2021 02 18 Aangepast Feitenboek Ermelo, Harderwijk en Zeewolde v4 (1).pdf
Tekst van het document
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
Hans van der Werff Anne van Heerwaarden, Mirthe de Kok Eva Stolk 63683 15 september 2020
3
Inhoud 1. Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 4 1.1 1.2 1.3 1.4
Op weg naar een gebiedsagenda voor Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 5 Het feitenboek als bouwsteen voor de bestuurlijke sessie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Geraadpleegde bronnen voor dit feitenboek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6 Leeswijzer . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 6
Deel 1 Profielschets van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 2. Profielschets van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 2.1 2.2 2.3 2.4
Algemene kenmerken van de gemeente Ermelo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 12 Algemene kenmerken van de gemeente Harderwijk . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 14 Algemene kenmerken van de gemeente Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 16 Gemeenteprofielen in een notendop . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18
3. Bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie en regionale context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 20 3.1 3.2 3.3
Bestuurlijke oriëntatie Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Overzicht van de samenwerkingsverbanden per thema . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Regionale context Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 25
Deel 2 Inhoudelijke kenmerken Ermelo, Harderwijk en Zeewolde . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 4. Feiten over Ermelo, Harderwijk en Zeewolde in regionale context . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 28 4.1 4.2 4.3 4.4 4.5 4.6 4.7 4.8 4.9 4.10
Demografie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 Wonen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Economie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Duurzaamheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 44 Toerisme en recreatie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 46 Mobiliteit en bereikbaarheid . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Onderwijs . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54 Zorg en welzijn . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 56 Veiligheid en jeugdproblematiek . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 61 Financiën . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 63
5. Trends en ontwikkelingen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 5.1 5.2 5.3
Internationale trends . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 67 Nationale trends . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Regionale trends . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 71
6. Rode draden: Verschillende niveaus van gebiedssamenhang . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 6.1 6.2 6.3 6.4
Niveau A: Samenhangend regionaal ecosysteem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Niveau B: Duidelijke (beleids)samenhang van vraagstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Niveau C: Complexere samenhang van vraagstukken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77 Niveau D: Extra’s om samenhang te versterken . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 77
Deel 3 Bijlagen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 79
B
B
4
Inleiding
Hoofdstuk 1
1.1
Op weg naar een gebiedsagenda voor Ermelo, Harderwijk en Zeewolde
De colleges van de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde
de gebiedsagenda daarin, potentiële onderwerpen voor in de gebiedsagenda en de aanpak van de totstandkoming van de gebiedsagenda.
hebben de handen ineengeslagen om te komen tot een gezamenlijke gebiedsagenda. Deze gebiedsagenda heeft tot doel de
Het vervolgtraject van komen tot een gebiedsagenda voor
onderlinge samenwerking op specifieke thema’s kracht bij te
Ermelo, Harderwijk en Zeewolde zou er in hoofdlijnen als volgt
zetten, om de kwaliteiten en kansen in het gebied voor de circa
uit kunnen zien:
100.000 inwoners zo optimaal mogelijk in te zetten, te benutten en uit te bouwen. De gebiedsagenda is provincie-overschrijdend,
•
Een beproefde methode is dat de drie colleges samen
daar waar een deel van ‘het gebied’ in Flevoland ligt, en een
verantwoordelijkheid nemen voor de gebiedsagenda.
deel in Gelderland. Ook daarin wordt naar onderlinge kansen
Natuurlijk inhoudelijk en procesmatig gefaciliteerd.
en mogelijkheden gezocht. •
Een kernteam wordt gevormd door twee bestuurders per
Om een sterke en effectieve gebiedsagenda samen te stellen
gemeente en de gemeentesecretarissen van de gemeenten.
kiezen de drie colleges, in nauwe samenwerking en met steun
Dit team gaat in een aantal sessies de Gebiedsagenda
van de provincies Flevoland en Gelderland, voor een gefaseerde
invullen. De Gebiedsagenda wordt vergezeld van een
aanpak vanuit een open houding.
uitvoeringsagenda en een voorstel voor de vormgeving van de governance.
Als eerste stap in deze aanpak vindt een bestuurlijke startbijeenkomst plaats op 15 september 2020. In deze startbijeenkomst
•
Een ambtelijke werkgroep begeleidt het proces en zorgt dat
gaan de drie burgemeesters, gemeentesecretarissen, betrokken
ieder product dat uit een sessie voortkomt inhoudelijk wordt
wethouders en de gedeputeerden van beide provincies met
verder gebracht (uitwerken, aanscherpen, verwoorden en
elkaar in gesprek over de verwachtingen, perspectieven en
visualiseren).
wensen met betrekking tot het gebied, de rol en functie van
B
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
6
•
Zo ontstaat in korte tijd een voldragen product waar
gekozen, omdat de cijfers objectief worden vastgesteld, omdat
zes bestuurders en drie gemeentesecretarissen sterke
de database cijfers over alle Nederlandse gemeenten bevat én
verantwoordelijkheid voor en betrokkenheid bij voelen. Een
omdat de beheerder en ontwikkelaar van het platform (VNG
bijvangst van dit proces is dat het onderlinge begrip groeit
Realisatie) aan betrouwbare kwaliteitsbewaking van haar data-
en relaties steviger worden.
base doet. Daarmee verzekeren wij ons van de meest actuele bruikbare getallen en informatie. Dit neemt niet weg dat de informatie soms enigszins gedateerd kan zijn en er altijd met
Betrokken aan de start
een kritische blik naar de cijfers gekeken dient te worden. Verder is gebruik gemaakt van verdiepende analyses van prof. dr.
NvB én procesontwerp
Pieter Tordoir, die hij ten behoeve van dit onderzoek heeft opgesteld. In deze analyse zijn dagelijkse verplaatsingen van inwo-
24 uur-sessie Verdiepingssessies
ners binnen de regio rondom Ermelo, Harderwijk en Zeewolde in kaart gebracht en worden op basis hiervan uitspraken gedaan over de dominante regionale patronen. Dit geeft zicht op de oriëntatie van de 100.000 inwoners in het gebied, uitgesplitst naar werk, verzorging, recreatie en toerisme voor verschillende
24 uur-sessie
leeftijdsgroepen.
Één agenda, één product
Tot slot hebben we lokale en regionale ambities onderzocht door lokale en regionale beleidsstukken te analyseren die we
Figuur 1
Voorbeeld aanpak van komen tot een gedragen gebiedsagenda
van de gemeenten en de provincie aangeleverd hebben gekregen. De trends en ontwikkelingen hebben we onderzocht door gebruik te maken van analyses van onder meer het Sociaal Cultureel Planbureau (SCP), de Vereniging van Nederlandse
1.2
Het feitenboek als bouwsteen voor de bestuurlijke sessie
gemeenten (VNG) en de ING. De geraadpleegde documenten treft u in de bijlage.
Om op 15 september een goed gesprek met elkaar te voeren is het cruciaal dat er een gedeelde inhoudelijk basis in het denken
1.4
Leeswijzer
is, wat richting geeft aan het gesprek over het gebied en de
Dit feitenboek is als volgt opgebouwd. Deel 1 (hoofdstukken
mogelijke samenstelling van de gebiedsagenda. Voorliggend ‘fei-
2 en 3) geeft een beeld van wat voor type gemeenten Ermelo,
tenboek’ biedt daartoe een belangrijke inhoudelijke ‘bouwsteen’.
Harderwijk en Zeewolde zijn, door in te gaan op hun historie en hun profiel, bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie en
Dit feitenboek is opgebouwd uit feiten, trends en ontwikkelingen.
regionale context te omschrijven. Deel 2 (hoofdstukken 4, 5
Samen creëert dit een feitelijke foto van Ermelo, Harderwijk
en 6) gaat vervolgens in op de feiten over de drie gemeen-
en Zeewolde en een situatieschets voor de gemeenten en het
ten. Achtereenvolgens komen feiten over demografie, wonen,
gebied. We gaan in op de feiten en achtergronden over (het
economie, duurzaamheid, toerisme en recreatie, mobiliteit
gebied en de gemeenschappen van) de drie gemeenten, apart
en bereikbaarheid, onderwijs, zorg en welzijn, veiligheid en
en in relatie tot elkaar. Om de cijfers beter te kunnen duiden,
jeugdproblematiek en financiën aan bod. Hoofdstuk 5 schetst
plaatsen we deze in vergelijkend perspectief met de omgeving.
de trends en ontwikkelingen waar gemeenten mee te maken
Hiervoor nemen we steeds informatie mee over de zes omlig-
hebben en krijgen. Tot slot bespreken we in het concluderende
gende gemeenten Nijkerk, Putten, Nunspeet, Dronten, Lelystad
hoofdstuk 6 de rode draden die door de profielschetsen en
en Almere, de provincies Flevoland en Gelderland en Nederland
feiten te trekken zijn. In de bijlagen zijn een lijst met geraad-
als geheel.
pleegde bronnen en de analyses van prof. Tordoir opgenomen.
