Participatieplan

PARTICIPATIEPLAN AFVAL INWONERSPARTICIPATIE IN DE GEMEENTE HARDENBERG IN HET KADER VAN DE ONTWIKKELING VAN EEN GEMEENTELIJK GRONDSTOFFEN BELEIDSPLAN

1. DOEL

Het uitvoeren van participatie is geen doel op zich. Participatie staat in dienst van een project of traject. In dit geval gaan we in de gemeente Hardenberg met inwoners in gesprek om het perspectief van inwoners mee te nemen in de ontwikkeling van een gemeentelijk grondstoffenplan. Doelen zijn: ❖ Emanciperend/democratiserend: we nemen het perspectief van inwoners mee in de ontwikkeling van het gemeentelijk grondstoffenplan. Hierdoor vergroten we de legitimiteit van de besluitvorming. ❖ Instrumenteel: we inventariseren ideeën, behoeften, mogelijke pijnpunten, voorwaarden en ervaren voor- en nadelen van de huidige voorzieningen voor het scheiden en ophalen van afval, alsook van de mogelijke inrichting van de afvalinzameling in de toekomst. Door deze te inventariseren kan de implementatie van beleid soepeler gaan. Participatie kan ook helpen om weerstand weg te nemen door inwoners mee te nemen in een proces dat leidt tot verandering. Participatie verhoogt bovendien de betrokkenheid van inwoners bij onderwerpen en het draagvlak voor besluitvorming. De hogere betrokkenheid dient positief burgerschap (sociale cohesie, zorg voor de openbare ruimte). ❖ Inhoudelijk: soms is er onvoldoende kennis over een bepaald vraagstuk. Participatie geeft meer inzicht waardoor betere besluiten kunnen worden genomen.

Voor de afvalinzameling in Hardenberg weten we op dit moment nog niet of er voldoende bekend is bij inwoners over bijvoorbeeld de scheidingsregels. Een doel van de participatie over afval zal dan ook zijn om hierover uitsluitsel te verkrijgen.

2. WERKWIJZE: EEN ITERATIEF PARTICIPATIEPROCES

Stap 1: breed inventariseren (uitvoering maart 2023, rapportage resultaten begin mei 2023) Voor het afvalparticipatietraject starten we met een breed, representatief onderzoek onder inwoners in de vorm van een schriftelijke/online enquête. Doel van dit onderzoek is verkennen hoe inwoners de afvalinzameling op dit moment ervaren. Hoe zorgvuldig scheiden zij het afval en welke motieven zijn voor hen van belang in het scheidingsgedrag? Hoe tevreden zijn zij op dit moment over de afvalinzameling in de gemeente en wat zou deze tevredenheid (verder) kunnen verhogen? Ook voeren we een eerste inventarisatie uit van mogelijke wijzigingen in de afvalinzameling: hoe zouden inwoners deze wijzigingen ervaren? En wat zou hen helpen om meer grondstoffen te scheiden en zo minder restafval over te houden? Voor deze brede inventarisatie kiezen we voor een vragenlijst die binnen 5-10 minuten in te vullen is en via internet zal worden gepubliceerd. De gemeente roept inwoners op de vragenlijst in te vullen. Daarnaast gaan we met een papieren versie van deze vragenlijst de woonkernen in. We Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

1/8

overhandigen de vragenlijst persoonlijk aan huis bij een vooraf vastgestelde steekproef van 250 inwoners. Door de vragenlijst ook weer op te halen rekenen we, gezien onze ervaring met deze methodiek, op een respons van circa 80%. Zo krijgen we ook inzicht in de mening van inwoners die zelf niet zo snel zouden kiezen voor het invullen van een online vragenlijst. Stap 2: nader inventariseren en/of verdiepen Op basis van het eerste onderzoek en de inzichten uit de inventarisatie van kosten, milieu en service aan de inwoners en de doelstellingen van de gemeente bepalen we de vervolgstappen. Deze zijn beschreven in paragraaf 9. 3. DOELGROEPEN

