Evaluatierapport gebiedsproces BKS

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo Rapport I&O Research

www.ioresearch.nl

Colofon Uitgave I&O Research Piet Heinkade 55 1019 GM Amsterdam

Rapportnummer 2023/063

Datum april 2023

Opdrachtgever Gemeente Hardenberg

Auteurs

Bram Wolf Jord van Beek Pascale Kwakman Jaap Bouwmeester

Copyright Het overnemen uit deze publicatie is toegestaan, mits de bron duidelijk wordt vermeld.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

2 van 60

Inhoudsopgave Samenvatting _________________________________________________________________________________ 5 1

Inleiding _____________________________________________________________________________ 8 1.1 1.2 1.3 1.4

2

Doel en opzet van het gebiedsproces _______________________________________________ 13 2.1 2.2 2.3 2.4

3

3.2 3.3 3.4 3.5 3.6 3.7

Welke inspanningen zijn tijdens de uitvoering gedaan m.b.t. communicatie en participatie? ___________________________________ 18 Hoe is de aansturing van het proces vanuit de gemeente geregeld? ______ 19 In hoeverre waren stakeholders en inwoners van het gebied op de hoogte van het gebiedsproces? ______________________________ 22 Was het doel en de spelregels van het gebiedsproces vooraf duidelijk bij de verschillende betrokkenen? ___________________________ 25 Zijn eventuele wijzigingen in doel en/of opzet, gecommuniceerd met de betrokkenen?_____________________________________ 33 Hoe hebben de verschillende betrokkenen het participatieproces ervaren? 34 In hoeverre is het gebiedsproces duidelijk, transparant en adequaat doorlopen? ______________________________________37

Beëindiging gebiedsproces _________________________________________________________ 39 4.1 4.2 4.3

5

Wat was het doel van het gebiedsproces? _____________________ 13 Is er een adequate afweging gemaakt tussen de aard van het gebiedsproces en de daarbij passende vorm van burgerparticipatie? ______________ 14 In hoeverre is het gebiedsproces duidelijk, transparant en adequaat ingericht? _______________________________________ 15 Hoe verhoudt het gebiedsproces zich tot de uiteindelijke besluitvorming? _ 17

Uitvoering gebiedsproces ___________________________________________________________ 18 3.1

4

Achtergrond _____________________________________ 8 Doelstelling van het onderzoek __________________________ 10 Uitvoering en verantwoording van het onderzoek _______________ 11 Leeswijzer ______________________________________ 12

Wat waren de inhoudelijke overwegingen om met het gebiedsproces te stoppen? ______________________________________ 39 Welke inspanningen zijn bij de beëindiging gedaan m.b.t. communicatie en participatie? ____________________________________ 40 Wat heeft het proces aan opbrengst opgeleverd? _______________ 42

Lessen voor de toekomst ___________________________________________________________ 43 5.1

Toetsing van leerpunten _____________________________ 44

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

3 van 60

A

Bijlagen ____________________________________________________________________________ 46 Bijlage 1 Vragenlijst omwonenden _____________________________ 46 Bijlage 2 Gespreksleidraad verdiepende interviews ___________________ 54 Bijlage 3 Bronnen _______________________________________ 56 Bijlage 4 Achtergrond geïnterviewde personen ______________________ 57 Bijlage 5 Door gemeente gefaciliteerde overleggen ___________________ 58

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

4 van 60

Samenvatting Achtergrond van het onderzoek In 2017 wees de gemeenteraad het gebied tussen Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo aan als een pilotgebied om de mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie met windturbines te verkennen. In februari 2019 startte een gebiedsproces om samen met inwoners, grondeigenaren en belanghebbenden invulling te geven aan de mogelijkheden voor het opwekken van duurzame energie in dit pilotgebied. Het gebiedsproces werd in december 2021 beëindigd. Het pilotgebied is nog steeds een van de zoekgebieden voor Windenergie in de RES West-Overijssel. Na beëindiging van het gebiedsproces heeft de gemeenteraad opdracht gegeven voor een evaluatie die antwoord moet geven op twee vragen: • •

In welke mate is het gebiedsproces adequaat opgezet en uitgevoerd? Wat zijn leerpunten voor toekomstige participatie trajecten.

Adequate opzet en uitvoering gebiedsproces De chronologie van het proces aanhoudend vatten we eerst de opzet samen en daarna de uitvoering. Enkele keuzes die gemaakt zijn bij het opzetten van het gebiedsproces hebben negatieve gevolgen gehad voor de uitvoering van het proces. Deze keuzes worden besproken bij de uitvoering omdat daar de gevolgen zichtbaar zijn.

Opzet Het opzetten van het gebiedsproces vond plaats tussen oktober 2017 en januari 2019. Bij de opzet zijn wethouders, raadsleden projectleiders en verschillende stakeholders uit het pilotgebied betrokken. Er zijn verschillende delen van de opzet die adequaat uitgevoerd zijn. Vanaf het begin is in de raad gesproken over het betrekken van bewoners bij de plannen. Ook is gesproken over het mandaat van de raad. Wat er ook uit het gebiedsproces komt, de raad beslist. Voor het vormgeven van de participatie van betrokkenen is gebruikgemaakt van externe expertise van de Nederlandse Vereniging Omwonenden Windturbines (NLVOW). Deze expertise is aangedragen door betrokken inwoners. Deze inwoners, verenigd in Realistisch Duurzaam Bergentheim (RDB) zijn daarna ook betrokken gebleven in de opzetfase. Ook andere betrokkenen hebben kennisgenomen van de plannen een gebiedsproces op te zetten. Bijvoorbeeld door vergaderstukken van de gemeenteraad, maar ook dichter bij huis. Er zijn in 2018 verschillende informele gesprekken gevoerd met grondeigenaren en andere betrokkenen om zorgen aan te horen en vertrouwen op te bouwen tussen gemeente en inwoners. Vlak voor de start van de uitvoering heeft de gemeente alle inwoners aangeschreven om ze uit te nodigen voor een informatiebijeenkomst en ze te wijzen op de mogelijkheid om mee te praten over de invulling van de duurzaamheidsopgave.

Door consistentie in deze stappen had iedereen de mogelijkheid kennis te nemen van het doel en de werkwijze van het gebiedsproces. Het doel is hier het betrekken van inwoners bij de opgave om duurzame energie op te wekken, en in het verlengde daarvan, het opwekken van een bepaalde hoeveelheid duurzame energie in het pilotgebied. De werkwijze is een participatieproces met hulp van een Omgevingsadviesgroep (OAG).

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

5 van 60

Niet alles is adequaat uitgevoerd. In oktober 2018 werd het pilotgebied vergroot. Naast windenergie kwam er ook ruimte voor andere vormen van duurzame energieopwekking in het pilotgebied. Dit had invloed op het gebiedsproces. Nog voor de uitvoering ontstonden er verschillende visies over de opdracht van het gebiedsproces. De gemeente gaf als opdracht mee om te kijken naar windenergie aangevuld met een duurzame energie mix. Inwoners dachten aan een duurzame energie mix het liefst zonder wind. De gemeenteraadsverkiezingen van 2018 hebben invloed gehad op de opzet van het gebiedsproces. Vooral de communicatie naar inwoners heeft rondom de verkiezingen en de vorming van een nieuw college stilgelegen.

Uitvoering De uitvoering van het gebiedsproces vond plaats tussen februari 2019 en december 2021. De laatste bijeenkomst is gehouden in september 2020. Voor deelnemers hielden de fysieke bijeenkomsten voor het gebiedsproces daarna op door het in werking treden van corona lockdown maatregelen. Op onderdelen is de uitvoering adequaat geweest. Procesmatig is de uitvoering adequaat verlopen. De overlegplatformen zijn volgens planning geformeerd en de vergadercyclus is opgestart. Ook het begeleiden van de verschillende overleggen door onafhankelijk voorzitters is goed uitgevoerd. Alle deelnemers hebben inspraak gehad in de selectieprocedures en daar waar aanpassingen nodig waren, zijn deze snel doorgevoerd. De facilitering door de gemeente is eveneens adequaat geweest. Zowel het faciliteren van voorzitters, de inhuur van experts als de communicatie vanuit de overlegplatformen op websites en nieuwsbrieven is volgens afspraak verlopen. Er zijn tijdens de uitvoering twee tussentijdse analyses geweest. De aanbevelingen van deze analyses zijn tijdens de uitvoering ter harte genomen en waar mogelijk doorgevoerd. Zo is de opdracht voor de OAG aangescherpt, is de samenstelling van de OAG aangepast en is de communicatie naar de achterban verbeterd. Niet alles in de uitvoering is adequaat verlopen. Dit betreft met name de rol van de raad.

