Bijlage 1 - De maatlat als beleid
Tekst van het document
De Groene en Gezonde Maatlat Eindrapportage deel 1: De maatlat als beleid
Datum Maart 2025
De Groene en Gezonde Maatlat
Colofon Organisatie:
Gemeente Hardenberg
Bezoekadres:
Stephanuspark 1 7772 HZ Hardenberg
Postadres:
Postbus 500 7770 BA Hardenberg
Telefoonnummer:
14 0523 (zonder kengetal)
Naam:
De Groene en Gezonde Maatlat Eindrapportage deel 1: De maatlat als beleid
Versie:
Maart 2025
2
De Groene en Gezonde Maatlat
Inhoudsopgave De Groene en Gezonde Maatlat................................................................................................................................. 1 Eindrapportage deel 1: De maatlat als beleid...................................................................................................... 1 Colofon ................................................................................................................................................................................ 2 Inhoudsopgave ................................................................................................................................................................. 3 Inleiding ............................................................................................................................................................................... 5 Leeswijzer ............................................................................................................................................................................ 6 1
Status.......................................................................................................................................................................... 7
2
Beleidskaders in hooflijnen ................................................................................................................................ 8
2.1
Landelijk beleid klimaatadaptatie en natuur .......................................................................................... 8
2.2
Landelijk beleid gezondheid ........................................................................................................................ 8
2.3
Provinciaal, regionaal en waterschap beleid .......................................................................................... 9
2.4
Lokaal beleid .................................................................................................................................................... 10
3
De scope van de maatlat .................................................................................................................................. 11
3.1
Het klimaat verandert, ook in Hardenberg ........................................................................................... 11
3.2
Natuur en Biodiversiteit ............................................................................................................................... 12
3.3
Droogte en het beperken van drinkwatergebruik ............................................................................. 13
3.4
Hitte ..................................................................................................................................................................... 14
3.5
Waterveiligheid ............................................................................................................................................... 15
3.6
Wateroverlast ................................................................................................................................................... 16
3.7
Gezondheid....................................................................................................................................................... 17
4
Raamwerk maatlat............................................................................................................................................... 18
4.1
Structuur maatlat ............................................................................................................................................ 18
4.2
Visie...................................................................................................................................................................... 19
4.3
Hoofddoelen .................................................................................................................................................... 20
4.4
Beleidsambitie: Biodiversiteit en natuur ................................................................................................ 20
4.5
Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Hitte .................................................................................................. 21
4.6
Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Droogte ........................................................................................... 22
4.7
Beleidsambitie: Klimaatadaptatie wateroverlast ................................................................................. 22
4.8
Beleidsambitie: Klimaatadaptatie waterveiligheid ............................................................................. 23
4.9
Beleidsambitie: Positieve gezondheid .................................................................................................... 24
5
Adviezen.................................................................................................................................................................. 25 3
De Groene en Gezonde Maatlat
Bibliografie ....................................................................................................................................................................... 26 Bijlagen .............................................................................................................................................................................. 28 1
Relevante Beleidskaders ................................................................................................................................... 28
1.1
Landelijk beleid ............................................................................................................................................... 28
1.1.1
Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie .................................................................................................... 28
1.1.2
Kamerbrief Water en Bodem sturend ..................................................................................................... 28
1.1.3
Landelijke maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving ........................................... 29
1.1.4
Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving .......................................... 29
1.1.5
Kaderrichtlijn Water ....................................................................................................................................... 30
1.1.6
Integraal Zorg Akkoord ................................................................................................................................ 31
1.1.7
Gezond en Actief Leven Akkoord ............................................................................................................. 31
1.2
Provinciaal, regionaal en waterschap beleid ........................................................................................ 32
1.2.1
Fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie provincie Overijssel .............................................. 32
1.2.2
Verstedelijkingsstrategie Regio Zwolle .................................................................................................. 34
1.2.3
Programmeringsafspraken bedrijventerreinen Regio West-Overijssel 2023-2026 ............... 35
1.2.4
Woondeal West-Overijssel.......................................................................................................................... 36
1.2.5
Watervisie 2050 Waterschap Vechtstromen ........................................................................................ 37
1.3
Gemeentelijk beleid ....................................................................................................................................... 38
1.3.1
Omgevingsvisie Landstad Hardenberg .................................................................................................. 38
1.3.2
Strategiebrief ‘bedrijventerreinen in ontwikkeling’ ........................................................................... 38
1.3.3
Gewoon gezond Hardenberg – Nota gezondheidsbeleid gemeente Hardenberg ............... 39
1.3.4
Programma Klimaat, Water en Biodiversiteit ....................................................................................... 40
4
De Groene en Gezonde Maatlat
Inleiding Voor u ligt het eerste eindproduct van het proces van de groene en gezonde maatlat. De ontwikkeling van de maatlat is een initiatief van de gemeenteraad van Hardenberg met als doel het creëren van een groenere en gezondere leefomgeving in de gemeente. Op 2 juli 2024 is het tussenresultaat van het maatlatproces door uw Raad vastgesteld, met daarin een inhoudelijke uitwerking van de thema’s die centraal staan (klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid). Ook zijn zes uitgangspunten geformuleerd voor het vervolgproces. Het voorliggende eindproduct borduurt voort op de tussenrapportage, waarbij de inhoud van de tussenrapportage in dit eindproduct terugkomt als onderbouwing voor de inhoudelijke thema’s die in dit eindproduct nader zijn uitgewerkt. Tijdens de ontwikkeling van de maatlat werd goed zichtbaar dat het belang van de opgaven in grote lijnen is geborgd in de gemeentelijke omgevingsvisie, maar dat de doorwerking richting de praktijk grotendeels ontbreekt voor de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid. Omdat dit maatlatproces een verandering in de praktijk beoogt, is het van belang de 5
De Groene en Gezonde Maatlat
verbinding tussen visie en praktijk wordt gelegd. Daarom in ‘eindproduct deel 1’ een beschrijving van beleidskaders die momenteel ontbreken, maar nodig zijn voor duidelijkheid, afbakening en legitimering van maatregelen in de praktijk.
