Eindrapportage maatlat definitief

De Groene en Gezonde Maatlat Eindrapportage

Datum 16 april 2025

1

Colofon Organisatie:

Gemeente Hardenberg

Bezoekadres:

Stephanuspark 1 7772 HZ Hardenberg

Postadres:

Postbus 500 7770 BA Hardenberg

Telefoonnummer:

14 0523 (zonder kengetal)

Naam:

De Groene en Gezonde Maatlat Eindrapportage

2

Inhoudsopgave De Groene en Gezonde Maatlat................................................................................................................................. 1 Eindrapportage ................................................................................................................................................................. 1 Colofon ................................................................................................................................................................................ 2 Inhoudsopgave ................................................................................................................................................................. 3 1

Inleiding .................................................................................................................................................................... 5

1.1

Aanleiding ........................................................................................................................................................... 5

1.2

Co-creatie ............................................................................................................................................................ 5

1.3

Gefaseerde aanpak .......................................................................................................................................... 5

Kwartiermakersfase ......................................................................................................................................................... 5 Verkenningsfase ............................................................................................................................................................... 6 Ontwikkeling maatlat als beleid ................................................................................................................................. 7 Ontwikkeling maatlat als instrument........................................................................................................................ 7 1.4

Samenvattend .................................................................................................................................................... 7

2

Werking en functie................................................................................................................................................ 8

2.1 Doel van de maatlat................................................................................................................................................. 8 2.2 Onderdelen van de maatlat .................................................................................................................................. 8 Nieuw beleid als fundament ........................................................................................................................................ 8 Instrument .......................................................................................................................................................................... 9 2.3 Werking van de maatlat ......................................................................................................................................... 9 Kaderstellend en toetsend – maatlat als streefambitie ..................................................................................... 9 Integrale besluitvorming ............................................................................................................................................. 10 Pas toe en leg uit ...........................................................................................................................................................

10 Inspirerende functie ...................................................................................................................................................... 11 2.4

Condities voor succesvolle uitvoering .................................................................................................... 11

3

De maatlat als beleid.......................................................................................................................................... 12

4

De maatlat als instrument ................................................................................................................................ 13

4.1

Indicatoren voor richting ambities........................................................................................................... 13

4.2

Tool om te meten ........................................................................................................................................... 13

4.3

Weging ............................................................................................................................................................... 14

5

Condities voor succesvolle uitvoering ......................................................................................................... 15

5.1

Aanpassing samenspel raad en college ................................................................................................. 15 3

5.2

GGM-begeleidingsgroep ............................................................................................................................. 15

5.3

Borging in de organisatie ............................................................................................................................ 16

5.4

Toepassing maatlat in planproces ........................................................................................................... 16

Toepassing van de maatlat in gebiedsontwikkelingen.................................................................................... 17 Kleine(re) projecten ....................................................................................................................................................... 19 5.5

Lerende aanpak ............................................................................................................................................... 19

5.6

Het belang van ruimtelijk ontwerpers .................................................................................................... 20

5.7 Organisatorische randvoorwaarden voor de uitvoering ........................................................................ 20 5.8 Benodigde financiële middelen ....................................................................................................................... 21 6.

De maatschappelijke betekenis en toegevoegde waarde van de maatlat .................................... 23

6.1

Grote maatschappelijke opgaven als vertrekpunt ............................................................................. 23

6.2

Conclusies.......................................................................................................................................................... 23

6.3 Samenvattend .......................................................................................................................................................... 25 7

Lessen en aanbevelingen.................................................................................................................................. 26

7.1

Inhoudelijke lessen op projectniveau .................................................................................................... 26

7.2

Aanbevelingen op niveau van beleid en kaderstelling .................................................................... 27

8

Besluiten.................................................................................................................................................................. 29

9

Bijlagen .................................................................................................................................................................... 30

Bijlage 4 Toepassing van de maatlat in concrete casussen ........................................................................... 31 Balkbrug ............................................................................................................................................................................ 31 Fietsroute Heemse......................................................................................................................................................... 32 Slagharen Noord ............................................................................................................................................................ 33 Rollepaal ............................................................................................................................................................................ 34 Dedemsvaart .................................................................................................................................................................... 34

4

1

Inleiding

Voor u ligt het eindresultaat van de ontwikkeling van de groene en gezonde maatlat. De ontwikkeling van deze maatlat is een initiatief van de gemeenteraad van Hardenberg met als doel het creëren van een groenere en gezondere toekomstbestendige leefomgeving in de gemeente.

1.1 Aanleiding In maart 2023 werd door het college het nieuwe programma klimaat, water en biodiversiteit aan de raad aangeboden. Dit programma bevat de beheertaken op het gebied van water en riolering, maar is uitgebreid met de uitdagingen op het gebied van klimaatadaptatie en biodiversiteit. In het programma is een groot aantal acties benoemd waarmee gewerkt wordt aan de opgaven. Een van deze acties was het opstellen van een groene maatlat. De gemeenteraad besloot zelf initiatief te nemen tot het opstellen van deze maatlat, om zo de vertaling van de groene ambities kracht bij te zetten. Dit heeft geleid tot de start van het raadsproces groene en gezonde maatlat in januari 2024.

1.2 Co-creatie De ontwikkeling van de maatlat is daarmee onder regie van de gemeenteraad tot stand gekomen. Echter, het proces en de eindproducten zijn de resultante van een intensief proces waarbij niet enkel de gemeenteraad betrokken is geweest. Vanaf de start is namelijk gekozen voor een gezamenlijke aanpak, waarbij raad, college en ambtelijke organisatie nauw samenwerken om de maatlat inhoudelijk te voeden en ook te zorgen voor een juiste toepassing in de praktijk. Ook een groot aantal externe stakeholders heeft meegedacht in de ontwikkeling van de maatlat. Deze stakeholders, ook wel de kritische vrienden van de maatlat genoemd, zijn geselecteerd op basis van hun belang, relatie of inhoudelijke expertise met betrekking tot de maatlatthema’s. In de groep kritische vrienden zaten onder andere; de GGD, Landschap Overijssel, Vechtdal Wonen, en ondernemers. Tijdens verschillende sessies hebben de kritische vrienden, maar ook inwoners de maatlat verder verreikt met nieuwe inzichten en andere perspectieven.

1.3 Gefaseerde aanpak Voor de ontwikkeling van de maatlat is gekozen voor een gefaseerde aanpak. In verschillende fasen is toegewerkt naar het beoogde eindresultaat: een groene en gezonde leefomgeving. Iedere fase is afgerond met formele besluitvorming via college en raad.

Kwartiermakersfase In december 2023 is het raadsproces voor het maken van een groene en gezonde maatlat gestart. Eerst werd begonnen met de kwartiermakersfase. In deze fase werd de projectorganisatie ingericht en een plan van aanpak vastgesteld (30 januari 2024) met daarin uitgangspunten voor het vervolg.

