Bijlage Eindrapportage deel 1 de maatlat als beleid
Tekst van het document
De Groene en Gezonde Maatlat Eindrapportage deel 1: De maatlat als beleid
Datum
17 oktober 2024
De Groene en Gezonde Maatlat
Colofon Organisatie:
Gemeente Hardenberg
Bezoekadres:
Stephanuspark 1 7772 HZ Hardenberg
Postadres:
Postbus 500 7770 BA Hardenberg
Telefoonnummer:
14 0523 (zonder kengetal)
Naam:
De Groene en Gezonde Maatlat
Versie:
Eindrapportage deel 1: De maatlat als beleid Oktober 2024
2
De Groene en Gezonde Maatlat
Inhoudsopgave Inleiding ............................................................................................................................................................................... 4 1
Status.......................................................................................................................................................................... 5
2
Raamwerk maatlat................................................................................................................................................. 6 2.1 Structuur maatlat ............................................................................................................................................ 6 2.2 Visie ...................................................................................................................................................................... 7 2.3 Hoofddoelen..................................................................................................................................................... 8 2.4 Beleidsambitie: Biodiversiteit en natuur ................................................................................................. 8 2.5 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Hitte .................................................................................................. 9 2.6 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Droogte ......................................................................................... 10 2.7 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie wateroverlast ............................................................................... 10 2.8 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie waterveiligheid............................................................................
11 2.9 Beleidsambitie: Positieve gezondheid .................................................................................................. 12
3
Vervolg .................................................................................................................................................................... 13
Bibliografie ....................................................................................................................................................................... 14
3
De Groene en Gezonde Maatlat
Inleiding Voor u ligt het eerste eindproduct van het proces van de groene en gezonde maatlat. De
ontwikkeling van de maatlat is een initiatief van de gemeenteraad van Hardenberg met als doel het creëren van een groenere en gezondere leefomgeving in de gemeente.
Op 2 juli 2024 is het tussenresultaat van het maatlatproces door uw Raad vastgesteld, met daarin een inhoudelijke uitwerking van de thema’s die centraal staan (klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid). Ook zijn zes uitgangspunten geformuleerd voor het vervolgproces. Het
voorliggende eindproduct borduurt voort op de tussenrapportage, waarbij de tussenrapportage als onderbouwing kan worden nageslagen voor de inhoudelijke thema’s die in dit eindproduct nader zijn uitgewerkt.
Tijdens de ontwikkeling van de maatlat werd goed zichtbaar dat het belang van de opgaven in
grote lijnen is geborgd in de gemeentelijke omgevingsvisie, maar dat de doorwerking richting de praktijk grotendeels ontbreekt voor de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve
gezondheid. Omdat dit maatlatproces een verandering in de praktijk beoogt, is het van belang de verbinding tussen visie en praktijk wordt gelegd. Daarom in ‘eindproduct deel 1’ een beschrijving van beleidskaders die momenteel ontbreken, maar nodig zijn voor duidelijkheid, afbakening en legitimering van maatregelen in de praktijk.
4
De Groene en Gezonde Maatlat
1 Status De maatlat als beleid is een beschrijving van de inhoudelijke visie, doelen en ambities, voor de
thema’s die centraal staan in het maatlatproces. De eisen vormen het meest concrete niveau en dus ook de operationalisatie van de thema’s. De eisen zijn praktisch toepasbaar en te toetsen. De eisen zijn niet opgenomen in dit eindproduct deel 1 de maatlat als beleid, maar zullen als deel 2: De
maatlat als instrument (of tool) worden gepresenteerd nadat ze via ontwerpend onderzoek zijn getoetst en besproken op hun werking, zowel afzonderlijk als in samenhang.
Deze beschrijving vult de (beleids)leemte tussen visie en uitvoering die momenteel bestaat. Dit eindproduct is niet bedoeld als zelfstandig beleidsdocument waarin doelen, middelen en
tijdshorizon is opgenomen. Met het vaststellen van het eindproduct legt de gemeente de
inhoudelijke beleidsrichting vast, met daarbij het voornemen om deze inhoud in de toekomst te
borgen in bestaande of nieuwe beleidsinstrumenten. Zo kan de (juridische) borging bijvoorbeeld
plaatsvinden bij een volgende actualisatieronde van de omgevingsvisie. Een volledig plan voor
implementatie en borging van de maatlat zal aan het einde van het proces worden toegevoegd aan de besluitvorming.