Het was de bedoeling dat de OAG (al dan niet onder begeleiding van experts) zelfstandig tot scenario’s zou komen en dat de raad pas weer betrokken werd bij het geven van een go/no-go. Echter hebben verschillende raadsleden zich wel direct in het proces gemengd, door in gesprek te gaan met de OAG-leden en in deze gesprekken hun eigen visie en meningen (gekleurd door eigen belangen) te delen. Er kan beargumenteerd worden dat dit niet direct tegen de regels inging, aangezien er geen duidelijke regels over waren opgesteld. Bij de opzet is weinig aandacht geweest voor de rol van het college en de raad tijdens het gebiedsproces. Een ander onderdeel van de uitvoering dat niet adequaat verlopen is, is de invulling van de werkwijze van de OAG. Bij de opzet van het gebiedsproces is de invulling van de werkwijze over gelaten aan de deelnemers. Het opstellen van ‘spelregels’ als wie sluit bij welk overleg aan, wie vertegenwoordigt welke achterban en wat wordt er verwacht als deelnemer aan het overleg, lag bij de participanten. Deze opgave was te groot. Er ontstonden verschillende zienswijzen over de invulling van het gebiedsproces. De gedefinieerde werkwijze bood te weinig houvast.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

6 van 60

Er is tijdens het proces niet op spelregels gehandhaafd. De tussenevaluatie in 2020 bood wel het noodzakelijke kader. Een laatste onderdeel in de uitvoering dat minder goed verliep gaat over de opdrachtverlening aan de OAG. Er bestonden van de start van de uitvoering in februari 2019 tot de evaluatie in de zomer van 2020 verschillende visies over de opdracht van de OAG bij deelnemers aan dat overleg. Er waren deelnemers die het hadden over een invulling met voornamelijk windenergie, andere zagen liever geothermie of zonnepanelen in plaats van energie met windmolens. Deze onduidelijkheid heeft lang geduurd en gezorgd voor een toename van spanningen in het overleg maar ook in de omgeving van het pilotgebied. Het lukte de deelnemers aan de overlegplatformen niet om hier zelf een oplossing voor te vinden. De evaluatie in de zomer van 2020 en de aangescherpte opdracht die daaruit volgde, maakte dat deelnemers dezelfde opdracht voor ogen hadden.

Leerpunten voor toekomstige participatie trajecten Hieronder zijn de belangrijkste leerpunten beknopt weergegeven.

Stel een kader op Het is raadzaam dat de gemeente het doel van het participatieproces helder formuleert. De doelomschrijving biedt ook duidelijkheid over de rol van college en raad. Als het doel vaststaat, kan de werkwijze bepaald worden. Er is ruimte om wel of niet een participatieproces te overwegen. Als een participatieproces van toepassing is, wordt de opdracht geoperationaliseerd in een kader waarin de spelregels zijn gedefinieerd.

Bepaal spelregels In het kader worden spelregels gedefinieerd door de voorzitter en de gemeente (projectleider). Vóór deelnemers zich inschrijven, krijgen zij de mogelijkheid vragen te stellen over de spelregels uit het kader. Door de spelregels weet iedereen wat van hem of haar verwacht wordt

Zorg voor participatie Een participatieproces betekent dat de deelnemers participeren en verantwoordelijkheid nemen voor hetgeen ter tafel komt. Overweeg een selectieprocedure bijvoorbeeld met de onafhankelijke voorzitter(s) om te bepalen of vertegenwoordigers van belangenverenigingen hieraan kunnen voldoen.

Betrek de gemeenteraad Bij vergelijkbare projecten is het aan te raden dat het college de mogelijkheid heeft een gesprek te voeren over de rol van raadsleden bij een gebiedsproces. Bijvoorbeeld door in het Plan van Aanpak de rol van de raad te beschrijven. Wanneer raadsleden of fracties afwijken van de beschreven rol, spreekt het college de raad hierop aan. Eventueel kan de rol van de raad dan herzien worden.

Reflecteer op het gebiedsproces Neem in het Plan van Aanpak momenten op voor reflectie door college en raad. Dit geeft de mogelijkheid te kijken naar acceptatie onder burgers, veranderingen in wet- en regelgeving e.d. De reflectie kan ertoe leiden dat het gebiedsproces voortijdig wordt beëindigd. Door hier vooraf afspraken over te maken wordt ook het stopzetten van het proces gereguleerd.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

7 van 60

1

Inleiding

1.1

Achtergrond

Het gebied tussen Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo is in 2017 door de gemeenteraad aangewezen als pilotgebied om de mogelijkheden voor duurzame energie met windturbines te verkennen. Figuur 1 – Locatie van het pilotproject In de periode 2019 tot en met 2021 vond een gebiedsproces plaats om samen met inwoners, grondeigenaren en belanghebbenden uit het gebied tot een invulling van de duurzaamheidsopgave1 te komen voor dit gebied. Het proces bestond uit het uitwerken van drie tot vijf concrete scenario’s om zo vorm en inhoud te geven aan de maatschappelijke meerwaarde en op basis daarvan het gemeentebestuur te adviseren. Hiertoe is in 2019 een Omgevingsadviesgroep (OAG) opgericht om een verkenning uit te voeren naar het opwekken van duurzame elektriciteit met windenergie. Dit proces is op drie verschillende momenten geëvalueerd. De eerste keer, najaar 2019, door extern deskundigen van Necker van Naem met onder meer aanbevelingen voor de gemeentelijke communicatie en rolverdeling van stakeholders. Een tweede keer, zomer 2020, door middel van een tussenevaluatie onder betrokkenen bij het participatieproces. Hieruit volgden aanbevelingen rond de werkwijze en samenstelling van de OAG, het grondeigenarenplatform (GP) en het bewonersplatform (BP). Verder was er behoefte aan meer duidelijkheid over de opdracht en de werkwijze voor de verkenning.

De verbeterpunten zijn met ingang van september 2020 doorgevoerd. Een derde en laatste evaluatie vond begin 2021 plaats in opdracht van de rekenkamercommissie van gemeente Hardenberg. Onderzoek en adviesbureau Enneüs kreeg opdracht om het communicatie- en participatietraject van dit ruimtelijke project binnen het fysieke domein in kaart te brengen2. Aan de hand van een documentstudie is het gebiedsproces Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo tot het voorjaar van 2021 onder de loep genomen. Het onderzoek beschrijft de doelen en het beoogde en feitelijke procesverloop. Dit was een vervolg/verdieping op een onderzoek van de rekenkamercommissie van de gemeente Hardenberg uit 2020 naar hoe de gemeente stakeholders tijdig en effectief kan betrekken bij ruimtelijke projecten.

1 2

raadsbesluit oktober 2017 Bijlage 9 - Rapport RKC Hardenberg

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

8 van 60

In maart 2021 zijn alle deelnemers aan de verschillende overlegorganen en alle omwonenden van het pilotgebied geïnformeerd dat het proces op zijn vroegst weer in september van dat jaar hervat zou worden. De brief3 is opgesteld namens de voorzitters van de verschillende overlegorganen en het college van B&W. In december 2021 wordt een motie aangenomen waarin het college wordt opgedragen het gebiedsproces te beëindigen. In de motie4 worden een aantal motiverende argumenten genoemd; zo is er door het gebiedsproces sprake van maatschappelijke ontwrichting, komt de OAG door gebrek aan draagvlak niet tot een breed gedeeld plan en heeft het opleggen van een duurzaamheidsdoelstelling contraproductief gewerkt. De motie wordt met 25 stemmen voor en 6 tegen aangenomen. De brief5 met daarin het besluit wordt medio december 2021 namens het college van B&W verstuurd naar alle betrokkenen. Om te kunnen leren van dit afgebroken gebiedsproces wil de gemeente Hardenberg een evaluatie uitvoeren. Hierin dienen de bevindingen van het rekenkameronderzoek en de eerder uitgevoerde (tussen)evaluaties te worden meegenomen.

