2021 02 18 Aangepast Feitenboek Ermelo, Harderwijk en Zeewolde v4 (1).pdf

inwoner aanzienlijk hoger dan in de andere gemeenten in de

iets boven het provinciaal en landelijk gemiddelde. Dit in

regio. De precieze oorzaak van deze afwijking is niet gevonden,

tegenstelling tot de gemeente Zeewolde, waar het percentage

maar is mogelijk toe te schrijven aan de centrumfunctie die

huishoudens met een voorziening in het sociaal domein het

Harderwijk heeft op dit gebied. De gemeente verzorgt bijvoor-

laagst is van de regio. Verder laten de cijfers zien dat relatief veel

beeld de maatschappelijke opvang (dag- en nachtopvang) voor

inwoners van Ermelo wijkverpleging gebruiken, wat logisch is

de hele Noord-Veluwe (Oldebroek, Elburg, Nunspeet, Ermelo

gezien de hoge grijze druk in deze gemeente.

en Putten). Opvallend is verder de flinke stijging in zorgkosten

Kosten sociaal domein per inwoner (2020)

% huishoudens met sociaal domein voor-ziening (2019)

Gebruik basis GGZ en/of POH-GGZ (2016)

Gebruik wijkverpleging (2016)

Verminderde mobiliteit (2016)

Ermelo

€200

21,2 %

4,7 %

3,3 %

7,6 %

Harderwijk

€823

21,4 %

5,0 %

3,1 %

12,6 %

Zeewolde

€234

16,7 %

4,4 %

1,8 %

4,6 %

Nijkerk

€153

-

4,6 %

2,5 %

8,9 %

Putten

€165

19,7 %

4,2 %

3,3 %

9,3 %

Nunspeet

€168

18,4 %

3,9 %

3,3 %

8,2 %

Dronten

€249

19,0 %

4,9 %

3,0 %

8,0 %

Lelystad

€484

23,8 %

4,6 %

2,8 %

9,3 %

Almere

€469

21,1 %

5,3 %

2,0 %

11,1 %

Flevoland

€349

20,9 %

4,8 %

2,4 %

9,4 %

Gelderland

€401

20,1 %

4,6 %

3,4 %

9,0 %

Nederland

€415

20,6 %

4,0 %

3,2 %

9,6 %

Tabel 29

Sociaal domein, CBS en Vektis.

57

Kenmerk II: Gezondheid

De levensverwachting in Ermelo en Harderwijk is rond het

In Ermelo waarderen inwoners hun eigen leven met een 7,9

Nederlands gemiddelde, die van Zeewolde ligt aanzienlijk hoger.

en hun gezondheid met een 7,7. Een grote meerderheid geeft

De percentages inwoners dat rookt en/of overgewicht heeft

daarbij aan nauwelijks tot geen belemmeringen te ervaren bij

schommelt in alle drie de gemeenten rond het Nederlands

deelname aan het maatschappelijke leven. Inwoners die wel

gemiddelde. In Ermelo krijgt een relatief hoog aandeel van de

belemmeringen ervaren, kampen met name met lichamelijke

inwoners voldoende beweging, Zeewolde scoort daarbij onder

en/of psychische problemen, gevolgd door financiële proble-

gemiddeld.

men. 80% van de inwoners heeft voldoende contacten met andere mensen.81)

81) Gemeente Ermelo, Burgerpeiling 2018.

Levensverwachting in jaren

% volwassenen dat dat rookt

% volwassenen met overgewicht

% volwassenen dat voldoende beweegt

Ermelo

81,6

19 %

49 %

68 %

Harderwijk

81,8

22 %

46 %

64 %

Zeewolde

84,6

17 %

47 %

60 %

Nijkerk

82,9

19%

44%

66%

Putten

82,9

20%

50%

66%

Nunspeet

82,5

18%

49%

62%

Dronten

83,7

15%

47%

60%

Lelystad

80,1

21%

55%

57%

Almere

81,8

17%

54%

52%

Flevoland

81,8

18 %

52 %

56%

Gelderland

81,6

20 %

50 %

64 %

Nederland

81,5

20 %

48 %

63 %

Tabel 30

Gezondheidscijfers per gemeente, CBS, 2019.

Harderwijk vervult deze functie vooral voor Ermelo, en de

Kenmerk III: Verplaatsingen voor zorgdiensten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde werken beleidsmatig en in de bedrijfsvoering nauw samen binnen het sociaal domein.

82)

Uit

bevolking van Harderwijk is zelf ook op Nunspeet aangewezen. Ermelo vervult deze functie voor alle omliggende gemeenten,

een analyse van de dagelijkse verplaatsingen voor zorgdiensten

waarbij de relatie met Harderwijk wel het sterkste is.83) De

blijkt dat Harderwijk en Ermelo beiden een zorgcentrum vor-

zorgfunctie van Harderwijk is te verklaren door het Sint Jansdal

men voor omliggende gemeenten (zie figuren 30 en 31).

ziekenhuis.

82) Onderzoeksrapport Rekenkameronderzoek Uitvoering van de jeugdhulp in Ermelo (2020).

83) Bij deze bevindingen moet de notie gemaakt worden dat de GIS-data zijn gebaseerd op een relatief kleine steekproef, waardoor deze mogelijkerwijs een niet geheel betrouwbaar beeld schetsen van de werkelijkheid.

B

B

58

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

Figuur 30 Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen voor zorgvoorzieningen naar en vanuit Harderwijk in periode 2011-2018, Tordoir 2020.

Figuur 31 Gemiddelde dagelijkse verplaatsingen voor zorgvoorzieningen naar en vanuit Ermelo in periode 2011-2018, Tordoir 2020.

59

Het Sint Jansdal ziekenhuis heeft een belangrijke regionale zorg-

Onderstaande grafieken geven de kwaliteit van leven in Ermelo,

Het ziekenhuis heeft een vestiging in

Harderwijk en Zeewolde weer. Deze wordt bepaald aan de hand

functie in de EHZ-regio.

84)

Harderwijk en een in Lelystad. Ook zijn er drie poliklinieken van ziekenhuis Sint Jansdal, gevestigd in Dronten, Nijkerk en Putten.

85)

van 11 thema’s met bijhorende indicatoren die van invloed zijn op de kwaliteit van leven. De kleuren geven weer hoe de gemeente op de thema’s scoort in vergelijking met andere Nederlandse gemeenten. De gemeente Ermelo scoort goed op de thema’s samenleving (politieke participatie, sociale contacten, sociaal vertrouwen en vrijwilligers), subjectief welzijn (tevredenheid over de woning en omgeving, sociale cohesie, veiligheidsgevoel, beoordeling eigen gezondheid en eenzaamheid), inkomen (besteedbaar inkomen, vermogen en armoede), arbeid (arbeidsparticipatie en werkloosheid) en milieu (luchtkwaliteit, geluidshinder etc.). Op wonen scoort Ermelo slechter dan het Nederlands gemiddelde. Dit zit vooral in de betaalbaarheid van huur- en koop-

Kwaliteit woningen van leven en in de regio in de afstand tot noodzakelijke voorzieningen.

Gemeente Ermelo in vergelijking met Nederland

Economie

Subjectief welzijn

Inkomen

Figuur 32 Ziekenhuizen en poliklinieken in de regio Ermelo, Harderwijk, Zeewolde.

Kenmerk V: Welzijn en kwaliteit van leven Samenleving & Subjectief welzijn

Kijkend naar eenzaamheids- en vrijwilligerswerkcijfers scoort Ermelo relatief goed. Bijna 40% van de volwassenen geeft aan

Arbeid

Inkomen & Arbeid

Samenleving

vrijwilligerswerk te doen en ‘slechts’ 38,2% van de volwassenen Onderwijs

heeft een hoge emotionele/sociale eenzaamheidsscore. Ook

Gezondheid & Leefomgeving

voor Harderwijk en Zeewolde geldt dat er bovengemiddeld veel vrijwilligers zijn.

Toegang voorzieningen

Vrijwilligerswerk

Eenzaamheid

Ermelo

39,5 %

38,2 %

Harderwijk

34,1 %

40,0 %

Zeewolde

37,8 %

42,9 %

Nijkerk

37,9 %

37,0 %

Putten

39,0 %

37,0 %

Nunspeet

41,9 %

37,2 %

Dronten

36,5 %

39,5 %

Lelystad

25,3 %

47,4 %

Almere

20,5 %

45,5 %

Gelderland

33,5 %

40,3 %

Flevoland

28,1 %

43,5 %

Nederland

29,7 %

42,9 %

Tabel 31

Gezondheid

Wonen

Milieu Veiligheid

Geen data

Veel slechter

Slechter

Gemiddeld

Beter

Figuur 33 Kwaliteit van leven in Ermelo86)

Gezondheidsmonitor GGD, 2016.

