigheid van groen: - patienten tot 30% minder zware pijnstillers gebruiken - de ligduur na een operatie tot 10% afneemt - de arbeidsproductiviteit tot 15% toeneemt - prestaties in klaslokalen tot 20% toenemen en gezondheidsklrachten tot 7% afnemen - vastgoedwaarde 4-15% toeneemt

beleid

bron: De Groene Stad/EU

ECOSYSTEEMDIENSTEN

landschappelijke inpassing

herkenning

natuurbeleving

CULTURELE DIENSTEN

PRODUCTIEDIENSTEN beleefbare cultuurhistorie

symbolische waarde

hout, vezels, genetische bronnen voedsel

prettige woonomgeving (verhoogde grondprijzen)

water voor overig gebruik

welzijn/ gezondheid

natuurlijk erfgoed groene recreatie

wetenschap en educatie

uitloopgebied

drinkwater biomassa voor energie

REGULERENDE DIENSTEN

verkoeling in de stad

bodemvruchtbaarheid

fijnstof & stikstof afvang

bron: PBL

habitat

koolstofvastlegging

bestuiving

kustbescherming reinigend vermogen bodem, water, lucht

bodemerosie

plaagonderdrukking

waterberging

absorptie geluid, wind en visuele verstoring

De natuur levert allerlei diensten aan de mens. Dat kunnen dan drie soorten diensten zijn: productie, zoals het Natuur en Groenvisie Harderwijk - 9 leveren van schoon drinkwater, regulerende, zoals natuurlijke plaagbestrijding en culturele ecosysteemdiensten. Voorbeelden van dat laatste zijn natuur als bron voor inspiratie of educatie en natuur als decor voor recreatie.

3. Visie ‘wij hebben de natuur hard nodig’ Het is tijd voor een nieuwe koers, waarin natuur en groen een volwaardige functie is bij politieke en economische afwegingen en wordt gezien als de fundering van onze leefomgeving. Opgaven als biodiversiteit, klimaat, circulariteit, gezondheid vragen van ons dat we hierin een omdenkslag maken, van ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur hard nodig’. Dit betekent omdenken: van restgroen naar groen als volwaardige ruimtelijke bestemming van groen als kostenpost naar groen als essentiële bron van systeemdiensten van sierwaarde (exoot) naar natuurinclusieve waarde (inheems) van ongedierte naar insecten en de duizendpoot als essentieel voor de biodiversiteit van chemische plaagbestrijding naar natuurlijke plaagbestrijding van monotone laan naar soortenrijke klimaatbestendige laan van strak gemaaid gazon naar kruidenrijk ongemaaid grasland gonzend van de krekels van blad opruimen naar blad en strooisel onder de bomen laten liggen voor insecten van intensief bespoten akkers naar akkers met rijk bodemleven van monocultuur van raaigras naar soortenrijk grasland geënt op de ondergrond van monocultuur productiebos naar veerkrachtig gemengd bos van diverse leeftijden van bouwen met groen als sluitpost naar natuurinclusief bouwen met groen als integraal onderdeel van biodiversiteit regelt de gemeente naar biodiversiteit maken we

allemaal! -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- +

van ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur hard nodig’ Deze omdenkslag is het overkoepelende motto van onze visie. 10 - BoschSlabbers

Laten we samen - inwoners, ondernemers en gemeentemedewerkers- deze omdenkslag maken. Door: (1) te werken aan natuur en groen waarin het unieke natuurlijk systeem van Harderwijk als basis dient, (2) te investeren in meer en natuurlijker groen en (3) in te zetten op natuurlijker samenwerken en beleven. (zie §3.1) Doen is investeren. In een basisstructuur (zie §4.1) en in opgaven in het stedelijk gebied, buitengebied en beschermd gebied (§4.2-4.4). Zorg er voor dat Harderwijk naast budget ook methoden heeft om natuur en groen volwaardig mee te waarderen, óók in financiële afwegingen. En.. doen is ook laten! Dus afblijven van waar al groen- en natuurwaarden liggen: Waar groen is, is niet zo maar ‘ruimte’ meer voor iets anders. Groen is geen restruimte of sluitpost, maar volwaardig onderdeel van de ruimtelijke ordening. En natuurlijk gaat Harderwijk niet op slot. Bij ontwikkelingen dient de kwaliteit van natuur en groen naderhand minstens zo hoog te zijn als voordat deze ontwikkelingen plaatsvonden.