Het gebiedsproces dat in de evaluatie centraal staat werd gekenmerkt door twee gebeurtenissen die invloed hebben op het proces; verkiezingen, COVID-19. In maart 2018 zijn er gemeenteraadverkiezingen. Het gebiedsproces is dan al in voorbereiding. In de aanloop naar de verkiezingen komt het proces stil te liggen. Zowel in de gemeenteraad als in het college vinden wisselingen van portefeuillehouders plaats. In het najaar 2018 wordt het proces weer opgepakt. In het voorjaar van 2020 wordt de uitbraak van COVID-19 erkent als een pandemie. Nederland gaat in lockdown en fysieke overleggen zijn niet meer mogelijk tot juli van 2020. In oktober 2020 komt het proces voor een tweede maal stil te liggen door lockdown maatregelen. Deze maatregelen duren tot juni 2021. In november 2021 zijn er voor de derde keer lockdown maatregelen van kracht. Gedurende de lockdown zijn er geen fysieke overleggen. Het gebiedsproces moet steeds weer opnieuw gestart worden.

3

01.2 (166261) 210317 brief hervatten omgevingsproces BKS na de zomer, 01.1 (166261) 210317 brief voor OAG BP en GP hervatten proces BKS na zomer 4 Motie vreemd CDA, CU, OpKoers.nu, PvdA - Gebiedsproces Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo 5 20211216 - bewonersbrief Beëindiging Gebiedsproces Windenergie Bergentheim

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

9 van 60

1.2

Doelstelling van het onderzoek

Het doel van het onderzoek is tweeledig, namelijk: 1 het bieden van inzicht in de mate waarin het proces adequaat is opgezet en uitgevoerd; 2 het identificeren van leerpunten voor toekomstige participatietrajecten. De gemeente Hardenberg wil de uitkomsten van de evaluatie verwerken in de gemeentelijke beleidsvisie op participatie en communicatie. Om de doelstelling van het onderzoek te bereiken stellen we een aantal onderzoeksvragen op:

Doel en opzet 1 2 3

4

Wat was het doel van het gebiedsproces? (informeren, creëren draagvlak, benutten van kennis van buiten) Is er een adequate afweging gemaakt tussen de aard van het gebiedsproces en de daarbij passende vorm van burgerparticipatie? In hoeverre is het gebiedsproces duidelijk, transparant en adequaat ingericht? a Welke ruimte was er voor keuzes van de participanten? b Zijn het doel en de spelregels vooraf duidelijk gemaakt? Hoe verhoudt het gebiedsproces zich tot de uiteindelijke besluitvorming?

Uitvoering gebiedsproces 5

Welke inspanningen zijn per fase gedaan m.b.t. communicatie en participatie? a Welke vormen van communicatie en participatie zijn er op welk moment in het proces toegepast? b Welke kanalen zijn daarbij gebruikt? c Wat was het bereik van deze inspanningen? Welke doelgroepen zijn wel of niet bereikt? 6 Hoe is de aansturing van het proces vanuit de gemeente geregeld? a Hoe was de Omgevingsadviesgroep samengesteld en hoe functioneerde die? b Wat was de rol van het college en de raad gedurende het proces? 7 In hoeverre waren stakeholders en inwoners van het gebied op de hoogte van het gebiedsproces? 8 Was het doel en de spelregels van het gebiedsproces vooraf duidelijk bij de verschillende betrokkenen? 9 Zijn eventuele wijzigingen in doel en/of opzet, gecommuniceerd met de betrokkenen? 10 Hoe hebben de verschillende betrokkenen (college, raad, stakeholders en burgers) het participatieproces ervaren? a In hoeverre kwam de deelname aan het traject overeen met hun verwachtingen? b Wat vinden de betrokkenen van de fase(n) van het traject waarin zij een rol hadden? c In hoeverre voelden betrokkenen zich tijdens het gebiedsproces serieus genomen? d Hoe hebben betrokkenen de mogelijkheden ervaren om input te leveren? 11 In hoeverre is het gebiedsproces duidelijk, transparant en adequaat doorlopen?

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

10 van 60

Beëindiging gebiedsproces 12 Wat waren de inhoudelijke overwegingen om met het gebiedsproces te stoppen? a In hoeverre speelde het verloop van het proces daarin een rol en welke andere argumenten speelden mee? b Hoe heeft de gemeente de betrokkenen geïnformeerd over de beëindiging van het gebiedsproces, de besluitvorming en het vervolg? c Hoe hebben de betrokkenen dat ervaren? 13 Welke inspanningen zijn bij de beëindiging gedaan m.b.t. communicatie en participatie? 14 Wat heeft het proces aan opbrengst opgeleverd? a Wat is er met de inbreng van de betrokkenen gedaan? b Hoe heeft de gemeente de betrokkenen geïnformeerd over het gebruik van hun inbreng? c Hoe hebben de betrokkenen dat ervaren?

Lessen voor de toekomst 15 Welke lessen zijn vanuit de ervaringen met het gebiedsproces te trekken voor de toekomst?

1.3

Uitvoering en verantwoording van het onderzoek

Deskresearch Het onderzoek is gestart met deskresearch van stukken die een beschrijving geven van het gebieds- en participatieproces. Alle stukken zijn bestudeerd, maar er is vooral aandacht besteed aan het rapport van de rekenkamercommissie (RKC) Hardenberg, uitgevoerd door Enneüs, de Quickscan uitgevoerd door Necker van Naem en de tussenevaluatie uitgevoerd door de voorzitter van de OAG en begeleiders van het GP en BP. Vooral het RKC-rapport biedt een uitstekend overzicht van het proces tot het voorjaar van 2021. Om meer gevoel te krijgen bij het onderwerp zijn er ook twee interviews gehouden met betrokken personen tijdens de deskresearch. Deze gesprekken hebben vooral een verkennend karakter gehad.

Interviews Aanvullend op de informatie uit de deskresearch zijn interviews gehouden met personen die actief betrokken waren bij het gebiedsproces. Zo is gesproken met deelnemers aan de OAG, de BP, de GP, voorzitters van deze gremia en andere betrokkenen vanuit de gemeente of belangenbehartigers. De thema’s die met inwoners en deelnemers aan de OAG besproken zijn in deze interviews zijn: • • • •

communicatie vanuit de gemeente over het gebiedsproces; opstart van de OAG; ervaringen binnen de OAG; stopzetting van het gebiedsproces.

Met personen die vanuit de gemeente Hardenberg als raadslid, wethouder of ambtenaar betrokken waren bij het proces, zijn andere thema's besproken: • • • •

communicatie vanuit de gemeente over het gebiedsproces; betrokkenheid bij het gebiedsproces; ervaringen ten opzichte van de OAG; stopzetting van het gebiedsproces.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

11 van 60

Enquête onder inwoners van Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo Alle inwoners van Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo, alsmede de buurtschappen Bruchterveld en Gouden Ploeg zijn op 11 oktober 2022 per brief6 uitgenodigd om een vragenlijst7 in te vullen. De brief was geadresseerd aan de bewoners van een adres. Per adres kon de vragenlijst één keer ingevuld worden. De bewoners van het adres konden zelf bepalen wie de vragenlijst invulde. Op 25 oktober is een herinnering verstuurd naar alle adressen waarvan nog geen reactie ontvangen was. De periode waarin bewoners de vragenlijst konden invullen liep van 11 oktober tot 6 november 2022. In totaal zijn er 2.791 brieven verstuurd en hebben 389 personen de vragenlijst ingevuld. De respons bedraagt 13,9 procent en is daarmee, vergeleken met de respons in vergelijkbaar onderzoek, zo’n 5 tot 10 procent lager dan verwacht.