De inhoud is niet statisch en is onderhevig aan landelijke en/of provinciale beleidsontwikkelingen. Ook kan de inhoud worden beïnvloed door politieke keuzes op lokaal niveau als gevolg van de
uitkomsten van het maatlatproces. Mocht dit leiden tot aanpassing van de inhoud, dan wordt dit
doorgevoerd in het eindproduct deel 1, aan het einde van het maatlatproces, als onderdeel van het complete pakket aan eindproducten.
Mocht het vervolgproces leiden tot nieuwe inzichten, dan zal de voorliggende beleidsrichting
daarop worden aangepast aan het einde van het maatlatproces als onderdeel van het complete pakket aan eindproducten.
5
De Groene en Gezonde Maatlat
2 Raamwerk maatlat In dit hoofdstuk wordt de inhoud van de maatlat als beleid gepresenteerd. Allereerst wordt nader uitgewerkt hoe de inhoud is opgebouwd om vervolgens de inhoud nader te presenteren.
2.1 Structuur maatlat De maatlat heeft meerdere werkingsniveaus. Op strategisch, tactisch en operationeel niveau zal de maatlat moeten worden doorgevoerd voor een goede werking. Het strategische niveau richt zich op de regionale en gemeentelijke schaal van stad en dorp, het tactische niveau geeft richting op wijk niveau en het operationele niveau zegt iets over het niveau van een straat.
Figuur 1: Raamwerk van de maatlat als beleid
Deze gelaagdheid is ook gebruikt bij het vormgeven van de inhoud van de maatlat. Waarbij de inhoud van grof naar fijn, van strategisch naar operationeel is vormgegeven: Visie
De visie geeft een eindbeeld weer, waar we als gemeente naar toe willen werken. De visie vormt
een aanscherping van de al bestaande omgevingsvisie Landstad Hardenberg, voor de thema’s die
centraal staan in de maatlat. Ook kan deze visie gebruikt worden voor het aanscherpen van andere beleidsdocumenten in de toekomst op bijv. het gebied van gezondheid. Hoofddoelen
De hoofddoelen zeggen iets over de essentiële richting van de inhoud. Deze doelen werken door in alle thema’s van de maatlat. Beleidsambities
Per thema, biodiversiteit, klimaatadaptatie en positieve gezondheid is aangegeven welke ambities de gemeente heeft ten aanzien van het thema.
6
De Groene en Gezonde Maatlat
Doelstellingen
Voor ieder thema zijn op basis van de beleidsambities concrete doelstellingen geformuleerd. Deze doelstellingen vormen de brug tussen de beleidsambities en de concrete eisen. Eisen
De eisen vormen het meest concrete niveau en dus ook de operationalisatie van de thema’s. De
eisen zijn praktisch toepasbaar en te toetsen. De eisen zijn niet opgenomen in dit eindproduct deel 1 de maatlat als beleid, maar zullen als deel 2: de maatlat als instrument (of tool) worden
gepresenteerd nadat ze via ontwerpend onderzoek zijn getoetst en besproken op hun werking, zowel afzonderlijk als in samenhang.
2.2 Visie In deze paragraaf worden de ambities uit de omgevingsvisie Landstad Hardenberg, voor de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid nader vertaald: •
Het is 2040. Landstad Hardenberg heeft zijn streekfunctie verder uitgebouwd.
Succesfactoren zijn een aantrekkelijk platteland, een welvarende toeristische sector en de aanwezigheid van veel voorzieningen. De bevolking is gegroeid naar meer dan 65.000
inwoners. Stedelijke en nieuwe functies zijn met elkaar verweven in het buitengebied, met
voldoende aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving. Voldoende beschikbare ruimte
is daarbij een groot voordeel. Er is een goede balans ontstaan tussen de kwaliteit van leven, duurzame investeringen en de aanpassingen aan het veranderde klimaat. •
Hardenberg is een gemeente waar het comfortabel is om te wonen. De bewoners wonen in gezellige dorpen en steden, met ruim opgezette wijken en een levendig centrum met een
aantrekkelijk, groen straatbeeld. De dorpen en steden zijn geschikt voor jong en oud, met voldoende woningen en voorzieningen, zoals zorgvoorzieningen, maar ook
sportvoorzieningen en winkels. Het woningaanbod is gedifferentieerd en de verschillende typen woningen zijn goed verdeeld over de woonwijken. Het bos, de natuurgebieden en het water zijn altijd dichtbij en maken dat het prettig wonen is in de gemeente. •
Naast dat het prettig wonen is, is het ook gezond wonen, werken en leven in de gemeente Hardenberg. Bij de fysieke (her)inrichting van de gemeente is gezondheid een factor die
wordt meegewogen, waarbij het doel is om de ruimtelijke inrichting te laten bijdragen aan een gezond gemeente Hardenberg. Het wenkende perspectief van een ‘Blue Zone’ in de gemeente Hardenberg houden we steeds voor ogen.