5

Verkenningsfase Fase 2 stond in het teken van divergeren, verkennen en scope bepaling. In de tussenrapportage fase 2, die is vastgesteld door de raad op 2 juli 2024 staat een beschrijving van de verschillende verkenningen die zijn uitgevoerd. Zo is er inzichtelijk gemaakt welke vormen van maatlatontwikkeling er elders in het land plaatsvinden, waar we dankbaar gebruik van hebben gemaakt. Ook is uitgezocht welke beleidskaders relevant zijn voor de ontwikkeling van de maatlat. De ontwikkelingen in Hardenberg kunnen namelijk niet los gezien worden van de landelijke aandacht voor de thema’s klimaat, biodiversiteit en positieve gezondheid. In fase 2 zijn ook zes uitgangspunten vastgesteld voor het vervolg van het proces en de ontwikkeling van de maatlat. Deze zes uitgangspunten zijn verwerkt in de eindproducten van de maatlat. •

Uitgangspunt 1: een nieuwe standaard voor ruimtelijke ontwikkelingen

De maatlat beoogt een andere wijze van het ontwikkelen en inrichten van de fysieke leefomgeving met meer aandacht voor klimaat, biodiversiteit, water en positieve gezondheid. Het vormt daarmee een nieuwe, dynamische standaard bij ruimtelijke ontwikkelingen. •

Uitgangspunt 2: een basis- en ambitieniveau met lokaal maatwerk

De maatlat bevat een harde ondergrens gebaseerd op de huidige en toekomstige wet- en regelgeving. Daarnaast is er ook ruimte voor bovenwettelijke ambities, deze kunnen per situatie en locatie verschillen doordat de uitgangsituatie per locatie verschillend is. •

Uitgangspunt 3: de ontwikkeling van de maatlat vergt politieke en bestuurlijke inhoudelijke afwegingen en keuzes

Bij de ontwikkeling van de maatlat zullen keuzes gemaakt moeten worden om verandering in de praktijk mogelijk te maken. Deze keuzes worden gedurende het maatlat proces inzichtelijk gemaakt en ondersteund met feiten, zodat er een weloverwogen keuze gemaakt kan worden. •

Uitgangspunt 4: werken vanuit het natuurlijke systeem (de ondergrond)

De maatlat is ook een manier van werken. Hierbij wordt gewerkt vanuit de ondergrond als het natuurlijke systeem, in plaats vanuit de toe te voegen functie (bijv. de woning). Op deze wijze sluit de occupatielaag aan bij de netwerklaag en het natuurlijke systeem met een meer toekomstbestendig resultaat tot gevolg. •

Uitgangspunt 5: de maatlat heeft verschillende werkingsniveaus

De maatlat is van toepassing op meerdere niveaus (stad/dorp, wijk en straat). Per niveau verschilt de toepassing. Het uitgangspunt hierbij is dat een maatregel op een lager niveau moet passen bij de strategie op hoger niveau. •

Uitgangspunt 6: het succes van de maatlat is afhankelijk van het moment van toepassing

6

De toepassing van de maatlat is het meest effectief, en daardoor noodzakelijk, wanneer deze in de voorfase van gebiedsontwikkeling of locatiekeuze plaats vindt. Door ze integraal op te nemen bij de kaderstelling en besluitvorming in deze fase is het in het vervolgproces duidelijk hoe hier mee om te gaan.

Ontwikkeling maatlat als beleid Uit de verkenningsfase bleek dat het bestaande beleid op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid, onvoldoende houvast gaf voor de ontwikkeling van de maatlat. Daarom is er - aanvullend op het bestaande beleid - een uitwerking gemaakt voor deze thema’s. De maatlat als beleid is vastgesteld in de raad op 2 december 2024.

Ontwikkeling maatlat als instrument Op basis van de inhoud van de maatlat als beleid is vervolgens het instrument maatlat nader vormgegeven. In het instrument zijn concrete indicatoren opgenomen per thema (natuur, klimaat en gezondheid) en per fase van een planproces. Deze indicatoren kunnen worden toegepast in het planproces van ontwikkelingen. Bij de ontwikkeling van het instrument is gebruik gemaakt van concrete praktijkcasussen, zodat de ruimtelijke vertaling en de effecten van toepassing meteen zichtbaar gemaakt konden worden voor de casus en andersom er een toets op de werkbaarheid van de indicatoren plaatsvond.

1.4 Samenvattend De ontwikkeling van de maatlat is een bijzonder en uniek proces geweest dat heeft geresulteerd in een aantal eindproducten die ervoor moeten gaan zorgen dat de aandacht voor groen en gezondheid onderdeel wordt van de dagelijkse praktijk van de gemeente. De producten zorgen voor zowel borging in het beleid van de gemeente (deel 1: de maatlat als beleid) als de uitwerking in de praktijk (deel 2: de maatlat als instrument). In de voorliggende eindrapportage zijn de verschillende onderdelen op hoofdlijnen beschreven, met daarbij een verwijzing naar de onderliggende bijlagen. Tot slot is op basis van de ervaringen in het proces in hoofdstuk 7 nog een aantal lessen en aanbevelingen opgenomen. Minstens net zo belangrijk als de ‘technische’ eindproducten is de aandacht en positiviteit die het proces met zich mee heeft gebracht binnen en buiten de organisatie. Deze constructieve beweging is helpend geweest bij de ontwikkeling van de maatlat en draagt hopelijk bij aan een brede opvolging, zowel bestuurlijk als in de organisatie.

7

2

Werking en functie

De werking en de functie van de maatlat is meerledig. Zo heeft de ontwikkeling van de maatlat geleid tot een aantal onderdelen die in onderlinge samenhang moeten worden bezien. In dit hoofdstuk wordt nader geduid wat deze onderdelen zijn en wat daarvan de werking en de functie is.

2.1 Doel van de maatlat De aanleiding voor de ontwikkeling van de maatlat is de wens van de gemeenteraad van Hardenberg om meer aandacht te hebben in de ruimtelijke ordening voor een groene en gezonde leefomgeving. Deze aandacht is nodig bij de ontwikkeling van nieuwe bedrijventerreinen en woonwijken, maar ook bij bestaande woongebieden en bedrijventerreinen. Het doel van het maatlatproces is het creëren van een groenere, klimaatadaptieve en gezondere toekomstige leefomgeving. Uiteindelijk beoogt de maatlat een verandering in de praktijk van ruimtelijke ontwikkeling met ook een zichtbaar resultaat voor de inwoners en ondernemers in de gemeente.

2.2 Onderdelen van de maatlat De opdracht van de raad, voor het realiseren van meer groen en gezondheid in de praktijk, is niet van de een op de andere dag gerealiseerd. Dit heeft te maken met een groot aantal factoren, zoals de huidige kaderstelling (beleid) van de gemeente (en hogere overheden), de huidige manier van werken en het ontbreken van essentiële expertises. Het maatlatproces heeft inzichtelijk gemaakt dat er verschillende zaken nodig zijn om de groene en gezonde ambities te realiseren in de praktijk. Daarom bestaat de maatlat uit twee inhoudelijke onderdelen, namelijk 1) nieuw aanvullend beleid, en 2) een concreet instrument dat bruikbaar is bij de ontwikkeling van projecten en gebiedsontwikkelingen. Daarnaast vraagt de maatlat ook om een andere manier van werken en denken. Deze verandering in werken zijn als condities voor een succesvolle uitvoering opgenomen in deel 3.

Nieuw beleid als fundament De aandacht voor groene en gezonde ambities in de praktijk kan niet zonder stevige beleidsmatige verankering. Bij de ontwikkeling van de maatlat bleek dat het bestaande beleidskader (omgevingsvisie en onderliggende programma’s) onvoldoende is geconcretiseerd om doorwerking te hebben richting de praktijk. Voor de drie thema’s, klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid, die in de maatlat centraal staan is er aanvullend beleid geformuleerd. Dat is in deel 1: de maatlat als beleid vastgelegd. Dit onderdeel is in december 2024, door de raad reeds voorlopig vastgesteld. Zie hoofdstuk 3 voor verdere toelichting van dit onderdeel.