1.4

Leeswijzer

Het rapport volgt de gedefinieerde onderzoeksvragen. In hoofdstuk twee beschrijven we de opstartfase van het gebiedsproces. Welke stappen zijn door de gemeente Hardenberg gezet in aanloop naar de bijeenkomst van 11 februari 2019. Het beschrijft de aanleiding en het doel van het gebiedsproces. Kijkt naar de afweging tussen gebiedsproces en gekozen vorm van burgerparticipatie, naar de communicatie en wijze waarop betrokkenen op de hoogte waren van het gebiedsproces. In hoofdstuk drie komt het gebiedsproces zelf aan bod. Centraal staat wat er feitelijk gedaan is en hoe dat ervaren is door de betrokkenen. Het beschrijft hoe de aansturing vanuit de gemeente was, of de doelen bijgesteld zijn gedurende het proces en of duidelijk was wat het proces moest opleveren. Hoofdstuk vier beschrijft de beëindiging. Waarom werd het beëindigd, hoe is dat gecommuniceerd naar deelnemers en heeft het nog iets opgeleverd? Het laatste hoofdstuk beschrijft de lessen voor de toekomst.

6 7

Zie bijlage 1 Zie bijlage 2

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

12 van 60

2

Doel en opzet van het gebiedsproces

Dit hoofdstuk beschrijft de opzet van het gebiedsproces. Het beschrijft de redenen om een gebiedsproces te organiseren, de wijze waarop gekozen is voor een Omgevingsadviesgroep (OAG) en de opdracht voor die OAG.

2.1

Wat was het doel van het gebiedsproces?

Het doel van het gebiedsproces staat in het collegevoorstel van 27 november 20188. We lezen dat het college onder embargo instemt met de oprichting van een Omgevingsadviesgroep (OAG). Deze adviesgroep heeft een aantal doelen: ‘Gezamenlijk optrekken bij de duurzaamheidsopgave voor het gebied (BKS) waar alle stakeholders een positie vinden en in gezamenlijkheid het proces doorlopen resulterend in: − Het vertegenwoordigen van de belangen en − Het gevraagd en ongevraagd adviesgeven over grootschalige projecten ter opwekking van duurzame energie zodat deze adviezen door de raad meegenomen kunnen worden bij de besluitvorming van de go- no go-momenten’ Tijdens deze collegevergadering wordt ook het concept Plan van Aanpak van adviesbureau Overmorgen9 vastgesteld. In dit document wordt het participatieproces genoemd met als doel: ‘om enerzijds draagvlak te verwerven voor de plannen en anderzijds de verkenning op te starten om de randvoorwaarden op te halen bij de diverse betrokkenen (omwonenden, grondeigenaren, lokale gemeenschap) om grootschalige duurzame energieprojecten mogelijk te maken’.

In dit Plan van Aanpak staat ook het technische doel van het gebiedsproces: ‘Hierbij geldt de doelstelling om in het zoekgebied - te streven naar het realiseren van een duurzame energieopwekking van ten minste 0,9 PJ10 (= equivalent van 60 MW opgesteld vermogen windenergie).’ Tijdens een stakeholderbijeenkomst op 19 december 201811 wordt het doel van een OAG in relatie tot het gebiedsproces verder toegelicht door een vertegenwoordiger van de Nederlandse Vereniging Omwonenden Windturbines (NLVOW). De aanwezigen stemmen in met de oprichting van een OAG en van een bewonersplatform dat zitting heeft in de OAG. Dit wordt in de collegevergadering van 15 januari 201912 besloten. Het college stelt hier ook de conceptagenda voor de bewonersbijeenkomst van 11 februari 2019 vast. Hierin lezen we dat de NLVOW bewoners informeert ‘over participatie stakeholders en inwoners bij het proces, toelichting werkwijze en opdracht Omgevingsadviesgroep en Bewonersplatform, tijdschema, call to action’. Wat er op deze avond precies gezegd is over de werkwijze en opdracht van de Omgevingsadviesgroep is niet terug te vinden in de stukken. Het globale beeld dat naar voren komt is dat inwoners werden geënthousiasmeerd voor het participatieproces en gevraagd zich hiervoor aan te melden.

8

2353897 Collegevoorstel PvA BKS 2353900 PvA zoekgebied Bergentheim Kloosterhaar.pdf 10 Deze berekening naar PJ is onjuist, het op te wekken vermogen in het gebied is 432 TJ 11 2375115 bijlage 1 besprekingsverslag bijeenkomst 19 december 2018.pdf 12 2374595 Collegevoorstel Duurzaam Hardenberg 9

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

13 van 60

Conclusie In grote lijnen zijn er doelen voor het gebiedsproces afgesproken. Een verdere concretisering van deze doelen ontbreekt. Dit komt overeen met de bevindingen uit het rapport van de rekenkamercommissie2. De gemeente heeft er bewust voor gekozen om de invulling samen met omwonenden vast te stellen. Dit laat ruimte voor onduidelijkheid over de rol van het OAG en het bewonersplatform (BP) in het gebiedsproces. Op welke wijze er invulling wordt gegeven aan informeren, creëren van draagvlak en het benutten van kennis van buiten wordt niet beschreven in het doel en de opzet.

2.2

Is er een adequate afweging gemaakt tussen de aard van het gebiedsproces en de daarbij passende vorm van burgerparticipatie?

In december 2016 wordt het raadsvoorstel: ‘Energietransitie Hardenberg 20% in 2023, 30% in 2030!’ behandeld. In dit voorstel staat: ‘In het eerste kwartaal van 2017 samen met de gemeenteraad een conferentie te organiseren voor de samenleving en maatschappelijke organisaties, met als doel draagvlak te creëren voor duurzame energieproductie door onder andere het presenteren van kansrijke initiatieven’. Er is vanaf het begin aandacht voor een mogelijke rol van inwoners bij het bereiken van de doelstellingen. Met het raadsbesluit van 3 oktober 2017 is besloten de notitie ‘vergroting productiecapaciteit duurzame energieopwekking gemeente Hardenberg’ en de daarin beschreven uitgangspunten en het afwegingskader vast te stellen. In het afwegingskader, dat de gemeente helpt bij het nemen van weloverwogen besluiten staat o.a. dat er a) ruime mogelijkheden voor lokaal eigenaarschap moet zijn, b) een proces en procedure gericht op acceptatie, participatie en betrokkenheid van de omgeving is en c) het project een (financiële) bijdrage aan de omgeving levert’.

Ook wordt er een motie13 aangenomen waarin staat dat: ‘het college wordt opgedragen bij grootschalige projecten ter opwekking van duurzame energie, per initiatief een burgerplatform op te richten waarmee de belangen van de omgeving worden vertegenwoordigd en het burgerplatform de mogelijkheid te geven om gevraagd en ongevraagd advies te geven over grootschalige projecten ter opwekking van duurzame energie zodat deze adviezen door de raad meegenomen kunnen worden bij de besluitvorming van de go- no go-momenten’. In de periode oktober 2017 tot november 2018 werkt het college aan het voornemen om in het pilotgebied BKS duurzame energie op te wekken met windturbines. In deze periode is er informeel contact met inwoners maar geen formele communicatie vanuit de gemeente. Er is, op aanraden van vertegenwoordigers van Realistisch Duurzaam Bergentheim (RDB), overleg met een vertegenwoordiger van de NLVOW. De NLVOW heeft ervaring met het begeleiden van participatietrajecten bij het realiseren van windturbines. Het participatiemodel (OAG) van de NLVOW biedt een overlegstructuur waar verschillende belanghebbenden bij kunnen aansluiten. Aangezien er verschillende stakeholders zijn, wordt het participatiemodel als toepasbaar gezien.