Leeswijzer In hoofdstuk 1 wordt de status van dit document, de maatlat als beleid, nader beschreven. Hoofdstuk 2 en 3 vormen de inhoudelijke onderbouwing van de maatlat als beleid. Hierbij wordt in hoofdstuk 2 de beleidskaders in het land, de provincie Overijssel en de gemeente Hardenberg beknopt beschreven. Hoofdstuk 3 geeft een inhoudelijke toelichting op de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid en de opgave waar de gemeente Hardenberg voor staat. Hoofdstuk 4 geeft een toelichting op de structuur van de maatlat. Ook geeft dit hoofdstuk de ontbrekende beleidskaders weer. In hoofdstuk 5 wordt afgesloten met aanbevelingen.
6
De Groene en Gezonde Maatlat
1 Status De maatlat als beleid is een beschrijving van de inhoudelijke visie, doelen en ambities, voor de thema’s die centraal staan in het maatlatproces. De eisen vormen het meest concrete niveau en dus ook de operationalisatie van de thema’s. De eisen zijn praktisch toepasbaar en te toetsen. De eisen zijn niet opgenomen in dit eindproduct deel 1 de maatlat als beleid, maar zullen als deel 2: De maatlat als instrument (of tool) worden gepresenteerd nadat ze via ontwerpend onderzoek zijn getoetst en besproken op hun werking, zowel afzonderlijk als in samenhang. Deze beschrijving vult de (beleids)leemte tussen visie en uitvoering die momenteel bestaat. Dit eindproduct is niet bedoeld als zelfstandig beleidsdocument waarin doelen, middelen en tijdshorizon is opgenomen. Met het vaststellen van het eindproduct legt de gemeente de inhoudelijke beleidsrichting vast, met daarbij het voornemen om deze inhoud in de toekomst te borgen in bestaande of nieuwe beleidsinstrumenten. Zo kan de (juridische) borging bijvoorbeeld plaatsvinden bij een volgende actualisatieronde van de omgevingsvisie. Dit kan nadere invulling krijgen bij de uitwerking van het implementatieplan.
7
De Groene en Gezonde Maatlat
2 Beleidskaders in hooflijnen In dit hoofdstuk zijn de belangrijkste kaders beschreven. Op landelijk, provinciaal, regionaal en lokaal niveau zijn er beleidskaders op het gebied van klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid. Het opstellen van de maatlat moet plaatsvinden binnen deze beleidskaders en aansluiting zoeken bij toekomstige kaders. De kaders zijn beknopt in beeld gebracht en nader uitgewerkt in bijlage 1.
2.1 Landelijk beleid klimaatadaptatie en natuur De kamerbrief ‘Water en bodem sturend’1, met 33 structurerende keuzes, is een van de belangrijkste uitgangspunten die uitwerking krijgt in andere kaders, zoals de landelijke maatlat groene klimaat adaptieve gebouwde omgeving2 en het ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Met de ontwikkeling van de nieuwe nota ruimte (en doorwerking in de omgevingswet) wordt het thema naar verwachting (mede)sturend bij ruimtelijke ontwikkeling van Nederland, met daarbij aandacht voor de volgende principes: •
Het water- en bodemsysteem is sturend voor nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen;
•
Met de landelijke maatlat heeft het Rijk normen, richtlijnen en randvoorwaarden voor de klimaat thema’s opgesteld;
•
Voor natuur wordt naast de natuurherstelwet gewerkt aan meer aandacht voor natuur/groen in en om de stad, waarbij het concept basiskwaliteit natuur uitgangspunt is.
2.2 Landelijk beleid gezondheid Als het gaat om gezondheid in de leefomgeving zijn er verschillende landelijke beleidsstukken. De Landelijke Nota Gezondheidsbeleid 2020 – 2024 (LNG)3 geeft de landelijke prioriteiten weer op het gebied van publieke gezondheid. Het Integraal Zorgakkoord (IZA)4 heeft als doel om de zorg in de toekomst goed, toegankelijk en betaalbaar te houden. Het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA)5 zet in op gezond leven met een stevige sociale basis, met als doel gezondere inwoners in 2040. De volgende principes volgen uit landelijke gezondheidsbeleid: •
Gezondheid is een vast onderdeel bij besluitvorming in ruimtelijk beleid en in de fysieke leefomgeving.