84) Stadsvisie Harderwijk 2031. 85) https://www.stjansdal.nl/locaties.

86) Planbureau voor de Leefomgeving, Regioprofiel Ermelo 2019.

Veel beter

B

B

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

60

De gemeente Harderwijk scoort op alle 11 thema’s gemiddeld

De gemeente Zeewolde scoort op de thema’s samenleving

of beter dan het gemiddelde van Nederlandse gemeenten. De

(politieke participatie, sociale contacten, sociaal vertrouwen

kwaliteit van de samenleving (politieke participatie, sociale

en vrijwilligers), arbeid (arbeidsparticipatie en werkloosheid),

contacten, sociaal vertrouwen en vrijwilligers) en het subjec-

gezondheid (levensverwachting, beweging en zorgkosten),

tieve welzijn (tevredenheid over de woning en omgeving, sociale

milieu (luchtkwaliteit, geluidshinder etc.) en veiligheid

cohesie, veiligheidsgevoel, gezondheid en eenzaamheid) scoren

(gewelds- en seksuele misdrijven, diefstal, verkeersveiligheid,

zelfs bovengemiddeld. Op de sub-thema’s

aardbevingen en overstromingsrisico) beter dan het gemiddelde

Gemeente Harderwijk in vergelijking met Nederland

(musea, treinstation, hoofdwegen, secundaire voorzieningen en

Kwaliteit van leven in de regio

van Nederlandse gemeenten. De toegang tot voorzieningen

Kwaliteit van leven in de regio

bassischool/voortgezet onderwijs) scoort ondergemiddeld.

Gemeente Zeewolde in vergelijking met Nederland Economie

Subjectief welzijn

Inkomen Economie

Subjectief welzijn

Samenleving & Subjectief welzijn

Inkomen

Arbeid

Inkomen & Arbeid

Samenleving Samenleving & Subjectief welzijn

Onderwijs Gezondheid & Leefomgeving

Samenleving

Toegang voorzieningen

Onderwijs

Gezondheid

Wonen

Arbeid

Inkomen & Arbeid

Gezondheid & Leefomgeving

Milieu Toegang voorzieningen

Veiligheid

Gezondheid

Wonen

Milieu Veiligheid

Geen data

Veel slechter

Slechter

Gemiddeld

Beter

Veel beter

Figuur 34 Kwaliteit van leven in Harderwijk87)

Geen data

Veel slechter

Slechter

Gemiddeld

Beter

Veel beter

Figuur 35 Kwaliteit van leven in Zeewolde88)

87) Planbureau voor de Leefomgeving, Regioprofiel Harderwijk 2019.

88) Planbureau voor de Leefomgeving, Regioprofiel Zeewolde 2019.

61

4.9

Veiligheid en jeugdproblematiek

Het achtste thema is veiligheid en jeugdproblematiek en omvat de kenmerken misdaadcijfers (I), jeugdproblematiek (II) en veiligheidsbeleid (III).

Bevindingen •

Het gebied EHZ: misdaadcijfers en jeugdproblematiek wijken niet veel af van het Nederlands gemiddelde, vooral kleine verschillen.

•

Ermelo: minder drugsmisdrijven, meer gewelds-, seksuele en verkeersmisdrijven dan gemiddeld in Nederland.

•

Harderwijk: misdaadcijfers liggen rond het landelijk en provinciaal gemiddelde, relatief veel verwijzingen naar Halt onder jongeren.

•

Zeewolde: minder drugsmisdrijven, meer verkeersmisdrijven en misdrijven tegen de openbare orde dan gemiddeld in Nederland, iets meer jongeren met jeugdhulp dan gemiddeld.

Kenmerk I: Misdaadcijfers

verkeersmisdrijven ligt in Ermelo, Harderwijk en Zeewolde net

In de gemeente Harderwijk is het percentage drugsmisdrijven

iets boven het landelijk gemiddelde. Het percentage vernie-

met 1,81% vergeleken met de andere gemeenten relatief hoog.

lingen en misdrijven tegen openbare orde en gezag ligt met

Het percentage gewelds- en seksuele misdrijven is opvallend

19,07% opvallend hoog in de gemeente Zeewolde. Harderwijk

hoog in de gemeente Ermelo. Met 15,1% scoort deze gemeente

en Ermelo wijken op dit gebied niet veel af van het landelijk

het hoogst van de onderzochte gemeenten. Het percentage

gemiddelde.

% drugsmisdrijven

% gewelds- en seksuele misdrijven

% verkeersmisdrijven

% vernielingen en misdrijven tegen openbare orde en gezag

Ermelo

1,3

15,1

17,9

13,0

Harderwijk

1,8

11,1

16,2

13,0

Zeewolde

1,1

11,0

19,2

19,1

Nijkerk

1,3

9,1

23,2

11,6

Putten

1,4

6,1

20,2

12,2

Nunspeet

2,8

9,0

26,4

11,4

Dronten

3,0

11,8

10,5

15,9

Lelystad

3,4

11,6

12,0

15,2

Almere

1,3

11,8

15,8

14,1

Flevoland

1,9

12,0

14,9

14,8

Gelderland

1,7

10,0

15,2

14,2

Nederland

1,7

10,6

15,2

13,5

Tabel 32

Misdaadcijfers, CBS 2019.

Kenmerk II: Jeugdproblematiek

schoolverlaters zonder kwalificatie ligt in de gemeente Ermelo,

Het aantal verwijzingen naar Halt per 10.000 jongeren ligt in

Harderwijk en Zeewolde dicht bij het Nederlands gemiddelde.

de drie onderzochte gemeenten boven het landelijk gemiddelde.

Het percentage jongeren met jeugdhulp is met 13,8% relatief

De gemeente Harderwijk springt in het oog en heeft met 220

hoog in de gemeente Zeewolde.

de meeste verwijzingen van de regio. Het percentage voortijdig

B

B

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

62

Verwijzingen Halt per 10.000 jongeren (2019)

% voortijdig schoolverlaters zonder startkwalificatie (2018)

% jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp (2019)

% werkloze jongeren (2018)

Ermelo

158

2,0 %

12,2 %

3%

Harderwijk

220

1,7 %

12,1 %

2%

Zeewolde

168

1,5 %

13,8 %

1%

Nijkerk

207

1,4 %

10,4 %

1%

Putten

62

1,0 %

14,8 %

1%

Nunspeet

115

1,1 %

9,1 %

1%

Dronten

178

2,3 %

10,9 %

1%

Lelystad

194

3,2 %

11,8 %

2%

Almere

138

2,5 %

11,5 %

2%

Flevoland

146

2,2 %

11,2 %

2%

Gelderland

102

2,4 %

12,1 %

2%

Nederland

132

1,8 %

12,2 %

2%

Tabel 33

Jeugdproblematiek, CBS.

Kenmerk III: Veiligheidsbeleid Voor de periode 2016-2019 hadden Ermelo en Harderwijk samen met Putten een Integraal Veiligheidsplan. De winstpunten van deze samenwerking zijn de uniformiteit van het beleid en de aanpak van de gemeenten, de mogelijkheid van onderlinge taakverdeling en specialisatie en het voorkomen van ‘dubbelwerk’.89) Voor Ermelo geldt dat de gemeente een eigen Nota Integraal Veiligheidsbeleid heeft, maar wel nauw samenwerkt

Gemeente / regio

Prioriteiten

Bovenlokale prioriteiten Ermelo en Harderwijk

• Ernstige overlast door personen in de woonomgeving. • High Impact Crimes/Woninginbraak. • Maatschappelijke ondermijning/hennepaanpak. • Leefbare en veilige vakantieparken.

Lokale prioriteiten Ermelo

• Geweld (mishandeling en bedreiging) . • Vernieling/vandalisme. • Verkeersveiligheid.

Lokale prioriteiten Harderwijk

• Preventie van polarisatie en radicalisering. • Veilig Thuis/Stop kindermishandeling. • Actieve veiligheidszorg rond en met het AZC.

Bovenlokale prioriteiten Zeewolde

• Veilige wijken. • High Impact Crimes (woninginbraken, straatroven, overvallen, cybercriminaliteit). • Georganiseerde ondermijnende misdaad. • Persoonsgerichte aanpak.