13

03-10 Motie 2 CU PvdA CDA VVD GL D66 - Energietransitie

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

14 van 60

Het college besluit op 27 november 2018 dat er een OAG wordt opgericht ter invulling van het participatieproces. De OAG maakt ook onderdeel uit van het plan van aanpak van adviesbureau Overmorgen dat tegelijkertijd wordt vastgesteld. In dit plan van aanpak wordt gekozen voor een invulling van energiemixen in het pilotgebied BKS. Wind blijft echter belangrijk stelt ook Overmorgen; ‘Gezien de duurzaamheidsopgave is het reëel om deze oplossing te zoeken in windenergie in combinatie met eventuele andere duurzame grootschalige energieprojecten in het zoekgebied’. Overmorgen ruimt in het plan van aanpak ook een rol in voor de NLVOW. Tijdens de stakeholderbijeenkomst van 19 december 2018 gaat de vertegenwoordiger van NLVOW in gesprek met verschillende belanghebbenden. Zij staan positief tegenover het oprichten van een OAG. In het collegevoorstel van 15 januari 2019 wordt dan ook besloten dat belangstellende zich op de algemene bijeenkomst van 11 februari 2019 kunnen aanmelden voor de OAG.

Conclusie De gekozen vorm van burgerparticipatie is door de NLVOW specifiek ontwikkeld om gemeenten te ondersteunen bij het vormgeven van een participatieproces bij het plaatsen van windmolens. De gemeente heeft gedurende het proces, waarin uiteindelijk gekozen is voor een energiemix waarin windturbines een belangrijke rol spelen, adequaat gehandeld.

2.3

In hoeverre is het gebiedsproces duidelijk, transparant en adequaat ingericht?

In de opzetfase zijn de grote lijnen gedefinieerd zoals de te bereiken doelen en de aanwezigheid van verschillende overleggremia. De feitelijke inrichting van het gebiedsproces is voor een groot deel overgelaten aan de participanten zelf. Tijdens de oprichtingsvergadering van de OAG op 6 mei 2019 is gesproken over de inrichting. De beoordeling van de inrichting is op basis van twee subvragen. Daarna beantwoorden we achtereenvolgens de duidelijkheid en de transparantie van de inrichting. 2.3.1 Zijn het doel en de spelregels vooraf duidelijk gemaakt? Diverse betrokken (omwonenden, grondeigenaren, lokale gemeenschap) hebben voorafgaand aan de start van het gebiedsproces in februari 2019 geen kennisgenomen van de spelregels. We onderscheiden twee communicatiepaden. Ten eerste de formele gemeentelijke communicatie (brieven, persberichten, website en social mediakanalen) waarin steeds nadrukkelijk is gesproken over windenergie aangevuld met alternatieven. Ten tweede de informele communicatie (bijeenkomsten, interviews en individuele gesprekken) waarin gesproken is over alternatieven voor windenergie. Een voorbeeld van de formele communicatie is de uitnodigingsbrief14 voor de bijeenkomst van 11 februari 2019: ‘Een vertegenwoordiger van de Nederlandse Vereniging Omwonenden Windturbines (NLVOW) gaat met u in gesprek over de manier waarop u betrokken kunt en wilt zijn’.

In de uitnodiging wordt niet gesproken over het opwekken van duurzame energie middels een energiemix, terwijl die opdracht wel in het collegevoorstel van 15 januari 2019 is opgenomen en besproken is op 19 december 2018. De nadruk ligt op het plaatsen van windmolens.

14

2375538 Uitnodiging informatiebijeenkomst duurzame energie Bergentheim / Kloosterhaar

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

15 van 60

In de uitnodigingsbrief staat ook: ‘Tijdens de informatiebijeenkomst op 11 februari praat ik (de verantwoordelijke wethouder) u bij over onze duurzaamheidsambities en het pilotproject voor windenergie in het gebied Bergentheim-Kloosterhaar’. De formele communicatie vanuit gemeente Hardenberg kwam, onder meer door gemeenteraadverkiezingen en -wisselingen in dossierhouders, pas laat op gang. In de periode tussen 2017 tot en met 2019 is er geen formele communicatie vanuit de gemeente geweest over de stappen die gezet zijn in het pilotproces BKS en de verwachtte gebiedsparticipatie. Er zijn in deze periode wel informele gesprekken geweest met inwoners van het gebied. Ook zijn er in het najaar van 2018 twee bijeenkomsten geweest met een kleine groep van betrokkenen. Een voorbeeld van informele communicatie is de bijeenkomst van 19 december 2018. Wat er is gezegd is te lezen in een gespreksverslag. De RDB, die in vroeg stadium de NLVOW consulteert, biedt de raad in de zomer van 2018 een alternatief plan aan zonder windturbines. Volgens de notulen van het overleg op 19 december 2018 kan dit plan besproken worden in de op te richten OAG. Hierover vertelt een raadslid in de interviews het volgende: “De aanvang was heel spannend, dat kwam ook wel door een actiegroep: Realistisch Duurzaam Bergentheim.

Die had zelf al een kaart gemaakt met waar de windmolens ‘zouden’ komen en maakten aan de omwonenden duidelijk dat ze ‘dat toch niet moeten willen’. De gemeente heeft onvoldoende geanticipeerd dat deze groep mensen zou overtuigen. Heel veel was in eerste instantie niet duidelijk, zoals waarom het gebied gekozen was, waardoor de actiegroep veel ruimte kreeg om informatie te verspreiden die niet correct was.” (raadslid) Een van de voorzitters is het eens met de bovenstaande standpunten. “De belangrijkste lessen voor de gemeente bij het starten van een gebiedsproces zijn: maak een heel heldere opgave in het begin. Wat gaan we doen, waarom, wat moet het resultaat zijn en binnen welke kaders moet dat bereikt worden.” (voorzitter) We voegen hier nog aan toe dat het belangrijk is om zowel in de formele als in de informele communicatie hetzelfde kader aan te geven. 2.3.2 Welke ruimte was er voor keuzes van de participanten? Het doel – hoeveel TJ energie opwekken – de werkwijze – participatie via een OAG- en opdracht -ontwikkel scenario’s en leg die voor aan de raad, lagen grotendeels vast. Inwoners konden kiezen wel of niet te participeren en in welk van de overleggremia zij zitting wilde nemen. Daarnaast bepaalden participanten de inhoud van de scenario’s en welke partijen zij wilde consulteren bij het ontwikkelen van die scenario’s.

Ook konden de participanten bepalen wat de berichtgeving was aan de achterban en wanneer die zou verschijnen.

Conclusie Bij de opzet van het gebiedsproces zijn wethouders, raadsleden en projectleiders betrokken. Voor hen was de inrichting van het gebiedsproces duidelijk. Dat geldt ook voor de aanwezigen bij de informatiebijeenkomst op 19 december 2018. We leiden dit af uit het gespreksverslag van de bijeenkomst11 en het collegevoorstel van 15 januari 201912.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

16 van 60

Voor betrokkenen wethouders, raadsleden, projectleiders en stakeholders die aanwezig waren op de bijeenkomst van 19 december 2018 is de inrichting van het proces transparant. Het besluit tot de oprichting van een OAG was weliswaar onder embargo9, maar dit embargo was voorafgaand aan de bijeenkomst van 19 december 2018 opgeheven. Voor diverse betrokkenen (omwonenden, grondeigenaren, lokale gemeenschap) kan de inrichting van het proces minder transparant overkomen. Er is alleen in de openbare raadsbesluiten iets terug te vinden over de inrichting van het gebiedsproces. De gemeente had naast de informele gesprekken ook formeel kunnen communiceren naar inwoners. Bijvoorbeeld een brief met uitleg om het transparanter te maken. Bij het proces betrokken deelnemers erkennen dat de gemeente eerder richting haar burgers had moeten communiceren. Het gebiedsproces is niet adequaat ingericht. De bestuurlijke context is hier mogelijk van invloed geweest. In de beginfase (2018) waren er gemeenteraadverkiezingen en als gevolg daarvan waren er wisselingen van portefeuillehouders. Het gebiedsproces BKS begon na het raadsbesluit van 3 oktober 2017 als een participatieproces dat gericht was op een pilot met windenergie. Op 27 november 2018 besluit het college hier een pilot met een duurzame energiemix van te maken, waarin windenergie waarschijnlijk een grote rol speelt.