•
Inzet op een gezonde actieve leefomgeving. Deze nodigt uit tot bewegen en ontmoeten, met voldoende prikkels voor een gezonde leefstijl, stimuleert ontmoetingen en zet de mens
1
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2022D50136&did=2022D50136 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/03/23/kamerbrief-over-landelijke-maatlat-voor-eengroene-klimaatadaptieve-gebouwde-omgeving 3 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/02/29/gezondheid-breed-op-de-agenda 4 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/09/16/integraal-zorgakkoord-samen-werken-aangezonde-zorg 5 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/31/gala-gezond-en-actief-leven-akkoord 2
8
De Groene en Gezonde Maatlat
als gebruiker centraal bij stedelijke ontwikkelingen. Ook het beter beschermen van inwoners tegen toenemende hitte maakt hier deel van uit.
2.3 Provinciaal, regionaal en waterschap beleid Op provinciaal en regionaal niveau vormt de omgevingsvisie van provincie Overijssel het wettelijke kader. Deze omgevingsvisie wordt vernieuwd, het fundament voor de nieuwe omgevingsvisie6 geeft een beeld van de nieuwe invulling hiervan. De watervisie 2050 van Waterschap Vechtstromen geeft de lange termijn visie van het waterschap op het watersysteem weer. Op het gebied van woningbouwontwikkeling zijn de verstedelijkingsstrategie NOVEX Regio Zwolle7 en de Woondeal West-Overijssel relevant. In de woondeal wordt ingezet op toekomstbestendig bouwen, dit is geconcretiseerd in het Actieprogramma Toekomstbestendig Bouwen8 van provincie Overijssel. De ambities voor bedrijventerreinen zijn vastgelegd in de Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Regio West-Overijssel. In deze programmeringsafspraken zijn afspraken over kwaliteitsambities opgenomen. Deze kwaliteitsambities richten zich onder andere op bodem en water, een gezonde en groene leefomgeving en natuurinclusief bouwen. Het opvolgen van deze kwaliteitsambities is door uw Raad vastgesteld in de strategiebrief ‘Bedrijventerreinen in ontwikkeling’. De volgende beleidsuitgangspunten volgen uit provinciaal, regionaal en waterschap beleid: •
Al het beleid spreekt over het meer leidend laten zijn van het water- en bodemsysteem. Voor bedrijventerreinen zijn 5 principes vastgesteld: o
niet afwentelen van problemen in het bodem- en watersysteem, maar oplossen in de gebiedsontwikkeling;
•
o
functies volgen het bodem- en watersysteem;
o
keuze voor een adaptieve inrichting;
o
benutten van kansen voor natuurlijk herstel;
o
zo min mogelijk verstoring van de bodem.
Het water- en bodemsysteem wordt leidend in de locatiekeuze voor nieuwe ontwikkelingen.
•
Voor nieuwe woningbouw zijn er ambities om klimaatadaptief en natuurinclusief te bouwen. De concretisering van de ambities in het Actieprogramma Toekomstbestendig Bouwen kan dienen als input voor de Groene en Gezonde Maatlat.
6
https://www.overijssel.nl/media/rqvnwtv2/fundament-omgevingsvisie-gec.pdf https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/publicaties/publicaties+novexgebieden/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2408700&forcedownload=false 8 https://www.buroloo.nl/externe-publicatie/actieprogramma-toekomstbestendig-bouwen/ 7
9
De Groene en Gezonde Maatlat
2.4 Lokaal beleid Op lokaal niveau voor de gemeente Hardenberg, geeft de omgevingsvisie Landstad Hardenberg9 de strategische lange termijn visie voor de leefomgeving. In de omgevingsvisie wordt met brede welvaart onder andere ingezet op klimaatadaptatie en een leefomgeving die positieve gezondheid versterkt. Het Programma Klimaat, Water en Biodiversiteit geeft de doelen van de gemeente Hardenberg om onze leefomgeving klimaatrobuust en natuurinclusief in te richten. Onze doelen voor het onderwerp positieve gezondheid zijn in de gezondheidsnota Gewoon Gezond Hardenberg opgenomen. Over positieve gezondheid in de ruimtelijke omgeving kunnen we de volgende conclusies trekken: •
Er zijn duidelijke doelen gesteld voor positieve gezondheid in de leefomgeving. Deze doelen geven echter nog geen concrete invulling aan ruimtelijke ontwikkelingen. De doelen kunnen we concretiseren in de Groene en Gezonde Maatlat.
•
Het groen en klimaatadaptief inrichten van de leefomgeving levert al een eerste bijdrage aan positieve gezondheid. Verdere invulling zou zich kunnen richten op een leefomgeving die uitnodigt tot bewegen, ontmoeten, spelen en sporten en bijdraagt aan een gevoel van veiligheid, aandacht voor elkaar en het vergroten van veerkracht.