1.3
Geraadpleegde bronnen voor dit feitenboek
De cijfers in dit feitenboek zijn (voor het overgrote deel) afkomstig uit de openbare database van waarstaatjegemeente.nl waar veel cijfers van het CBS in staan. Er is voor deze database
7
B
B
8
DEEL 1
Profielschets van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde In deel 1 van dit feitenboek beschrijven we de profielen van de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde en de bestuurlijke samenwerkingsoriëntaties van de gemeenten. Dat vormt de basis voor een profielschets van het gezamenlijke gebied.
B
10
Profielschets van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde Hoofdstuk 2
11
Harderwijk Zeewolde
Ermelo
Figuur 2
Geografisch overzicht van de EHZ-gemeenten
In dit hoofdstuk wordt een profiel geschetst van de gemeenten
Harderwijk heeft met ruim 48.000 de meeste inwoners van de
Ermelo, Harderwijk en Zeewolde en hun gezamenlijke werkge-
drie en ook de hoogste bevolkingsdichtheid. De gemeente heeft
bied van circa 100.000 inwoners. Dit beeld wordt geschetst aan
een sterk stedelijk karakter en een hoge omgevingsadressen
de hand van enkele algemene kenmerken, een korte schets van
dichtheid. Qua oppervlakte is Harderwijk verreweg de kleinste
de historie en karakter en de geformuleerde bestuurlijke opgaven.
gemeente. Ermelo is weinig stedelijk en is met ca. 27.000 inwo-
De EHZ-gemeenten liggen verspreid over twee provincies:
en heeft met 92 inwoners per km2 een zeer lage bevolkingsdicht-
Flevoland (Zeewolde) en Gelderland (Ermelo en Harderwijk).
heid, omdat het landoppervlakte van de gemeente relatief groot is.
ners een relatief kleine gemeente. Zeewolde is ook weinig stedelijk
Gemeente
Bevolking totaal
Bevolkingsdichtheid (inwoners per km²)
Landoppervlakte (km²)
Adressen per km²
Stedelijkheid1)
Ermelo Harderwijk Zeewolde Nijkerk Putten Nunspeet Dronten Lelystad Almere
27.008 48.414 22.653 43.171 24.112 27.851 41.555 78.598 211.893
315 1.245 92 623 283 216 125 341 1.640
85,63 48,27 247,23 69,34 85,22 128,74 333,57 230,32 129,19
896 1.530 810 1.117 902 790 767 1.374 1.613
Weinig stedelijk (4/5) Sterk stedelijk (2/5) Weinig stedelijk (4/5) Matig stedelijk (3/5) Weinig stedelijk (4/5) Weinig stedelijk (4/5) Weinig stedelijk (4/5) Matig stedelijk (3/5) Sterk stedelijk (2/5)
Tabel 1
1)
Inwonersaantal en bevolkingsdichtheid, CBS 2020.
De indeling van gemeenten naar stedelijkheid is gebaseerd op de omgevingsadressendichtheid van de gemeente. Allereerst is voor ieder adres binnen een gemeente de adressendichtheid vastgesteld van een gebied met een straal van 1 km rondom dat adres. De omgevingsadressendichtheid van een gemeente is de gemiddelde waarde hiervan voor alle adressen binnen die gemeente. De vijf stedelijkheidsklassen zijn gebaseerd op klassegrenzen van 2500, 1500, 1000 en 500 adressen per km².
B
B
12
2.1
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
Algemene kenmerken van de gemeente Ermelo
Vanuit Ermelo begon de bekering van heidenen tot het chris-
Ermelo is een groene gemeente in de provincie Gelderland, aan
tendom in noordelijke richting en vanuit Putten in zuidelijke
de noordkant gelegen aan het water en de zuidkant gelegen aan
richting. Als gevolg hiervan bouwde men in Ermelo rond 1006
de Veluwe. Aangrenzende gemeenten zijn Zeewolde in Flevoland
de Oude kerk, tot op heden een van de oudste kerken van de
en Harderwijk, Nunspeet, Putten, Barneveld en Apeldoorn in
Veluwe. De eerste bestuurlijke indeling van het gebied liep qua
de provincie Gelderland.
grenzen gelijk met de kerkindeling en het schoutambt Ermelo strekte zich uit vanaf Groevenbeek tot voorbij Nunspeet, inclusief Elspeet en Harderwijk. Het dorp Ermelo ontwikkelde zich in de schaduw van Harderwijk, wat in belang toenam en waarheen notabelen uit Ermelo vaak vertrokken. Ermelo werd in 1830 beter bereikbaar, dankzij de aanleg van de Zuiderzeestraatweg en in 1882 werd het dorp ook aangeslo-
Ermelo
ten op de spoorlijn tussen Amersfoort en Zwolle. Vanaf toen ging de ontwikkeling van Ermelo sneller: het dorp groeide en kwam bekend te staan als ‘zorgdorp’. Er kwam een ziekenhuis, een ‘Huis van Barmhartigheid’ met opvang voor daklozen en verwarde mensen (psychiatrie) en verschillende zorgstichtingen vestigden zich in Ermelo, waaronder de Vereeniging tot Christelijke Verzorging van Geestes- en Zenuwlijders, ’s
Met haar 27.008 inwoners is Ermelo van vergelijkbare omvang
Heerenloo-Lozenoord, Groot Emaus en blindeninstituut
als Putten en Nunspeet, iets groter qua bevolkingsomvang dan
Sonneheerdt (nu Barthimeus). Ook werd de bevolkingssamen-
Zeewolde en kleiner dan Harderwijk. Ermelo is weinig stedelijk
stelling diverser, omdat veel personeel werd geworven onder
en heeft een dorps karakter, met een relatief lage dichtheid qua
belijdende leden van de Gereformeerde Kerk, terwijl de autoch-
adressen. Ermelo staat bekend om een rijk en kerkelijk vereni-
tone bevolking van Ermelo overwegend verbonden was aan de
gingsleven. De gemeente staat bekend om haar ruimtelijke en
Nederlands-Hervormde Kerk.
2)
landschappelijke kwaliteiten, die erg gewaardeerd worden door inwoners en toeristen.
Vanaf eind jaren ’30 werden in Ermelo verschillende militaire kazernes gebouwd, waarvan de Jan van Schaffelaar kazerne de
2.1.1 Historie en karakter van Ermelo
3)
oudste is. Van de militairen werd verwacht dat zij zich actief opstelden in het plaatselijke vrijwilligerswerk en zo vonden zij hun weg in het Ermelose verenigingsleven. Veel militairen vonden uiteindelijk ook hun partner in Ermelo. Gezien veel van hen uit Zuid-Nederland kwamen, beïnvloedde dit het karakter van het dorp en ontstond bijvoorbeeld een Rooms Katholieke kerk. Ermelo stond hierdoor ook bekend als ‘opener’ dan omliggende dorpen. Dit zorgzame en open karakter trok ook toeristen aan, wat leidde tot de opening van hotels, pensions en later meer dan honderd campings en kampeergelegenheden, waardoor de bevolking in de zomermaanden meer dan verdubbelt.
2.1.2 Beleidsambities gemeente Ermelo Het coalitieakkoord van 2018 en de Structuurvisie 20255) Figuur 3
Kerk Ermelo4)
geeft een goed beeld van de belangrijkste bestuurlijke opgaven waarvoor Ermelo staat en de ambities die Ermelo hierop heeft. De gemeente Ermelo zet in op het versterken van het
2) 3) 4)
Ermelo Structuurvisie 2025 Bronnen: www.vosm.home.xs4all.nl/vos/Nunspeet.html, www.dvs33.nl/1566/ ermelo-dorp-op-de-veluwe. Bron: www.dvs33.nl/1566/ermelo-dorp-op-de-veluwe.
5)
Ermelo Structuurvisie 2025
13
voorzieningenaanbod, met onder meer een zwemvoorziening
De coalitie in Ermelo bestaat uit de fracties Progressief Ermelo
met de mogelijkheid tot recreatie, het opwaarderen van bewe-
(4 zetels), BurgerBelangen Ermelo (3 zetels), de SGP (2 zetels)
gingsonderwijs (waaronder schoolzwemmen) en investeringen
en de VVD (2 zetels).