De communicatie blijft echter vooral gericht op windenergie, getuige de uitnodigingsbrief voor de bijeenkomst op 11 februari 2019. En hoewel de regie in handen van de gemeente was, bleef de vooruitgeschoven post met betrekking tot het participatieproces de NLVOW. Mogelijk werd hiermee ook (on)bewust de nadruk op windenergie gelegd.

2.4

Hoe verhoudt het gebiedsproces zich tot de uiteindelijke besluitvorming?

In paragraaf 2.1 staan de doelen van het gebiedsproces. Beschreven staat dat vanuit het gebiedsproces gevraagd en ongevraagd adviezen kunnen worden geformuleerd aan de raad, maar dat de go no go beslissing bij de raad ligt. Dit is gedurende het hele proces het uitgangspunt geweest. In paragraaf 3.4 wordt verder ingegaan op het gebiedsproces en de rol van de gemeente daarin.

Conclusie Vanaf de start hebben deelnemers aan het gebiedsproces zich beperkt tot het geven van adviezen. De besluitvorming ligt te allen tijde bij de gemeenteraad van Hardenberg. Dit wordt in de tussenevaluatie, die plaatsvindt in de zomer van 2020, nog een keer benadrukt. Ook de interviews zijn consistent met dit beeld. De OAG beslist niet over het wel of niet uitvoeren van de scenario’s.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

17 van 60

3

Uitvoering gebiedsproces

Het gebiedsproces start met de algemene informatiebijeenkomst van 11 februari 2019 en de aankondiging daarvan in januari 2019. Tijdens deze bijeenkomst is uitgelegd wat het doel van het gebiedsproces was en hoe inwoners kunnen participeren. De Omgevingsadviesgroep (OAG), het bewonersplatform (BP) en het grondeigenarenplatform (GP) worden geïntroduceerd als overleggremia. Na afloop van de bijeenkomst kunnen inwoners zich opgeven om mee te doen aan de OAG en het BP. Vanaf dit moment zijn zij zelf betrokken bij het gebiedsproces.

3.1

Welke inspanningen zijn tijdens de uitvoering gedaan m.b.t. communicatie en participatie?

Voorafgaand aan de start van het gebiedsproces in februari 2019 zijn door gemeente Hardenberg verschillende inspanningen geleverd: • • •

2018, verkennende informele gesprekken met vertegenwoordigers van belangengroepen en grondeigenaren (stakeholders); 19 september 2018, brede informatiebijeenkomst Kloosterhaar met stakeholders; 19 december 2018, bestuurlijk overleg Kloosterhaar met stakeholders uit de omgeving van het pilotgebied BKS.

Er zijn vanaf de start van het gebiedsproces verschillende inspanningen door de gemeente gedaan om betrokkenen op de hoogte te houden van de voortgang: •

•

• •

• •

•

• •

Op 30 januari 2019 ontvingen alle inwoners in een straal van 2 kilometer rond het pilotgebied een uitnodigingsbrief voor de algemene informatiebijeenkomst van 11 februari 2019 in Bergentheim. Deze bijeenkomst is daarnaast ook via de gemeentelijke media verspreid. Direct na de bijeenkomst ging de gemeentelijke website met informatie over het gebiedsproces van start en contactgegevens voor het stellen van vragen. Daarnaast verschenen er artikelen op de gemeentelijke informatiepagina in het huis-aan-huisblad. In maart 2019 wordt een voortgangsbericht verspreid door de gemeente. op 18 april 2019 ontvingen alle personen die interesse hadden in deelname aan de OAG of BP een uitnodigingsbrief voor de startbijeenkomst van de OAG. Alle grondeigenaren in het pilotgebied ontvingen ook een uitnodigingsbrief voor deze bijeenkomst. Zo waren zij allen op de hoogte van de oprichting van een grondeigenarenplatform. In juli verstuurt de gemeente een bericht aan betrokkenen. In februari 2020 verspreidt de gemeente een eerste nieuwsbrief namens de OAG op papier. Als mensen ook de volgende nieuwsbrieven willen ontvangen moeten zij zich hiervoor aanmelden op www.hardenberg.nl/omgevingsadviesgroep. Op 1 september 2020 ontvingen alle inwoners in een straal van 1,5 kilometer rond het pilotgebied een brief namens burgemeester en wethouders.

De brief beschrijft de uitkomsten van de tussenevaluatie en schets hoe het gebiedsproces verder gaat. Er worden kennisbijeenkomsten aangekondigd die geïnteresseerden via een livestream kunnen volgen In december 2020 verspreidt de gemeente een tweede nieuwsbrief namens de OAG. Deze keer digitaal. De nieuwsbrief verschijnt ook op de website. Op 17 maart 2021 verstuurt de gemeente namens burgemeester en wethouders een brief naar inwoners waarin aangekondigd wordt dat het gebiedsproces, dat door corona stilligt, op zijn vroegst in september van dat jaar weer hervat wordt.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

18 van 60

Over het bereik van de verschillende communicatiekanalen en het bereik onder specifieke doelgroepen hebben we geen informatie ontvangen. We kunnen daarover geen uitspraken doen. Bij het formeren van de OAG wordt afgesproken dat de OAG zelf verantwoordelijk is voor de inhoud en frequentie van de communicatie naar de achterban. De OAG moet ook akkoord geven op de communicatie uitingen die de gemeente namens de OAG faciliteert. Een van de gevolgen van dit besluit is dat de term wind (-energie, -molen) niet of nauwelijks in de OAGcommunicatie uitingen staat. Over het opnemen van deze term is geen overeenstemming in de OAG. De adviezen die Necker van Naem doet ten aanzien van de communicatie worden door de gemeente overgenomen. Zo wordt de website geregeld bijgewerkt en staat daar het telefoonnummer van de projectleider.

Conclusie De gemeente heeft haar rol in de communicatie over het gebiedsproces naar behoren uitgevoerd. Ook heeft de gemeente haar ontvangen adviezen overgenomen in haar communicatiestrategie. Vanaf de informatieavond in februari 2019 is er op verschillende manieren door de gemeente en de OAG gecommuniceerd over het gebiedsproces. Hierbij zijn afwisselend deelnemers aan het proces en inwoners in een straal van 1,5 of 2 kilometer rondom het pilot gebied geïnformeerd. Tijdens de corona-periode heeft het proces twee keer stilgelegen. Dit is goed te zien in de communicatiefrequentie. De gemeente heeft vanaf het begin gecommuniceerd dat de gemeentelijke projectleider te benaderen is voor vragen. Ook is benadrukt dat inwoners zich kunnen richten tot de voorzitter van de OAG die vragen in de OAG kan inbrengen of met het gemeentebestuur kan bespreken.

3.2

Hoe is de aansturing van het proces vanuit de gemeente geregeld?