Doelgroep voor participatie bestaat uit de inwoners van de gemeente. We gaan eerst breed onderzoeken wat hen kenmerkt in de wijze waarop zij met afval omgaan. Vervolgens benaderen we voor een verdieping bepaalde groepen inwoners om nader te inventariseren welke ideeën, mogelijkheden en onmogelijkheden zij ervaren in de afvalinzameling. Te denken valt aan: ❖ ❖ ❖ ❖ ❖ ❖

Bewoners van hoogbouw Ouderen Mensen met een beperking Bewoners van kleine kernen of het buitengebied Grote gezinnen Gezinnen met kleine kinderen en veel luiers

Naast de individuele inwoners/gezinnen in de gemeente zien wij ook verenigingen die een rol spelen in de inzameling van oud papier en karton als een doelgroep voor participatie. 4. METHODIEKEN

Op welke wijze we de participatie vormgeven bepalen we aan de hand van de te beantwoorden vragen. Te denken valt aan een inwonersavond, straatinterviews op de markt of een gesprek met inwoners van een specifiek appartementencomplex, bijvoorbeeld als het gaat om de locatie van een nieuw te plaatsen ondergrondse container. De gemeente richt een online participatieplatform in dat gebruikt wordt voor participatie over afval. Op dit online platform stellen we vragen aan deelnemers en halen we ideeën op. We kunnen ook inwoners vragen een keuze maken tussen twee opties, bijvoorbeeld openingstijden van het afvalbrengstation op een doordeweekse avond of juist in de namiddag. Steeds wegen we af hoe bepaalde inwoners of doelgroepen het beste bereikt om met hen in gesprek te gaan over de afvalinzameling.

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

2/8

5. REPRESENTATIVITEIT

Omdat de afvalinzameling iedereen binnen de gemeente aangaat, kiezen we voor minimaal één onderzoek dat representatief is voor alle inwoners van de gemeente. Dat doen we door twee onderzoeksmethodieken te combineren: een online vragenlijst en een schriftelijke vragenlijst die we persoonlijk aan huis uitdelen en ophalen. We zorgen ook dat de omvang van de steekproef voldoende is: minimaal 650 respondenten en een goede verdeling tussen flatbewoners, bewoners van woonhuizen en bewoners van het buitengebied. Uiteindelijk hebben 1.970 inwoners van Hardenberg deelgenomen aan de brede inventarisatie van maart 2023. Bij bepaalde thema’s is een representatief inzicht minder van belang. Bijvoorbeeld: door in gesprek te gaan met een kleine groep zeer kritische inwoners kan al een goed beeld ontstaan van alle mogelijke weerstanden of obstakels die een rol kunnen spelen bij een verandering. We zijn er ons dan wel bewust van dat de mening van deze groep inwoners niet kan worden geëxtrapoleerd naar alle inwoners van de gemeente. Het zou kunnen dat alle inwoners kritisch zijn, maar dat hoeft niet. Zeker bij inwonersavonden is er vaak sprake van een niet-representatieve groep deelnemers. Nogmaals: dat kan ook een voordeel zijn. Vaak is representativiteit niet nodig.

Door de doelen van een participatietraject goed te omschrijven wordt vaak vanzelf duidelijk in hoeverre representativiteit een rol speelt. Een transparante en goed afgewogen argumentering voor de keuze voor een al dan representatief onderzoek is altijd van belang. Hiervoor gebruiken we gedragswetenschappelijke theorieën en inzichten over gedragsonderzoek. 6. OP WELK NIVEAU GAAN WE PARTICIPEREN? In Nederland gebruiken we de participatieladder om vast te stellen op welk niveau we participeren. Hoe hoger in de ladder, hoe meer invloed inwoners hebben op de besluitvorming. De complexiteit van thema’s speelt een grote rol in de keuze op welk niveau we participeren. Dit bepalen we vooraf. Zo zorgen we op voorhand voor duidelijkheid richting de inwoners maar ook voor de besluitvorming. Deze kaders zijn van groot belang omdat verkeerde verwachtingen mogelijk een negatief effect hebben op het vertrouwen van inwoners in de gemeente. In het traject dat moet leiden tot een (huishoudelijk) grondstoffenplan van de gemeente maken we voor de participatie met inwoners onderscheid in drie fasen:

1. Opstellen en vaststellen van het beleidskader waarin ambitie, doelstellingen en strategische kaders zijn vastgelegd. 2. Opstellen en vaststellen van het grondstoffenbeleidsplan met maatregelen zoals omtrent inzamelvoorzieningen, serviceniveau, communicatie (en participatie) en handhaving. 3. De uitvoeringsfase waarin het vastgestelde grondstoffenbeleidsplan wordt uitgevoerd.