1. Uniek natuurlijk systeem als basis

2. Meer en natuurlijker groen

3. Natuurlijk samenwerken en beleven

Natuur en Groenvisie Harderwijk

- 11

3.1 UITWERKING VAN SPEERPUNTEN

zaad & plantmateriaal), het type vegetatie en de in

bijdrage in leveren. Ook meer variatie is van belang,

te richten habitat volgt het natuurlijk systeem. De in

om zo de biodiversiteit en weerbaarheid tegen ziekten

Aan de hand van drie speerpunten geven we aan hoe

het natuurlijk systeem aanwezige landschappelijke-

en plagen te stimuleren. Toegang tot groen kan

we gezamenlijk -inwoners, ondernemers en gemeente-

en groenelementen (houtwallen, volwassen bomen)

bijdragen aan het verkleinen van sociaaleconomische

medewerkers- willen werken aan natuurlijker groen.

vormen de basis bij ontwikkelingen. Als deze

gezondheidsverschillen. Contact met de natuur zorgt

Middels gekleurde bolletjes maken we in de hierop vol-

toch niet behouden kunnen blijven, worden deze

voor meer geluk en vermindert stress. Het bevordert

gende uitwerking duidelijk aan welke van de speerpun-

natuurwaarden maximaal gecompenseerd;

vitaliteit,

ten ze verbonden zijn: Uniek natuurlijk systeem als basis Meer en natuurlijker groen Natuurlijk samenwerken en beleven

• Natuurbeheer gericht op het behouden of ontwikkelen

creativiteit

en

stimuleert

ontmoetingen.

Concreet betekent dit onder andere:

van natuurtypen die passen bij de lokale ondergrond;

• Op zoek naar de synergie met klimaat, circulariteit,

• We creëren herkenbaar onderscheid: natuur en groen

gezondheid en energie: (tijdelijke) waterberging,

op hoge, droge delen is zichtbaar anders dan op lage,

zoet water voorziening, tegengaan van hittestress,

natte delen van de gemeente;

en dergelijke;

• De bodem laten werken: ontstenen en streven

• Natuurinclusief ontwikkelen is het nieuwe normaal:

naar minder verharding, het vasthouden en laten

Een

infiltreren van water als natuurlijke waterberging

betrekking tot vergroten biodiversiteit bij nieuwe

tegen verdroging en hittestress, en het afkoppelen

ontwikkelingen (o.a. in- en uitbreiding kernen,

van hemelwater voor lokaal gebruik.

hogere

en

puntensysteem

met

bedrijventerreinen, recreatieparken); • Voor

1. Neem de unieke ruimtelijke ondergrond als basis voor natuur&groen

ambitie

gebieden

met

een

belangrijke

ontmoetingsfunctie

zoals station en boulevard,

voortaan

eisen

hogere

meegeven

betreft

biodiversiteit; • Bestaand groen op waarde schatten! Geen verkoop openbaar groen, tenzij het door de gemeente aangewezen snippergroen is die voor verkoop in aanmerking komt. Eisen stellen aan ‘verhuurd

De gemeente Harderwijk heeft een unieke ligging tussen Veluwe en Randmeer, met daartussen een kenmerkende overgang van droge naar nattere bodems. Deze wisselende ondergrond -de reeks aan bodemtypes

2. Meer en gevarieerd groen

groen’ als rotondes; • Iedere gekapte boom compenseren met 1,5 boom, maar beter nog: ruimte geven aan bestaande bomen in plaats van kap; • Een

en de hierbij horende mate van aanwezigheid van water-

streefhoeveelheid

groen

voor

Harderwijk

vormt de basis voor alle ingrepen in natuur en groen.

De gemeente Harderwijk streeft naar een aantrekkelijke

bepalen. Denk aan landelijke richtlijnen zoals 80

We streven ernaar dat de natuur en het groen goed

en gezonde woonomgeving. Meer groen speelt daarin

m2 groen/huishouden (openbaar+privaat) en het

passen bij hun eigen lokale ondergrond en zo robuust

een belangrijke rol. Denk bijvoorbeeld aan tijdelijke

hanteren van de 3-30-300-regel als gemiddelde in

en herkenbaar gebiedseigen zijn. Concreet betekent dit

waterberging of insectenvriendelijke beplanting. Maar

onze kernen: Vanuit je woning zicht op tenminste

onder andere:

ook aan de baten voor welzijn en gezondheid. Voor

3 bomen, 30% van de oppervlakte in elke wijk

• Het opstellen van alternatieve beplantingslijsten

Harderwijk zijn onderwerpen als klimaat, energie en

is voorzien van een bladerdak en voor iedereen

voor het openbaar groen (inheems, autochtoon

circulariteit van belang, hier kan natuur een substantiële

binnen 300 meter vanaf de woning een park of

12 - BoschSlabbers

groene ruimte van tenminste 1 hectare;

op gevels, daken, tuinen etc.;