6)
in de Dialoog. Daarnaast formuleert zij de volgende ambities met een gebiedsbrede uitstraling: •
2
Recreatie, toerisme en natuur: Ermelo wil voor haar grote aantal vakantieparken inzetten op vitale, attractieve
SGP
2
en hoogwaardige vakantieparken7) en zet daarnaast in op
6
VVD
levendigheid en aantrekkelijkheid van de recreatieve functies
CDA
in het centrum. De verblijfsaantrekkelijkheid moet worden verhoogd door het fiets- en voetgangersvriendelijker te maken. Strand Horst moet zich in het bijzonder ontwikkelen tot een recreatieve trekpleister voor de regio. Ermelo zet in op de bescherming van het landschap, de plattelandscultuur
Politiek landschap Ermelo
en ecologische waarden in Ermelo. •
Economie: Ermelo wil van het centrum een aantrekkelijker winkelgebied maken, zich richten op het behouden en faciliteren van bestaande bedrijven en nadenken over hoe nieuwe bedrijven zich kunnen gaan vestigen (Bedrijventerrein Veldzicht is vrijwel vol). Toerisme en recreatie en de zorgsector zijn tevens belangrijke speerpunten voor Ermelo in het kader van de werkgelegenheid.
•
Duurzaamheid: Ermelo wil in 2030 energieneutraal zijn en
3
4
ChristenUnie
4
Progressief Ermelo
BurgerBelangen Ermelo
in 2035 klimaatneutraal. De gemeente zet onder meer vol in op het ondersteunen van initiatieven vanuit de samenleving en eigen energieopwekking in samenwerking met de regio.8) Regionaal wordt met de regio Noord-Veluwe samengewerkt in het kader van de Regionale Energie Strategie.9) •
Wonen: Ermelo heeft de ambitie om de omvang en het bouwtempo de komende jaren te verhogen via ongewone oplossingen zoals herbestemming en tiny houses. Het woonbeleid is er specifiek op gericht om jongeren in het gebied aan Ermelo te binden.
6) 7) 8) 9)
Ermelo Coalitieakkoord 2018-2022 Vitale Vakantieparken. Toekomstvisie op de verblijfsrecreatie in de gemeente Ermelo. December 2015 Ermelo Coalitieakkoord 2018-2022 Ermelo Concept RES Noord Veluwe
Figuur 4
Zetelverdeling gemeenteraad en samenstelling coalitie (Bron: Ermelo.nl, 2020)
B
B
14
2.2
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
Algemene kenmerken van de gemeente Harderwijk
In 1231 kreeg Herderewich (zoals Harderwijk toen nog heette) stadsrechten van de Graaf van Gelre. Hiermee kreeg de stad
De gemeente Harderwijk is een gemeente in de provincie
marktrechten en mocht zij een muur om haar nederzetting
Gelderland, gelegen tussen de Veluwe en de Randmeren. De
bouwen. De stad ontwikkelde zich al snel tot vooraanstaande
gemeente Harderwijk ligt naast de gemeenten Dronten en
handelsstad. Zij profiteerde van haar ligging aan de toenmalige
Zeewolde uit de provincie Flevoland en de gemeenten Nunspeet
Zuiderzee waar belangrijke handelsroutes naar Deventer, Elburg,
en Ermelo in de provincie Gelderland. In Harderwijk komen
Hattem, Kampen en buitenlandse plaatsen langs de Noordzee
twee belangrijke verkeersaders samen, namelijk de A28 van
en Oostzee. Harderwijk sloot zich rond 1820 aan bij de Duitse
Utrecht naar Groningen en de N302 van Lelystad naar
Hanze. Het hoofddoel van de Hanze was om een handelsmo-
Kootwijk (regio Apeldoorn).
nopolie te verkrijgen in het Oostzeegebied: door gezamenlijk te reizen kon men de gemeenschappelijke belangen beter verdedigen en het was veiliger. Gevaren werd voornamelijk met grote, zeewaardige ‘koggen’: vrachtschepen van ongeveer 30 meter lang, met een laadvermogen van 200 ton en één mast met vierkant zeil. Deze koggen konden in Harderwijk niet aanleggen, dus gingen iets verderop voor anker. Zogenaamde bootschuivers brachten de handel
Harderwijk
vervolgens met kleine piertjes naar de stad. De vissersvloot van Harderwijk telde ooit 171 botters en pluten. De lading bestond onder andere uit wol, huiden, haring en hout. Dankzij haar stadsrechten mocht Harderwijk week- en jaarmarkten organiseren. Weekmarkten waren vooral plaatselijk of hoogstens regionaal van belang. De jaarmarkt vormde echter een interregionaal en zelfs internationaal event waarvoor een heel
Qua inwoneraantal is Harderwijk met 48.414 de grootste
circuit van kooplieden, handelaren, schippers, kunstmakers
gemeente binnen het EHZ-gebied. Ook de bevolkingsdichtheid
en kwakzalvers naar de stad trok. Harderwijk had hiermee een
is in de gemeente Harderwijk veel groter dan in de gemeente
bloeiende economie en het karakter van een echte handelsstad.
Ermelo en de gemeente Zeewolde. Gecombineerd met een relatief hoge adressendichtheid wordt Harderwijk getypeerd als
Harderwijk had regelmatig te maken met overstromingen. De
een gemeente met een sterk stedelijk karakter, vergelijkbaar met
stormvloed van 1916 leidde tot de Zuiderzeewet, waarmee de
Almere en een sterker stedelijk karakter dan Nijkerk en Lelystad.
basis werd gelegd voor drooglegging en inpoldering van delen
Harderwijk wordt gekenmerkt door een historische binnenstad,
van de Zuiderzee. Met de aanleg van de Afsluitdijk in 1932
relatief veel voorzieningen en recreatiemogelijkheden.
veranderde de Zuiderzee in het IJsselmeer. Ook veranderde het karakter van de stad. Voorheen was 10 tot 15 procent
2.2.1 Historie en karakter van Harderwijk
10)
van de beroepsbevolking werkzaam in de visserij van onder andere haring, ansjovis, paling en garnalen. Na de afsluiting van de Zuiderzee nam de visserij als bron van bestaan sterk af. Werk in de industrie of het toerisme kwamen hiervoor in de plaats. Toeristische trekpleisters zijn onder andere het in 1965 geopende Dolfinarium Harderwijk, het sauna- en wellnessresort De Zwaluwhoeve, het Stadsmuseum en de verschillende jachthavens.
Figuur 5
Harderwijk vanaf zee11)
2.2.2 Beleidsambities gemeente Harderwijk In de Stadsvisie 2031 van de gemeente Harderwijk staat het streven om “Harderwijk op de kaart te zetten als een onderne-
10) Bronnen: www.heerlijkharderwijk.nl/ontdek-harderwijk/hanzestad/hanzegeschiedenis, www.herderewich.nl, nl.wikipedia.org/wiki/Harderwijk. 11) Bron: www.herderewich.nl/herderewich_vestingstad.html.
mende stad met een open, menselijk karakter waar men op een ontspannen wijze kan wonen, werken en genieten” beschreven.
15
Met het coalitieakkoord van Harderwijk12) wordt onder meer
De coalitie in Harderwijk bestaat uit de fracties Harderwijk
ingezet op het vernieuwen van het zwembad, het theater, het
Anders (6 zetels), VVD (6 zetels), ChristenUnie (5 zetels) en
steunen van maatschappelijke organisaties en mantelzor-
het CDA (4 zetels).
gers. Met name het verbeteren van de dienstverlening onder andere binnen het sociaal domein is een belangrijk speerpunt. Daarbij willen zij vooral het leveren van maatwerk verbeteren.