9
https://www.hardenberg.nl/inwoners/wonen/wonen-vervolg/uw-leefomgeving/onze-omgevingsvisie/landstadhardenberg
10
De Groene en Gezonde Maatlat
3 De scope van de maatlat In dit hoofdstuk worde de scope van de maatlat nader beschreven, waarbij voor de verschillende thema’s het doel, de huidige stand van zaken en de opgave is uitgewerkt.
3.1 Het klimaat verandert, ook in Hardenberg Het klimaat in Nederland verandert. Het wordt gemiddeld warmer, er valt meer neerslag, en de extremen zullen toenemen: vaker langdurige droogte, meer hittegolven en meer extreme regenbuien. De gevolgen van klimaatverandering zijn nu al zichtbaar. Het ene record na het andere wordt gebroken. De gemiddelde neerslag per jaar is al gestegen van 690 mm in 1910 naar 1151 mm in 2023. Tegenover droge uitschieters zoals 2018 en 2019 staan zeer natte jaren. En niet alleen het gemiddelde neemt toe, ook de extremen worden groter. Buien die, qua intensiteit, vroeger maar eens per 5 jaar vielen, komen nu bijna jaarlijks voor. Die ontwikkeling zet door, maar het is moeilijk te voorspellen in welke mate. Om ons tegen de gevolgen van klimaatverandering te beschermen, is het nodig dat we onze omgeving aanpassen. Dat betekent ook dat we anders moeten gaan bouwen en ontwikkelen. Biodiversiteit, natuur en groen speelt daarbij een belangrijke rol. Meer groen is goed. Meer groen helpt ons voor te bereiden op de verdere gevolgen van klimaatverandering. Groen in de bebouwde omgeving werkt verkoelend, vermindert wateroverlast en groen vergroot de infiltratie van hemelwater. Contact met de natuur zorgt voor meer geluk en vermindert stress. Het geeft de mens meer energie, creativiteit en stimuleert ontmoetingen tussen mensen.
Een veerkrachtige inrichting van onze omgeving gaat ons helpen om de gevolgen van klimaatverandering tegen te gaan. En het is niet zo vreemd dat het grootste deel van de oplossingen gebaseerd zijn op groen en natuur. Want er ligt een direct verband tussen een groene omgeving en de positieve gevolgen voor de gezondheid van de mens. Positieve gezondheid is meer dan de lichamelijke gezondheid. Het is een gezonde leefomgeving, die als prettig wordt ervaren, die uitnodigt tot gezond gedrag en waar de druk op de gezondheid zo laag mogelijk is. De ‘groene en gezonde maatlat’ maakt Hardenberg weerbaar voor het veranderende klimaat en richt zich dus op drie kernthema’s: •
Het beperken van de negatieve gevolgen door klimaatverandering, gericht op de 3 onderdelen: a. Hitte b. Wateroverlast c. Droogte en het beperken van drinkwatergebruik
•
Het vergroten van het areaal groen en het versterken van de biodiversiteit
•
Het stimuleren van positieve gezondheid in de fysieke leefomgeving.
11
De Groene en Gezonde Maatlat
3.2 Natuur en Biodiversiteit De achteruitgang van de biodiversiteit is mondiaal een grote uitdaging, waarbij de oplossing deels lokaal gevonden kan worden. Het thema Biodiversiteit en natuurinclusiviteit gaat over meer groen en natuur in de bebouwde omgeving en de aanwezigheid van verschillende soorten planten en dieren hierin. Meer groen heeft niet automatisch een versterkend effect voor de biodiversiteit. Het gaat er dus om hoe je dit groen inricht. Wat willen we bereiken? 1. Het is ons doel om te vergroenen en ons bewust te zijn van de soorten planten en dieren die kenmerkend zijn voor gemeente Hardenberg. 2. Wij willen dat biodiversiteit en natuurinclusiviteit standaard meegenomen wordt in het ontwerp van onze leefomgeving. Als principe; niet als sluitstuk, zodat de aanwezige biodiversiteit wordt beschermd en zo mogelijk kan groeien. Dit doen wij niet alleen: onze inwoners en bedrijven helpen. Waar staan we nu? Eigenlijk weten we nu niet goed waar we staan. De gegevens over de huidige stand van de biodiversiteit in Hardenberg zijn verouderd. Wij bereiden ons momenteel voor op een gestandaardiseerde methode voor het bepalen en meten van de actuele biodiversiteit binnen de gemeente. Wat we wel weten, is dat veel algemene soorten afnemen. Dat is een teken van een verslechterde kwaliteit van ons landschap en de natuur. We weten waardoor het komt.