• Behoud en verbeter het netwerk van onderling

• Normen voor natuurinclusief bouwen opstellen voor

verbonden groene ruimten en goed beschermen

nieuwbouw (uitbreiding en inbreiding);

wat we al hebben aan wettelijk beschermde

• Natuurinclusieve

natuur (zie ook §4.1) ; • Alternatieve

voor

het

beheer

van

maken

het

soorten; • In 2030 moet minstens 10% van het landbouwareaal houtige

landschapselementen

van

Hortus,

3. Natuurlijk

openbaar groen, bestrijden van lastige exotische

uit

aansluiten

op

Natuurinclusieve Landbouw Gelderland uit 2019 • Samenwerking

biodiversiteit, op basis van inheemse soorten; natuurvriendelijk

hierbij

provinciaal beleid en handelen in lijn met het Actieplan

beplantingslijsten

openbaar groen die rekening houden met • Volledig

landbouw:

met

elkaars

IVN,

natuurverenigingen

en

kennis,

partners

o.a.

Groei&Bloei,

Natuurmonumenten,

KNNV,

met

Veluwe

gebruik als

Duurzaam,

Vogelbeschermingswacht,

Landschapsbeheer Gelderland, Waterschap Vallei&Veluwe,

samenwerken en beleven

woningbouwverenigingen;

(zoals

• Intensivering van de communicatie om bewustwording

houtwallen, struiken, heggen, losse bomen)

Iedereen kan bijdragen! De gemeente Harderwijk geeft

met grote diversiteit bestaan, in lijn met doel

graag het goede voorbeeld door onze kernen te vergroenen

Europese Biodiversiteitsstrategie 2020;

en natuurinclusief als nieuwe norm te hanteren. Daarnaast

te creëren: Een standaard duurzaamheidsrubriek op de gemeente website; • Beginnen bij de jongste generatie: inzetten op meer

• Zet in op een nulmeting van het aanwezige groen

stimuleren we ook inwoners of ondernemers binnen de

aandacht

in het buitengebied en monitor de kwaliteit/

gemeente om zelf mee te helpen. Een meer natuurvriendelijke

schoolpleinen, buiten lesprogramma’s, etcetera;

toestand van het groen door de jaren. Werk

inrichting van onze tuinen en bedrijventerreinen kan al

• De belangrijkste natuurparels (Veluwe en Randmeren)

aan juridische bescherming van de aanwezige

een groot verschil maken. Kortom: natuurinclusief wonen

kwalitatief beter beleefbaar maken, rekening houdend met

landschapselementen in het buitengebied om

en ontwikkelen als het ‘nieuwe normaal’ voor gemeente,

recreatieve zonering. Bijvoorbeeld door 1 vogelkijkhut in

instandhouding na te streven en teloorgang van

inwoner en projectontwikkelaar!

deze waardevolle structuren te voorkomen.

De natuur is overal: in en grenzend aan onze kernen, maar

• Het Eendengebied kan natuurkansen bieden

vooral ook in het landelijk gebied. Maar soms is deze

de

kernen

om -naast schrale zand&heide- een bijdrage te

minder toegankelijk en dat willen we verbeteren! Wel dient

van

het

leveren aan de 37.000 ha nieuw te planten bos

de natuur hier voldoende draagkracht voor te hebben en

biodiversiteitsmaatregelen;

uit de Nationale Bossenstrategie; Bij eventuele

moeten aanwezige natuurwaarden niet beschadigd worden.

woningbouw kun je denken aan lage dichtheden

Het beleven van en werken met natuur en groen is goed voor

en natuurinclusief bouwen.

onze gezondheid, voor jong en oud! Voor stressvermindering,

• Inzetten op natuurbeleving in de stad in combinatie met

beweging en ontmoeting. Waar ouderen kunnen genieten

natuur

in

het

onderwijs,

groene

gezondheid en bewegen: in parken, ziekenhuisterreinen,

plaats van 5 paden;

van bloeiende beplanting, creëren wij kansen om kinderen spelend te laten leren van de natuur. Concreet betekent dit onder andere:

• Toegankelijkheid

van

verder

het

landelijk

vergroten

wandelroutenetwerk

gebied

door

vanuit

uitbreiding

gekoppeld

aan

• Cultuurhistorische plekken meer beleefbaar maken met behulp van biodiversiteitsmaatregelen;

schoolpleinen etc.; • Stimuleren van samenwerking tussen bewoners om niet alleen op eigen terrein inspanning te leveren maar ook