1
Daarnaast is het een ambitie om een breed multifunctioneel voorzieningenniveau voor de regio te realiseren en in stand te
Groen Links
geformuleerd: •
Wonen: Een van de grootste opgaven is de vastzittende
Gemeentebelang
1
houden.13) Aanvullend daarop worden in het coalitieakkoord en de Stadsvisie 2031 de volgende gebiedsbrede ambities
1
2
SGP
6
Harderwijk Anders
Partij van de arbeid
woningmarkt te doorbreken door een uitbreiding van het aanbod goedkope en middeldure woningen en een goede doorstroming op de woningmarkt. •
Duurzaamheid: Harderwijk wil de komende periode Politiek landschap Harderwijk
echt werk maken van duurzaamheid. Harderwijk wil in 2031 een reductie van 45% CO2 uitstoot gerealiseerd hebben. Er wordt onder meer ingezet op het stimuleren van zonne-energie, het geven van het goede voorbeeld als gemeentelijke organisatie, het faciliteren van initiatieven in de samenleving en het realiseren van windenergie.14) •
6
4
Recreatie, natuur en toerisme: Het ontwikkelen van het
VVD
CDA
Waterfront en de Zuiderzeeboulevard en het verbeteren van kwaliteitsniveau van het groen. •
Bereikbaarheid: Samen met andere gemeenten zet Harderwijk zich in voor verbreding van de A28 en een betere doorstroming op de N302. Daarnaast is het een belangrijk doel om Station Harderwijk een intercitystop te maken. Er wordt tevens ingezet op het aanleggen van fiets(snel) wegen in samenspraak met omliggende gemeenten op de Veluwe en rond de Veluwerandmeren. Terugdringen van geluidsoverlast door de A28.
•
Economie: Harderwijk vindt versterking van de economische structuur van belang. Zorg, toerisme en innovatieve bedrijvigheid zijn belangrijke pijlers.15)
12) Gemeente Harderwijk (2020) Aanpakken met ambitie, coalitieakkoord 2018-2022 13) Themapagina’s Omgevingsvisie Harderwijk Beleidsanalyse 14) Gemeente Harderwijk. De Energieke Stad. Een routekaart naar klimaatneutraal Harderwijk; Gemeente Harderwijk Uitvoeringsstrategie 2017-2020 15) Harderwijk Stadsvisie 2031
3
D66 Figuur 6
5
ChristenUnie Zetelverdeling gemeenteraad en samenstelling coalitie (Bron: Harderwijk.nl, 2020)
B
B
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
16
2.3
2.3.1 Historie en karakter van Zeewolde18)
Algemene kenmerken van de gemeente Zeewolde
Zeewolde is de jongste gemeente van Nederland, gelegen in de provincie Flevoland. De gemeente grenst aan de gemeenten Almere, Lelystad en Dronten in de provincie Flevoland. Daarnaast is Zeewolde over het weg verbonden met Harderwijk, Ermelo en Nijkerk in Gelderland en Bunschoten en Eemnes in Utrecht.
Figuur 7
Drooglegging Zuidelijk Flevoland
Op de plaats van het huidige Zeewolde woonden eeuwen geleden al mensen. In de bodem zijn aanwijzingen gevonden voor een dorpje genaamd Seaewald, dat daar rond het jaar 790 lag. Door overstromingen van de Zuiderzee is het dorp in de Middeleeuwen verloren gegaan, maar het huidige Zeewolde dankt hier nog altijd haar naam aan.
Zeewolde
De polder waarin Zeewolde ligt bestaat sinds 1968, het jaar waarin Zuidelijk Flevoland is drooggelegd. Eind jaren ‘70 vestigden zich de eerste agrariërs en ondernemers in de polder. In eerste instantie was gepland het dorp Zeewolde aan te leggen tussen Dronten en Lelystad, pas later werd de huidige locatie gekozen. In 1981 startte de eerste basisschool, maar de bouw qua bevol-
van het echte dorp startte pas in 1983. In 1984 vestigden de
kingsaantal een van de kleinste gemeenten in het gebied en
De gemeente Zeewolde is met 22.715 inwoners
eerste Zeewoldenaren zich en werd de gemeente Zeewolde bij
de kleinste van de EHZ-gemeenten. Qua landoppervlakte is
wet ingesteld. Zeewolde is daarmee de jongste, niet door samen-
de gemeente Zeewolde de grootste van de drie gemeenten. Dit
voeging ontstane, gemeente van Nederland.
16)
betekent dat de gemeente zeer uitgestrekt is, met een lage bevolkings- en adressendichtheid. De gemeente huisvest een aantal
De gemeente had oorspronkelijk als doel om klein te blijven
grote landbouwbedrijven.
en stelde een maximaal aantal inwoners van 10.00019) (8000 in de kern en 2000 in het buitengebied), wat gezien werd
Het dorp Zeewolde ligt aan het Wolderwijd met een jachthaven
als minimaal aantal om te kunnen functioneren als agra-
en grenst aan het Horsterwold, het grootste aaneengeslo-
risch-recreatieve verzorgingskern. Al vrij snel na de start van
ten loofbos op kleigrond van Europa. De ligging tussen het
de ontwikkeling van Zeewolde werd duidelijk dat een hoger
Horsterwold, Harderwold en het Hulckesteinsebos geeft het
inwoneraantal nodig was voor het binnenhalen en in stand-
dorp een aantrekkelijk aanzien, maar biedt ook veel ontspan-
houden van voorzieningen zoals onderwijs, openbaar vervoer
ningsmogelijkheden met vele wandel-, fiets- en ruiterpaden.17)
en winkelaanbod. Hoewel het aantal inwoners van Zeewolde
Zeewolde kent een rijk verenigingsleven.
inmiddels fors hoger ligt dan de oorspronkelijke 10.000 heeft de gemeente nog altijd een dorps karakter en behoort het tot de meest dun bevolkte gemeenten van Nederland.
16) Op 1 september 2020. 17) Toekomstvisie Zeewolde 2040.
18) Bronnen: www.canonvannederland.nl/nl/flevoland/flevoland, nl.wikipedia. org/wiki/Zeewolde, www.flevoland.nl/wie-zijn-we/over-flevoland/ geschiedenis-van-flevoland, 19) Het Structuurplan van de Rijksdienst voor de IJsselmeerpolders bood echter vanaf het begin af aan ruimte voor maximaal 25.000 inwoners.
17
De eerste bewoners van Zeewolde waren pioniers, ingenieurs,
•
Recreatie, toerisme en natuur: Recreatie en toerisme zijn
bouwvakkers, boeren en ambtenaren die bewust kozen voor het
belangrijke bestaanspijlers voor Zeewolde, waar de ambitie
harde leven in de eerste jaren van de polders. Er waren weinig
ligt om dit voor de toekomst te behouden en te versterken.
voorzieningen en men had elkaar nodig om het nieuwe land vorm te geven. Voor de noordelijke delen van Flevoland geldt
•
Onderwijs: Er wordt ingezet op uitbreiding van de onderwijs-
zelfs dat de overheid zelf de mensen koos die naar de nieuwe
voorzieningen in Zeewolde. Zo wordt gekeken of het VMBO
polders mochten verhuizen, en bepaalde waar deze kolonisten
verbreed kan worden en of er een mogelijkheid komt om
moeten wonen en werken. Voor zuidelijk Flevoland gold dit in
HAVO en VWO in Zeewolde af te maken. Ook de verbinding
mindere mate; alleen voor de keuze van middenstanders was
tussen onderwijs en bedrijfsleven kan verder worden versterkt.
er een selectiebeleid. Als gevolg van deze ontstaansgeschiedenis •
is de mentale eigenheid van de bevolking van Zeewolde te
Mobiliteit: Een verbeterde doorstroming richting de A28/ Nijkerk via de Nijkerkerbrug en de achterliggende rotonde
omschrijven als ondernemend, pionierend, open en lef hebbend.
(en vice versa) is een belangrijke doelstelling die samen met
2.3.2 Beleidsambities gemeente Zeewolde Het coalitieakkoord van 2018
20)
de provincie Flevoland wordt opgepakt. Daarnaast wordt
en de Toekomstvisie 2019
onderzocht wat de OV-mogelijkheden zijn samen met de
21)
geven een goed beeld van de belangrijkste bestuurlijke opgaven
omliggende gemeenten en wordt vervoer over water richting
waarvoor Zeewolde staat en de ambities die Zeewolde hierop
Ermelo en Harderwijk gestimuleerd om de ontsluiting van
heeft. Zeewolde groeit organisch door. Daarbij willen ze een
Zeewolde te verbeteren.
excellente leefomgeving voor ogen houden, waar respect en aandacht is voor het behoud van het dorpse karakter, de ruimte
•
Duurzaamheid: Zeewolde zet erop in om het
en de sportieve en recreatieve voorzieningen (zoals een zwem-
woningenbestand te verduurzamen en haar vooraanstaande
bad) en het terugdringen van leegstand in het centrum. De vol-
positie als duurzame gemeente te behouden.
gende gebiedsbrede opgaven en ambities worden geformuleerd: De coalitie in Zeewolde bestaat uit de fracties Leefbaar •
Wonen: Met betrekking tot wonen heeft Zeewolde de
Zeewolde (5 zetels), VVD (3 zetels), ChristenUnie (3 zetels) en
ambitie om ervoor te zorgen dat de woningvoorraad aansluit
het CDA (2 zetels).
en aantrekkelijk is voor haar inwoners, en door in te spelen
1
op de demografische ontwikkelingen en daarbij aandacht te hebben voor het behoud van het dorpse karakter. Inzet op sociale huurwoningen vraagt hierbij aandacht. •
Economie: Ook heeft Zeewolde de ambitie om het nieuwe ondernemerschap te stimuleren. Actueel is de mogelijke vesti-
Zeewolde Liberaal
2
1
BurgerBelang
PvdA/ GroenLinks
5
Leefbaar Zeewolde
ging van een hyperscale datacenter. De gemeente Zeewolde en de initiatiefnemer hebben het voornemen om een bedrijventerrein te realiseren dat grenst aan het bestaande bedrijvenPolitiek landschap Zeewolde
terrein Trekkersveld III: project Trekkersveld IV. Deze is 201 hectare (bruto) groot. Hiervan is 166 hectare bedoeld voor de ontwikkeling van een campus waarop een datacenter wordt gevestigd, inclusief bijbehorende faciliteiten, interne ontsluitingswegen en groen- en watervoorzieningen. Daarnaast ontwikkelt de gemeente 35 hectare als regulier bedrijventerrein,
2
CDA
direct grenzend aan het bedrijventerrein Trekkersveld III.