•
De openbare ruimte is anders ingericht, overtollige en onnodige verharding is verwijderd,
met als resultaat een aantrekkelijke groene leefomgeving die beter bestand is tegen te veel en te weinig water. Het oppervlaktewater is schoon, heeft een aantrekkende werking en
heeft voldoende ruimte voor plant en dier. Het schone en gezonde water zorgt ervoor dat
7
De Groene en Gezonde Maatlat
onze inwoners met plezier kunnen leven aan het water. Er is voldoende drinkwater op elk moment, voor iedereen. •
Ook op particulier terrein is er duidelijk wat veranderd. Tuinen zijn minder verhard, daken
zijn vergroend en er zijn op veel plaatsen voorzieningen om overtollig neerslag zichtbaar te verwerken en regenwater opnieuw te gebruiken in plaats van af te voeren. De
woonomgeving is zo ingericht dat het inwoners stimuleert om te bewegen, ontmoeten, sporten en spelen om zo hun gezondheid te verbeteren.
•
Inwoners zijn zich bewust van de risico’s van hitte en hebben de mogelijkheid om een
verkoelende plek op te zoeken. Daarnaast is er minder schade aan bedrijfspanden door
extreme neerslag. De bedrijventerreinen zijn aantrekkelijk voor ondernemers om zich te vestigen, omdat ze duurzaam zijn ingericht en toekomstbestendig zijn. •
De lokale biodiversiteit is toegenomen. We voldoen aan de basiskwaliteit natuur. We
hebben de ontwikkeling van de lokale biodiversiteit goed in beeld en we weten wat we
moeten doen om deze te behouden en te versterken. Vergroening gaat hand in hand met versterking van biodiversiteit. Bij de inrichting van de fysieke ruimte wordt vanuit het
natuurlijke, bodem- en watersysteem gewerkt, waarbij het principe ‘groen tenzij’ wordt gehanteerd.
2.3 Hoofddoelen 1. Het bodem-, water- en natuurlijke systeem zijn sturend voor de ruimtelijke ontwikkelingen.
2. Gemeente Hardenberg is een gemeente waarin het gezond en prettig wonen en werken
is, doordat de fysieke omgeving klimaatbestendig, natuurinclusief en met aandacht voor positieve gezondheid is ingericht.
3. Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de veranderende omstandigheden en
hebben handelingsperspectief om zelf en/of samen met de gemeente een bijdrage te leveren aan een klimaatbestendige, groenere en gezondere gemeente.
2.4 Beleidsambitie: Biodiversiteit en natuur •
De soorten planten en dieren die kenmerkend zijn voor gemeente Hardenberg zijn bekend.
•
De inrichting van de gebouwde omgeving en de overgang naar het landelijk gebied
biedt voldoende ruimte voor plant en dier, met voldoende groen en natuur, zodat de gebiedseigen biodiversiteit wordt beschermd en versterkt. •
Groenblauwe oplossingen gebaseerd op natuurlijke processen en structuren hebben de voorkeur boven technische oplossingen. Het principe ‘groen tenzij’ wordt toegepast.
•
De gemeente is goed voorbereid en ingericht op het beheren van een biodiverse en natuurinclusieve omgeving.
8
De Groene en Gezonde Maatlat
•
De basiskwaliteit natuur is gerealiseerd en waardevolle leefgebieden worden behouden en versterkt.
• •
Inwoners en bedrijven leveren een bijdrage aan het versterken van de biodiversiteit. Biodiversiteit is een van de ontwerpende principes.
Doelen: Biodiversiteit en natuur •
Ruimtelijke ontwikkelingen zetten in op sluitende netwerken van groenblauwe
structuren binnen het plangebied en een sterke aansluiting bij en verbindingen met groenblauwe structuren buiten het plangebied. Daarbij kiezen we voor soorten die
passen bij het toekomstig klimaat, waarbij we voldoende aandacht hebben voor vocht, voedsel, veiligheid en voorplanting.