• Vergroening van tuinen stimuleren en faciliteren (steenbreek,

voor

tegelwippen)

ten

behoeve

van

de

biodiversiteit, want goed voorbeeld doet volgen;

in openbaar groen en in het buitengebied. Partijen zoals stichting Landschapsbeheer Gelderland kunnen hier een belangrijke vervullen om burgerparticipatie binnen groene

• Het stimuleren van ondernemers en inwoners om

projecten te stimuleren, en de onderlinge samenwerking

te investeren in natuur en biodiversiteit: Natuur als

en afstemming tussen groene vrijwilligersgroepen vorm te

vestigings- en bedrijfkwaliteit en natuur integreren in/

geven. Natuur en Groenvisie Harderwijk - 13

4. Uitwerking in opgaven&kansen

MOTTO

Het motto en de speerpunten zijn ruimtelijk doorvertaald in een ‘natuurlijk groen basisstructuur’ (§4.1) en in drie

gebieden:

bebouwd

gebied

(woonkernen

en

bedrijventerreinen, §4.2.1), buitengebied (§4.2.2) en beschermd gebied (Veluwe en Randmeren, §4.2.3). Dit

omdat

de

speerpunten

in

de

verschillende

gebieden leiden tot andere opgaven en kansen. Deze

SPEERPUNTEN

gebiedsindeling komt overeen met de opdeling in de pijler ‘Biodiverse stad’ uit de Duurzaamheidsvisie Harderwijk. De basisstructuur geeft de grotere structuren aan, de deelgebieden geven inspiratie voor de opgaven en kansen die liggen binnen de ‘mazen’ van deze basisstructuur.

RUIMTELIJKE UITWERKING IN EEN BASISSTRUCTUUR EN PER GEBIED (DE MAZEN BINNEN DE BASISSTRUCTUUR) MET HIERBIJ OPGAVEN EN KANSEN

14 - BoschSlabbers

Van ‘de natuur heeft ons nodig’ naar ‘wij hebben de natuur hard nodig’.

1. Uniek natuurlijk systeem als basis

2. Meer en natuurlijker groen

3. Natuurlijk samenwerken en beleven

GEBIEDEN (de mazen) Basisstructuur (verbindende structuren, blz 16) BEBOUWD GEBIED (blz 20)

BUITENGEBIED (blz 22)

BESCHERMD GEBIED (blz 24) Mheenlanden

Hierden Harderwijk

Randmeren

Veluwe

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 15

4.1 BASISSTRUCTUUR GROEN

NATUURLIJK

De speerpunten zijn ruimtelijk doorvertaald in een ‘basisstructuur natuurlijk groen’ dat in 7 lagen de opgaven laat zien waarmee hoofdstructuren kunnen worden versterkt. De nummering is zo gekozen dat de lagen van onderaf aan opgebouwd worden, beginnend bij de basis van het natuurlijk systeem. De gekleurde bolletjes laten per laag zien bij welk speerpunt de opgaven aansluiten.

Uniek natuurlijk systeem als basis Meer en natuurlijker groen Natuurlijk samenwerken en beleven

16 - BoschSlabbers

3. Bescherm de natuurgebieden

Goed beschermen wat we al hebben aan wettelijk beschermde natuur in Harderwijk en de natuurwaarden hierbinnen versterken: Dit betekent goed toezicht en monitoring, passend beheer en voorkomen van het

Natura2000 gebied land Natura2000 gebied water Nederlands Natuur Netwerk (NNN) Natuurontwikkeling

2. Bouw voort op het lokale cultuurhistorisch landschap

‘afsnoepen’ van areaal. Maar ook: meer diversiteit aanbrengen in bestaande natuurgebieden. Zo kan het Harderwijks bos completer (alle ontwikkelstadia) en diverser (verschillende bostypen en boomsoorten).

Versterk gebiedseigen landschapselementen in het buitengebie (zoals bosjes, lanen & houtwallen in het enkenlandschap en sloten & plasdraszones in het weidelandschap) en stad (lanen) of voeg ze toe. Deze

Bos landschap

vormen zowel verbindingen als een thuis voor vele

Enken landschap

soorten. Daarnaast geven deze ook karakter en verhogen

Weide landschap (Mheenlanden & Stadslanderijen) Randmeer landschap

ze de beleving van het landschap. Laat alle nieuwe ontwikkelingen het karakter van het

lokale

cultuurhistorisch

en

versterken:

qua

landschap

kavelstructuur,

oppakken

landgebruik,

karakteristieke beplantingselementen etc.