Namelijk door het verlies aan leefgebieden, de uitstoot van allerlei stoffen en het gebruikt van pesticiden. Actie is dus nodig. Wat is onze opgave? We inventariseren de bestaande gebiedseigen biodiversiteit. Wij brengen lokale soorten in beeld en stellen doelen vast die gaan gelden voor de plannen die wij hebben voor het ontwikkelen van onze leefomgeving. Deze doelen moeten onze lokale soorten beschermen en de uitbreiding met nieuwe soorten planten en dieren stimuleren. De methode die we hiervoor gebruiken richt zich op het in beeld brengen van verschillende leefgebieden (condities voor soorten). Door inzicht in onze leefgebieden te creëren kunnen we hier ook mee gaan ontwerpen. Binnen planontwikkelingen gaan we kiezen voor groenblauwe oplossingen. Daarbij hebben natuurlijke, groene maatregelen de voorkeur boven technische maatregelen. Het verbinden van water en groen in onze woonwijken gaat ons helpen in het ondersteunen en stimuleren van de biodiversiteit en het maken van een geschikte leefomgeving voor specifieke soorten. We moeten ons goed voorbereiden op het beheren van een biodiverse en natuurinclusieve omgeving. En de extra kosten die dit tot gevolg gaat hebben voor onderhoud en beheer. 12
De Groene en Gezonde Maatlat
3.3 Droogte en het beperken van drinkwatergebruik Het thema droogte gaat over de hoeveelheid neerslag die er valt, verminderd met het water dat verdampt. Wanneer de bodem verdroogt, betekent dat er te weinig goed grondwater aanwezig is om de natuur in stand te houden. Droogte leidt tot een verhoogde watervraag en toenemende watertekorten. In de bebouwde omgeving kan droogte leiden tot verdroging van groen en een slechtere oppervlaktewaterkwaliteit. Wat willen we bereiken? 1. Wij willen ervoor zorgen dat een langdurige periode van droogte niet leidt tot schade aan gebouwen, funderingen, wegen, groen, water en vitale functies. 2. De inrichting en het watergebruik in bebouwde gebieden leidt niet tot extra droogte of watertekort in de omgeving. Hierbij maken we telkens weer de afweging of de investering die nodig is om dit te bereiken, reëel, technisch en financieel haalbaar is. 3. We willen ervoor zorgen dat hemelwater zo weinig mogelijk verdampt en zoveel mogelijk wordt vastgehouden in de bodem. Daarom is de inrichting van onze omgeving afgestemd op de heersende grondwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid tijdens droogte, zodat er een balans ontstaat tussen onttrekkingen en dat wat natuurlijk wordt aangevuld. 4.
Inwoners en bedrijven in de gemeente Hardenberg zijn zich bewust van de noodzaak tot het zuinig omgaan met drinkwater en nemen maatregelen om de effecten van droogte te beperken. 5. Voldoende zoetwater is en blijft beschikbaar, zeker voor kwetsbare mensen en functies die dit het meest nodig hebben. Waar staan we nu? Droogte is op dit moment geen structureel probleem voor gemeente Hardenberg. Behalve in de zeer droge jaren. Bijvoorbeeld in 2018. In dat jaar verdroogden grasvelden, zakte het peil in het oppervlaktewater en ontstonden er scheuren in het asfalt. Zelfs stierf er hier en daar een boom. Hoewel Hardenberg een waterrijke gemeente is, had de langdurige periode van droogte effect op ons woon- werk- en leefklimaat. Droogt ontstaat omdat het elke zomer te weinig regent. Er kunnen problemen ontstaan door watertekort. Er komt dan een sproeiverbod om drinkwater te besparen. Droogte komt steeds vaker voor in Nederland. Ook in Hardenberg. Wat is onze opgave? Om te voorkomen dat een toekomstige periode van droogte leidt tot schade aan onze gebouwen en infrastructuur volgen wij de landelijke richtlijn ‘bodem en water sturend’, waarbij het bodemwatersysteem een doorslaggevende rol speelt bij de inrichting van de leefomgeving. Hierbij zorgen 13
De Groene en Gezonde Maatlat
wij voor voldoende grondwateraanvulling door infiltratie van regenwater, waardoor er voldoende water beschikbaar blijft en vitale en kwetsbare functies kunnen blijven functioneren. Met industriële grootverbruikers en agrariërs verkennen we de mogelijkheden van hergebruik van proceswater/afvalwater of het gebruik van hemelwater in plaats van drinkwater. Bij ruimtelijke ontwikkelingen onderzoeken wij de mogelijkheden tot het benutten van regenwater, het hergebruik van water en streven wij naar ‘watervriendelijke nieuwbouw’, waarbij gelet wordt op maximale drinkwaterbesparing en het opslaan van regenwater om te gebruiken in de dagelijkse huishouding en voor het besproeien van de tuin, tijdens droge perioden.