8

Instrument Op basis van het vastgestelde beleid als basis zijn de thema’s van de maatlat vervolgens geoperationaliseerd en uitgesplitst in een groot aantal indicatoren. Deze indicatoren geven concreet weer wat belangrijk is om mee te nemen in een project. De indicatoren variëren in de mate waarop ze ofwel sturend zijn (bijvoorbeeld een wettelijke eis of ondergrens) ofwel meer een streefambitie weergeven. De indicatoren zijn getest in concrete casussen en op basis daarvan verder aangescherpt. Ook zijn de indicatoren uitgesplitst naar de fasen in een project: locatiekeuze en context; de ruimtelijke ontwerpfase; de ruimtelijke inrichtingsfase en de beheersfase. Zie hoofdstuk 3 voor verdere toelichting van dit onderdeel.

2.3 Werking van de maatlat Kaderstellend en toetsend – maatlat als streefambitie De maatlat heeft zowel een kaderstellende als een toetsende functie. De maatlat bevat ambities voor zowel het beleid als het instrument. Deze ambities worden meegegeven als een kader voor nieuwe ontwikkelingen. Daarbij is er een verschil in grote en kleine projecten als het gaat om het vaststellen van deze ambities. Bij de grote gebiedsontwikkelingen vindt er een gesprek plaats over de te stellen ambities tussen raad en college over de mee te geven kaders voor de uitvoering. Het stellen van de ambitie is maatwerk en zal per project verschillend zijn. Dit komt doordat de uitgangssituatie (kenmerken van het gebied, lokale situatie, grondverwerving ect.) verschillend is. In het gesprek over ambities zal de maatlat een van de elementen zijn die integraal moet worden bezien in relatie tot het te realiseren woningbouwprogramma en de uitgangspunten voor de grondexploitatie. Bij kleinere projecten wordt de maatlat kaderstellend meegegeven aan de uitvoering en is het aan het college om deze toe te passen. In het eerste jaar moet het instrument nog worden beproefd in de praktijk, waarbij ook onderzocht moet worden in welke mate de ambities daadwerkelijk kunnen worden gerealiseerd. Het kaderstellende karakter van de maatlat kan daarom het beste worden geduid als het meegeven van een streefambitie.

Het doel is om zoveel mogelijk van deze streefambitie te realiseren binnen het project. De maatlat vormt daarmee geen absoluut criterium of blauwdruk, maar stimuleert de uitvoering om maximaal bij te dragen aan de maatlatambities waarbij ook nog voldoende bewegingsruimte wordt geboden om af te wijken waar nodig. In de latere planfases werkt de maatlat ook toetsend. Gedurende de ontwerpfase van een project kan middels het instrument namelijk inzichtelijk gemaakt worden in hoeverre de maatlatambities in het ontwerp worden gehaald ten opzichte van de gestelde kaderstelling. De ontwerpmeting van het instrument biedt inzicht waarop er 1) een andere afweging gemaakt kan worden, 2) het ontwerp kan worden bijgesteld, 3) een onderbouwing wordt gegeven waarom een ambitie niet kan worden gerealiseerd.

9

Integrale besluitvorming De maatlat en de beschreven werkwijze (hoofdstuk 5) bij gebiedsontwikkelingen en projecten leidt ook tot een vroegere betrokkenheid van de gemeenteraad in het planvormingsproces. Door in een vroeg stadium de gemeenteraad te betrekken bij de kaders en randvoorwaarden van een ontwikkeling, kan het gesprek worden gevoerd over de ambities in het betreffende project. De ambities zijn deels namelijk locatieafhankelijk. De maatlat vormt in dit gesprek een hulpmiddel om gezamenlijk de streefambities op de thema’s van de maatlat in het project te bepalen, die vervolgens mee worden genomen in de discussie en integrale afweging over het totaal aan ambities in de desbetreffende ontwikkeling. Het maatlatinstrument is een bruikbaar hulpmiddel bij het maken van een integrale afweging. De tool geeft namelijk inzicht in het bereik van de ambities voor een bepaald project of ontwikkeling. Dit inzicht kan worden toegevoegd aan de besluitvorming over de te stellen ambitie voor een ontwikkeling, waardoor er in de besluitvorming meer aandacht is voor de groene en gezonde ambities. Tegelijkertijd zullen deze ambities altijd met in achtneming van andere ambities en kaders moeten worden afgewogen. Vroegtijdige besluitvorming over de ambities in een ontwikkeling draagt bij aan helderheid en richting die de uitvoering nodig heeft.

Pas toe en leg uit Bij de invoering van de maatlat, wordt het eerste jaar het principe; ‘pas toe en leg uit’, gehanteerd. Door dit principe te hanteren, ontstaat er een heldere lijn over de toepassing van de maatlat. In het eerste jaar is het belangrijk om te volgen in welke mate het lukt om de maatlat toe te passen. Met deze ervaringen kan de werking van de maatlat verder worden geoptimaliseerd. Wanneer het bijvoorbeeld niet mogelijk is om de maatlat (op onderdelen) toe te passen, is een onderbouwing nodig waarom dit niet mogelijk is. Hiervoor kunnen allerlei gegronde redenen zijn, waarbij het goed is om deze kenbaar te maken. De uitvoering geeft een onderbouwing over de mate waarin het mogelijk is de maatlat toe te passen. In deze onderbouwing wordt ook aangegeven waar het knelt of waar het niet mogelijk is de maatlat ambities waar te maken. Deze onderbouwing is vervolgens bruikbaar om of een andere afweging te maken, of het instrument maatlat bij te stellen. Gedurende de leerperiode, wordt de werking van het instrument geëvalueerd. Dit gebeurt mede op de toelichting van de toepassing in concrete projecten. Aan de hand van deze concrete lessen kan goed worden bepaald, wat de effecten zijn van de maatlat en of het instrument goed werkt in de praktijk. Na dit evaluatiemoment kan het principe mogelijk worden aangepast naar: Pas toe of leg uit.

Dan kan er worden volstaan met enkel een toelichting op afwijkingen.

10

Inspirerende functie Naast dat de maatlat beleid en instrumentarium is, heeft de maatlat ook een inspirerende functie richting de organisatie, het bestuur, de politiek, samenleving en externe partijen. Gedurende de ontwikkeling is steeds ingezet op het inspireren door vernieuwende concepten en denkwijzen te presenteren. Het inspirerende karakter van de maatlat, zorgt voor een positieve beweging, waardoor mensen intrinsiek gemotiveerd raken om zelf bij te dragen aan de ambities van de maatlat. De eerste effecten hiervan zien we al in de organisatie, bij realisatie van concrete projecten.