Lokale prioriteiten Zeewolde

• Koppeling tussen openbare orde en veiligheid en zorg, met name (vroeg)signalering i.v.m. transities/ decentralisaties in het sociaal domein. • Voorkomen dat personen op de Top-X of PGA-lijsten verder afglijden en/of recidiveren (tevens regionale prioriteit). • Het aantal woninginbraken op een laag aantal houden c.q. onder de 50. • Toezicht en handhaving op het gebied van de Drank- en horecawet (o.a. controle leeftijdsgrenzen) verbeteren. • De objectieve en subjectieve veiligheid binnen het dorp vergroten. • Inwoners zelf mede verantwoordelijk maken voor de veiligheid in hun eigen wijk en binnen het dorp. • Bewustwording creëren bij de betrokken professionals over hoe om te gaan met signalen in het kader van (vroeg)signalering radicalisering. • Verkeers(on)veiligheid. • Jeugd(overlast) en vernielingen/zaakbeschadiging. • Recreatie(veiligheid.)

met diverse andere (overheids)partijen.90) De tabel hieronder geeft de belangrijkste prioriteiten uit het veiligheidsbeleid van de drie EHZ-gemeenten weer, welke telkens zijn opgedeeld in lokale en bovenlokale prioriteiten.91)

Tabel 34

89) Integraal Veiligheidsplan Ermelo Harderwijk Putten 2016-2019. 90) Gemeente Zeewolde, Nota Integraal Veiligheidsbeleid 2018-2022. 91) Integraal Veiligheidsplan Ermelo Harderwijk Putten 20162019 & Gemeente Zeewolde, Nota Integraal Veiligheidsbeleid 2018-2022.

Overzicht prioriteiten veiligheidsbeleid

63

4.10 Financiën Het laatste thema is financiën. We bespreken hierin de financiële kengetallen van de verschillende gemeenten (kenmerk I) en daarna de lastendruk per beleidsterrein (II).

Bevindingen •

Het gebied EHZ: Huidige financiële positie van de gemeenten is voldoende, maar wel zorgen voor de toekomst (bijvoorbeeld door stijgende kosten in het sociaal domein).

•

Ermelo: Goede financiële positie: voldoende of goede score op alle financiële kengetallen.

•

Harderwijk: Relatief hoge lasten voor het sociaal domein (52%).

•

Zeewolde: Relatief hoge lasten voor bestuur en ondersteuning (28%), en voor verkeer, vervoer en waterstaat (16%).

Kenmerk I: Financiële kengetallen

De grondexploitatie geeft aan hoe groot de grondpositie

Onderstaande tabel geeft de financiële kengetallen weer. Het

(waarde van de grond) is ten opzichte van de totaal (geraamde)

solvabiliteitspercentage is de mate waarin een gemeente in

baten van het verkopen van die grond en ook hier geldt: hoe

staat is aan haar financiële verplichtingen te voldoen. Ermelo

lager, hoe beter. Voor dit kengetal bestaat geen norm, maar

en Zeewolde scoren ruim boven de 50%, wat gezien wordt als

een percentage van 10 of hoger wordt veelal beschouwd als

voldoende solvabel. De solvabiliteitsratio van Harderwijk is met

kwetsbaar. Dit laatste is het geval in Harderwijk en zeker in

44% matig. De regio rondom Ermelo, Harderwijk en Zeewolde

Zeewolde en betekent dat de grond tegen een te hoge waarde op

is op Lelystad na solvabel.

de balans staat. Dit kan het eigen vermogen van een gemeente dus verkleinen en daarmee de solvabiliteitsratio verlagen. Ook

De netto schuldquote is de mate waarin de schuld met het

de regiogemeenten hebben een relatieve grondexploitatie.

inkomen gedragen kan worden. Hierbij geldt: hoe lager hoe beter, maar een normale quote bevindt zich tussen de 0 en

De structurele exploitatieruimte, tot slot, vergelijkt de struc-

100% en bij een quote van boven de 130% is sprake van zeer

turele baten en structurele lasten met de totale baten. Bij een

hoge schuld. De tabel laat zien dat de netto schuldquote van

negatieve ratio is de structurele begrotingsruimte onvoldoende,

Ermelo, Harderwijk en Zeewolde goed tot zeer goed is, waarbij

bij 0 tot 60% matig en bij hoger dan 60% voldoende. Voor

Zeewolde zelfs in de min uitkomt. De regio laat eenzelfde

zowel Ermelo, Harderwijk en Zeewolde zelf als voor de regio

patroon zien.

geldt dat de structurele exploitatieruimte voldoende is.

De belastingcapaciteit geeft inzicht in de belastingdruk. Als dit percentage laag ligt, betekent het dat de gemeente meer inkomsten uit belastingen zou kunnen verwerven (of dit wel of niet gebeurt is een beleidskeuze). Een percentage lager dan 100% wordt gezien als voldoende, tussen de 100 en 120% als matig en hoger dan 120% als onvoldoende. Harderwijk en Ermelo scoren dus (net) voldoende en Zeewolde matig. In de regio valt vooral de relatief hoge belastingdruk van Almere op.

B

B

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

64

Solvabiliteit

Netto schuldquote

Belasting-capaciteit

Grondexploitatie

Structurele exploitatieruimte

Ermelo

59,4 %

0,3 %

97,1 %

-1,1 %

1,3 %

Harderwijk

44,0 %

37,5 %

89,0 %

33,0 %

0,4 %

Zeewolde

65,0 %

-47,0 %

101,0 %

83,0 %

0,0 %

Nijkerk

50,0 %

24,0 %

81,0 %

22,0 %

0,6 %

Putten

65,9 %

-13,2 %

75,0 %

14,0 %

-4,8 %

Nunspeet

60,7 %

17,6 %

590,0 %

22,3 %

2,0 %

Dronten

80,0 %

-26,0 %

100,0 %

26,0 %

2,0 %

Lelystad

17,0 %

44,0 %

-

31,0 %

-

Almere

27,9 %

59,5 %

114,0 %

39,8 %

0,0 %

Gelderland

36,5 %

51,1 %

110,4 %

13,3 %

-0,1 %

Flevoland

49,0 %

24,6 %

105,9 %

41,0 %

0,5 %

Nederland

34,9 %

56,5 %

102,0 %

13,8 %

0,5 %

Tabel 35

Overzicht financiële kengetallen, BZK 2018

65

Kenmerk II: Lastenverdeling per beleidsterrein

2%

Onderstaande figuren geven weer hoe de lasten verdeeld zijn over de verschillende beleidsterreinen. Voor Ermelo geldt dat

Volkshuisvesting, RO, SV

een aanzienlijk deel van de lasten naar het sociaal domein gaat (43%), gevolgd door kosten voor het bestuur en de ondersteuning (22%). Ook naar volksgezondheid en milieu (11%) gaat

7%

17%

Volksgezondheid en milieu

Bestuur en ondersteuning (excl. mutaties reserves)

3%

in vergelijking met Harderwijk en Zeewolde relatief veel geld.

Veiligheid

In Harderwijk valt vooral op dat bovengemiddeld veel lasten

5%

naar het sociaal domein gaan: ruim de helft (52%). Een

Verkeer, vervoer en waterstaat

Harderwijk

mogelijke verklaring hiervoor is de centrumgemeenterol die Harderwijk, zeker op gebied van sociaal domeintaken, in de

1%

regio speelt.

Economie

5%

In Zeewolde gaat, ten opzichte van Ermelo en Harderwijk, het minste geld naar het sociaal domein (31%). De gemeente heeft wel relatief hoge lasten voor bestuur en ondersteuning (28%)

8%

52%

Onderwijs

Sport, cultuur en recreatie

Sociaal domein

en voor verkeer, vervoer en waterstaat (16%). Figuur 37 Lastenverdeling per hoofdfunctie Harderwijk, CBS 2020.

2%

3%

Volkshuisvesting, RO, SV

11%

9%

22%

Bestuur en ondersteuning (excl. mutaties reserves)

Volksgezondheid en milieu

Volksgezondheid en milieu

Volkshuisvesting, RO, SV

28%

Bestuur en ondersteuning (excl. mutaties reserves)

3%

Veiligheid

Zeewolde

Ermelo

5%

Verkeer, vervoer en waterstaat

43%

Sociaal domein

1%

8%

Sport, cultuur en recreatie

Economie

4%

Onderwijs

4%

Veiligheid

31%

Sociaal domein

6%

Sport, cultuur en recreatie

1%

Economie

16%

Verkeer, vervoer en waterstaat

3%

Onderwijs Figuur 36 Lastenverdeling per hoofdfunctie Ermelo, CBS 2020.