1. Het natuurlijk systeem is leidend

Laat

het

lokale

bodemtype

en

de

bijbehorende

waterhuishoudig als basis dienen voor alle ruimtelijke ingrepen, ontwikkelingen en beheer in Harderwijk (zie ook speerpunt 1). Het natuurlijk systeem is onder andere bepalend voor

Veen & kleigronden, nat, kwel

de soortenkeuze van aan te planten beplanting en de

Fijne zandgronden, relatief droog, infiltratie

inrichting van de openbare ruimte in relatie tot het

Groffe zandgronden, droog, regenwaterinfiltratie

watersysteem (bijv. infiltratie bevorderen met wadi’s of kwel benutten door plasdras natuur).

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 17

6. Zet in op diverse stadsranden Stadswaterfront

De

Enkenrand

landschappen, variërend van droog naar nat. Laat de

Veluwebosrand Open weiderand

stad

Harderwijk

grenst

aan

verschillende

type

stadsranden herkenbaar aansluiten op het aanliggend landschap. De aangrenzende landschappen gaan de stadsrand in sterke mate kleuren: een stadsrand aan het

Moerasbosrand

enkenlandschap is herkenbaar anders dan een stadsrand

Dorpsrand Hierden

aan het weidelandschap of aan het bos.

Stadsoevers

Versterk en verfijn het fijnmazig groennetwerk verder:

5. Versterk en verfijn het fijnmazig groennetwerk verder

Verbind stedelijke groengebieden met elkaar en breid het netwerk uit op plekken waar dit mist (zoals industrieterrein Lorentz middels lanen en bermen). Benut bermen, groenstroken, slootkanten, gevels, daken en (gevel)tuintjes als groen netwerk of steppingstones om

Groen

verbindingen te creëren tussen de groene gebieden binnen

Cultuurhistorische locatie

de bebouwde kom en groene gebieden in het buitengebied.

Fietsnetwerk

Zet in op prettige routes die vanuit de wijkgroenstructuur

Waterbelvedère

doorlopen tot in het buitengebied langs cultuurhistorische

Bestaand groen Versterken groen

locaties. Vergroen ontmoetingsplekken zoals sportclusters tot multifunctionele groene ‘parken’ om daarmee de natuur dichter bij de mensen te brengen. Koppel dit aan andere maatschappelijke opgaven zoals gezondheid, educatie en klimaat.

4. Versterk de verbindende structuren Groene radialen

18 - BoschSlabbers

Verbind het landschap haaks op de gradiënt middels groene radialen (soortendiverse lanen), doorlopende groen- en waterstructuren

en

een

landschapsverbinding

tussen

Harderwijk en Hierden. Benut hierbij oude historische lijnen en structuren zoals de Zuiderzeestraatweg en voormalige

Hierdense beek (EVZ)

Sypel loop om deelgebieden ecologisch met elkaar te

Randmeer oevers

verbinden. Koppel deze tegelijk aan recreatieve routes voor

Blauwe long: groenblauw structuur Drielanden & Stadsweiden Groene long: Plantage-sportpark Parkweg, incl. Sypel&singel Landschapsverbinding

betere beleving. Bedenk hierbij dat lanen en structuren met diversiteit in inheemse boomsoorten klimaatrobuuster en plaagresistenter zijn.

7. Harderwijk en route

Zorg voor een sterke landschapsbeleving van de gradiënt van Veluwe naar Randmeer vanaf de hoofdroutes A28, N302 en spoor.

Veluwe bosbeleving

Benut

Stads beleving

verbindingen zoals de N302 en A28 als groene

Enken beleving

ruggengraat.

Randmeer beleving

postkaartje van de gemeente Harderwijk aan deze

Spoor

en

transformeer Naastliggende

grote

infrastructurele

gebieden

vormen

het

entree routes.

4.2 UITWERKING VAN DE GEBIEDEN De ‘gebieden’ geven inspiratie voor de opgaven

Elk hebben ze hun eigen natuurtypen, (dier)soorten

en kansen die liggen buiten de ‘mazen’ van de

en lokale opgaven en kansen, waarbij er ter inspiratie

basisstructuur.

een aantal van zijn benoemd op de volgende pagina’s.

Welke lokale opgaven en kansen liggen er hier voor

Opnieuw laten de gekleurde bolletjes zien bij welk

natuur en groen? Deze mazen liggen in een drietal

speerpunt de opgaven aansluiten. Tevens wordt middels

gebieden:

verbindende lijntjes aangegeven voor welke diersoorten

• Bebouwd gebied (woonkernen, bedrijventerreinen),

de opgave een bijdrage kan leveren.

• Buitengebied (met name agrarisch gebied), en • Beschermd gebied (o.a. Veluwe en Randmeren).