•
Bestaand groen vormt de basis van nieuwe groenstructuren en haar natuurlijke bewoners.
•
De gebouwde omgeving wordt zodanig ingericht dat het leefgebieden vormt voor gebouw bewonende soorten en zodat verdwenen soorten weer terug komen.
•
Het beheer van gebouwen en buitenruimte zorgt voor het behoud en de versterking van de biodiversiteit, met betrokkenheid van inwoners en bedrijven.
2.5 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Hitte •
De gebouwde omgeving biedt een gezonde, comfortabele en aantrekkelijke leefomgeving tijdens hitte.
•
Koele plekken, voorzien van voldoende groen en open water, zijn voor iedereen op
loopafstand bereikbaar en toegankelijk. •
Direct zonlicht wordt voor een deel geblokkeerd, zodat er voldoende schaduw op loopen fietsroutes en verblijfsplekken zijn.
•
De gebouwde omgeving wordt zo ontworpen dat er voldoende mogelijkheden zijn voor natuurlijke ventilatie. Daarmee wordt voorkomen dat onnodig hitte blijft hangen in de leefomgeving.
• •
Bij extreme hitte blijven de meest vitale functies beschikbaar.
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de effecten van hitte te beperken.
•
Inwoners worden, door het nemen van maatregelen, zo goed als mogelijk beschermd tegen hitte, zodat gezondheidsproblemen worden beperkt of voorkomen.
•
De behoefte in en het aanbod van recreatie- en zwemwater zijn in balans.
Doelen: Klimaatadaptatie Hitte •
Gebouwen en infrastructuur worden beschermd tegen hitte door deze te ontwerpen met warmte werende materialen.
• •
Vitale functies worden beschermd tegen hitte door deze hittebestendig te ontwerpen. De gebouwde omgeving wordt ontworpen met voldoende aandacht voor verkoeling
door te zorgen voor schaduw, natuurlijke ventilatie en warmte werende oppervlakken. 9
De Groene en Gezonde Maatlat
2.6 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Droogte •
Langdurige droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale functies.
•
We zorgen dat hemelwater zo weinig mogelijk verdampt en, wanneer dit handig en zinvol is, zoveel mogelijk lokaal wordt vastgehouden in de bodem.
•
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak om zuinig om te gaan met drinkwater.
•
De inrichting van de omgeving is afgestemd op de heersende grondwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid tijdens droogte, zodat er een balans ontstaat tussen onttrekkingen en dat wat natuurlijk wordt aangevuld.
•
De inrichting en het watergebruik in gebouwde omgeving leidt niet tot extra droogte of watertekort in de omgeving. Bij voorkeur draagt de inrichting bij aan het verminderen van droogte en watertekort.
•
Bij extreme droogte is er, voor de meest urgente functies, zoetwater van de juiste kwaliteit beschikbaar. Hierbij wordt de landelijke verdringingsreeks gevolgd.
•
Inwoners zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de effecten van droogte te beperken.
•
Bedrijven zijn zich bewust van de verdringingsreeks en de gevolgen van een eventueel watertekort voor hun onderneming en nemen maatregelen om de effecten beperken.
Doelen: Klimaatadaptatie Droogte •
Gebouwen en infrastructuur worden beschermd tegen droogte door te zorgen voor minimale fluctuaties in grondwaterstanden.
•
Vitale functies worden beschermd tegen droogte door deze niet te ontwerpen op kwetsbare locaties (‘functie volgt peil’).
•
Hemelwater wordt vastgehouden en benut, door voorzieningen op het eigen perceel te stimuleren en natuurlijke technieken voor het bergen van hemelwater eerder toe te passen, dan technische voorzieningen voor de afvoer ervan.
•
Watergebruik wordt verminderd en het waterbewustzijn wordt vergroot door hemelwaterhergebruik te stimuleren.
2.7 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie wateroverlast •
Alle onnodige verharding is verwijderd zodat hemelwater maximaal kan infiltreren in de bodem.
•
De gebouwde omgeving is robuust ingericht, zodat het bestand is tegen een teveel aan hemelwater en overlast wordt beperkt of voorkomen.
•
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de negatieve effecten van hemelwateroverlast te voorkomen of te beperken.
•
Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, infrastructuur en voorzieningen. Vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.