Toepassingsgebied De maatlat is van toepassing op de ruimtelijke ontwikkelingen in de gemeente Hardenberg, hierbij gaat het om de ontwikkeling van nieuwe woongebieden en bedrijventerreinen, maar ook om bestaande woonwijken en bedrijventerreinen. Op het moment van schrijven is de uitwerking voor nieuwe woongebieden gereed en operationeel voor toepassing in het planvormingsproces (volgens de werkwijze beschreven in hoofdstuk 5). De uitwerking voor nieuwe bedrijventerreinen en bestaand gebied is nog niet gereed, waardoor toetsing van plannen met behulp van de maatlattool nog niet mogelijk is. Hoewel toetsing nog niet mogelijk is, kunnen projecten al wel worden geadviseerd op basis van de al ontwikkelde inhoud in zowel het beleid als het instrument. De maatlat wordt dus meegenomen bij nieuwe ruimtelijke verkenningen en locatiestudies. Ook bij lopende projecten wordt zoveel mogelijk van de maatlat toegepast.

2.4 Condities voor succesvolle uitvoering De maatlat vraagt dus om een vernieuwende manier van werken en denken. Daarbij vraagt het allereerst om een vernieuwing in het bestuurlijk- politieke samenspel tussen raad en college, waarbij de raad vroeger in het proces van gebiedsontwikkeling de gelegenheid krijgt om zijn kaderstellende rol uit te oefenen. Door in een vroeg stadium van een ontwikkeling het gesprek te voeren over de streefambities in het project en door toetsing van het concrete plan aan het behalen van de ambities, krijgt de kaderstellende rol meer invulling. Het vraagt ook in de organisatie een vernieuwd planvoorbereidingsproces en meer samenwerking tussen de onderdelen van de gemeente. Een goede invoering van de maatlat vergt ruimte en tijd voor de uitvoering. Deze en andere condities voor een succesvolle invoering zijn opgenomen in hoofdstuk 5.

11

3

De maatlat als beleid

Het bestaande beleid op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid, gaf onvoldoende houvast voor het ontwikkelen van de maatlat. Daarom is er aanvullend op het bestaande beleid een uitwerking gemaakt voor deze thema’s. Deze uitwerking vormt het inhoudelijk fundament voor de maatlat. Status De maatlat als beleid is een beschrijving van de inhoudelijke visie, doelen en ambities, voor de thema’s die centraal staan in het maatlatproces: klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid. Deze beschrijving vult de (beleids)leemte tussen visie en uitvoering die momenteel bestaat. De inhoud is mede vormgegeven op basis van actuele beleidsontwikkelingen op nationaal, of regionaal niveau. Zo zijn bijvoorbeeld de beleidsbrieven over bodem en watersysteem sturend en is de recent verschenen maatlat voor een groene en klimaatbestendige omgeving als kader gebruikt, waarbij we deze vertaald hebben naar de Hardenbergse schaal en praktijk. Het eindproduct is niet bedoeld als zelfstandig beleidsdocument waarin doelen, middelen en tijdshorizon is opgenomen. Met het vaststellen van het eindproduct legt de gemeente de inhoudelijke beleidsrichting vast, met daarbij het voornemen om deze inhoud in de toekomst te borgen in bestaande of nieuwe beleidsinstrumenten.

Zo kan de (juridische) borging bijvoorbeeld plaatsvinden bij een volgende actualisatieronde van de omgevingsvisie. Structuur De maatlat heeft meerdere werkingsniveaus. Op strategisch, tactisch en operationeel niveau zal de maatlat moeten worden doorgevoerd voor een goede werking. Het strategische niveau richt zich op de regionale en gemeentelijke schaal van stad en dorp, het tactische niveau geeft richting op wijkniveau en het operationele niveau zegt iets over het niveau van een straat.

Figuur 1 Structuur op basis waarvan de inhoud van de maatlat is vorm gegeven

De inhoud is daarom ook weergegeven op verschillende niveaus, volgens de structuur zoals deze is weergegeven in figuur 1. De Maatlat als beleid is opgenomen als bijlage 1 bij deze rapportage en is reeds voorlopig vastgesteld in de raad van december 2024.

12

4

De maatlat als instrument

De drie thema’s van de maatlat zijn, zoals in het vorige hoofdstuk is aangegeven, uitgewerkt van visie tot het meest concrete niveau. Het meest concrete niveau is niet opgenomen in het beleid, maar vormt de inhoud van het instrument. Per thema van de maatlat is de inhoud vertaald naar concrete indicatoren die kunnen worden toegepast op een nieuwe ontwikkeling. Het geheel aan indicatoren is vormgegeven in het instrument. In dit hoofdstuk wordt nader ingegaan op de structuur van het instrument en hoe het instrument kan worden toegepast.

4.1 Indicatoren voor richting ambities Niet iedere indicator is op elk moment in elke projectfase relevant. Zo zijn er indicatoren die relevant zijn voor de fase van beheer en gebruik, die niet relevant zijn bij het kiezen van locatie voor bijv. nieuwbouw. Daarom zijn de indicatoren opgedeeld in vier niveaus (van grof naar fijn): 1. Relatie context Deze indicatoren gaan in op de ligging van het plangebied in de omgeving. De indicatoren meten bijv. de nabijheid of aanwezigheid van bepaalde voorzieningen in de omgeving van het plangebied en niet zozeer de aanwezigheid van voorzieningen in het plangebied. De ligging en de context van het plan maakt dat het plangebied in meer of mindere mate geschikt is voor ontwikkeling. 2. Ruimtelijke structuur Indicatoren die gaan over de ruimtelijke structuur zorgen ervoor dat de benodigde ruimte in het plangebied wordt gereserveerd voor de maatlatopgaven. Door de ruimteclaim in een vroeg stadium mee te geven, wordt deze integraal onderdeel van het ontwerp. 3. Invulling De context en/of de ruimtelijke structuur bieden in meer of mindere mate ruimte aan de juiste invulling. De indicatoren die gaan over de invulling geven aan waar binnen het project rekening mee moet worden gehouden. Dit kan ook wel gezien worden als een programma van eisen. 4.

Beheer en gebruik De laatste categorie indicatoren gaat over de wijze waarop het beheer en gebruik is geregeld, want in deze fase kan veel van wat is aangelegd ook worden teniet gedaan.

4.2 Tool om te meten Het instrument is gebouwd tot een handige tool die kan worden gebruikt om ontwerpen door te meten op de indicatoren van de maatlat. De tool geeft daarmee inzicht in hoeverre een ontwerp wel of niet voldoet aan de gestelde ambities, die aan de voorkant van een ontwikkeling zijn bepaald. De output van de tool biedt essentiële informatie om het ruimtelijk ontwerp te toetsen en eventueel aan te passen, zodat deze meer passend is bij de maatlat ambities. Daarnaast levert de 13

output van de tool ook de nodige onderbouwing van een ontwerp dat kan worden gebruikt bij de besluitvorming over nieuwe ontwikkelingen.

4.3 Weging In het maatlatinstrument is een beperkt aantal maatlatindicatoren voorzien van een weging. Deze weging, over wat goed en wat onvoldoende is, is zoveel mogelijk gebaseerd op kengetallen die bekend zijn uit de literatuur en/of wettelijke regelgeving. In veel gevallen is er geen minimum niveau bepaald en zal dat aan de hand van de praktijk moeten gebeuren. De praktijk zal namelijk moeten uitwijzen in hoeverre de gestelde weging ook haalbaar en realistisch is. Om te beginnen met de toepassing van de maatlat, zullen de indicatoren waar geen minimum niveau voor bekend is, op niveau 2 worden gezet (gemiddeld niveau). Gedurende de toepassing in de praktijk, zal worden gerapporteerd over het al dan niet behalen van deze ambitie. Ook kan het zijn dat de ambitie op niveau 2 te laag is gesteld en dat er meer mogelijk is in de projecten. In de initiatief- of definitiefase van een nieuwe ontwikkeling, wordt het gesprek gevoerd over de te halen ambities in het desbetreffende project. De ambitie is afhankelijk van bijv. de kenmerken van het gebied, de omgeving en context en de kaders van het project. Het stellen van de ambitie (en dus de indicatoren van het maatlatinstrument) is maatwerk. In deze fase kan dus ook goed worden afgeweken van het gemiddelde niveau 2.