2
D66
3
ChristenUnie 20) Coalitieakkoord Zeewolde 2018-2022. Een Schone Toekomst 21) Toekomstvisie Zeewolde 2040
Figuur 8
Zetelverdeling gemeenteraad en samenstelling coalitie (Bron: Zeewolde.nl, 2020)
3
VVD
B
B
18
2.4
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
Gemeenteprofielen in een notendop
Profiel Ermelo Kenmerken • Kleine gemeente van 27.008 inwoners, dorps karakter. • ‘Zorgdorp’, met van oudsher veel professionele zorginstellingen . • Samenleving met sterke onderlinge betrokkenheid, bloeiend kerkelijk en verenigingsleven, hoge inzet in vrijwilligerswerk en mantelzorg. • Groene gemeente, ligging aan water en Veluwe: rust en natuur. Belangrijkste gebiedsbrede ambities • Recreatie, toerisme en natuur: o.a. vitale vakantieparken, fiets- en voetgangertoegankelijkheid, Strand Horst. • Economie: behouden en aantrekken nieuwe bedrijven, toerisme, recreatie en zorg als werkgelegenheidsspeerpunten, aantrekkelijk winkelgebied. • Duurzaamheid: energieneutraal en klimaatneutraal, faciliteren initiatief, gasloos bouwen. • Wonen: jongeren binden, verhogen bouwtempo.
Profiel Harderwijk Kenmerken • Middelgrote gemeente met stads karakter (ruim 48.000 inwoners). • Historische binnenstad, veel recreatiemogelijkheden en (regionale) voorzieningen (Dolfinarium, jachthavens, sauna- en wellness). • Tot de afsluiting van de Zuiderzee veel banen in de visserij, nu vooral in de handel, industrie, collectieve en zakelijke dienstverlening en toerisme. • Belangrijk voor ontsluiting EHZ-gebied met A28 en N302, station Harderwijk. Belangrijkste gebiedsbrede ambities • Wonen: doorbreken vastzittende woningmarkt. • Duurzaamheid: reductie CO² uitstoot, gasloos bouwen, faciliteren initiatief. • Recreatie, natuur en toerisme: ontwikkelen Waterfront en Zuiderzeeboulevard . • Bereikbaarheid: verbreding A28, doorstroming N302, fietssnelwegen. • Economie: zorg, toerisme en innovatieve bedrijvigheid stimuleren.
Profiel Zeewolde Kenmerken • Jonge, kleine gemeente (ca. 23.000 inwoners) met dorps karakter en veel sociale samenhang. • Zeer dunbevolkt en veel ruimte: open en weids buitengebied met bos, polder en water . • Inwoners zijn van oudsher pioniers: ondernemend en innovatief. Belangrijkste gebiedsbrede ambities • Wonen: behoud dorps karakter, aansluiten demografische ontwikkelingen. Sociale huur als aandachtspunt. • Economie: sterk bedrijfsleven, met ondernemers en MKB als drijvende kracht, veel investeringen in nieuwe bedrijven en innovatie, verschillende bedrijventerreinen (Trekkersveld IV). • Recreatie en toerisme als belangrijke bestaanspijler: watersport, verblijfsrecreatie, sportvoorzieningen etc. • Bereikbaarheid per auto, OV en water als aandachtspunt. Inzet op betere verbinding over water naar Ermelo en Harderwijk. • Duurzaamheid: vooraanstaande positie behouden.
19
B
B
20
Bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie en regionale context Hoofdstuk 3 De gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde zijn onderdeel van een aantal bestuurlijke en ambtelijke samenwerkingsverbanden. Daarbij zijn ze gedeeltelijk op elkaar georiënteerd en gedeeltelijk op andere gemeenten en regio’s. In dit hoofdstuk brengen we de vastgelegde samenwerkingsverbanden in beeld.
3.1
Bestuurlijke oriëntatie Ermelo, Harderwijk en Zeewolde
Ermelo, Harderwijk en Zeewolde vallen daarnaast binnen dezelfde arbeidsmarktregio, woningmarktregio en RMC-regio’s, wat afstemming op die terreinen vergemakkelijkt. Ook wordt er op
Samenwerkingsoriëntatie op elkaar
specifieke beleidsdomeinen met elkaar samengewerkt. Zo hebben
De gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde werken in
de colleges van Ermelo, Harderwijk en Zeewolde op 14 januari
totaal in circa 10 samenwerkingsverbanden met elkaar en met
2020 afgesproken om de samenwerking tussen de drie gemeenten
andere gemeenten samen. Een voorbeeld hiervan is de coöpe-
verder te verdiepen met betrekking tot de Omgevingsvisie. Er
ratie Gastvrije Randmeren. De gemeenten zijn met zijn drieën
wordt niet één visie voor de drie gemeenten opgesteld, maar er
eigenaar van de gemeenschappelijke regeling Meerinzicht.
wordt wel zo veel als mogelijk een eenduidig proces gevolgd en op
Deze samenwerking komt voort uit de gemeenschappelijke
onderdelen waar mogelijk wordt samengewerkt.
regeling (GR) Sociale Dienst Veluwerand op taken rond inkomensondersteuning, inkomensverstrekking, re-integratie
Samenwerkingsoriëntatie op anderen
en participatie waar sinds 2005 op werd samengewerkt. In 2015
Naast dat de drie gemeenten in de bestuurlijke samenwerking
werd de samenwerking uitgebreid: de EHZ-gemeenten brach-
gedeeltelijk op elkaar zijn georiënteerd, geldt voor elk van de
ten hun bedrijfsvoeringstaken op het gebied van Informatie
gemeenten dat zij ook in verschillende samenwerkingsverban-
& Automatisering, HRM, Facilitair, Gebouwen & Inkoop en
den zitten met andere gemeenten.
Belastingen onder in de GR Meerinzicht. Per 2018 werd de GR Sociale Dienst Veluwerand opgeheven en kwamen ook de
Aangezien Ermelo en Harderwijk in de provincie Gelderland
sociaal domein-taken onder de GR Meerinzicht te vallen.
gelegen zijn en de gemeente Zeewolde in de provincie Flevoland,
22)
werken de drie gemeenten niet met elkaar samen in ‘wettelijk verplichte’ samenwerkingsverbanden zoals de Veiligheidsregio of de GGD (die de congruentie van de Veiligheidsregio volgt). De 22) Gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde, Doorontwikkeling samenwerking EHZ, 2016.
bestuurlijke samenwerkingsoriëntatie per gemeente is in figuur 9 visueel weergegeven.
B
22
Figuur 9
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
Regionale samenwerking Ermelo – Harderwijk – Zeewolde (bron: Regioatlas)
Ermelo en Harderwijk hebben van oudsher qua samenwerkings-
Hattem, Nunspeet, Oldebroek, Putten en Ermelo. De reden
verbanden een sterkere oriëntatie op elkaar en de gemeenten
voor het opheffen van dit verband is dat de gemeenten de
in het gebied Noord-Veluwe. In figuur 9 wordt dit zichtbaar.
inhoud van de samenwerking meer centraal willen stellen, door
Ermelo en Harderwijk maken gezamenlijk deel uit van 34
onderlinge afspraken tussen gemeenten op inhoudelijke beleid-
samenwerkingsverbanden. Verder werken Ermelo en Harderwijk
sterreinen. Daarbij kunnen ook andere gemeenten meedoen,
in 33 verbanden samen met de gemeenten Nunspeet, Putten en
waardoor meer flexibiliteit en maatwerk per gemeente ontstaat.