Figuur 38 Lastenverdeling per hoofdfunctie Zeewolde, CBS 2020.

B

B

66

Trends en ontwikkelingen

Hoofdstuk 5 In dit hoofdstuk kijken we naar trends en ontwikkelingen die op Nederlandse gemeenten en regio’s, en daarmee ook Ermelo, Harderwijk en Zeewolde, afkomen en van invloed zijn op hun bestuurlijke opgaven. Dit betreffen trends en ontwikkelingen die spelen op internationaal niveau, op nationaal niveau of specifiek voor de regio(‘s) gelden. Dit geeft de bredere context weer waarbinnen de maatschappelijke, beleidsmatige en economische kenmerken geplaatst dienen te worden.

5.1

Internationale trends92)

gemeenten van belang om deze ontwikkelingen te monitoren en

Nederland is en raakt steeds nauwer verbonden met de wereld

waar nodig in te spelen op veranderende taken op lokaal niveau.

erbuiten. Economieën zijn steeds meer met elkaar verweven

Parallel aan deze toegenomen lokale focus, voelen steeds meer

en door het openstellen van grenzen neemt het verkeer van

mensen zich niet alleen buurtbewoner, maar ook wereldburger:

personen en arbeidsmigratie toe. Door de internationalise-

bewuster van het effect van individuele actie op de wereld.

ring zal de oriëntatie van de Nederlandse overheden, zoals Met name Europa heeft een aanzuigende werking: beleid dat

5.1.1 Technologische innovaties: digitalisering en informatisering

naar het Europese niveau wordt getild, wordt vaak ingestoken

De inzet van ICT was voorheen vooral ondersteunend, maar

op ‘de regio’s’. In de toekomst zal dit gemeenten stimuleren

kent steeds meer toepassingsmogelijkheden. Het biedt bij-

om een robuuste regio op te bouwen, zodat ze aansluiting

voorbeeld de mogelijkheid om via digitalisering betere dienst-

behouden met het Europese niveau. Om een stevige positie te

verlening te organiseren, maar ook om maatschappelijke

bouwen moet er dus meer in regioverband gedacht en gehan-

vraagstukken te adresseren door optimaal gebruik van data.

deld worden. De samenwerking tussen de gemeenten Ermelo,

Veel gemeenten ambiëren dan ook een datagedreven organisatie

gemeenten en provincies, zich in toenemende mate verspreiden.

Harderwijk en Zeewolde is hier een goed voorbeeld van.

te realiseren. Het belang van ICT stijgt (evenals de uitgaven eraan door gemeenten). ICT wordt steeds meer een strategisch

Door de toenemende globalisering wordt steeds vaker getracht

instrument, maar de ontwikkelingen gaan razendsnel. Daarbij

overkoepelende problematiek niet nationaal, maar internati-

gaat het bijvoorbeeld om technologische ontwikkelingen (aug-

onaal op te lossen. De uitvoering van deze oplossingen komt

mented reality, smart spaces, artificial intelligence, blockchain

echter steeds vaker op lokaal niveau te liggen. Het is voor

en robotisering), ontwikkelingen in beleid en wet- en regelgeving (decentralisaties, AVG, operatie BRP, Omgevingswet/DSO en common ground) en maatschappelijke ontwikkeling (regie

92) Gebaseerd op: Sociaal Cultureel Planbureau, Overzicht trends en ontwikkelingen door Vereniging Nederlandse Gemeenten, 2016.

op gegevens en de hoge verwachtingen ten aanzien van de gemeentelijk dienstverlening).

B

68

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

Dit toenemend belang op het gebied van ICT om hoogwaar-

ten opzichte van 1990 te realiseren. Gemeenten, provincies,

dige en specialistische kennis (bijvoorbeeld op het gebied van

waterschappen, bedrijven en maatschappelijke partijen hebben

privacy, beveiliging en datagestuurd werken) is nog niet overal

allen een rol in het behalen van deze doelstelling. De focus

in voldoende mate aanwezig. In 2015 heeft de Vereniging

binnen deze organisaties komt daarmee steeds meer te liggen op

van Nederlandse Gemeenten in opdracht van de gemeenten

de energietransitie. Het gaat hierbij zowel op het verminderen

de Digitale Agenda 2020 opgesteld. Een van de speerpunten

van CO2-uitstoot, als het opwekken van duurzame alterna-

hiervan is om de informatievoorziening op collectiviteit te

tieven voor fossiele brandstoffen. De opkomst van duurzame

verbeteren en tegelijkertijd lokaal maatwerk mogelijk te maken.

mobiliteit, waaronder elektrisch vervoer en Mobility as a Service

Veel gemeenten nemen lokaal of in regioverband initiatieven

(MaaS), is een belangrijke trend binnen de energietransitie.

om slim gebruik te maken van de mogelijkheden van digitalisering. Op het gebied van automatisering en informatisering

Deze transities beïnvloeden ook Nederlandse gemeenten. Om

wordt door de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde al

een bijdrage te leveren aan de energietransitie moeten gemeen-

samengewerkt.

ten bijvoorbeeld een Regionale Energiestrategie (RES) opstellen. In deze strategie komen gemeenten, provincies en waterschap-

5.1.2 Ecologisch systeem staat onder druk

pen gezamenlijk tot keuzes voor de opwekking van duurzame

Het ecologische systeem staat onder druk. Het klimaat veran-

elektriciteit, de warmtetransitie in de gebouwde omgeving

dert en dit kan vergaande gevolgen hebben voor de leefomge-

en de daarvoor benodigde opslag en energie infrastructuur.

ving van de mens.

93)

Daarom wordt er op internationaal niveau

gestreefd klimaatverandering terug te dringen. Idealiter wordt

De gemeenten Ermelo en Harderwijk hebben met de regio Noord-Veluwe een RES opgesteld en zijn aangesloten bij het

dit gedaan op basis van de People Planet Profit-benadering: met

samenwerkingsverband ‘Gelders Energieakkoord’. De gemeente

het oog op het welzijn van de mens (people), moet het klimaat

Zeewolde heeft met de regio Flevoland een RES opgesteld. De

op de aarde weer stabieler worden gemaakt (planet) en het

gemeenten lopen daarmee in de pas in vergelijking met andere

liefst wordt er in dit proces ook nog economische vooruitgang

gemeenten in Nederland. Verder heeft ook de stikstof- en PFAS-

geboekt (profit). Binnen het ecologische wereldsysteem bestaan

problematiek invloed op de ontwikkeling van de regio, met

drie belangrijke transities:

mogelijke consequenties voor belangrijke bestuurlijke opgaven, zoals woningbouw, infrastructuur en de agrarische sector.

•

Energietransitie en verduurzaming – het anders omgaan met en het anders opwekken van energie, circulaire en

5.2

Nationale trends

meer bio-based economie, bewustere omgang met productie (inclusief grootschalige initiatieven) en consumptie en het

5.2.1 Verandering van de structuur van de economie94)

voorkomen van klimaatverandering door opwarming.

Een gezonde economie en arbeidsmarkt zijn uiterst belangrijke randvoorwaarden voor andere gewenste ontwikkelingen

•

Circulaire transitie – het kunnen opvangen van de

in de gemeente. Het betreft niet zozeer een lokale, maar

uitputting van grondstoffen.

vooral een regionale opgave. In Nederland verandert echter de structuur van de economie. Dit heeft onder andere te

•

Eiwittransitie – het kunnen opvangen van een verdere

maken met de internationale digitaliseringstrend. Nederland

stijging van de consumptie en daarmee een toenemend

kende de afgelopen jaren een sterke economische groei, een

grond(stoffen)gebruik van vlees- en zuivelproductie

gespannen arbeidsmarkt (hoe krapper de arbeidsmarkt, hoe

door de groeiende wereldbevolking en groter wordende

moeilijker werkgevers aan personeel kunnen komen) en de

middenklasse.

grootste werkgelegenheid sinds 200795). De werkgelegenheid in Nederland verbeterde afgelopen jaren sterk. In 2014 waren er in

Als we specifiek kijken naar Nederland, dan heeft Nederland

Nederland nog 7,4% werkelozen. In 2018 was dit verminderd

in Europees verband afgesproken dat in 2020 minimaal 14%

tot 3,8%.96) Deze trend is ook terug te zien in de verschillende

van de energie hernieuwbaar moet zijn. In het Nederlandse

gemeenten, waar het werkloosheidpercentage van gemiddeld

Klimaatakkoord, getekend op 28 juni 2019, is als centraal

5,8% in 2015 naar 2,9% in 2019 ging. De arbeidsmarkt in de

doel vastgesteld een CO2-reductie van minimaal 49% in 2030

93) KNMI, Jaaroverzicht 2018.