De rol van de gemeente was het faciliteren van het gebiedsproces. Hiervoor had de gemeente budget gereserveerd waarmee communicatie, inhuur van experts en andere onkosten die met de uitvoering van het plan van aanpak gemoeid zijn, gedekt waren. Voor de facilitering heeft de gemeente Hardenberg in december 2018 een projectleider aangesteld als gemeentelijke contactpersoon voor alle deelnemers en belangengroepen die betrokken zijn bij het gebiedsproces. Facilitering door de gemeente hield in, dat de gemeente verantwoordelijk was voor: • • • • • • • • •

beheer en informatievoorziening website www.hardenberg/duurzameenergieopwekking; opstellen en verzenden nieuwsbrieven; gemeentelijke (social)media; persberichten; woordvoering vanuit de gemeente; financieren ondersteuning NLVOW aan bewonersplatform (BP); financieren ondersteuning door Overmorgen en ingenieursbureau SWECO van grondeigenarenplatform (GP); financieren ondersteuning door Noordtij, Windplanner, Arcadis, NLR en Tauw van Omgevingsadviesgroep (OAG); financieren inhuur verschillende experts voor overlegorganen.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

19 van 60

De voorzitter van de OAG is de contactpersoon voor de gemeente (gemeentebestuur). De projectleider vanuit de gemeente is als toehoorder aanwezig bij de overleggen van OAG en GP. Een overzicht van alle door de gemeente gefaciliteerde overlegmomenten staat in bijlage 5. 3.2.1 Hoe was de Omgevingsadviesgroep samengesteld en hoe functioneerde die? De samenstelling van de OAG is weergegeven in Figuur 2. Op de OAG, het grondeigenarenplatform (GP) en het bewonersplatform (BP) na bestonden de verschillende belangengroeperingen al voor de start van het gebiedsproces. Voor deelname aan de OAG en het BP konden mensen zich aanmelden op de bijeenkomst van 11 februari 2019. Personen die dat deden kregen in april 2019 een uitnodiging voor de opstartbijeenkomst van de OAG op 6 mei 2019. Figuur 2 - Samenstelling Omgevingsadviesgroep

Grondeigenaren ontvingen ook een uitnodiging voor de bijeenkomst op 6 mei 2019. De presentatie15 die tijdens de bijeenkomst gedeeld is door de gemeentelijke projectleider, laat het doel en verdere opstartproces zien. Naast de OAG werden ook de andere overlegorganen (BP en GP) opgericht en werd er bepaald welke afvaardiging er vanuit alle verschillende groepen aanwezig zouden zijn op de OAG-vergadering. De leden van de OAG mochten een onafhankelijk voorzitter en secretaris kiezen. In september 2019 werden de beoogd voorzitter en secretaris voorgesteld en goedgekeurd, in oktober 2019 traden zij aan. In de periode voorafgaand aan de benoeming nam de gemeentelijke projectleider de rol van voorzitter op zich.

15

190506-Presentatie kick-off oag-bp-gp-RE-CVDV

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

20 van 60

Vanaf mei 2019 krijgt de maandelijkse vergadercyclus van BP en GP vorm16. De BP wordt voorgezeten door de vertegenwoordiger van de NLVOW, de GP door de gemeentelijke projectleider. Hier sluit ook adviesbureau Overmorgen bij aan. In maart 2020 wordt Overmorgen vervangen door ingenieursbureau SWECO. SWECO is beter toegerust om de vragen van de GP-leden te beantwoorden. SWECO levert, met instemming van de GP-leden, vanaf dat moment ook de voorzitter voor het overleg. Alle betrokken groepen bepalen zelf welke groepsleden aansluiten bij het OAG-overleg. De OAG kwam zes keer bijeen in de periode van september 2019 tot februari 2020. Daarna kwam de OAG nog een zevende en laatste keer bijeen in juli 2020. Continuering van OAG-bijeenkomsten was door coronamaatregelen niet mogelijk. Het functioneren van de OAG wordt besproken in paragraaf 3.6. 3.2.2 Wat was de rol van het college en de raad gedurende het proces? De rol van het college was om de opdracht uit het raadsbesluit van september 2017 en het collegebesluit van november 2018 uit te voeren; ‘Met het oprichten van de Omgevingsadviesgroep is het beoogd effect om gezamenlijk op te trekken bij de duurzaamheidsopgave voor het gebied waar alle stakeholders een positie vinden en in gezamenlijkheid het proces doorlopen, resulterend in: • •

het vertegenwoordigen van de belangen en; het gevraagd en ongevraagd advies geven over grootschalige projecten ter opwekking van duurzame energie zodat deze adviezen door de raad meegenomen kunnen worden bij de besluitvorming van de go-no go-momenten).’

De raad(sleden) hebben de kaders gedefinieerd in een opdracht aan het college en laten het ontwikkelen en verfijnen van de scenario’s aan de deelnemers van de OAG. Deelnemen aan de OAG vormt geen beletsel om bijvoorbeeld in te spreken bij de gemeenteraad. Ook uit de interviews leiden we af wat de rol van de raadsleden had moeten zijn. ‘De gewenste rol van de gemeenteraad(sleden) was met name gericht op ondersteunen en waarderen van de inzet van de mensen in de OAG en afwachten wat als uitkomsten uit het gebiedsproces kwam’ (voorzitter) ‘Proces loopt meer parallel aan democratische processen: vraagt van wethouder regie, maar ook terughoudendheid. En van raadsleden dat ze niet meedoen aan de tafel, op hun handen blijven zitten.’ (voorzitter)

16

Proces planning OAG, BP, GP

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

21 van 60

Conclusie In de samenstelling van de OAG zijn alle geledingen/ belangen vertegenwoordigd. De bestaande belangenverenigingen konden hun plaats innemen en de BP en GP werden speciaal voor vertegenwoordiging van bewoners en grondeigenaren opgericht. De gemeente heeft het gebiedsproces vanaf het begin gefaciliteerd. De rol van de raad tijdens het gebiedsproces was beperkt. Deze bestond uit het nemen van besluiten over de scenario’s die de OAG voorstelt. De raad had geen rol in de voortgang van het gebiedsproces.

3.3

In hoeverre waren stakeholders en inwoners van het gebied op de hoogte van het gebiedsproces?

Behalve de selecte groep deelnemers aan de bijeenkomst van 19 december 2018 (stakeholders), was tot de bijeenkomst op 11 februari 2019 geen van de inwoners op de hoogte van het gebiedsproces. Betrokkenen wisten na de brief14 waarin de bijeenkomst van 11 februari 2019 werd aangekondigd wel van het voornemen een gebiedsproces te starten. Betrokkenen waren wel al op de hoogte van het pilotproject (Figuur 3). Ondanks de feitelijke radiostilte vanuit de gemeente, tussen oktober 2017 en januari 2019, en misschien dankzij de communicatie van betrokken omwonenden wisten zes op de tien (60%) respondenten dat er plannen waren voor het opwekken van duurzame energie. Nog eens drie op de tien (31%) hadden er wel iets over gehoord. Voor één op de tien respondenten is sprake van een radiostilte, zij wisten van niets. Figuur 3 - Was u op de hoogte van het plan van de gemeente om duurzame energie op te wekken in het gebied tussen Bergentheim, Kloosterhaar en Sibculo? (n=389)

9%

0%

31%

10%

20%

60%

30% Nee

40%

50%

60%

Ja, wel iets over gehoord

70%

80%

90%

100%

Jazeker

In paragraaf 3.1 is weergegeven op welke wijze inwoners van het gebied op de hoogte konden zijn van het gebiedsproces. Naast deze formele communicatie die door de gemeente werd gefaciliteerd zijn er volgens de geïnterviewden veel verschillende informele kanalen die inwoners gebruikten om op de hoogte te zijn van het gebiedsproces.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

22 van 60

Meer dan vier op de tien respondenten (45%) hebben zelf actief naar informatie gezocht (Figuur 4). Dit zijn zowel mensen die het eens als oneens zijn met de stelling dat ze de juiste informatie hebben ontvangen. Figuur 4 - In hoeverre bent u het eens met de volgende stellingen? (Bron: Iedereen die op de hoogte was, n=354)

Ik ben voldoende geïnformeerd

26%

Ik heb de juiste informatie ontvangen

28%

Ik heb zelf actief naar informatie over dit onderwerp gezocht

5%

19%

28%

45%

33%

37%

31%

45%

0% 10% 20% 30% 40% 50% 60% 70% 80% 90% 100% weet niet

(helemaal) mee oneens

neutraal

(helemaal) mee eens

Bijna de helft van de respondenten wist dat zij konden meehelpen bij de invulling van het plan (Figuur 5). Voor drie op de tien respondenten geldt dat zij niet wisten dat ze konden meehelpen terwijl ze daar wel behoefte aan hadden. Er zijn ook respondenten die het niet wisten maar er ook geen behoefte aan hadden. Uit de interviews maken we op dat dit overwegend inwoners zijn die wel in het gebied wonen, maar geen direct zicht hebben op het pilotgebied BKS. Figuur 5 - Was het voor u bekend dat u kon meepraten en meedenken over de verdere invulling van het plan om duurzame energie te ontwikkelen? (bron Iedereen die op de hoogte was, n=354)