Elburg. De gemeente Zeewolde is qua samenwerkingsverbanden primair Ermelo en Harderwijk waren tot 1 januari 2020 tevens onder-
georiënteerd op de gemeenten in de provincie Flevoland en
deel van de Samenwerking Noord-Veluwe. Deze gemeenschap-
werkt daarbij vooral veel samen met Lelystad, Dronten, Urk en
pelijke regeling bestond uit de gemeenten Elburg, Harderwijk,
Noordoostpolder.
23
3.2
Overzicht van de samenwerkingsverbanden per thema
Hieronder volgt een uitgesplitst overzicht van de samenwerkingsverbanden waar de gemeenten Ermelo, Harderwijk en Zeewolde onderdeel van uitmaken (tabel 2). Verband
Juridische vorm
Zorgkantoor Zwolle
Inclusief Groep (Sociale Werkvoorziening)
Gemeenschappelijke regeling
RMC- Noordwest Veluwe
GGD
Gemeenschappelijke regeling
Centrumgemeente maatschappelijke opvang, beschermd wonen, vrouwenopvang en geweld in huiselijke kring
Partners
Doelstelling
Alle drie
Dalfsen, Elburg, Ermelo, Harderwijk, Kampen, Oldebroek, Putten, Steenwijkerland, Zwolle, Hardenberg, Hattem, Nunspeet, Ommen Staphorst, Zwartewaterland
Regelt dat iedereen die dat nodig heeft, langdurige zorg krijgt. Maakt afspraken met zorgaanbieders over de kwaliteit en betaling van zorg en prikkelt zorgaanbieders om zorg te leveren die klanten willen ontvangen.
Nee
Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nijkerk, Nunspeet, Oldebroek, Putten
Inclusief Groep is zowel werkgever als arbeidsmarkttoeleider. Voor hun medewerkers heeft de Inclusief Groep eigen werkbedrijven, in de vorm van sociale ondernemingen, waar zij aan het werk zijn. Daarnaast bemiddelen zij een grote groep mensen via detacheringen naar werkgevers. De Inclusief Groep is door het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Ermelo als uitvoerder van de Wet sociale werkvoorziening (Wsw) aangewezen.
Nee
Elburg, Harderwijk, Oldebroek, Zeewolde, Ermelo, Nunspeet, Putten
Het scheppen van voorwaarden voor jongeren om de voor hen hoogst haalbare en meest passende onderwijs- en/of arbeidsmarktpositie te bereiken. Het betreft hier jongeren tot 23 jaar.
Ja
Ermelo en Harderwijk vallen onder Noord- en Oost-Gelderland Zeewolde valt onder Flevoland
De GGD is de gezondheidsdienst. Bij de GGD staat preventie centraal: het voorkomen van ziekten in de regio.
Nee, andere regio’s
Zeewolde valt onder Almere Ermelo en Harderwijk onder Apeldoorn en Harderwijk
Voor opvang en beschermd wonen is tussen Rijk en de VNG afgesproken dat voorlopig met centrumgemeenten zal worden gewerkt (dit is een voortzetting van de praktijk zoals die voor opvang al langer gangbaar was). De centrumgemeenten hebben hierbij een regierol en ontvangen ook financiële middelen van het Rijk.
Nee, andere regio’s
Tabel 2. Gedeelde samenwerkingsverbanden (Zorg- en sociaal domein)
Verband
Juridische vorm
Partners
Doelstelling
Alle drie
Meerinzicht
Gemeenschappelijke regeling
Ermelo, Harderwijk en Zeewolde
In januari 2015 richtten de EHZgemeenten de nieuwe GR Meerinzicht op, waarin zij hun bedrijfsvoeringstaken onderbrachten. Per 1 januari 2018 werd de Sociale Dienst Veluwerand opgeheven en gingen ook de taken in het sociaal domein (zorg, werk en inkomen, jeugdhulp) over naar de GR Meerinzicht.
Ja
Elburg, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet en Oldebroek.
Het Streekarchief beheert de archieven.
Nee
Streekarchivariaat Noordwest-Veluwe Tabel 3
Gedeelde samenwerkingsverbanden (Bedrijfsvoering)
B
B
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
24
Verband
Juridische vorm
Partners
Doelstelling
Alle drie
Woningmarktregio Amersfoort NoordVeluwe Zeewolde
Amersfoort, Bunschoten, Elburg, Harderwijk, Amersfoort, Baarn, Bunschoten, Eemnes, Ermelo, Leusden, Nijkerk, Nunspeet, Oldebroek, Putten, Soest, Woudenberg, Zeewolde
De woningmarktregio vormt het kernwerkgebied van woningcorporaties. De focus op één gebied versterkt de binding van corporaties met het gebied en bevordert het overleg met gemeenten en huurdersorganisaties.
Ja
RES
Elburg, Ermelo, Harderwijk onder Noord-Veluwe (met Hattem, Nunspeet, Oldebroek en Putten)
In een Regionale Energiestrategie (RES) beschrijft elke energieregio zijn eigen keuzes voor de uitwerking van de internationale klimaatafspraken van Parijs (2015).
Nee, andere regio’s
Omdat de schaal waarop handhaving van het omgevingsrecht moet plaatsvinden voor veel gemeenten te klein is, brengen gemeenten, provincies, de waterschappen een aantal uitvoerende taken op het gebied van Bouwen, Ruimte en Milieu onder in Regionale Uitvoeringdiensten.
Nee, andere regio’s
Zeewolde onder Flevoland Omgevingsdienst
Publiekrechtelijk rechtspersoon
Mobiliteitsvisie
Tabel 4
Ermelo en Harderwijk vallen onder Noord-Veluwe Zeewolde valt onder Flevoland & Gooi en Vechtstreek
Putten, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Elburg, Oldebroek, Hattem en Heerde (Noord-Veluwe
Nee
Gedeelde samenwerkingsverbanden (Fysiek domein)
Verband
Juridische vorm
Partners
Doelstelling
Alle drie
Arbeidsmarktregio: Stedendriehoek en Noordwest Veluwe
Gemeenschappelijk orgaan
Apeldoorn, Brummen, Deventer, Elburg, Epe, Ermelo, Harderwijk, Lochem, Nunspeet, Olst-Wijhe, Putten, Voorst, Zeewolde en Zutphen
Binnen de regio Stedendriehoek werken de gemeenten Apeldoorn, Brummen, Epe, Deventer, Lochem, Voorst en Zutphen bestuurlijk en ambtelijk samen. De samenwerking richt zich op het zoeken naar de beste plaatsen om woningen en bedrijventerreinen te realiseren, natuur te behouden en recreatieve en sociale voorzieningen te ontwikkelen en verbeteren.
Ja
Tabel 5
Gedeelde samenwerkingsverbanden (Economie)
Verband
Juridische vorm
Politie-eenheid
Veiligheidsregio/ Veiligheidshuis/ Jeugdzorgregio Integraal Veiligheidsplan Tabel 6
Publiekrechtelijk rechtspersoon
Partners
Doelstelling
Alle drie
Ermelo en Harderwijk zitten in Oost-Nederland terwijl Zeewolde onder Midden-Nederland valt
De politie beschermt de democratie, handhaaft de wet en is het gezag op straat.
Nee
Ermelo en Harderwijk onder NOG Zeewolde onder Flevoland
Het bijdragen aan veiligheid(sbeleving) als onderdeel van het integrale veiligheidsbeleid.
Nee, andere regio’s
Ermelo, Harderwijk en Putten Zeewolde heeft een eigen IVP
Gedeelde samenwerkingsverbanden (Veiligheidsdomein)
Nee
25
Verband
Partners
Doelstelling
Alle drie
Cultuur en erfgoedpact Noord-Veluwe
Elburg, Epe, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Oldebroek, Putten, Heerde en Hattem
Het versterken en verbreden van het cultureel aanbod in de Veluwe.