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 19

4.2.1 Natuur & groen in het bebouwd gebied Bebouwd: woonwijk, bedrijventerrein en stadsranden Allereerst

richten

we

ons

op

de

woonwijken: dit is het grootste bebouwde gebied en hier liggen de meeste kansen

Natuurinclusief bouwen Zorg bij nieuwbouw voor verplicht natuurinclusief bouwen, denk aan nestgelegenheid, vruchtdragende heesters etc. Denk aan groene daken en gevels.

volgens de uitkomst van de enquête. Hier koppelen we de biodiversiteitsmaatregelen aan het verder verbeteren van de leefbaarheid. Zo willen we bijdragen aan de natuurbeleving. Ook kunnen dorpsentrees aantrekkelijker gemaakt worden door een meer gevarieerde beplanting toe te passen die bijvoorbeeld ook insectenvriendelijk is. Bedrijventerreinen zijn vaak heel functioneel ingerichte gebieden waar door vergroening grote winst te behalen valt voor de natuur. Dit kan al door maatregelen op de korte termijn, zoals het inzaaien van braakliggende terreinen met inheemse graszaad of een aangepast maaibeheer. Onze stadsranden moeten goed aansluiten op het omliggende landschap en geven mogelijkheden voor extra beplanting aan de randen om de stad zo een ‘groen jasje’ te geven. De collage hieronder geeft nog enkele andere voorbeelden voor het verbeteren van de natuur in onze woonkernen, bedrijventerreinen en stadsranden. DENK HIERBIJ AAN:

Natuurvriendelijk beheer en gebruik van lokaal en inheems plantmateriaal Er zijn diverse inheemse beplantingen die veel waarde hebben voor de bestuivende insecten of diversiteit bieden en ruimte geven aan een extensiever (maai)beheer. Natuurspelen en educatie De natuur biedt aan kinderen ook een zeer diverse speelomgeving. Kinderen kunnen zelf met hun fantasie aan de slag. Groen daagt uit tot creativiteit en open spel, maar geeft tegelijk rust.

20 - BoschSlabbers

Uniek natuurlijk systeem als basis Meer en natuurlijker groen Natuurlijk samenwerken en beleven

•

Ontwikkel robuuste groenstructuur De hoofdontsluiting gaat gepaard met een robuuste groenstructuur, gekoppeld aan parken en plantsoenen, waarin ruimte is voor insecten, vogels en kleine zoogdieren.

Vleermuisvriendelijke verlichting Zo voorkomen we dat we de leefomgeving van de vleermuis verstoren.

Bomen voldoende ruimte geven Het wortelstelsel heeft ondergronds hetzelfde volume nodig als de kruin bovengronds. Slechte situaties ontstaan in het verleden kunnen soms beter vervangen worden.

Behoud en versterk beplantingselementen en laanbomen in stedelijk gebied Ze vormen de leefomgeving van vele soorten, geven schaduw en structuur.

Beperk onnodige verharding Door parkeerplaatsen te vergroenen en onnodige verharding te beperken, ontstaat naast een klimaatadaptieve omgeving ook een meerwaarde voor een rijker bodemleven.

Vogelvriendelijke dakgoten, nestkasten Met relatief goedkope inpassingen wordt de lokale biodiversiteit een stuk groter en ontstaan veel nestgelegenheden.

Stimuleren vergroenen privétuinen Vergroenen van de tuin maakt het een aangename plek. In de zomer vind je hier verkoeling dichtbij huis. Die koele, groene tuin zorgt ook voor een schonere lucht en een mooi aanzicht.

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 21

4.2.2 Natuur & groen in het buitengebied Buitengebied: Hierden

Natuurvriendelijke oevers

We zorgen ervoor dat de maatregelen op het gebied van biodiversiteit passen bij het karakter van het buitengebied door gebruik van inheemse soorten. Op deze manier ‘helpen’

Natuurlijke

oevers

watersysteem

natuurlijker

Zie hiertoe ook de studie ‘Verdiepingsslag Buitengebied en Hierden’ van februari 2022. DENK HIERBIJ AAN:

Natuurinclusief wonen en boeren Er komt meer plek voor plant- en dieren rond woningen en erven. We verbinden wonen, werken en de natuur met elkaar.