3.4 Hitte Het thema Hitte gaat over de effecten van meer zomerse en tropische dagen op de gezondheid van mensen en de leefomgeving. Extreme, langdurige hitte vermindert het functioneren van mensen en dieren en kan schadelijk zijn voor de gezondheid. Met name voor kwetsbare doelgroepen is het effect van hitte een groot gezondheidsrisico. Wat willen we bereiken? 1. Wij willen ervoor zorgen dat de bebouwde omgeving een gezonde, comfortabele en aantrekkelijke leefomgeving is en blijft, tijdens een periode van hitte. Daarbij is onze leefomgeving zo ingericht dat koele plekken voor iedereen bereikbaar zijn. Tijdens hitteperiodes blijven onze meest vitale functies, zoals beweegbare bruggen, beschikbaar. Onze inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak en weten welke maatregelen zij zelf kunnen nemen om de effecten van hitte te beperken. Daarbij nemen wij maateregelen om kwetsbare mensen zo goed mogelijk te beschermen tegen hitte. Waar staan we nu? Het wordt steeds heter. We weten nog niet zo goed wat de meest effectieve maatregelen zijn om de negatieve gevolgen van hitte tegen te gaan. En dat is zorgelijk, want hitte kan grote problemen geven voor de gezondheid van de mensen. Dit noemen we hittestress. Als het meerdere dagen achter elkaar warm is, kun je last krijgen van hittestress.
Je kunt je dan moeilijker concentreren, krijgt sneller hoofdpijn en wordt eerder moe of duizelig. Door warme nachten kunnen mensen vaak ook minder goed slapen, waardoor ze minder alert zijn, de arbeidsproductiviteit minder wordt en mensen zelfs agressief kunnen worden. Hittestress kan in milde en ernstige vorm voorkomen. Vooral kwetsbare mensen, zoals ouderen, kunnen erg ziek worden van hittestress. Hitte kan zelfs leiden tot extra sterfte en zal het leven in de bebouwde omgeving bovendien steeds vaker onaangenaam maken. Duidelijk is dat er aandacht nodig is op het sociale vlak (o.a. in de zorg), voor gebouwen (koele binnenruimtes) en voor de buitenruimte. Wat is onze opgave? Door het klimaatverbond (autoriteit op het gebied van het thema hitte) is een indeling gepresenteerd, waarlangs je het thema kunt aanpakken; gebied, gebouw, gezondheid. 14
De Groene en Gezonde Maatlat
Gebied: We zien het als onze opgave dat, tijdens een periode van hitte, de bebouwde omgeving een gezonde en aantrekkelijke leefomgeving is, met voldoende verkoelende plekken. Daarom willen we zorgen voor voldoende schaduw op verblijfsplekken, loop- en fietsroutes die voor iedereen te bereiken zijn. Wij streven naar een bebouwde omgeving waarin oppervlakken voor een deel warmtewerend zijn, waardoor we opwarming voorkomen of beperken. Bomen en een grote diversiteit aan groen, spelen hierbij een grote rol. Groenvoorzieningen, vitale en kwetsbare locaties en functies (zoals de omgeving rondom een verzorgingstehuis) zijn bestand tegen hitte. Gebouw: Wij stimuleren om elke individuele woning te voorzien van maatregelen om hittestress te voorkomen of te beperken. Muren en daken zijn bij voorkeur voorzien van planten of een lichte kleur. Gezondheid: Inwoners kunnen zelf ook een groot aantal dingen doen om ernstige gevolgen van hitte te voorkomen. Zo is het belangrijk om goed te letten op de kwetsbaren in je omgeving Ook draagt het goed ventileren van woningen bij aan het voorkomen van hittestress.
3.5 Waterveiligheid Bij dit thema gaat het over het beperken van de gevolgen van een overstroming vanuit oppervlaktewater zoals de Vecht. De kans op en de gevolgen van een overstroming variëren sterk per plek. Wat willen we bereiken? 1. We willen onze omgeving zo inrichten dat de gevolgen van een overstroming, vanuit bijvoorbeeld de Vecht, worden beperkt door onze omgeving slim in te richten. 2. Daarbij willen we voorkomen dat er woningen gebouwd worden op plekken die zeer kwetsbaar zijn voor overstromingen. Op deze manier voorkomen we slachtoffers. Mocht er toch sprake zijn van een overstroming dan weten onze inwoners wat ze moeten doen en zorgen we ervoor dat het dagelijks leven snel weer hersteld wordt. Waar staan we nu? De veiligheid tegen overstromingen is, voor gemeente Hardenberg, vooral gebaseerd op de sterkte en hoogte van de waterkeringen van de rivieren. De risico’s bij een mogelijke overstroming hebben wij, samen met het waterschap, in beeld gebracht, door te kijken naar de kans op een overstroming, de waterdiepte die dan ontstaat en de tijd die nodig is om uit het gebied te evacueren. Op deze manier zijn we voorbereid op de gevolgen van overstromingen en het minimaliseren van de schade en overlast.
Wat is onze opgave? Bij een toekomstige woningbouwontwikkeling gaan wij motiveren, of en welke maatregelen genomen moeten worden om de gevolgen van een overstroming te beperken. Daarbij kijken wij naar het voorkomen van schade voor gebouwen, woningen en openbare ruimte, het begaanbaar 15
De Groene en Gezonde Maatlat
houden van hoofdwegen, het beschermen van vitale functies (bijvoorbeeld centrale elektriciteitskasten), de mogelijkheden om te schuilen en de wijze van evacueren.