Nee
Visit Veluwe
Veluwse gemeentes, provincie Gelderland en ondernemers
Coöperatie gastvrije randmeren
Naarden, Huizen, Blaricum, Eemnes, Bunschoten, Nijkerk, Putten, Ermelo, Harderwijk, Nunspeet, Elburg, Oldebroek, Kampen, Dronten, Zeewolde en Almere
Convenant toerisme Veluwe
21 gemeenten op de Veluwe, waaronder Ermelo, Harderwijk,
Leisurelands
20 gemeenten, waaronder Amersfoort, Apeldoorn, Zwolle, Harderwijk, Ermelo
Het beheren en exploiteren van recreatieve voorzieningen in Gelderland
Nee
Ontwikkelmaatschappij Vitale Vakantieparken
Barneveld, Ede, Elburg, Epe, Ermelo, Harderwijk, Heerde, Nunspeet, Oldebroek, Putten
Werken aan een divers en kwalitatief goed aanbod van vakantieparken. Dit doen wij samen met ondernemers en andere betrokkenen.
Nee
Tabel 7
3.3
Juridische vorm
Nee Het beheer voeren over de recreatieve wateren en de daarbij behorende recreatieve voorzieningen
Ja
Nee
Gedeelde samenwerkingsverbanden (Toerisme)
Regionale context Ermelo, Harderwijk en Zeewolde
waar de gemeenten Harderwijk en Ermelo zich toe verhouden zijn gemeenten in de Noord-Veluwe. Deze gemeenten zijn in
Het gebied EHZ verhoudt zich tot een aantal omliggende regio’s,
sterke mate georiënteerd op de regio Zwolle. Voor de gemeente
gebieden en gemeentes waar zij ook deels op georiënteerd is en
Zeewolde vormt de Metropoolregio Amsterdam en de regio
zich toe verhoudt. Het is van belang om de gebiedsagenda te
rond Amersfoort en Utrecht juist een belangrijk gebied.
plaatsen binnen die regionale context. Daarom is er een kort overzicht van de regio’s en de verschillende verhoudingen tus-
In onderstaande figuur is deze regionale context weergegeven.
sen EHZ en deze regio’s opgenomen. De belangrijkste subregio
Zwolle
MRA
Cleantech Amersfoort
Figuur 10 Geografische weergave van het gebied
B
B
26
DEEL 2
Inhoudelijke kenmerken Ermelo, Harderwijk en Zeewolde In deel 2 van dit feitenboek zoomen we in op verschillende inhoudelijke kenmerken die scherp zicht geven op de maatschappelijke, economische en beleidsmatige kenmerken van de drie gemeenten, in relatie tot elkaar en tot omliggende gemeenten. Op basis hiervan worden ‘rode draden’ geïdentificeerd die input kunnen vormen voor de gebiedsagenda.
B
28
Feiten over Ermelo, Harderwijk en Zeewolde in regionale context Hoofdstuk 4
Voor dit feitenboek is een selectie gemaakt van thema’s die van
de bevolking: bevolkingssamenstelling (I), de demografische
belang zijn voor de situatieschets van Ermelo, Harderwijk en
druk (II), de bevolkingsprognose (III) en de herkomst van de
Zeewolde en de samen te stellen gebiedsagenda. Deze thema’s
bevolking (IV).
betreffen: 1.
Demografie
2.
Wonen
Bevindingen
3.
Economie
•
4.
Duurzaamheid
5.
Toerisme en recreatie
Het gebied EHZ: hoge groene druk (relatief veel jongeren); bevolkingsgroei verwacht; relatief weinig bewoners met een migratieachtergrond
6.
Mobiliteit en bereikbaarheid
•
7.
Onderwijs
Ermelo: gemiddelde leeftijd relatief hoog; hoge grijze druk
8.
Zorg en welzijn
•
Harderwijk: grootste gemeente van de drie; hoogste bevolkingsdichtheid
9.
Veiligheid en jeugdproblematiek
•
Zeewolde: gemiddelde leeftijd relatief laag; veel bevolkingsgroei verwacht
10. Financiën Elk van deze thema’s wordt achtereenvolgend in dit hoofdstuk behandeld middels een aantal kenmerken die aan de hand van
Kenmerk I: Bevolkingssamenstelling
feiten en cijfers worden onderbouwd. Behalve dat de feiten en
Zeewolde is met een gemiddelde leeftijd van 39,5 jaar een relatief
cijfers een beeld geven van de situatie in Ermelo, Harderwijk en
jonge gemeente. Van de omliggende gemeenten is alleen Almere
Zeewolde, worden deze ook vergeleken met omliggende gemeenten.
‘jonger’ met een gemiddelde van 38,1 jaar. Harderwijk is met een gemiddelde leeftijd van 41 jaar vergelijkbaar of iets jonger dan
4.1
Demografie
gemeenten om haar heen. Ermelo heeft met 44 jaar de hoogste
Het thema demografische kenmerken gaat in op vier aspecten
gemiddelde leeftijd van de gemeenten in het gebied. Ermelo is
die te maken hebben met de opbouw en samenstelling van
ook ouder dan het Nederlandse en provinciale gemiddelde.
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
30
46
44
44
42,4
42
41,1
41
42,6 41,6 41,3
42,1
40,5
39,5
40
38,1
38
38,9
36
er la nd
N
ed
rla nd de
el
Fl
G
ev ol
an d
er e m Al
ys ta d
Le l
te n ro n
et D
sp e
N
un
Pu tte n
ijk er k N
ew ol
de
ijk rw
Ze
H
ar de
el
o
34
Er m
B
Figuur 11 Gemiddelde leeftijd bevolking, CBS, 2020
23,4%
27,5%
18,5%
29,5%
13,2%
31,1%
> 65 jaar
< 24 jaar
> 65 jaar
< 24 jaar
> 65 jaar
< 24 jaar
Leeftijdsopbouw bevolking Ermelo
Leeftijdsopbouw bevolking Harderwijk
Leeftijdsopbouw bevolking Zeewolde
28,4%
20,6%
27,1%
24,9%
31%
24,6%
45-64 jaar
25-44 jaar
45-64 jaar
25-44 jaar
45-64 jaar
25-44 jaar
Figuur 12 Bevolkingssamenstellingen Ermelo, Harderwijk en Zeewolde, CBS 2020.
Kenmerk II: Demografische druk
het Nederlands gemiddelde, met uitzondering voor de gemeente
De groene druk is de verhouding tussen het aantal personen
Almere. De grijze druk is in deze gemeente erg laag.
van 0 tot 20 jaar en het aantal personen van 20 tot 65 jaar. Opvallend is dat in de drie gemeenten de groene druk hoger
De demografische druk is de verhouding tussen de zogenaamde
ligt dan het Nederlands gemiddelde. Dat betekent dat er relatief
productieve leeftijdsgroep (20-64 jaar) en de niet-productieve
veel jongeren zijn in Ermelo, Harderwijk en Zeewolde, verge-
leeftijdsgroepen (0-19 jaar en 65+).
lijkbaar met ook de gemiddelden in de provincie Flevoland en Gelderland.
Van de drie gemeenten is de demografische druk het grootst in Ermelo. De niet-productieve leeftijdsgroep is hier relatief groot
De grijze druk is de verhouding tussen het aantal personen
ten opzichte van zowel het landelijk gemiddelde als ten opzichte
van 65 jaar of ouder en het aantal personen van 20 tot 65 jaar.
van het gemiddelde van de provincies. In Harderwijk wijkt de
In de gemeente Ermelo ligt de grijze druk met 42,6 opvallend
demografische druk niet ver af van het Nederlands gemiddelde.
hoog. In Zeewolde ligt de grijze druk daarentegen aanzienlijk
Zeewolde scoort met 61% relatief laag.
laag. In de omliggende gemeenten ligt de grijze druk dicht bij
31
Groene druk (% -19 t.o.v. 20-64 jaar)
Grijze druk (% 65+ t.o.v. 20-64 jaar)
Demografische druk (% groene + grijze druk t.o.v. 20-64)
Ermelo
39,7
42,6
82,3
Harderwijk
42,3
32,2
74,5
Zeewolde
39,6
21,4
61,0
Nijkerk
44,7
33,7
78,4
Putten
43,2
38,2
81,4
Nunspeet
45,5
37,5
83,0
Dronten
40,9
30,8
71,7
Lelystad
41,9
30,7
72,5
Almere
40,2
18,7
58,8
Flevoland
42,2
23,4
48,8
Gelderland
38,2
35,5
56,4
Nederland
36,9
33,1
70,0
Tabel 7
Demografische druk, CBS 2020.
Bevolkingsprognose EHZ-gemeenten
Kenmerk III: Bevolkingsprognoses Naar verwachting groeien alle drie de EHZ-gemeenten in
25%
de komende decennia. Volgens de bevolkingsprognose zal Zeewolde op de lange termijn het meest toenemen in inwoneraantal, maar op korte termijn achterblijven bij het provinciale en landelijke gemiddelde. Harderwijk en Ermelo gaan qua verwachte bevolkingstoename redelijk gelijk op, en stijgen gemiddeld genomen sneller dan het Nederlandse gemiddelde (maar vergelijkbaar met de omliggende gemeenten).