23%

0%

10%

29%

20%

30%

40%

49%

50%

60%

70%

80%

90%

100%

Nee, ik wist niet dat ik mee kon helpen met invulling geven aan het plan, maar ik had hier ook geen behoefte aan Nee, ik wist niet dat ik mee kon helpen met invulling geven aan het plan, maar ik had hier wel behoefte aan Ja, ik wist dat ik mee kon helpen met invulling geven aan het plan

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

23 van 60

De respondenten die wisten dat ze konden meehelpen, waren van veel activiteiten op de hoogte (Figuur 6). Zo wist meer dan negen op de tien (95%) van de informatiebijeenkomsten en acht op de tien (82%) van de mogelijkheid om aan te sluiten bij plaatselijk belang. Het grootste deel van de respondenten is echter niet actief betrokken geweest bij een van de initiatieven. Ook niet als ze weet hadden van die initiatieven. Respondenten die wel actief waren, hebben vooral één of meerdere bijeenkomsten bijgewoond. Andere activiteiten waar zij bij betrokken zijn, waren het aansluiten bij plaatselijk belang, en in mindere mate bij RDB of het bewonersplatform. De contacten richting gemeente waren minder bekend. Zo wist de helft (53%) niet van de mogelijkheid om contact op te nemen met de gemeentelijke projectleider en meer dan de helft niet (63%) van de mogelijkheid een kopje koffie te drinken met de wethouder. Figuur 6 - Wist u dat u bij het gebiedsproces betrokken kon worden door … (Bron: Iedereen die wist dat zij konden helpen met invulling geven aan het plan, n=172) het bijwonen van informatiebijeenkomsten (fysiek of digitaal).

5%

aan te sluiten bij Plaatselijk Belang.

57%

19%

aan te sluiten bij Realistisch Duurzaam Bergentheim.

56%

30%

te helpen bij het maken van plannen door de omgevingsadviesgroep, bijvoorbeeld door lid te worden van het bewonersplatform. direct contact op te nemen met de gemeente via de projectleider (telefonisch en speciaal e­ mailadres).

26%

51%

20%

16%

52%

40%

63%

0%

19%

65%

een kopje koffie te drinken met de wethouder.

Nee, dit wist ik niet

38%

20%

Ja, dit wist ik, maar heb ik niet gedaan

40%

60%

8%

30%

6%

80%

100%

Ja, dit wist ik en heb ik ook gedaan

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

24 van 60

Er is een grote groep respondenten die wel wisten van de activiteiten maar er niet aan hebben meegedaan (Figuur 7). Zij hebben verschillende redenen om niet mee te doen. De drie meest genoemde zijn dat mensen vertegenwoordigd werden door buurtgenoten, dat ze er gewoon geen behoefte aan hadden of dat ze niet het gevoel hebben dat de gemeente naar de ideeën luistert. Figuur 7 - Waarom heeft u hier niet aan deelgenomen? (Bron: Iedereen die nergens aan deelgenomen heeft, n=171) Ik was vertegenwoordigd door buurtgenoten

35%

Ik had geen behoefte om mee te denken

24%

Ik heb niet het gevoel dat de gemeente naar mijn ideeën luistert Ik was niet beschikbaar op de geplande momenten Ik had geen tijd om mee te denken met de gemeente

23% 16% 10%

Ik wist niet wanneer ik kon meedenken

8%

Ik vind het te ingewikkeld om hierover mee te denken Ik vind dat de gemeente hier zelf over moet beslissen Ik vind het niet nodig dat inwoners hierover meedenken

8% 6% 3%

Weet ik niet

1%

Anders, namelijk

15%

0%

5%

10%

15% 20% 25% 30% 35% 40%

Conclusie Tot de bijeenkomst van 11 februari 2019 waren bewoners niet op de hoogte van het gebiedsproces. Zodra het proces van start ging, is door de gemeente hierover gecommuniceerd en hebben de verschillende overlegplatformen hun achterban geïnformeerd. Uit de enquête van 11 oktober 2022 blijkt dat bijna de helft van de respondenten wist dat zij hadden kunnen participeren in het gebiedsproces. Ongeveer de helft van de respondenten koos ervoor niet te participeren. Belangrijke redenen hiervoor zijn dat zij zich lieten vertegenwoordigen door buurtgenoten, er geen behoefte aan hadden en niet het idee hadden dat er naar hen geluisterd zou worden.

3.4

Was het doel en de spelregels van het gebiedsproces vooraf duidelijk bij de verschillende betrokkenen?

Het is belangrijk om onderscheid te maken tussen het doel van het gebiedsproces en de opdracht aan de OAG zelf. Het doel van het gebiedsproces is beschreven in paragraaf 2.1. Alle geïnterviewde betrokkenen wisten dat zij meededen aan een participatieproces waarin zij gezamenlijk zouden optrekken bij de duurzaamheidsopgave. Ook was duidelijk dat zij hierin de belangen van betrokkenen dienden te vertegenwoordigen en advies dienden te geven aan de raad.

Evaluatie gebiedsproces Duurzame Energieopwekking Bergentheim, Kloosterhaar, Sibculo

25 van 60

Relevanter is of de precieze opdracht en spelregels van de OAG zelf duidelijk waren voor de betrokkenen. Uit de interviews maken we op dat de opdracht en spelregels niet duidelijk waren. Dit is onder te verdelen in vier aparte thema’s: 1 2 3 4

Wie bedenkt de scenario’s? Wat wordt bedoeld met ‘draagvlak’ en ‘acceptatie’? Wie heeft welke pet op en wie schuift waar aan? Gaat het alleen om wind of ook om andere duurzame alternatieven?

Wie bedenkt de scenario’s? Zoals beschreven in het plan van aanpak van Overmorgen9, moesten er ruimtelijke scenario’s worden opgesteld, om de (on)mogelijkheden in het gebied inzichtelijk te maken. Deze scenario’s zouden vervolgens open en transparant met de betrokkenen worden besproken en aangescherpt. Uiteindelijk dienden ze tegen elkaar te worden afgewogen om op deze wijze, idealiter, te komen tot een voorkeursscenario dat kan worden uitgewerkt. Verschillende partijen zouden hierin een rol moeten spelen: 1 2 3

4 5

Het college heeft de verantwoordelijkheid de kaders te scheppen (welk gebied, hoeveelheid duurzaam op te wekken energie). De OAG bepaalt daarna de uitgangspunten (welke afstand tot gebouwen, maximaal inzetten op windenergie of alternatieven). Specialistische partijen worden door de gemeente ingehuurd om 3 tot 5 scenario’s te ontwikkelen die voldoen aan de voorwaarden van het college en de uitgangspunten van de OAG. De OAG bespreekt de scenario’s, vraagt om mogelijke aanpassingen en dient deze met een advies in bij het college. Het college legt ze voor aan de raad die de uiteindelijke beslissing neemt.

Op basis van de documenten en de interviews blijkt deze volgordelijkheid niet. In het PvA staat het goed. Er staat dat de OAG geen scenario’s ontwikkelt: ‘Om de (on-)mogelijkheden van energiemixen inzichtelijk te maken wordt een aantal ruimtelijke scenario’s ontwikkeld (3 scenario’s tot max. 5 scenario’s). (…) Vervolgens worden deze scenario’s open en transparant met alle betrokkenen besproken, aangescherpt en waar nodig wordt een nieuw scenario opgesteld. Naast de inhoudelijke uitwerking van de scenario’s staat (…) het participatieproces centraal.’ De laatste zin stelt dat het participatieproces centraal staat naast de inhoudelijke uitwerking van de scenario’s en niet dat de scenario’s direct uit het participatieproces voortkomen. Het doel van de OAG zou dan eerder zijn om de scenario’s die op tafel komen af te wegen en aan te scherpen en niet om ze zelf te bedenken.