3.6 Wateroverlast Onder wateroverlast verstaan we de overlast en schade die optreedt als gevolg van extreme neerslag. De kans op hevige neerslag is toegenomen en zal de komende jaren verder toenemen door stijging van de temperatuur. Korte en hevige buien zorgen in de bebouwde omgeving het vaakst voor wateroverlast. Dit zijn onweersbuien in de lente of de zomer die de capaciteit van het riool- en oppervlaktewaterstelsel te boven gaan. Dit kan leiden tot water-op-straat, overlast en schade aan gebouwen en andere objecten. Met het veranderende klimaat kunnen we piekbuien niet meer opvangen in ons riool/hemelwaterstelsel. Wat willen we bereiken? 1. Wij streven naar een inrichting van de gemeente waarbij alle onnodige verharding verwijderd is, zodat hemelwater maximaal kan infiltreren in de bodem. 2. Verder is de bebouwde omgeving robuust ingericht, zodat het bestand is tegen een teveel aan hemelwater en overlast wordt voorkomen. 3. Inwoners en bedrijven zijn waterbewust en nemen zelf maatregelen om de negatieve effecten van hemelwateroverlast te voorkomen of te beperken. 4. Mocht het toch hard regenen dan leidt hevige neerslag niet tot waterschade aan gebouwen, infrastructuur, voorzieningen.
Vitale functies (bijvoorbeeld de toegangsweg tot het ziekenhuis) blijven beschikbaar Waar staan we nu? Gemeente Hardenberg heeft een zogenaamde stresstest uitgevoerd om te bepalen welke locaties binnen de gemeente kwetsbaar zijn voor wateroverlast. Met die stresstest zijn de mogelijke knelpunten als gevolg van wateroverlast in beeld gebracht. In de komende periode gaan we deze knelpunten oplossen. Hierbij kijken we kritisch naar de rest van de omgeving, of we ook niet andere klimaatknelpunten mee kunnen nemen bij onze werkzaamheden (meekoppelkansen). Wat is onze opgave? Elk nieuw gebouw of locatie-ontwikkeling gaan we zo ontwerpen dat hevige regenval niet tot waterschade leidt. De verwerking van de buien vindt bij voorkeur plaats via het infiltreren van hemelwater in de bodem en tijdelijke berging op het maaiveld. Enkel een teveel aan hemelwater voeren we af, via de riolering, naar het watersysteem. Het voorkomen van waterschade kunnen we niet alleen. Een groot deel van een woonwijk bestaat uit particuliere percelen. Die moeten hun steentje bijdragen. Van inwoners vragen wij om een deel van de regenbui te bergen op eigen terrein. 16
De Groene en Gezonde Maatlat
De voorzieningen die wij ontwerpen zijn bij voorkeur groene maatregelen: wadi’s, groene daken, verlaagd uitgevoerde boom en/of beplantingsvakken en infiltratiegreppels of -sloten.
3.7 Gezondheid Onder gezondheid in de fysieke leefomgeving verstaan we het vermogen van de mens om zich aan te passen en de eigen regie te voeren, in het licht van de sociale, fysieke en emotionele uitdagingen van het leven. Positieve gezondheid hierin is een brede blik op hoe mensen gezondheid ervaren, met een vertaling naar de fysieke leefomgeving. Wat willen we bereiken? 1. Wij streven naar woongebieden die uitdagen om te bewegen, ontmoeten, spelen, samenwerken en sporten. 2. Deze gebieden zijn zodanig ingericht dat er voldoende groene locaties bereikbaar zijn voor iedereen om te recreëren. Onze woongebieden zijn schoon, gezond, herkenbaar en veilig ingericht, waarbij ze toegankelijk zijn voor alle gebruikers. 3. Ook is zorg, ondersteuning, gezond voedsel, essentiële winkels en voorzieningen bereikbaar en toegankelijk voor iedereen. Waar staan we nu? Het verwerken van het thema ‘fysieke gezondheid’ in het ontwerp van de leefomgeving is nieuw. We zijn ons er echter van bewust dat de inrichting van onze omgeving bij kan dragen aan de gezondheid van onze inwoners. Door aandacht te hebben voor bereikbare ontmoetingsplekken, voldoende loop- en fietsroutes, voldoende voorzieningen voor het openbaar vervoer, de juiste aandacht voor gezond voedsel en voldoende bewegen, verbeteren wij de gezondheid van onze inwoners.