Zeewolde 20% 15% 10%
Flevoland harder groeit dan de provincie Gelderland. In de omliggende gemeenten valt de verwachte groei van de gemeente Almere op, met 43,7% ten opzichte van 2020.
Gemeente
% groei 2030 (tov 2020)
% groei 2040 (tov 2020)
% groei 2050 (tov 2020)
Ermelo
6,3%
10,9%
13,4%
Harderwijk
8,2%
12,6%
14,9%
Zeewolde
4,5%
13,0%
19,6%
Nijkerk
6,3%
13,3%
18,4%
Putten
6,3%
14,1%
18,8%
Nunspeet
1,5%
1,9%
1,9%
Dronten
5,4%
11,8%
16,3%
Lelystad
10,2%
14,7%
19,3%
Almere
15,7%
31,4%
43,7%
Flevoland
11,8%
23,1%
31,8%
Gelderland
4,1%
6,2%
6,4%
Nederland
6,0%
9,3%
10,9%
Tabel 8
Bevolkingsprognose, Statline 2020
Ermelo
5% 0%
De prognoses zijn in lijn met de verwachting dat de provincie
Harderwijk
% groei 2030 (t.o.v. 2020)
% groei 2040 (t.o.v. 2020)
% groei 2050 (t.o.v. 2020)
Figuur 13 Bevolkingsprognoses Ermelo, Harderwijk en Zeewolde, Statline 2020.
B
B
Feitenboek Ermelo – Harderwijk – Zeewolde
32
Kenmerk IV: Herkomst bevolking
4.2
Wonen
Ermelo, Harderwijk en Zeewolde hebben naar verhouding veel
Het thema wonen gaat in op de samenstelling van huishoudens
inwoners met een Nederlandse achtergrond en relatief weinig
(I), de woningvoorraad (II), de woningwaarde en woonlasten in
met een migratieachtergrond. Ermelo heeft van deze drie
de gemeenten (III) en verhuizingen vanuit de gemeenten (IV).
gemeenten met 10,9% relatief de minste inwoners met een migratieachtergrond. Voor de gemeenten in de regio valt bij Almere en Lelystad vooral het hoge percentage inwoners met
Bevindingen
een migratieachtergrond op, en in Putten en Nunspeet het lage
•
Het gebied EHZ: relatief veel samenwonende huishoudens; relatief veel eengezinswoningen (laagbouw); veel verhuisbewegingen tussen de EHZ-gemeenten; gezinnen met kinderen trekken vaak naar Harderwijk of Ermelo; alleenstaanden, stellen zonder kinderen en ouderen trekken vaak naar Harderwijk; werkenden tussen de 24 en 29 trekken vaak naar Zeewolde.
•
Ermelo: relatief weinig sociale huurwoningen; gemiddelde jaarlijkse woonlasten hoger dan gemiddeld.
•
Harderwijk: grootste woningvoorraad; relatief hoge vraagprijs met m2; gemiddelde jaarlijkse woonlasten lager dan gemiddeld.
•
Zeewolde: bovengemiddeld grote koopsector; relatief lage vraagprijs per m2.
percentage inwoners met een migratieachtergrond. % Inwoners met Nederlandse achtergrond
% Inwoners met migratieachtergrond
Ermelo
89,1 %
10,9 %
Harderwijk
81,1 %
18,9 %
Zeewolde
82,7 %
17,3 %
Nijkerk
88,2 %
11,8 %
Putten
92,3 %
7,7 %
Nunspeet
93,0 %
7,0 %
Dronten
83,5 %
16,5 %
Lelystad
68,3 %
31,7 %
Almere
57,3 %
42,7 %
Flevoland
68,4 %
31,6 %
Gelderland
84,1 %
15,9 %
Nederland
76,4 %
23,6 %
Tabel 9
Herkomst bevolking, CBS 2019.
Kenmerk I: Huishoudens en samenstelling In lijn met het aantal inwoners telt de gemeente Harderwijk het grootste aantal huishoudens (19.848) van de EHZ-gemeenten. Ermelo en Zeewolde hebben met respectievelijk 11.129 en 9.248 aanzienlijk minder huishoudens. In alle drie de gemeenten vormen alleenstaanden daarvan ongeveer een derde, de overige huishoudens zijn samenwonend. Het percentage alleenstaanden ligt hiermee ver onder het Nederlands gemiddelde. Dat geldt ook voor de regio. Aantal huishoudens
% alleenstaand
% samen wonend
Ermelo
11.129
33,9 %
66,1 %
Harderwijk
19.848
33,1 %
66,9 %
Zeewolde
9.248
31,2 %
68,8 %
Nijkerk
43.171
28,3 %
71,7 %
Putten
9.674
27,1 %
72,9 %
Nunspeet
10.616
28,4 %
71,6 %
Dronten
17.216
30,4 %
69,6 %
Lelystad
33.653
33,8 %
66,2 %
Almere
85.489
31,9 %
68,1 %
Flevoland
173.588
31,5 %
68,5 %
Gelderland
923.361
36,0 %
64,0 %
Nederland
7.857.914
38,3 %
61,7 %
Tabel 10
Huishoudens en samenstelling, CBS 2019.
33
Kenmerk II: Woningvoorraad
De afgelopen jaren is de woningmarkt aanzienlijk veranderd:
Logischerwijs heeft Harderwijk de grootste woningvoorraad van
de prijzen zijn gestegen, de druk op de woningmarkt is toege-
de EHZ-gemeenten. Voor de gehele regio valt verder op dat zij
nomen en steeds vaker hebben inwoners moeite een woning te
relatief veel eengezinswoningen en relatief weinig meergezins-
vinden. De volgende quote illustreert deze veranderingen: “De
woningen hebben, wat duidt op minder hoogbouw dan gemid-
lokale en regionale woningmarkt in Zeewolde is de afgelopen
deld in Nederland. Dit geldt zeker voor Zeewolde (slechts 14,5%
jaren behoorlijk verhit. Prijzen zijn fors gestegen, de woning-
meergezinswoningen). Kijkend naar de eigendomsrechten van
bouw staat onder druk door schaarste aan menskracht en mate-
de woningvoorraad valt op dat de koopsector in Zeewolde ver
rialen. In deze woningmarkt dreigen groepen aan de onderkant
bovengemiddeld is (70,3%). Voor Ermelo en Harderwijk geldt
van de markt weggedrukt te worden.”23) De EHZ-gemeenten
dat de omvang van de koopsector gemiddeld is. Tot slot heeft
zetten alle drie in op de veranderingen in de woningmarkt,
Ermelo relatief weinig sociale huurwoningen (66,7% van de
maar wel met andere accenten. De tabel hieronder toont de
huursector).
belangrijkste speerpunten van de drie gemeenten. Totale woning voorraad
% eengezinswoningen
% meergezinswoningen
Ermelo
11.002
77,6 %
22,4 %
Harderwijk
19.450
68,8 %
31,2 %
Zeewolde
8.553
85,5 %
14,5 %
Nijkerk
17.125
83,1 %
16,9 %
Putten
9.670
84,0 %
16,0 %
Nunspeet
10.851
82,8 %
17,2 %
Dronten
17.140
87,2 %
12,8 %
Lelystad
32.893
82,7 %
17,3 %
Almere
84.161
72,9 %
27,1 %
Flevoland
169.237
79,0 %
21,0 %
Gelderland
903.25
74,2 %
25,8 %
Nederland
7.814.912
64,3 %
35,7 %
Tabel 11
Ambities24)
Ermelo
Wonen met zorg (diversiteit in woonbehoeften, aandacht voor goede zorg en ondersteuning, aandacht voor ontmoeten en aandacht voor elkaar) 25)
Harderwijk
Duurzaamheid (CO2-reductie in nieuwbouw en bestaande bouw, vergroening leefomgeving) Economische ontwikkeling (aantrekkelijk woonklimaat en versterken wijkeconomie) Sociaal klimaat (efficiëntere organisatie van zorg en ondersteuning, gevarieerde woningvoorraad)
Zeewolde
Passende nieuwbouw en aandacht voor voorraad (uitbreiding sociale huur, meer variatie in woonvormen, prijsklassegrenzen aanpassen) Duurzaam in de breedste zin (energietransitie, nieuwe combinaties van wonen en zorg) Uitvoering samen met partners
Tabel 13
Overzicht ambities op gebied van wonen
Woningvoorraad en woningtype, ABF Research 2019.