Bloemrijke akkerranden Een bloemrijke akkerrand van Nederlands zaaigoed

van

inheemse

soorten

kan,

doordat er veel insecten en vogels op af komen, bijdragen aan de verhoging van biodiversiteit. Natuurgebieden beschermen Door

natuurgebieden

te

beschermen

kunnen verschillende bijzondere plantenen diersoorten blijven bestaan. Kleinschalige landschapselementen Actief stimuleren van kleinschalige landschapselementen in het buitengebied. De gemeente kan hierbij grondeigenaren actief stimuleren door de aanbieden van aanvullende financiering of plantmateriaal. Ommetje vanuit het dorp Het dorpsommetje geeft de mogelijkheid voor de bewoners om de al aanwezige nabije natuur beter te ervaren. Het stimuleert ook bewegen en ontmoeten. 22 - BoschSlabbers

maken,

het een

hogere ecologische kwaliteit realiseren en de leefomgeving verbeteren.

we deze landschappen. Onderstaande collage geeft een idee van de mogelijkheden in het landelijk gebied.

kunnen

Uniek natuurlijk systeem als basis Meer en natuurlijker groen Natuurlijk samenwerken en beleven

Circulaire landbouw en veeteelt Het zo lang en hoogwaardig mogelijk behouden van grondstoffen en producten in de kringloop. Door o.a. de recycling van reststromen.

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 23

4.2.3 Natuur & groen in het bescherm gebied Beschermd gebied: Veluwe en Randmeer Binnen

de

beschermde

gebieden

ligt

Stimuleren vitale oeverplanten/zone Bij

de

juiste

inrichting

van

oevers,

de nadruk op het deels herstellen maar

ontstaan de juiste vestigingsvoorwaarden

vooral

voor overgangszone-planten zoals riet,

versterken

van

het

natuurlijk

systeem: Maatregelen die ervoor kunnen

lisdoddes en biezen.

zorgen dat, zowel bij het Randmeer als

Natte hooilanden De Mheenlanden is van nature een vochtig gebied. Als het gebied bloemrijker wordt, met

specifieke

soorten

voor

vochtig

grasland, profiteren ook dieren daarvan.

op de Veluwe, de balans tussen natuurlijke processen en

Helder water met (onder)waterplanten

menselijke invloed verbeterd wordt. Dit zal bijdrage aan

Waterplanten zijn mooi om te zien en

Ruimte voor natuureducatie en

robuuste en veerkrachtige natuurgebieden. Hoewel deze

handig voor de zuurstof productie, maar

communicatie

gebieden zijn beschermd middels natuurwetgeving en de

zorgen ook dat water helder wordt en blijft.

Door natuuronderwijs, natuureducatie of natuurbeleving stimuleer je milieubewust

instandhoudingsdoelstellingen in het kader van Natura2000

gedrag bij kinderen.

vastliggen, moeten we ons sterk bewust zijn van de bijzondere natuurwaarde en tevens kwetsbaarheid van deze gebieden.

Ondiepe wateren als habitat en

Ontwikkelingen en uitbreidingen anders dan gericht op

foerageergebied

natuur, waaronder intensief (recreatief) gebruik, moet tot een

Ondiepe wateren met waterplanten langs

minimum beperkt blijven. Onderstaande collage geeft een

de oevers vormen het habitat en broedplek

idee van de mogelijkheden in de beschermde gebieden van

voor vele vissen, amfibieën en watervogels.

het Randmeer en Veluwe. DENK HIERBIJ AAN:

kwel 24 - BoschSlabbers

infiltratie

Openhouden zandverstuiving en heide

Recreatieve zonering

Omvormen monotoon naaldbos naar

Dor middel van gericht beheer de volledige

Door recreatieve zonering wordt kwetsbare

gemengd bos

vegetatiegradiënt (van open zand, via

Veluwse natuur ontzien en blijft recreatie

Naaldboom

buntgras,

mogelijk.

worden ongevormd naar gemengd bos, of een

mos

en

korstmossen

naar

Uniek natuurlijk systeem als basis Meer en natuurlijker groen Natuurlijk samenwerken en beleven

bossen

zullen

bos gedomineerd door loofbomen.

stuifzandheide en bosrand) te herstellen en behouden.

gedomineerde

Vergroten zoetwatervoorraad op de

Laten liggen dood hout, ook in de beek

Veluwe

In natuurlijke beken ligt doorgaans veel dood

De strategische zoetwatervoorraden onder de Veluwe zijn van groot belang voor de drinkwaterbedrijven. De Veluwe is de grootste zoetwaterbel van Nederland.

hout en dat biedt waterdieren schuilplaatsen en voedsel. Het verbeterd het leefgebied voor kleine waterbeestjes en beekvissen. Hout zorgt ook voor connectiviteit tussen land en water. Ook dood hout in bossen is goed voor de natuur.