94) Gebaseerd op: TNO, Trends en Transities: Strategie 2015-2018. 95) CBS, 2018 & Pureluxe, 2018. 96) CBS, 2019.

69

regio daalde mee met de landelijke trend en werd steeds krapper.

•

Zorgtransitie - het opnieuw organiseren van de

De prognose was dat in 2020 vrijwel alle belangrijke sectoren in

zorgbehoefte en het zorgaanbod, met het oog op

Nederland zouden blijven groeien, maar wel minder snel dan in

betaalbaarheid.

2018. Door de huidige coronacrisis staan deze verwachtingen •

niet meer overeind.

Mobiliteitstransitie - een andere benadering van vervoer, de relatie tussen OV, auto, fiets en de bereikbaarheid van stad

Vrijwel alle belangrijke sectoren in Nederland zullen in 2020

en ommeland en de inzet van innovatie ICT-oplossingen

blijven groeien, maar wel minder snel dan in 2018. Dit heeft

hierbij (smart mobility). Daarnaast vernieuwende

voornamelijk te maken met de afnemende transacties op de

concepten zoals MaaS (Mobility as a Service), waarbij

woningmarkt en de afnemende groei van de relevante wereld-

verschillende vormen van vervoer worden gecombineerd tot

handel. De bouw, de zakelijke dienstverlening, en zorg en

een vervoersoplossing op maat.

welzijn zijn de sectoren met de hoogste verwachte groei. De agrarische sector en onderwijs hebben de laagste verwachte groei.

97)

Tegelijkertijd neemt in Nederland door bevolkings-

krimp en vergrijzing de beroepsbevolking af.

•

Energietransitie - het anders omgaan met en het anders opwekken van energie, circulaire en meer biobased economie, een bewustere omgang met productie (inclusief grootschalige initiatieven) en consumptie, en

De economische herstructurering in Nederland zet door: we

het voorkomen dat door opwarming het klimaat te veel

zijn in toenemende mate een kenniseconomie met een sterke

verandert.

focus op dienstverlening, wat leidt tot veranderende comautomatisering en robotisering, en komen niet meer terug.

5.2.2 Individualisering en het ontstaan van nieuwe collectieven99)

Tegelijkertijd stijgt het opleidingsniveau in Nederland, al con-

Door de opkomst van sociale media bestaan sociale netwerken

centreren deze hoger opgeleiden zich in stedelijke gebieden.

uit meer relaties, maar deze zijn wel minder intensief. Deze

Vooral steden met universiteiten zijn aantrekkelijk voor hoger

ontwikkeling is in lijn met de individualiseringbeweging en stelt

opgeleiden, wat in minder stedelijke en landelijke gebieden,

mensen in staat hun sociale leven zelf in te richten, los van

zoals het EHZ gebied, kan leiden tot een braindrain. Tegenover

de minder vanzelfsprekend wordende traditionele verbanden.

het stijgende opleidingsniveau in Nederland staan ook 250.000

Hoewel de negatieve verwachting bestond dat hierdoor ook de

petentie-eisen. Banen op MBO-2/3 niveau verdwijnen door

analfabeten en 1,5 miljoen laaggeletterden.

bereidheid om zich vrijwillig in te zetten zou afnemen, laten recente ontwikkelingen juist een toename van lokale coöpera-

Een andere opvallende, economische trend in Nederland is de

ties zien. In de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde is

toenemende regiospecialisatie, met clusters rondom de grote

dit ook zichtbaar, gemiddeld zet één op de drie bewoners zich in

stedelijke gebieden. Regio Eindhoven focust zich bijvoorbeeld

als vrijwilliger. Daarnaast kennen de gemeentes ook een geza-

op High Tech Innovation, ICT en industrie en is daarmee de

menlijk vrijwilligersnetwerk binnen het samenwerkingsverband

sterkst groeiende regio van Nederland.

98)

Door de toenemende

regiospecialisatie ontwikkelt de werkgelegenheid zich ook variërend per regio.

Meerinzicht. Verder doen zich nieuwe vormen van zelforganisatie voor, die aansluiten bij de veranderende sociale structuur, zoals georganiseerde projecten die op het internet zijn ontstaan en ad hoc-acties. De genoemde individualiseringsbeweging

Tot slot zijn er een aantal transities die een relatie hebben met

biedt kansen. De dynamiek, het maatwerk en eigen regie zullen

de verandering van de economische structuur in Nederland:

toenemen. Dit leidt onder andere tot meer bewegingsruimte en vrijheden. Naast deze ontwikkelingen is de verzuilde samen-

•

Vastgoedtransitie - het anders denken over bouwen,

leving, die tot de jaren tachtig van de vorige eeuw dominant

verbouwen en slopen van vastgoed.

was, getransformeerd naar een meer horizontale binding van groepen in de samenleving. Mensen met gelijksoortige oriëntaties creëren groepen, ook wel bubbels genoemd. Er zijn ook minder zonnige kanten aan deze ontwikkelingen: een toename aan onzekerheden en stress, kwetsbaarheden op het terrein

97) ING, 2018. 98) Das Kapital, 2018.

99) Gebaseerd op: SCP, 2016.

B

B

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

70

van privacy en ook het buitengesloten voelen van mensen die

5.2.4 Ontwikkelingen rondom de overheid

onvoldoende steun kunnen organiseren. Dit kan leiden tot een tweedeling in de samenleving: enerzijds mensen die kunnen

Groeiend belang regio’s en gemeenten

meekomen in de ontwikkelingen en steun kunnen organiseren

De opkomst van regio’s heeft, naast tal van andere redenen,

(sociale netwerken) en anderzijds mensen die dat – om welke

te maken met het zoeken naar de optimale schaal voor lokaal

reden dan ook – niet kunnen. Deze laatste groep is in de jaren

bestuur. Dit gaat over het ‘optimaal in één hand brengen van

2018 en 2019, ondanks hoogconjunctuur, gegroeid. Bestuurlijke

kosten en baten voor publieke investeringen’ en over ‘het laten

opgaven voor gemeenten die hieruit volgen, zijn bijvoorbeeld

voelen van de lusten en lasten van gevoerd beleid door dezelfde

het zorgen dat iedereen kan meedoen in de samenleving en het

mensen’. De trend is en blijft dat steden nog steeds aan kracht

bevorderen van de sociale cohesie.

en belang winnen. Daarnaast raken stad en ommeland in toenemende mate met elkaar vervlochten en worden meer en

5.2.3 Energietransitie op nationale en regionale schaal

meer afhankelijk van elkaar.

Om een verdere opwarming van de aarde tegen te gaan, heeft Nederland in Europees verband afgesproken dat in 2020

Grensoverschrijdende vraagstukken

minimaal 14% van de energie hernieuwbare energie moet

De werking van de woningmarkt, arbeidsmarkt en het gebruik

zijn. Daarnaast is binnen Nederland op 28 juni 2019 het

van allerlei voorzieningen overstijgen de grenzen van de huidige

Klimaatakkoord getekend. Het centrale doel uit dit document

gemeenten, terwijl gemeenten juist op die beleidsterreinen

is een CO2-redcutie van minimaal 49% in 2030 ten opzichte

steeds meer taken en verantwoordelijkheden krijgen van de

van 1990

. Gemeenten, provincies, waterschappen, bedrijven

100)

Rijksoverheid. Het groeiend belang van de regio/gemeenten is

en maatschappelijke partijen hebben een rol in het behalen

dus te koppelen aan de regionale schaal van de economie, de

van deze doelstelling. Het gaat zowel om het verminderen van

maatschappelijke en bestuurlijke werkelijkheid.103)

CO2-uitstoot als om het opwekken van duurzame alternatieven voor fossiele brandstoffen. De opkomst van duurzame mobi-

Verdere decentralisatie104)

liteit, waaronder elektrisch vervoer en Mobility as a Service

Er lijkt op dit moment brede politieke steun voor het verder

(MaaS), is een belangrijke trend binnen de energietransitie101).

decentraliseren van taken naar de lokale overheid na 2019. Er is

Daarnaast moeten in 2050 zeven miljoen woningen en één

geen aanleiding om te veronderstellen dat met deze trend gebro-

miljoen gebouwen van het aardgas af. Gemeenten hebben

ken gaat worden, noch dat decentralisaties teruggedraaid zullen

daarbij een centrale rol. Zij moeten ervoor zorgen dat bewo-

worden. Dit betekent dat de beleidsagenda van gemeenten, in

ners en bedrijven van het gas af gaan. Dit is een complexe en

elk geval de komende jaren, structureel en fors zwaarder zal

omvangrijke opgave.