Bij de evaluatie van de maatlat aan het einde van de leerperiode zal aandacht gegeven worden aan de werkwijze van het vaststellen van streefambities aan de voorkant van een nieuwe ontwikkeling. Op basis van de praktijkervaringen moet worden bezien of het nodig is de weging op indicator niveau aan te passen, of dat de werkwijze van het vaststellen van streefambities voldoende houvast geeft. De maatlat als instrument is opgenomen als Bijlage 2.

14

5

Condities voor succesvolle uitvoering

De toepassing van de maatlat vraagt om een aanpassing in de werkprocessen en heeft daarmee ook effect op de organisatie. In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de toepassing van de maatlat in het planvoorbereidingsproces van nieuwe ontwikkelingen. Ook wordt stilgestaan bij het effect van het werken met de maatlat op de organisatie en de benodigde randvoorwaarden, waarbinnen de uitvoering kan plaatsvinden.

5.1 Aanpassing samenspel raad en college In het tussenresultaat van de maatlat fase 2 (15 april 2024) zijn zes uitgangspunten vastgesteld voor de verdere ontwikkeling van de maatlat (zie pagina 5). Uitganspunt 6: het succes van de maatlat is afhankelijk van het moment van toepassing, beschrijft het belang van een vroegtijdige toepassing van de maatlat. Daarbij is het ook van belang dat de raad meer positie krijgt aan de voorkant van planprocessen, waardoor ook vroegtijdig het gesprek gevoerd kan worden over de ambities. In de nota grondexploitatie is al een eerste aanzet gedaan tot een wijziging in de betrokkenheid van de raad in het planproces. In uitwerking op de nota grondexploitatie zijn in deze rapportage de rol en betrokkenheid van raad en college nader geduid voor specifiek de toepassing van de maatlat. De rol van de raad is eerder in het planproces vormgegeven, waarbij college en raad samen kunnen spreken over de ambities en uitgangspunten van het project. Gedurende het verdere planproces zijn er verschillende momenten waarop de raad betrokkenheid heeft, alvorens een definitief omgevingsplan kan worden vastgesteld.

5.2 GGM-begeleidingsgroep De ontwikkeling van de maatlat is gebeurd onder regie en aansturing van de raad. Nu de maatlat is ontwikkeld is het nodig dat deze, na vaststelling, wordt toegepast in de praktijk. Daarmee is het raadsinitiatief geslaagd en betekent dit ook dat de rol van de raad teruggaat naar de reguliere rolverdeling tussen raad en college. Op deze wijze zijn rollen en verantwoordelijkheden duidelijk en treedt er geen rolverwarring op. Hoewel de uitvoering en toepassing van de maatlat een verantwoordelijkheid is van het college, vraagt de invoering wel om een goede begeleiding en betrokkenheid van ook de raad. Daarom wordt voorgesteld een begeleidingsgroep te formeren die de vinger aan de pols houdt bij de invoering en toepassing van de maatlat. De samenstelling van deze groep zal nog nader moeten worden ingevuld, maar bestaat bijv. uit: een vertegenwoordiging vanuit de raad, vertegenwoordig van het college, gemeentesecretaris en domeinmanager en de projectleider GGM. In de begeleidingsgroep kan het onderlinge gesprek gevoerd worden over de volgende zaken: •

De doorontwikkeling van de maatlat voor ook nieuwe bedrijventerreinen en bestaande woningbouw en bedrijventerreinen.

•

Het evalueren van de invoering en toepassing van de maatlat in concrete projecten. 15

•

Reflectie op de rolverdeling tussen raad-college-ambtelijke organisatie, ook in relatie tot het vernieuwde planproces.

5.3 Borging in de organisatie Om de maatlat op een effectieve wijze te laten werken in de organisatie en specifieker bij de uitvoering en realisatie van nieuwe ontwikkelingen, wordt er een aanpassing gevraagd van de manier van werken. De maatlat vraagt namelijk om een toepassing vroeg in het planproces (zie ook paragraaf 5.4) van nieuwe ontwikkelingen. De verantwoordelijkheid voor de toepassing van de maatlat, ligt bij de (ruimtelijk) projectleider. De projectleider is namelijk integraal verantwoordelijk voor de realisatie van zijn/haar project. De maatlat is daarin een van de (streef)ambities die gerealiseerd moet worden. In de opzet van het project, zorgt de projectleider voor de inbreng van de juiste expertises (waaronder GGM). In de projectgroep zal worden gekeken in hoeverre ambities gerealiseerd kunnen worden binnen de bestaande kaders (GREX, woningbouwprogramma ect.). De ambities worden vastgelegd in een uitgangspuntennotitie. De projectleider kan voor advies en ondersteuning terecht bij de GGM-coördinator. Deze heeft een adviserende en faciliterende rol richting de projectleider en kan helpen bij een goede toepassing van de maatlat in het desbetreffende project. De projectleider van een ruimtelijke ontwikkeling: •

Is verantwoordelijk voor de toepassing van de maatlat.

•

Volgt voor realisatie van het project, het planproces waarin de maatlat stevig is verankerd.

•

Organiseert de inbreng van (GGM) advies op de juiste momenten in het planvormingsproces. De benodigde expertise kan de projectleider ophalen bij de GGM-coördinator.

•

Rapporteert aan college en raad over de toepassing van de maatlat volgens de rapportagemomenten in het voorgestelde

De GGM-coördinator • Adviseert projectleiders over de toepassing van de GGM thema’s in hun project • Kan op aangeven van PL, extra GGM-expertise ontsluiten op momenten dat hier behoefte aan is in een project • Toetst ontwerpen met behulp van de ontwikkelde GGM toets/tool. Het GGM-expertise team Bestaat uit relevante expertises, zowel intern als extern. Dit bestaat uit onder andere de volgende expertises: ecologie, bodem, water, klimaat, biodiversiteit, groen, gezondheid.

planproces. De projectleider doet dit in samenspraak met de GGM-coördinator.