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 25

Top10 aanbevelingen voor het vervolg Het ‘wensenlijstje’ voor het vervolg om de visie door te laten werken in beleid en kracht bij te zetten. 1. ZORG IN DE VERVOLGFASE VOOR ANTWOORDEN OP DE ‘WIE/WAT/HOE/WAAR/WANNEER’ VRAGEN: welke partijen geven invulling aan de realisatie, wát gaat er gebeuren en hoe, waar en wanneer gebeurt het? En last but not least: wie gaat betalen? 2. ZORG VOOR EEN 0-METING FLORA&FAUNA: wat is er al, wat is de waarde hiervan, waar liggen ‘missing links’ etc. Maak met indicatoren duidelijk waar we staan en hoever we zijn. 3. STEL CONCRETE AMBITIES OP MET MEETBARE DOELEN EN BUDGET. Denk hierbij aan: • Welke gidssoorten/doelsoorten richten we ons op? • Welk groeipercentage is gewenst? Bijv. 10% meer Harderwijks groenoppervlak of de tuinvogeltelling met 10% omhoog. • Een Groennorm per huishouden (bijv. 80m2, voldoen aan de 3-30-300-norm, 1 boom per Harderwijker binnen de bebouwde kom). 4. SCHERP DE VERGUNNINGSAANVRAAG AAN. Door als gemeente eisen te stellen aan een meer biodiverse invulling van (de landschappelijke inpassing) van ontwikkelingen in de vergunningsverlening, ontstaat direct meerwaarde voor de natuur (met hulp van derden). • Introduceer een puntensysteem voor verplicht natuurinclusief ontwerpen&bouwen.

• Creëer een ‘inspiratiebak’ waar ondernemers uit kunnen plukken als ze willen ontwikkelen met een bijbehorend stappenplan dat inzicht geeft in welke fase je wat kan doen als initiatiefnemer. 5. ZORG VOOR DE MIDDELEN! Natuur en groen vraagt nu om een investering die we op termijn terugverdienen door de vele baten. Stel voldoende financiële middelen beschikbaar en link de investeringen aan de baten door het gebruik van een rekenmethode. 6. WERK SAMEN EN MAAK GEBIEDSPARTNERSCHAPPEN met (lokale) belanghebbenden: intergemeentelijk, met terreinbeheerders als Natuurmonumenten en Landschapsbeheer Gelderland, met de Hortus, Groei&Bloei, IVN, Veluwe Duurzaam, KNNV Noordwest Veluwe, Vogelbeschermingswacht Noord Veluwe, ziekenhuizen, woningbouwcooperaties, scholen e.d. Koppel ingrepen mee met bestaande acties: groot onderhoud van wegen/riolering etc. 7. VOORLICHTING EN EDUCATIE VERGEN TIJD en aandacht.

26 - BoschSlabbers

8. GA DOOR MET DE VELE LAAGDREMPELIGE (BURGER)INITIATIEVEN Want 1000 speldenprikken maken tezamen een mooi groen kantwerk 9. WERK AAN OMDENKEN BINNEN DE GEMEENTE; investeer in borging binnen eigen gemeente, bewustwording bij politiek. Van sectoraal naar integraal en van groen als restpost naar natuurinclusief als het nieuwe normaal. 10. VERTAAL NAAR ONDERLIGGENDE (BELEIDS)PLANNEN en plannen die raakvlak hebben met natuur en groen (bijv. klimaatadaptatie, gezondheid, ...) of maak hiervan een update, zoals: • De kapverordening en boomwijzer m.b.t. nieuwe inzichten in klimaatbestendigheid en biodiversiteit en stel zo een lijst samen van inheemse, klimaatbestendige soorten die geënt zijn op de ondergrond. • Hierzie het beleid van verkoop van openbaar groen • Zet een studie op naar ‘groene standaard straatprofielen’, in de straten is veel winst te behalen. Koppel dit aan de straat van de toekomst. Kortom, er is nog volop werk aan de winkel! Maar deze visie vormt een belangrijke eerste stap om met elkaar aan de slag te gaan met natuur en biodiversiteit. Samen maken we Harderwijk de komende jaren groener en dragen we ons steentje bij aan een meer duurzame leefomgeving. Want wij hebben de natuur hard nodig!

Natuur en Groenvisie Harderwijk - 27

Den Haag 1e Sweelinckstraat 30 2517 GD Den Haag T 070 3554407 denhaag@bsla.nl

Middelburg Oude Vlissingseweg 1 4336 AA Middelburg T 0118 592288 middelburg@bsla.nl

Maarn Landgoed Plattenberg – Het Koetshuis Amersfoortseweg 38 3951 LC Maarn T 0118 592288

b o schs l ab b er s. n l