blijven en worden. In het fysieke domein wordt met invoering van de Omgevingswet (2021) een kanteling beoogd die net zo

Gemeenten stemden in november 2019 bijna unaniem in

ingrijpend zal zijn als de decentralisatie in het sociaal domein.

met het Klimaatakkoord. Zij hebben aangegeven dat het

Gebruikers van de wet worden centraal gesteld. De bestuurlijke

Klimaatakkoord voor hen voldoende basis biedt om met de

(lokale) afwegingsruimte voor de fysieke leefomgeving wordt

energietransitie aan de slag te gaan. Wel geven gemeenten het

vergroot, en de fysieke leefomgeving moet meer vanuit samen-

signaal: de verduurzaming van gemeenten gaat alleen lukken

hang benaderd worden. Daartoe dienen gemeenten onder meer

als het Rijk zich houdt aan de afspraken die we hierover hebben

een integrale omgevingsvisie vast te stellen, die wordt vertaald

gemaakt om de energietransitie voor ons haalbaar, betaalbaar en

in omgevingsplannen. De komst van de Omgevingswet vraagt

uitvoerbaar te maken. Behalve voldoende financiële middelen en

voorbereiding en implementatie in de organisatie. Daarvoor zijn

de nodige wet- en regelgeving om de energietransitie uit te kun-

capaciteit, kennis en middelen nodig. Dit is enerzijds afhanke-

nen voeren, hebben gemeenten aangegeven de tijd te nemen die

lijk van het bestuurlijke ambitieniveau, anderzijds van wettelijke

nodig is om hun inwoners voor te bereiden en mee te nemen in

verplichtingen en verwachtingen van inwoners en ondernemers.

processen en beslissingen. De mate waarin gemeenten op deze vlakken comfort krijgen van het Rijk zal bepalend zijn voor de

Grotere belastinggebieden voor lokale overheden

snelheid van de energietransitie in gemeenten.102)

100) Klimaatakkoord, 28 juni 2019. 101) OV Magazine, 2018. 102) Via: www.vng.nl/nieuws/gemeenten-scharen-zich-achter-klimaatakkoord.

103) Studiegroep Openbaar Bestuur, 2016. 104) Gebaseerd op: SCP, 2016.

71

In het kader van het Belastingplan 2016 zond het kabinet een

opereert en meer optreedt als partner. Ontwikkelingen in het

brief aan de Tweede Kamer met de bouwstenen voor een verrui-

maatschappelijke domein worden steeds meer ‘van onderop’

ming en hervorming van het gemeentelijk belastinggebied. Het

door burgers zelf geïnitieerd.

gaat om een verschuiving van vier miljard met ingang van 2019. In het Belastingplan 2019 staan ook belangrijke vernieuwingen

Feiten spelen een grotere en tegelijkertijd onbeduidender rol

voor het belastingstelsel, met onder andere de verhoging van

Datagedreven sturing is een dominante trend in beleids-

het lage btw-tarief en een vernieuwde energiebelasting. Naast

voorbereiding, -monitoring en -evaluatie. De sterk groeiende

gevolgen voor de verdeling tussen de gemeenten, heeft dit con-

hoeveelheid data stelt overheden in staat effectiever beleid te

sequenties voor het fiscale beleid, de gemeentelijke financiën en

formuleren. Het gebruik van data in het uitvoeren van publieke

de uitvoering hiervan binnen de gemeenten Ermelo, Harderwijk

taken zal een grote verandering voor zowel het ambtelijk als het

en Zeewolde.

bestuurlijk functioneren betekenen. Tegelijkertijd – en enigszins

Bezuinigingen

debatten, op fora en in het bestuurlijk domein de waarde van

Drie van de vier gemeenten worstelen momenteel met financi-

feiten af te nemen. Wetenschap en feitelijke onderbouwing

ële tekorten. Die worden vooral veroorzaakt door de uitgaven

lijken te verworden tot een ‘mening’.

tegenstrijdig aan deze ontwikkeling – lijkt in maatschappelijke

voor taken op het sociaal domein. Sinds 2015 zijn lokale overheden verantwoordelijk voor een groot aantal taken in het

Opportunisme versus langetermijndenken

sociaal domein. Zij moeten lokaal uitvoering geven aan maat-

Het benutten van kansen en het omgaan met belangen vragen

schappelijke ondersteuning, jeugdzorg en arbeidsparticipatie.

vaak bestuurlijk om een slagvaardige, opportunistische bena-

Deze taken maken gemiddeld bijna 40% van de totale begroting

dering. Deze benadering kan alleen zinvol zijn in een context

uit. De meeste gemeenten geven echter aan dat het sociaal

waarin gemeenschap, bestuur en organisatie een scherp beeld

domein zwaar drukt op de begroting en vrezen dat het water ze

hebben van waar ze naartoe werken. Anders gezegd: de sterke

straks financieel tot de lippen komt te staan.

roep die gemeenten en gemeenschappen ervaren om te werken

105)

vanuit een langetermijnvisie komt voort uit een groeiende De kosten in het sociaal domein blijven namelijk maar stijgen.

behoefte aan vaste kaders waarbinnen beslissingen genomen

Een andere reden dat veel gemeenten een tekort op hun begro-

kunnen worden en waaraan besluiten getoetst kunnen worden.

ting hebben, is de teruglopende uitkering van het gemeentefonds. Om de begroting sluitend te krijgen, kunnen gemeenten

5.3

Regionale trends

twee dingen doen: de inkomsten (lees: de belastingen) verhogen of de uitgaven verlagen. De meeste gemeenten doen beide.

5.3.1 Demografische ontwikkelingen

Er wordt vooral op het sociaal domein bezuinigd.

Op dit moment telt Nederland ruim 17,2 miljoen inwoners. De

Opnieuw vormgeven rol overheid

18,5 miljoen inwoners. Ook de prognose voor de gemeenten

Veranderende maatschappelijke ontwikkelingen én ontwikke-

Ermelo, Harderwijk en Zeewolde laat een bevolkingsgroei zien

lingen binnen het openbaar bestuur brengen een andere rol

van respectievelijk 10,9, 12,6 en 13,6% in 2040 ten opzichte

van de overheid met zich mee. De ‘participatiemaatschappij’ is

van 2020. Verder is er in Nederland sprake van dubbele

zowel een gevolg van grotere mogelijkheden en zelfstandigheid

vergrijzing (met meer ouderen die gemiddeld ouder worden)

van inwoners (mede door een hoger gemiddeld opleidingsni-

en ontgroening (minder geboorten). De huidige grijze druk

veau en meer welvaart), als minder geloof in maakbaarheid en

in Nederland van 33% zal naar verwachting dan ook door-

afnemende financiële ruimte van de overheid. De opkomst van

groeien naar 50,1% in 2040. Ook voor de groene druk is de

deze participatiesamenleving, waarbij de overheid niet langer

verwachting dat deze de komende jaren zal toenemen, van de

de instantie is die alles regelt in het publieke domein, heeft

huidige 37,3% (2019) naar 41,1% in 2040. Waar in alle drie de

gevolgen voor de gemeentelijke organisatie. Gemeenten maken

gemeenten de grijze druk wel de landelijke trends volgt, neemt

verwachting is dat de bevolking tot 2050 blijft groeien tot ruim

steeds vaker in samenspraak met andere organisaties en burgers

de groene druk de komende jaren juist af in deze gemeentes.

afspraken over het besturen van dit publieke domein. Dat

Een stijgende bevolking en een relatief hoge demografische druk

betekent onder meer dat de overheid minder vanuit regelgeving

leidt tot nieuwe bestuurlijke opgaven, bijvoorbeeld op het gebied van huisvesting, arbeidsgelegenheid en voorzieningen.

105) BDO, Benchmark Nederlandse gemeente, 2019.