5.4 Toepassing maatlat in planproces Een vroegtijdige toepassing van de maatlat in het planvoorbereidingsproces van nieuwe ontwikkelingen is essentieel voor de effectiviteit van het instrument. Door zo vroeg mogelijk in het planvoorbereidingsproces aandacht te hebben voor de maatlat thema’s, kunnen structurerende keuzes mede gebaseerd worden op de maatlat en kunnen de thema’s integraal onderdeel worden gemaakt van het ontwerpproces. Een vroege toepassing en goede inbedding in het planvoorbereidingsproces, zorgt ook voor de juiste integrale besluitvorming in een ontwikkeling. 16

Vanuit de maatlat maken we onderscheid in twee typen projecten. De grote gebiedsontwikkelingen en kleinere projecten (herstructureringen). Tabel 1 Indeling type projecten voor toepassing maatlat Type (of schaalniveau)

Afbakening

Gebiedsontwikkeling /grote projecten

Woningbouwgebieden ( >25 woningen) Bedrijventerreinen (> 3 ha) Projecten met een grote ruimtelijke impact binnen of buiten het plangebied. (bijv. stationsomgeving) (Uitbreidings-) plannen ( <25 woningen of < 3 ha bedrijventerrein) Herinrichting/herstructurering openbaar gebied

Kleine(re) projecten

Toepassing van de maatlat in gebiedsontwikkelingen De verschillende fases in het planvormingsproces van grote projecten (gebiedsontwikkelingen) zijn in tabel 2 weergegeven. Per fase is aangegeven wat de rol van de maatlat is en welk product wordt opgeleverd. De producten vanuit de maatlat (locatieadvies, ambitiedocument en toets), zullen in de praktijk niet als afzonderlijk product worden aangeboden. Deze producten worden onderdeel van de bestaande producten in het planproces, zijnde: resultaten locatiestudie, uitgangspuntennotitie en toelichting op het ontwerp.

17

Tabel 2 Toepassing van de maatlat in planproces gebiedsontwikkeling

Fases gebiedsontwikkeling

Rol van de Maatlat

Product

1. Locatieverkenning

•

Toepassen van de indicatoren die gericht zijn op laag 1. relatie-context. • Levert input, uitgangpunten en/of randvoorwaarden voor het maken van een locatiekeuze Op basis van locatie eigenschappen, vaststellen van de ambitie op het niveau van de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid.

GGM - Locatiekeuzeadvies, als onderdeel van de locatiestudie. Met daarin onderbouwing van de mogelijkheden, risico’s en beperkingen van bepaalde locaties. GGM- ambitiedocument als onderdeel van de uitgangspunten notitie

2. Initiatieffase

3. Definitiefase

• •

4. Ontwerpfase I

• •

5. Ontwerpfase II

• • • •

6. Ontwerp Omgevingsplan 7. Definitief Omgevingsplan 8. Realisatiefase

Toepassen van indicatoren niveau: 1. Relatiecontext en 2. Ruimtelijke structuur Per indicator ambitie stellen voor de desbetreffende gebiedsontwikkeling.

Leidt tot ruimtelijke structuur cq gebiedsprogramma/hoofdontwerp met verantwoording op toepassing GGM

Toepassen van indicatoren niveau 3. Invulling en 4. Beheer en gebruik. Toetsing van het ontwerp aan de gestelde ambities, middels tool. Aanbevelingen voor ontwerpoptimalisatie Toetsing van het ontwerp aan de gestelde ambities, middels tool. Aanbevelingen voor ontwerpoptimalisatie Evt. 3e toetsing, met sturingsinformatie voor college en raad.

Ruimtelijk plan met GGM- toets • Ontwerpmeting 1 • Aanbevelingen

Betrokkenheid raad

Agenderend, oriënterend (besloten) Resultaten locatiestudie Afspraken vervolgproces Besluitvormend Uitgangspuntennotitie (incl. onderzoeksvragen) Besluitvormend Globale GREX Informerend Gebiedsprogramma en ontwikkelstrategie

GGM-toets • Ontwerpmeting 2 • Aanbevelingen en advies • Evt. ontwerpmeting 3 met sturingsinformatie.

Informerend (gedurende leerperiode GGM) Resultaten ontwerp, realisatie ambities (GGM ontwerpmeting)

Besluitvormend

18

Kleine(re) projecten Naast de grote gebiedsontwikkelingen, waar een grote rol voor de raad is weggelegd, vindt er ook veel realisatie van kleinere projecten plaats. De verantwoordelijkheid voor realisatie van deze projecten ligt bij het college. De toepassing van de maatlat in deze projecten gebeurt op eenzelfde manier als de grote projecten, waarbij in een vroeg stadium (initiatieffase) van het project de kaders vanuit de maatlat worden ingebracht.

5.5 Lerende aanpak De ontwikkeling en invoering van de maatlat is een veranderproces dat aanpassing vraagt van de huidige manier van werken. Het vraagt om een meer integrale en bredere manier van denken en werken, zowel in de ambtelijke organisatie als in de politiek en bestuurlijke rol (zelfs in het externe netwerk). Verder is gebleken dat de gemeentelijke beleidskaders die sturing geven aan de (locatiekeuze van) ruimtelijke ontwikkelingen goed afgestemd moeten worden op de maatlat. Dat vergt goede afwegingen, tijd en zorgvuldigheid. Voor een zorgvuldige inbedding van de maatlat in de gemeente, wordt de

Ontwikkelen

periode 2025 tot de eind 2026 ingesteld als een leerperiode voor de invoering van de maatlat. Deze periode is bedoeld om de tijd te nemen om samen te leren van de invoering van de maatlat. Het biedt tegelijkertijd ruimte om te oefenen

Bijstellen

De groene en gezonde maatlat

UItvoeren

met de invoering en te leren van de dingen die nog niet goed gaan. Op basis van deze ervaringen kan de maatlat verder worden

Evalueren

geoptimaliseerd voor een effectieve werking. De lerende aanpak voor invoering van de

Figuur 2 Invoering van de maatlat als cyclisch proces

maatlat, kan gezien worden als een cyclisch proces. In figuur 2 is dit proces weergegeven, waarbij er verschillende stappen zijn onderscheiden. Deze stappen worden steeds opnieuw doorlopen om zo het instrument maatlat steeds beter te laten functioneren en te kunnen toepassen op de verschillende gebieden (nieuwe en bestaande bedrijventerreinen en woningbouwlocaties). Tussentijds op basis van de concrete ervaringen en aan het einde van de leerperiode wordt de werking van de maatlat geëvalueerd door de samengestelde begeleidingsgroep. In deze evaluatie is aandacht voor o.a. de werking van het instrument, de effecten van het instrument in de

19

projecten, de rolinvulling van raad-college en ambtelijke organisatie. De evaluatie leidt tot aanbevelingen voor optimalisering van het instrument en de werking daarvan.

5.6 Het belang van ruimtelijk ontwerpers De maatlat is ontwikkeld om in een vroeg stadium van een project de uitgangspunten voor groen en gezondheid te kunnen meegeven. Daarbij is nadrukkelijk aandacht gegeven aan het bieden van voldoende ruimte voor de uitvoering om te komen met creatieve oplossingen die bijdragen aan het bereiken van de gestelde doelen. Deze creativiteit is nodig om de maatlatthema’s te verbinden met andere ruimtevragende functies, om zo te komen tot projecten met multifunctioneel ruimtegebruik en een hoge ruimtelijke kwaliteit. De maatlat als instrument bevat een groot aantal inhoudelijke indicatoren die in meer of mindere mate kunnen worden toegepast in een ruimtelijk ontwerp. De ruimtelijk ontwerper is hiermee een essentiële schakel in het overbrengen van de maatlat inhoud richting de praktijk. Om dit te illustreren zou je de maatlat kunnen zien als een grote ingrediëntenlijst, waar een goede kok voor nodig is om daar een passend menu van te maken. Het is dus nodig om 1) de mensen in de organisatie verder op te leiden vanuit het perspectief van de maatlat, 2) ook te bezien of de huidige ontwerpkracht in de organisatie voldoende toereikend is voor de opgaven waar we voor staan. Dit zal als onderdeel van de organisatorische randvoorwaarden voor uitvoering (paragraaf 5.7) verder worden meegenomen.