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

3/8

In dit traject bepalen we per onderwerp op welk niveau van de ladder de participatie plaatsvindt. Gezien de complexiteit van de afvalinzameling kiezen we in de eerste twee fasen gemeentebreed voor de onderste en de tweede trede van participatie: we kiezen voor transparantie over de besluitvorming (meeweten) en daarnaast raadplegen we inwoners om ervoor te zorgen dat we rekening kunnen houden met het perspectief van inwoners in het invoeren van wijzigingen in de afvalinzameling (meedenken). 7. GEDRAGSWETENSCHAPPELIJK KADER

Inwonersparticipatie kan weerbarstig zijn. Soms is er sprake van weerstand en angst voor het onbekende. Mensen zijn zich ook niet altijd bewust van hun gedrag, zo zien we een discrepantie tussen hoe mensen denken dat zij het afval scheiden (kan echt niet beter) en hoe vaak zij een volle container met restafval aan de straat zetten (zo vaak mogelijk, en deze is altijd vol). Het helpt dan om vanuit een gedragswetenschappelijk kader met mensen in gesprek te gaan. Want: wat zit er dan bijvoorbeeld in die volle restafvalcontainer, en krijg je daar echt iedere vier weken een container mee vol? Voor dit participatieproces maken we gebruik van deze gedragswetenschappelijke inzichten. Zo stellen we de juiste vragen en zorgen we ervoor dat het perspectief van de inwoners op de juiste wijze geïnterpreteerd wordt. 8. ROL VAN DE RAAD EN HET COLLEGE IN INWONERSPARTICIPATIE

Wanneer inwoners betrokken worden in de ontwikkeling van plannen, geven de inzichten uit participatie zowel het college als de raad inzichten en argumenten om de juiste keuzes te maken. Het gewicht van het perspectief van de inwoners is afhankelijk van het niveau waarop we participeren. Wanneer we voor bepaalde onderwerpen in de uitvoeringsfase (fase 3), bijvoorbeeld een locatie van een extra ondergrondse container, inwoners de keuze geven tussen twee mogelijkheden die voldoen aan bepaalde vereisten (zoals bereikbaarheid voor de inzamelaar en verkeersveiligheid) op het niveau van “meebeslissen”, dan heeft de uitkomst van de participatie méér gewicht dan wanneer we participeren op een lagere trede van de participatieladder. Een leidraad hierbij is dat het college en de raad bij dergelijke concrete onderwerpen volgend is in de wensen van inwoners. De raad voert haar controlerende taak in dat geval uit door te onderzoeken naar hoe invulling is gegeven aan de participatie met de inwoners.

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

4/8

9. VERVOLGSTAPPEN – EEN ITERATIEF PROCES

In het koersdocument van juli 2023 staan de bouwstenen voor een Grondstoffenbeleidsplan op hoofdlijnen. Deze bouwstenen worden in de volgende fase verder onderzocht en uitgewerkt, de voor- en nadelen worden in beeld gebracht wat betreft de technische en praktische uitvoerbaarheid en de te verwachten resultaten (milieu, service, kosten). In deze paragraaf beschrijven we per bouwsteen op welke wijze participatie een rol kan spelen in de aankomende onderzoeksfase. De uitkomsten uit deze participatietrajecten worden benut voor het vaststellen van het Grondstoffenbeleidsplan en/of kunnen worden ingezet in de uitvoeringsfase ná het vaststellen van dit beleidsplan. Voor een aantal bouwstenen is in het brede representatieve onderzoek van maart 2023 al voldoende informatie opgehaald en zien we op dit moment geen aanleiding voor een nieuwe participatieronde. Inzichten uit de participatietrajecten zoals hieronder beschreven kunnen gebruikt worden voor een communicatiecampagne, gericht op instructie, voorlichting en het motiveren van inwoners om het afval zo goed mogelijk te scheiden. Participatie ten behoeve van het opstellen en vaststellen van het Grondstoffenbeleidsplan •