B

B

72

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

5.3.2 Belang van regionale samenwerking

5.3.4 Urbanisatie

Afgelopen jaren is bestuurlijk Nederland in beweging gekomen:

De trend is en blijft dat steden nog steeds aan kracht en belang

op steeds meer plekken treedt schaalvergroting op. Kleine en

winnen. De aanwezigheid van kennis- en onderwijsinstituten,

middelgrote gemeenten kiezen steeds vaker voor intensieve

rijke voorzieningen en cultuur en een grote diversiteit aan

samenwerking om sterk te staan op nationaal en internationaal

werk-, woon- en verblijfmilieus hebben een onverminderde

vlak. Ook de provincies Gelderland en Flevoland spraken zich

aantrekkingskracht wereldwijd, in Europa, in Nederland en

uit over het belang van samenwerking tussen gemeentes. Zo

in de regio Ermelo, Harderwijk en Zeewolde. Het denken in

adviseerde de provincie Gelderland in 2015 onder andere om

stedelijke agglomeraties of netwerken (stad en ommeland)

regionale relaties te benadrukken, om regiobrede vraagstukken

is hierdoor een belangrijke trendmatige ontwikkeling voor

regionaal op te pakken en op per gemeente politieke ruimte te

een overheid die haar gebied wil laten meeprofiteren van de

creëren voor samenwerkingsverbanden. De gemeenten Ermelo,

krachten van urbanisatie. In de regio ten westen van Ermelo,

Harderwijk en Zeewolde werken op meerdere vlakken actief

Harderwijk en Zeewolde is er sprake van een forse verstede-

samen in verschillende samenwerkingsverbanden (zie paragraaf

lijking. De steden Lelystad en Almere hopen in de komende

3.2).

jaren te groeien en bijna te verdubbelen. Voor de regio Ermelo, Harderwijk en Zeewolde betekent deze trend dat zij kan aanslui-

5.3.3 Multischaligheid

ten bij de aantrekkingskracht van steden als Zwolle, Amersfoort,

Het bestuurlijke landschap verandert. Europa is ‘erbij gekomen’

Apeldoorn, Lelystad en Almere. Als aangrenzende gemeenten

als bestuurslaag. Binnen Nederland wringt het traditionele huis

bieden Ermelo, Harderwijk en Zeewolde veel mogelijkheden

van Thorbecke als inrichtingsprincipe voor de Nederlandse

omtrent huisvesting en recreatie.

overheid door de opkomst van allerlei tussenlagen. Dit leidt tot herbezinning op de manier waarop en door wie taken worden uitgevoerd, en tot het vraagstuk van multischaligheid en hoe daarmee om te gaan. Deze trend van multischaligheid heeft sterk te maken met de eerder beschreven nationale trend van de groei van de regio’s en gemeenten. De regio Ermelo, Harderwijk en Zeewolde is niet de eerste regio die kiest voor een intensievere samenwerking om zo sterker te staan op nationaal en internationaal vlak. Maatschappelijke problemen én oplossingen spelen vaker op een hoger schaalniveau dan het niveau van individuele gemeenten. Dit geldt voor grote(re) en kleine gemeenten. Ook de maatschappelijke partners en het bedrijfsleven denken en opereren steeds vaker (minimaal) op regioniveau. Voor alle drie de individuele gemeenten is het zaak om aan te sluiten bij deze schaal, maar tegelijkertijd het specifieke karakter van de lokale overheid te behouden, die juist het verschil kan maken met maatwerk en kennis van de lokale situatie. Dat leidt tot de opgave om ‘multischalig’ te denken: gebruik maken van de voordelen van zowel grootschaligheid én kleinschaligheid en deze slim te verbinden. Daarbij is samenwerking in netwerken nodig, want zelden is een enkele partij in staat om geheel op zichzelf tot oplossingen te komen.

73

B

B

74

Rode draden: Verschillende niveaus van gebieds samenhang Hoofdstuk 6

Dit feitenboek is een belangrijke inhoudelijke basis voor de

De verschillende niveaus zijn gevisualiseerd in figuur 39. In de

colleges van de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde,

volgende paragraven lichten we elke niveau op hoofdlijnen toe.

om hen richting te geven in het gezamenlijke gesprek over het gebied en de mogelijke samenstelling van de gebiedsagenda.

Extra’s om samenhang te versterken

Aan de hand van profielschetsen van de gemeenten (deel 1) en

Complexe samenhang van vraagstukken

een verzameling van feiten, cijfers, trends en ontwikkelingen op een tiental inhoudelijke thema’s (deel 2), is een omvangrijk

Duidelijke (beleids)samenhang van vraagstukken

feitelijk beeld geschetst van de drie gemeenten en de manier waarop zij zich tot elkaar en de bredere omgeving verhouden.

Samenhangend regionaal ecosysteem

In voorliggend hoofdstuk geven we een nadere duiding wat de opgehaalde feiten voor voeding kunnen bieden voor de gebiedsagenda. We hebben een viertal niveaus gecategoriseerd waarop gekozen kan worden om de samenwerking tussen Ermelo,

D C B

A

Harderwijk en Zeewolde op te starten of te intensiveren, afhankelijk van de politieke en bestuurlijke wensen. Deze niveaus onderscheiden zich op mate van bestaande inhoudelijke en maatschappelijke samenhang tussen de drie gemeenten. Bij een sterkere mate van bestaande samenhang ligt versterking van samenwerking vanuit inhoud voor de hand. Bij minder sterke mate van (bestaande) samenhang kan worden samengewerkt, maar ligt dit minder voor de hand en zijn andere redenen doorslaggevend voor deze keuze.

Figuur 39 Verschillende lagen waarop de samenwerking tussen EHZ nader vormgegeven kan worden.

B

76

6.1

Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde

Niveau A: Samenhangend regionaal ecosysteem

inhoudelijke thema’s ligt het voor de hand om de bestuurlijke samenwerking te intensiveren en zo gezamenlijke kansen te

Uit het feitenboek komt naar voren dat Ermelo, Harderwijk

kunnen verzilveren voor het gebied van 100.000 inwoners.

en Zeewolde op het vlak van de directe leefomgeving (wonen, verhuizen, werken, winkelen, zorg, onderwijs, recreatie en

Economie en verbinding met onderwijs

toerisme) een samenhangend dagelijks regionaal ecosysteem

De drie gemeenten hebben allen een krachtige arbeidsmarkt,

vormen. Dit ecosysteem laat zien dat er tussen de gemeenten

met veel lager en middengeschoold werk, een grote beroepsbe-

naast bestuurlijke ook functionele samenhang is in de leefwereld

volking en hoge arbeidsparticipatie. De beroepsbevolking en de

van inwoners op het vlak van voorzieningen en economische en

bedrijven in het gebied zijn in sterke mate op elkaar gericht en

vormt

vormen een eigenstandig samenhangend systeem. Ook in het

sociale activiteiten binnen het gebied. Volgens Tordoir

106)

een samenhangend dagelijks ecosysteem een goede basis voor

lager en middelbaar onderwijs is er veel uitwisseling tussen de

bestuurlijke gebiedssamenwerking. Je werkt dan als bestuur niet

gemeenten.

tegen de maatschappelijke stromen in, maar met de maatschappelijke stromen mee.

De regio kent ‘sterke bedrijven, gemotiveerde mensen die hard werken en een innovatieve leef- en werkomgeving’107). De

Maatschappelijk gezien zijn er tussen de gemeenten relatief

gemeenten hebben vergelijkbare raakvlakken en ambities op het

sterke(re) verbindingen op elkaar. Inwoners uit Harderwijk

vlak van het stimuleren van innovatieve bedrijvigheid en het

maken veel gebruik van voorzieningen in Ermelo, en inwoners

behouden en faciliteren van nieuwe bedrijven. Voor Harderwijk

van Zeewolde en Ermelo doen dat bij de voorzieningen in

en Ermelo geldt dat de huidige bedrijventerreinen vol raken,

Harderwijk. Tussen Zeewolde en Ermelo is de onderlinge wissel-

waar in Zeewolde meer ruimte is.

werking minder sterk op het vlak van dagelijkse voorzieningen en zorg, maar weten de inwoners elkaar wel te vinden op het

Met oog op de gebiedsagenda nodigt dit uit tot verdere verken-

vlak van onderwijs en recreatieve voorzieningen. Alhoewel de

ning van samenwerking op het vlak van innovatieve bedrijvig-

bestuurlijke invloed op het verloop van deze maatschappe-

heid en verbinding met onderwijs (triple-helix) om te kijken hoe

lijke verbindingen beperkt is, kan wel worden gekeken naar

gezamenlijke kansen voor het gebied verzilverd kunnen worden.

gezamenlijke mogelijkheden en inzet vanuit de thema’s in de gebiedsagenda om de verbindingen tussen de drie gemeenten

Naast de relatie met het onderwijs liggen er grote kansen in het

toegankelijker te maken en te versterken (bijvoorbeeld via

verbeteren van de verbindingen binnen het gebied (niet primair

fiets(snel)wegen en watertaxi’s), de ontwikkeling van het woon-

logistiek, maar vooral gericht op verplaatsingen medewerkers)

aanbod integraler te beschouwen en ook de afstemming op het

en de bereikbaarheid van het gebied (wel primair logistiek).

gebied van ontwikkeling en afstoten van voorzieningen in het

Ook het ontwikkelen van een gezamenlijke visie op de ontwik-

gehele gebied te beschouwen.

keling van bedrijventerreinen in kwalitatieve en kwantitatieve zin biedt kansen.