5.7 Organisatorische randvoorwaarden voor de uitvoering De uitvoering, college en ambtelijke organisatie, moeten voldoende worden toegerust om te kunnen werken met de groene en gezonde maatlat. Daarvoor is voldoende ruimte en tijd nodig, zodat men kan oefenen met de invoering van de maatlat en er ook fouten mogen worden gemaakt. Daarnaast is er ook een aantal concrete zaken die nodig zijn voor de uitvoering en toepassing van de maatlat in de organisatie. Het gaat daarbij om bijvoorbeeld, extra capaciteit voor bepaalde (nieuwe) rollen, budget voor begeleiding en het opleiden van de ambtelijke organisatie en budget voor fysieke uitvoering van maatregelen waar momenteel geen dekking voor is. Zie paragraaf 5.8 voor de benodigde financiele dekking van deze zaken. Een belangrijke randvoorwaarde voor succesvolle uitvoering is communicatie richting de omgeving bij uitvoering en realisatie van ruimtelijke projecten. Het gaat hierbij onder andere om toekomstige bewoners, inwoners, bedrijven en ontwikkelaars. De maatlat beoogt namelijk nieuwe ontwerpkeuzes en als gevolg daarvan een andere inrichting van de fysieke leefomgeving. Dit vanwege de uitdagingen op het gebied van klimaat, biodiversiteit en gezondheid. Het goed communiceren en uitleggen van de keuzes en maatregelen is essentieel voor het draagvlak en begrip.

Daarom wordt na vaststelling van de maatlat een communicatiestrategie ontwikkeld waarbij aandacht is voor deze doelgroepen. Dit gebeurt in samenspraak met de al lopende acties vanuit bijvoorbeeld het programma klimaat, water en biodiversiteit. 20

5.8 Benodigde financiële middelen Om de ambities van de groene en gezonde maatlat goed te laten landen in de organisatie en de organisatie ook voldoende toe te rusten en te begeleiden in het werken met de maatlat, zijn er middelen nodig. De middelen kunnen opgedeeld worden in drie categorieën: 1.

Incidentele middelen Deze zijn nodig gedurende de leerperiode (tot eind 2026), voor de doorontwikkeling van de maatlat. De maatlat moet namelijk nog een vertaling krijgen voor bedrijventerreinen en bestaand gebied. Ook zal gedurende de leerperiode de maatlat moeten worden bijgesteld. Hiervoor is (externe) expertise nodig. Daarnaast zijn er ook middelen nodig om de eigen mensen te trainen en begeleiden om goed te kunnen werken met de maatlat. We stellen voor een bedrag van 150.000 vrij te maken voor deze doorontwikkeling.

2.

Structurele borging tijdelijke expertise De maatlat laat zien dat er een groot aantal expertises nodig zijn om de groene en gezonde ambities te realiseren in de praktijk. Hierbij gaat het bijvoorbeeld om expertise op het gebied van, ecologie, gezondheid, bodem, hitte, water, groen, mobiliteit en klimaat. Veel expertise zit al in de gemeentelijke organisatie en waar dat niet mogelijk/gewenst is, is er de mogelijkheid om extern in te huren. Wel zijn een aantal belangrijke expertises op tijdelijke (programma) middelen gezet (dekking tot en met 2026). We stellen voor om gedurende de leerperiode te evalueren welke expertises structureel geborgd moeten worden in de ambtelijke organisatie en dit te verwerken in de P&C cyclus vanaf 2027.

3.

GGM-budget voor fysieke maatregelen

Herstructurering openbaar gebied De toepassing van de maatlat in herstructurering van bestaand gebied (zie bijlage 4) laat zien dat er voor fysieke maatregelen die worden voorgesteld door de GGM, maar beperkte middelen zijn. Zo zijn er wel financiële middelen voor mobiliteit, klimaat en water, maar zijn er geen budgetten beschikbaar voor gezondheid, hitte en beperkt voor biodiversiteit. Hierdoor worden kansen gemist en kunnen bijvoorbeeld concrete maatregelen als het plaatsen van bomen niet worden gerealiseerd. De ervaring leert dat in projecten ca. 80 procent van de GGM-kosten gedekt kunnen worden uit middelen die gerelateerd zijn aan de watertaken van de gemeente en voor 20% is er geen dekking. We stellen daarom voor om gedurende de leerperiode van de maatlat (2025 en 2026) een budget in te richten dat gebruikt kan worden als cofinanciering bij fysieke inrichtingsprojecten t.b.v. de 21

realisatie van de maatlatambities. Het budget wordt gecombineerd met bestaande investeringsmiddelen vanuit o.a. klimaat en BOSS (Bewegen, Ontmoeten, Sporten en Spelen). Dit budget wordt ingekaderd door de inhoud van de maatlat en de werking kan worden geëvalueerd door de in te stellen begeleidingsgroep. Het budget kan worden toegepast bij herstructureringen en is in eerste instantie niet bedoeld voor GREX projecten. We stellen voor om een budget in te richten van 100.000 per jaar. Dit is 20% van de 5 ton die jaarlijks beschikbaar is voor het klimaat robuust maken van de openbare ruimte en gedekt is vanuit de rioolheffing. In 2025 vragen we de helft van dit budget, omdat besluitvorming halverwege het jaar plaatsvindt. Nieuwe ruimtelijke ontwikkelingsprojecten Bij nieuwe projecten zullen de maatlatambities een van de elementen zijn die integraal moet worden bezien in relatie tot het te realiseren (woningbouw)programma en de uitgangspunten voor de grondexploitatie. Er zal worden gerapporteerd wanneer dit leidt tot knelpunten. Omdat de maatlat uniek en vernieuwend is en aansluit bij ambities van o.a. de provincie, wordt ook ingezet op het werven van externe financiering voor ruimtelijke ontwikkelingsprojecten, waarin de ambities van de maatlat zoveel mogelijk worden gerealiseerd.

22

6. De maatschappelijke betekenis en toegevoegde waarde van de maatlat De ontwikkeling van de maatlat heeft als doel het creëren van een leefomgeving met meer groen en blauw en waarbij de ruimtelijke inrichting bijdraagt aan de positieve gezondheid van de inwoners van de gemeente. De maatlat gaat bijdragen aan een andere invulling van de fysieke ruimte, maar in hoeverre kan deze investering ook worden uitgesplitst in kosten en baten? Daarvoor is een impactinventarisatie uitgevoerd (bijlage 3), die als doel heeft om meer inzicht te geven in de maatschappelijke en financiële effecten van de maatlat, teneinde de vraag te beantwoorden: Heeft investeren in de maatlat zin?

6.1 Grote maatschappelijke opgaven als vertrekpunt Het vertrekpunt voor de maatlat, zijn de grote opgaven die op ons afkomen. Dit zijn opgaven die op nationaal niveau dan wel op mondiaal niveau spelen, maar ook een uitwerking hebben op onze gemeente. De drie opgaven die centraal staan bij de impact inventarisatie zijn: 1.

Klimaatverandering met effecten als wateroverlast, hittestress en droogte.

2.

Fysieke en mentale gezondheid

3.

Kwaliteit van de natuur en biodiversiteit

De hoofdvraag van de impactanalyse is of deze grote opgaven, vertaald in acties op lokaalniveau een wezenlijke bijdrage leveren aan het verbeteren van de leefcondities van mens en dier?