Preventie en bewustwording, stimuleren van producthergebruik Meedenken Doelgroepen: individuele inwoners, kringloopbedrijven/repaircafés Onderzoeksdoelen: • Nadere verkenning factoren die een rol spelen in producthergebruik en preventie • Inzicht in de waarde die inwoners zien in grondstoffen Mogelijke methodieken: straatinterviews, online participatieplatform, interview met medewerkers kringloopbedrijven/repaircafés. (zie bijlage voor een uitgewerkt participatieplan ten behoeve van deze bouwsteen)

•

Inzet afvalcoach(es) Meewerken Doelgroepen: individuele inwoners Onderzoeksdoelen: • Behoefte inventariseren • Pilot met evaluatie (ervaringen inventariseren) Mogelijke methodieken: online participatieplatform, afvalcoach op de markt, pilot evalueren.

•

Preventie OPK: “ja-ja” sticker Meebeslissen Doelgroepen: individuele bewoners Onderzoeksdoel: • Draagvlak peilen (representatieve peiling?) Mogelijke methodieken: online participatieplatform, polls sociale media, plaatselijk belangen/adviesraden, gemeentepagina De Toren.

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

5/8

•

“Omgekeerd inzamelen” Meedenken Doelgroepen: individuele inwoners Onderzoeksdoel: • Inzicht in meningen over omgekeerd inzamelen Methodieken: online participatieplatforms, straatinterviews.

•

Gescheiden inzameling van luiers en/of incontinentiemateriaal Meebepalen wanneer duidelijk is dat dit haalbaar en betaalbaar is. Doelgroepen: individuele inwoners die luiers en/of incontinentiemateriaal als afval hebben (eventueel via kinderdagverblijf, consultatiebureau, zorginstellingen, thuiszorg) Onderzoeksdoel: • Hoe en waar kunnen we dit vormgeven? Methodieken: online participatieplatform (werving via intermediairs) voor luiers, gesprekken met intermediairs voor incontinentiemateriaal.

•

Optimalisatie inzameling textiel (en OPK, PMD, GFT-E) Meeweten Doelgroepen: individuele inwoners Onderzoeksdoel: • Toetsen kennis van afvalscheidingsregels - Locaties Methodieken: afvalquiz participatieplatform, gemeentelijke kanalen.

•

Optimalisatie inzet afval-app (feedback inwoners eigen aanbod afval) Meewerken Doelgroepen: individuele inwoners Onderzoeksdoel: • Pilot met afval-app; vragen naar ervaringen Methodieken: online participatieplatform, afval-app

Participatie ten behoeve van de uitvoering van het Grondstoffenbeleidsplan (na vaststelling) •

Inzamelvoorzieningen voor GFT-E bij hoogbouw Meebepalen Doelgroepen: bewoners hoogbouwlocaties, VVE’s, woningbouwverenigingen, zorginstellingen Doel: • Locaties ondergrondse samen met inwoners bepalen Methodieken: brief, inloopmoment per gebouw/kern

•

Heroverwegen van de inzamelfrequentie van PMD Meewerken Doelgroepen: individuele bewoners wijk waar pilot draait Doelen: • Pilot met hogere inzamelfrequentie, ervaringen ophalen