Samenvattend zijn de vraagstukken die een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan het regionaal ecosysteem:

Toerisme, recreatie en natuur

•

optimalisatie infrastructuur binnen het gebied;

Voor Ermelo, Harderwijk en Zeewolde is toerisme, recreatie

•

wonen (kwalitatieve en kwantitatieve programmering);

en natuur een belangrijke pijler. Niet alleen voor de economie,

•

voorzieningen (afstemming en optimaliseren

maar ook voor de aantrekkelijkheid van het gebied als woon- en

ontwikkeling, herprogrammering en afstoten.)

bezoekgemeente. Daarin zijn inwoners ook sterk op elkaar georiënteerd. De drie EHZ-gemeenten hebben daarin elk een ander

6.2

Niveau B: Duidelijke (beleids) samenhang van vraagstukken

Tussen Ermelo, Harderwijk en Zeewolde springen toerisme

toeristisch profiel: Ermelo biedt vooral verblijfstoerisme aan en focust op outdoor-activiteiten en zorgtoerisme; Harderwijk is voornamelijk gericht op bezoekerstoerisme en positioneert zich-

en recreatie en de economie als inhoudelijke thema’s eruit in

zelf als historische Hanzestad; Zeewolde biedt zowel verblijfs-

termen van inhoudelijke en bestuurlijke samenhang. Op deze

als bezoektoerisme aan en richt zich vooral op waterrecreatie en -sport. Wat de drie gemeenten bindt is dat de toeristische sector

106) Tordoir (2013) Geografische Logica Voor Overheidsorganisatie. Daily Urban Systems Als Bestuurlijk Perspectief. Bestuurskunde 22(3).

107) Position paper Economic Board Noord-Veluwe.

77

een belangrijke pijler vormt binnen de gemeentelijke economie

en bedrijvigheid enerzijds en bos en heide bij Ermelo anderzijds,

en dat zij alle drie adverteren met de natuur in het gebied, in

en het meer verstedelijkte gebied van Harderwijk laat verschil-

de vorm van polders, tulpenvelden, strand, randmeren, bossen

len en kansen zien. De kansen zitten in een gemeenschappelijke

en heidevelden. Daarnaast zetten alle drie de gemeenten in op

ruimtelijke visie die als richtsnoer kan dienen voor economi-

kwaliteitsverbetering, het aantrekken van meer toeristen, het

sche ontwikkeling, wonen en verduurzaming.

verbeteren van de interne bereikbaarheid via fiets(snel)wegen, het creëren van meer banen en het realiseren van meer spin-

Regionale bereikbaarheid

off voor andere sectoren. Versterken van de gezamenlijke inzet

De EHZ-gemeenten vormen een scharnierpunt tussen de

op toerisme en recreatie en natuur kan hiervoor mogelijk als

stedelijke regio’s Zwolle, Amersfoort en Lelystad, langs de A28:

katalysator werken.

een belangrijke vervoersader tussen de Randstad en NoordNederland. Deze geografische ligging maakt de regio (potenti-

6.3

Niveau C: Complexere samenhang van vraagstukken

eel) tot een aantrekkelijk vestigingsgebied voor bedrijven. Een goede infrastructuur is om deze reden een belangrijke basis voor

Naast dat er inhoudelijke thema’s zijn waar de samenwerking

de economische ontwikkeling en het behoud van werkgelegen-

kan voortbouwen op sterke samenhang, zijn er ook inhoude-

heid.108) Alhoewel Harderwijk en Ermelo momenteel over weg

lijke thema’s waar de gemeenten (urgente) vraagstukken heb-

en met het OV redelijk goed bereikbaar zijn en voorzieningen

ben die in elkaars verlengde liggen, maar waarop samenwerking

nabij liggen, ligt er met name in Zeewolde op dit vlak een

vanuit de huidige situatie complexer kan zijn, omdat de directe

grotere uitdaging. Een verbetering van de doorstroming en

samenhang niet evident is. Wel liggen hier, afhankelijk van de

aansluiting op het vervoerssysteem is een belangrijke inzet van

bestuurlijke wensen, kansen om gezamenlijk in op te trekken

de drie gemeenten. Hiervoor zijn de gemeenten in sterke mate

om tot positieve resultaten voor heel het gebied te komen.

afhankelijk voor nationale en provinciale beleidsmatige keuzes.

Duurzaamheid

6.4

Ermelo, Harderwijk en Zeewolde hebben stevige ambities op

Naast de inhoudelijke thema’s waar gezamenlijke vraagstuk-

het vlak van duurzaamheid. Er is hier sprake van gedeelde

ken en/of kansen liggen, identificeren we ook een niveau van

bestuurlijke ambitie en urgentie. In termen van resultaten loopt

samenwerking waarop er geen directe aanleiding is om vanuit

Zeewolde hierin voorop. Zeewolde is een groene gemeente, met

inhoud samenwerking tussen de drie gemeenten te intensiveren,

uitzonderlijk veel hernieuwbare energie en elektriciteit en de

omdat er geen directe urgentie voor is en/of dit al op andere

inzet om de vooraanstaande positie de komende jaren te behou-

wijzen (succesvol) wordt opgepakt. Intensiveren van samen-

den. Ermelo en Harderwijk hebben voor de komende jaren hoge

werking op dit niveau kan worden gezien als ‘extra’, die wel

ambities om gasloos te bouwen, initiatieven te faciliteren en

een versterkend effect kunnen hebben op de samenwerking of

als gemeentelijke organisatie stappen te zetten, maar blijven

om andere redenen (veelal bedrijfsmatige redenen) versterkend

in resultaten op dit moment nog achter. Samenwerking en

kunnen werken. Bijvoorbeeld in het organiseren van schaal-

onderling leren op dit vlak kan de gemeenten helpen de duur-

grootte (kwaliteitsverhoging, kostenvermindering en minima-

zaamheidsambities te realiseren. Complicerend daarin is wel dat

liseren van kwetsbaarheid). Het gaat hierbij bijvoorbeeld om:

Niveau D: Extra’s om samenhang te versterken

de gemeenten in verschillende RES-regio’s liggen, waardoor deze

bedrijfsvoering, dienstverlening, sociaal domein, vergunning-

samenwerking elkaar niet direct vindt maar extra moeite vraagt.

verlening en handhaving, en veiligheid.

Ruimte Ruimte is schaars goed in Nederland. Veelal wordt het woekeren met ruimte gezien als belangrijkste bestuurlijke opgave voor de komende jaren. Toch is de schaarste en ook de kwaliteit van de ruimte niet eenvormig, kijkend naar de drie gemeenten. Zeewolde heeft veel ruimte en bij de andere twee gemeenten is het aanwenden van ruimte voor infrastructuur, wonen, duurzame energieopwekking en bedrijvigheid veeleer een zoektocht binnen beperkte mogelijkheden. Naast de hoeveelheid ruimte zijn de kwaliteiten sterk verschillend. Het groene en open karakter van Zeewolde, de combinatie van gebruik voor wonen

108) Bereikbaarheidsagenda Noord-Veluwe, 2018.

B

B

78

DEEL 3

Bijlagen

Berenschot

Berenschot is een onafhankelijk organisatieadviesbureau met 350 mede­­werkers wereldwijd. Al 80 jaar verrassen wij onze opdrachtgevers in de publieke sector en het bedrijfsleven met slimme en nieuwe inzichten. We verwerven ze en maken ze toepasbaar. Dit door innovatie te koppelen aan creativiteit. Steeds opnieuw. Klanten kiezen voor Berenschot omdat onze adviezen hen op een voorsprong zetten.

Ons bureau zit vol inspirerende en eigenwijze individuen die allen dezelfde passie delen: organiseren. Ingewikkelde vraagstukken omzetten in werkbare constructies. Door ons brede werkterrein en onze brede expertise kunnen opdrachtgevers ons inschakelen voor uiteenlopende opdrachten. En zijn we in staat om met multidisciplinaire teams alle aspecten van een vraagstuk aan te pakken.

Berenschot B.V. Europalaan 40, 3526 KS Utrecht Postbus 8039, 3503 RA Utrecht 030 2 916 916 www.berenschot.nl /berenschot