6.2 Conclusies Op basis van de uitgevoerde impactinventarisatie is een aantal conclusies geformuleerd, die belangrijk zijn voor het verder werken aan de maatlat en verbetering van de fysieke leefomgeving. Het zijn de volgende conclusies: 1.

De maatregelen van de maatlat hebben wezenlijk maatschappelijk effect

De belangrijkste conclusie is dat de maatregelen in samenhang uitgevoerd een wezenlijke en positieve impact kunnen hebben voor de samenleving. De maatregelen leveren een bijdrage aan het verbeteren van de fysieke en mentale gezondheid en de sociale cohesie, aangenaam wonen en verblijven, het versterken van de waterweerbaarheid en van natuur en biodiversiteit. De analyse laat zien dat de drie thema’s klimaatadaptie, biodiversiteit en positieve gezondheid krachtig en positief op elkaar inwerken, waarbij meer groen de grote aanjager is en een sleutelfactor.

23

2.

Groen = doen

Het toevoegen van groen draagt bij aan een groot aantal opgaven. Het heeft daarbij een groot maatschappelijk effect dat zich ook financieel positief laat vertalen. De grote meerwaarde dat het toevoegen van groen heeft, maakt dat we genoodzaakt zijn om op een andere wijze te kijken naar de manier waarop we in het huidige beleid omgaan met het groen in de fysieke leefomgeving. 3.

Klimaatschade meerekenen

Het veranderende klimaat, met daarbij de toename van weersextremen, zorgt voor een toenemende schade aan de fysieke leefomgeving. Deze schade kan deels worden voorkomen door een andere inrichting, met meer aandacht voor de effecten van klimaatverandering. Geen maatregelen nemen, zorgt voor hogere kosten in de toekomst. Het meerekenen van klimaatschade in de ontwikkeling van projecten is daarom nodig om een eerlijk inzicht te krijgen in de verhouding kosten-baten. 4.

Lange termijn vs. korte termijn

De investering in de maatregelen van de groene en gezonde maatlat wordt gedaan in het hier en nu, binnen een grondexploitatie, in de kosten van de woningen en inrichting van de private en publieke tuinen. De kosten worden gedragen door de toekomstige bewoners en door de gemeente, voorzover het kosten betreft die niet verhaald worden binnen een grondexploitatie. De (financiële) effecten van deze investeringen zijn in veel gevallen pas op langere termijn zichtbaar. De kosten en baten zijn dus ander soortige posten, die op verschillende momenten in de tijd worden geïncasseerd. Met andere woorden: de kosten gaan voor de baten. 5.

Baten zichtbaar en positief voor samenleving en overheden

De maatschappelijke baten die voortkomen uit de maatregelen van de maatlat zijn evident aan te tonen en ook te vertalen in euro’s. Ze zijn meervoudig en komen aan veel partijen ten goede. De gemeente is een van de baathouders, waarbij de baten neerslaan bij verschillende domeinen binnen de gemeente. Daarnaast is er een breed maatschappelijk rendement dat terecht komt bij medeoverheden, bedrijven en inwoners. 6.

Aandacht voor doelgroepen

Effecten zijn groter bij bepaalde doelgroepen. Zo is bekend dat de klimaateffecten harder aankomen bij doelgroepen met een zwakkere gezondheid en lage sociaal economische status (dit is een bekend fenomeen dat ook bekend staat als het begrip klimaatrechtvaardigheid). Ook is bijvoorbeeld de relatie tussen groen en gezondheid sterker bij kinderen en mensen met een sociaal economische lagere status. Dit gegeven vraagt om nader inzicht in de specifieke doelgroepen in de gemeente Hardenberg die aandacht vragen als het gaat om het nemen van de maatlat maatregelen. Ook is het nodig dat bij de ruimtelijke ontwikkelingen gezondheidskennis wordt 24

toegevoegd en wordt meegewogen in de planvorming. Op deze wijze worden middelen effectiever ingezet.

6.3 Samenvattend De impactinventarisatie geeft meer inzicht in de breedte en omvang van de maatschappelijke effecten van de maatlat. Het laat zien dat de maatlat een breed maatschappelijk rendement heeft, waarbij de baten ten goede komen aan een groot aantal actoren. De gemeente als overheidsorgaan is niet de grootste baathouder, dat zijn de inwoners van de gemeente die leven in een groenere en gezondere wijk. De toekomstige bewoners zijn niet alleen grootste baathouder, ze zijn in feite ook de grootste kostendrager door aankoop van de woning en perceel. De overheid (bij een gesloten GREX) en de ontwikkelaars en bouwers (met een winststreven) dragen in de regel niet bij in de kosten van de aanleg van een wijk. De gemeente maakt wel kosten als er later aanvullende investeringen (moeten) worden gedaan en uiteraard voor het beheer van de openbare ruimte, maar daar staan dan weer inkomsten tegenover vanuit de WOZ. De kosten (in bijv. een GREX) voor het investeren in de maatlat in het hier en nu, zijn dus niet eenvoudig in balans te brengen met de baten op langere termijn. Het werken met de maatlat vraagt daarom een andere financiële benadering, in de wetenschap dat het rendement op lange termijn positief is. Hoe invulling gegeven kan worden aan deze andere financiële benadering is een belangrijke onderzoeksvraag voor de leer- en oefenfase.

Bijlage 3 – Impact inventarisatie (Lysias Advies)

25

7

Lessen en aanbevelingen

Gedurende het maatlatproces is gebruik gemaakt van de praktijkcasus Balkbrug en ook is ervaring opgedaan met andere plannen (zie bijlage 4). Middels ontwerpend onderzoek is verkend hoe de maatlat een ruimtelijke uitwerking zou kunnen krijgen. Dit ontwerpend onderzoek heeft een groot aantal lessen opgeleverd dat verwerkt is deze eindrapportage, ter verbetering en ontwikkeling van de maatlat. Gedurende het proces is er ook een aantal lessen en inzichten opgedaan die niet in maatlatproces een plek konden krijgen. Deze laten zich presenteren in enerzijds aanbevelingen voor beleid en kaderstelling en anderzijds inhoudelijke lessen op projectniveau. De inhoudelijke lessen van deze praktijkcasussen zijn weergegeven in paragraaf 7.1. De lessen over beleid zijn opgenomen in paragraaf 7.2 en zijn geformuleerd als aanbevelingen voor vervolg. Parallel aan de ontwikkeling van de maatlat, is in de lopende projecten al zoveel mogelijk aansluiting gezocht bij de maatlat. Die doorwerking en beweging komt al goed op gang en is als zeer positief te duiden.

7.1

Inhoudelijke lessen op projectniveau

Uit de toepassing van de maatlat in verschillende casussen, blijkt dat een aantal essentiële elementen in de maatlat is te onderscheiden, die van groot belang zijn voor de realisatie van de maatlatambities. Deze elementen blijken ook behoorlijk structurerend voor de ruimtelijke structuur van een gebied en uitwerking ervan op ontwerpniveau. Ze hebben betrekking op: 1.

De aansluiting op groen-blauwe structuren vanuit het plangebied met de omgeving buiten het plangebied, maakt onze watersystemen weerbaarder en beschermd en versterkt de biodiversiteit. Deze verbindingen vormen een belangrijk ruimtelijk raamwerk en fundament voor het ontwerp.