•
Ruimtelijke ontwikkelingen worden niet voorzien in laag gelegen gebieden.
10
De Groene en Gezonde Maatlat
Doelen: Klimaatadaptatie wateroverlast •
Hemelwater wordt zoveel mogelijk geïnfiltreerd, waarbij de voorkeur gaat naar
bovengrondse infiltratie boven ondergrondse en natuurlijke oplossingen boven technische. •
De gebouwde omgeving is zo ontworpen dat een bui van 7 cm in een uur niet tot
schade aan vitale infrastructuur leidt. •
Wateroverlast in gebouwen wordt voorkomen door deze altijd 20 cm hoger te
ontwerpen dan het voorgenomen wegpeil. •
Afwenteling wordt voorkomen, waarbij aangrenzende plangebieden het water uit de te ontwerpen gebieden niet hoeven te verwerken (‘elk plan houdt zijn eigen broek op’).
•
Afstroming van hemelwater naar laag gelegen gebieden wordt voorkomen.
2.8 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie waterveiligheid •
Woningen worden niet gebouwd op plekken die zeer kwetsbaar zijn voor overstromingen.
•
Door slimme maatregelen in de ruimtelijke inrichting worden gevolgen van een
overstroming vanuit het regionale watersysteem of door dijkdoorbraken beperkt.
• • •
Een overstroming leidt niet tot slachtoffers.
Het dagelijks leven binnen onze gemeente kan na een overstroming snel worden hervat. Iedereen weet wat ze moeten doen in situaties van een dreigende overstroming.
Doelen: Klimaatadaptatie waterveiligheid • •
De gebieden die kwetsbaar zijn voor overstroming zijn in kaart gebracht.
Gebouwen en infrastructuur worden in eerste instantie niet ontworpen in gebieden met een verhoogde kans op overstroming.
•
Vitale functies worden beschermd door deze hoger te ontwerpen en te realiseren dan de maatgevende waterhoogte bij een overstroming.
•
Wij streven naar een effectieve evacuatie en hervatting van het dagelijks leven binnen 24 uur na een overstromingssituatie
•
Risico’s worden gedegen afgewogen (risico’s en impact), wanneer toch in
overstromingsgevoelige gebieden gebouwd gaat worden. In dat geval worden
ontwikkelingen aangepast aan de overstromingsgevoelige gebieden. •
In gebieden die kwetsbaar zijn voor overstroming, is het voor iedereen duidelijk, wat de beste route is, om het gebied snel te verlaten.
11
De Groene en Gezonde Maatlat
2.9 Beleidsambitie: Positieve gezondheid •
De gebouwde omgeving draagt in grote mate bij aan een gezonde leefomgeving voor mensen, dieren en planten.
•
De gebouwde omgeving stimuleert om te bewegen, ontmoeten, spelen, samenwerken, gezond eten en sporten.
• •
Er is voldoende gebruiksnatuur dat bereikbaar is voor iedereen om te recreëren.
De gebouwde omgeving heeft een grote hoeveelheid kwalitatief hoogwaardig groen,
zoals parken, plantsoenen en geveltuintjes en bomenrijen in de straat. Daarnaast zijn er
uitloopgebieden in de overgang van gebouwde omgeving naar het buitengebied. •
De gebouwde omgeving is schoon, gezond, herkenbaar en veilig en toegankelijk voor alle gebruikers.
•
Binnen de gebouwde omgeving worden onveilige situaties voorkomen en voelen mensen zich welkom.
•
Zorginstellingen, essentiële winkels en ondersteunende voorzieningen zijn bereikbaar en toegankelijk voor iedereen.
• •
Gezond voedsel is toegankelijk voor iedereen.
Alle inwoners weten de toegang tot maatschappelijke, belangrijke informatie makkelijk te vinden, of weten hoe ze daar bij geholpen kunnen worden.
•
Alle kinderen groeien op in een rookvrije omgeving.
Doelen: Positieve gezondheid •
De gebouwde omgeving is veilig en gezond, zonder overlast of negatieve
gezondheidseffecten door geluid, water- of luchtvervuiling. •
Zorginstellingen zijn bereikbaar en toegankelijk voor iedereen. Ondersteunende voorzieningen en gezond voedsel zijn voor iedereen bereikbaar.
•
De gebouwde omgeving wordt zo ingericht, dat deze gezonde mobiliteit en bewegen
stimuleert. Faciliteiten zijn voor iedereen toegankelijk en veilig. •
De omgeving wordt zo ingericht dat een sociale en veilige gemeenschap kan ontstaan.