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

6/8

• Wat levert het op? (objectief meten van hoeveelheid PMD in het restafval, objectief meten van hoeveelheid en kwaliteit van het PMD) Methodieken: online participatieplatform, gedragsobservatie, sorteeranalyse Bouwstenen waar verdere participatie op dit moment niet voorzien is Inzameling OPK gemeentedekkend De inzameling van het oud papier en karton is reeds aan de orde gekomen in het representatieve onderzoek dat in maart 2023 is uitgevoerd. Uit de enquête blijkt dat ongeveer een kwart tot een derde van de inwoners waar OPK aan huis wordt opgehaald, graag zien dat dit vaker wordt opgehaald. Dit geldt met name voor grote gezinnen. Daarnaast is het aan huis ophalen van OPK of het in gebruik nemen van een rolcontainer voor OPK de op één na vaakst genoemde wens van inwoners in antwoord op de vraag naar welke verandering hun tevredenheid over de afvalinzameling zou doen toenemen. En inwoners die het papier nu bij het restafval gooien vinden een extra container voor oud papier nagenoeg allemaal een goed idee. Optimalisatie afvalbrengstation Uit de enquête blijkt dat 65% van de inwoners tevreden is over het afvalbrengstation. Een kleine groep vindt openstelling op zaterdagmiddag gewenst. Het optimaliseren van het mogelijkheden voor het afvoeren van grof afval wordt ook slechts door enkele tientallen van de 1.970 respondenten die de enquête invulden als wens genoemd.

Verhouding vast deel en variabel deel van de afvalstoffenheffing (ook op basis van ervaringen elders) In de enquête is meer dan 50% van de respondenten voorstander voor het aanpassen van de verhouding variabel (groter deel) en vast (kleiner deel). 30% is hierin neutraal. 18% vindt dit geen goed idee. Nascheiding van recyclebare grondstoffen In de volgende fase wordt een nadere analyse gemaakt van de technische, praktische en financiële uitvoerbaarheid van nascheiding. Zowel gericht op ‘alle’ grondstofstromen en PMD in het bijzonder. Bij een positieve uitkomst van deze analyse kan overwogen worden of en op welke wijze participatie alsnog kan worden ingezet om de ideeën en reacties van inwoners van Hardenberg te inventariseren. Bijlage: een uitgewerkt participatieplan voor de bouwstenen “Preventie en bewustwording” en “Stimuleren van producthergebruik”

Planning Wanneer? Start oktober 2023

Start oktober 2023 Start oktober 2023

Wat? Doelgroep Middel Voor vaststelling koersdocument (doorlooptijd drie - vier maanden) Preventie & bewustwording, Individuele bewoners Online stimuleren hergebruik: participatieplatform nadere verkenning naar factoren die rol spelen Inzet afvalcoaches: Individuele inwoners Online inventariseren behoefte participatieplatform Gescheiden inzamelen luiers Individuele inwoners die Diverse (offline) en/of incontinentiemateraal luiers als afval hebben middelen en online individuele inwoners die participatieplatform incontinentiemateriaal als afval hebben

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

versie 27 september 2023

7/8

Via kinderdagverblijven, consultatiebureaus, zorginstellingen, thuiszorg Start oktober 2023

Optimalisatie inzameling textiel: bewustwording d.m.v. toetsen kennis van afscheidingsregels

Individuele inwoners

Na besluitvorming Koersdocument Preventie OPK, ‘ja-ja’Individuele inwoners sticker: draagvlak peilen Plaatselijk belangen (intermediair)

Omgekeerd inzamelen: inzicht in meningen Preventie & bewustwording, stimuleren hergebruik: inzicht in waarde die inwoners zien in grondstoffen

Individuele inwoners

Inzet afvalcoaches: pilot Optimalisatie inzameling textiel, OPK: locaties

Individuele inwoners Individuele inwoners

Individuele inwoners

Na vaststelling GGP Communicatieprogramma Alle Inzamelvoorziening GFT-E bij hoogbouw: locaties samen met inwoners bepalen Heroverwegen van de inzamelfrequentie van PMD: pilot, ervaringen ophalen

Bewoners hoogbouwlocaties, VVE’s, woningbouwverenigingen, zorginstellingen Individuele inwoners specifieke wijken

Participatieplan Grondstoffenbeleidsplan gemeente Hardenberg

Online participatieplatform

Online participatieplatform Gemeentelijke kanalen, waaronder polls social media Online participatieplatform Straatinterviews Interviews medew. Kringloop/repaircafé Preventie & bewustwording, stimuleren hergebruik: Pilot

Gemeentelijke kanalen Brief Inloopmomenten per gebouw/kern Participatie rond pilot

versie 27 september 2023

8/8