12
De Groene en Gezonde Maatlat
3 Vervolg In het vervolgproces van de maatlat wordt de inhoud getoetst aan de hand van concrete woning-
en bedrijventerrein ontwikkelingen. Dit gebeurt met de methode ontwerpend onderzoek, waarin het mogelijk is samen met vakspecialisten, stakeholders, collegeleden en raadsleden te
onderzoeken wat de mogelijkheden zijn. Dit zorgt voor een maatlat die ook praktisch toepasbaar is en tegelijkertijd worden de casussen verrijkt. Het ontwerpend onderzoek wordt uitgevoerd met externe ontwerpbureaus.
13
De Groene en Gezonde Maatlat
Bibliografie Community of Practice Positieve Gezondheid. (2024). Concretiseren van Positieve Gezondheid in de Groene en Gezonde Maatlat.
Gemeente Hardenberg. (z.d.). Gewoon gezond Hardenberg: Nota gezondheidsbeleid Gemeente Hardenberg.
Gemeente Hardenberg. (2021). Landstad Hardenberg: Omgevingsvisie.
https://www.hardenberg.nl/inwoners/wonen/wonen-vervolg/uw-leefomgeving/onzeomgevingsvisie/landstad-hardenberg
Gemeente Hardenberg. (2023). Strategiebrief “Bedrijventerreinen in ontwikkeling”. GGD IJsselland (2024). Advisering over de Groene en Gezonde Maatlat. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2023, 3 maart). Landelijke maatlat voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/03/23/kamerbrief-over-landelijkemaatlat-voor-een-groene-klimaatadaptieve-gebouwde-omgeving
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Arcadis, & &Flux. (2024). Handreiking Groen in en om de Stad.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/05/31/handreiking-groen-in-en-om-destad
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2021). Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. https://www.deltaprogramma.nl/themas/ruimtelijke-adaptatie/deltabeslissing Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2022). Water en Bodem sturend.
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2022D50136&did=2022D5 0136
Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2023, 15 september). Concept ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/05/30/bijlage-concept-ruimtelijk-
afwegingskader-en-begeleidende-tekst
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020, 29 februari). Gezondheid breed op de agenda: Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/02/29/gezondheid-breed-op-deagenda
14
De Groene en Gezonde Maatlat
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2022, 16 september). Integraal Zorgakkoord: “Samen werken aan gezonde zorg”.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/09/16/integraal-zorgakkoord-samenwerken-aan-gezonde-zorg
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2023, 31 januari). GALA -Gezond en actief leven akkoord. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/31/gala-gezond-en-actief-
leven-akkoord
NLadviseurs & Gemeente Hardenberg. (2024). Naar een basiskwaliteit natuur voor Hardenberg: Een uitwerking van de methodiek.
PosadMaxwan & W/E Adviseurs (2024). Groene en Gezonde Maatlat Hardenberg, uitwerking opzet maatlat.
Provincie Overijssel. (z.d.). Rapportage Actieprogramma Toekomstbestendig Bouwen. Provincie Overijssel. (2022). Overijssel voor elkaar!: Fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie. https://www.overijssel.nl/media/rqvnwtv2/fundament-omgevingsvisie-gec.pdf
Provincie Overijssel. (2023, 1 april). Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Regio West Overijssel 2023-2026.
Provincie Zuid-Holland, Gemeente Dordrecht, GGD Zuid-Holland Zuid, & PosadMaxwan. (2024). Gezonde verstedelijking: Ontwerpend onderzoek NOVEX fase 2.
Regio Zwolle, De Zwarte Hond, & Studio Bereikbaar. (2023). Warme Harten in een Klimaatadaptieve Delta: Verstelijkingsstrategie Regio Zwolle.
https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/publicaties/publicaties+novex-
gebieden/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2408700&forcedownload=false SpongeScapes. (2024). From Drainage to Water Retention: Advancing a Paradigm Shift Towards Sponge Landscapes for Enhanced Climate Resilience.
Sweco Nederland B.V. (2024). Een praktische verkenning naar een Nederlandse groennorm: Een vergelijking van tien bestaande groennormen en financiele doorrekening van de drie best
beoordeelde normen. https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/Praktische-verkenning-naar-eenNederlandse-Groennorm-Sweco-2024.pdf
15