Wat is onze opgave? Hoewel er nog geen normen bestaan voor een gezonde fysieke leefomgeving willen wij, binnen onze woon- en leefomgeving streven naar voldoende en bereikbare sport, speel en ontmoetingsplekken. Deze plekken zijn aantrekkelijk, gevarieerd, duurzaam en groen ingericht. Wij stimuleren het bewegen in het groen: wandelen en fietsen in en rond de stad en dorpen. Dat vraagt om een minder strenge scheiding tussen bebouwde kom en landelijk gebied en om mogelijkheden te creëren buiten de bebouwde kom. Binnen elke ruimtelijke ontwikkeling hebben wij aandacht voor een goede milieukwaliteit waarbij de normen voor geluid, stank en fijnstof binnen de geldende regels valt. Woonomgevingen worden veilig ingericht, met aandacht voor voldoende straatverlichting, bewegwijzering en veilige routes, afgeschermd van gemotoriseerd verkeer. Er is voldoende openbaar vervoer en OV-haltes zijn bereikbaar, duurzaam afgewerkt en weerbestendig ingericht. 17
De Groene en Gezonde Maatlat
4 Raamwerk maatlat In dit hoofdstuk wordt de inhoud van de maatlat als beleid gepresenteerd. Allereerst wordt nader uitgewerkt hoe de inhoud is opgebouwd om vervolgens de inhoud nader te presenteren.
4.1 Structuur maatlat De maatlat heeft meerdere werkingsniveaus. Op strategisch, tactisch en operationeel niveau zal de maatlat moeten worden doorgevoerd voor een goede werking. Het strategische niveau richt zich op de regionale en gemeentelijke schaal van stad en dorp, het tactische niveau geeft richting op wijk niveau en het operationele niveau zegt iets over het niveau van een straat.
Figuur 1: Raamwerk van de maatlat als beleid
Deze gelaagdheid is ook gebruikt bij het vormgeven van de inhoud van de maatlat. Waarbij de inhoud van grof naar fijn, van strategisch naar operationeel is vormgegeven: Visie De visie geeft een eindbeeld weer, waar we als gemeente naar toe willen werken. De visie vormt een aanscherping van de al bestaande omgevingsvisie Landstad Hardenberg, voor de thema’s die centraal staan in de maatlat. Ook kan deze visie gebruikt worden voor het aanscherpen van andere beleidsdocumenten in de toekomst op bijv. het gebied van gezondheid. Hoofddoelen De hoofddoelen zeggen iets over de essentiële richting van de inhoud. Deze doelen werken door in alle thema’s van de maatlat. Beleidsambities Per thema, biodiversiteit, klimaatadaptatie en positieve gezondheid is aangegeven welke ambities de gemeente heeft ten aanzien van het thema.
18
De Groene en Gezonde Maatlat
Doelstellingen Voor ieder thema zijn op basis van de beleidsambities concrete doelstellingen geformuleerd. Deze doelstellingen vormen de brug tussen de beleidsambities en de concrete eisen. Eisen De eisen vormen het meest concrete niveau en dus ook de operationalisatie van de thema’s. De eisen zijn praktisch toepasbaar en te toetsen. De eisen zijn niet opgenomen in dit eindproduct deel 1 de maatlat als beleid, maar zullen als deel 2: de maatlat als instrument (of tool) worden gepresenteerd nadat ze via ontwerpend onderzoek zijn getoetst en besproken op hun werking, zowel afzonderlijk als in samenhang.
4.2 Visie In deze paragraaf worden de ambities uit de omgevingsvisie Landstad Hardenberg, voor de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid nader vertaald: •
Het is 2040. Landstad Hardenberg heeft zijn streekfunctie verder uitgebouwd. Succesfactoren zijn een aantrekkelijk platteland, een welvarende toeristische sector en de aanwezigheid van veel voorzieningen. De bevolking is gegroeid naar meer dan 65.000 inwoners. Stedelijke en nieuwe functies zijn met elkaar verweven in het buitengebied, met voldoende aandacht voor de kwaliteit van de leefomgeving. Voldoende beschikbare ruimte is daarbij een groot voordeel. Er is een goede balans ontstaan tussen de kwaliteit van leven, duurzame investeringen en de aanpassingen aan het veranderde klimaat.
•
Hardenberg is een gemeente waar het comfortabel is om te wonen. De bewoners wonen in gezellige dorpen en steden, met ruim opgezette wijken en een levendig centrum met een aantrekkelijk, groen straatbeeld. De dorpen en steden zijn geschikt voor jong en oud, met voldoende woningen en voorzieningen, zoals zorgvoorzieningen, maar ook sportvoorzieningen en winkels. Het woningaanbod is gedifferentieerd en de verschillende typen woningen zijn goed verdeeld over de woonwijken. Het bos, de natuurgebieden en het water zijn altijd dichtbij en maken dat het prettig wonen is in de gemeente.
•
Naast dat het prettig wonen is, is het ook gezond wonen, werken en leven in de gemeente Hardenberg. Bij de fysieke (her)inrichting van de gemeente is gezondheid een factor die wordt meegewogen, waarbij het doel is om de ruimtelijke inrichting te laten bijdragen aan een gezond gemeente Hardenberg. Het wenkende perspectief van een ‘Blue Zone’ in de gemeente Hardenberg houden we steeds voor ogen.
•
De openbare ruimte is anders ingericht, overtollige en onnodige verharding is verwijderd, met als resultaat een aantrekkelijke groene leefomgeving die beter bestand is tegen te veel en te weinig water. Het oppervlaktewater is schoon, heeft een aantrekkende werking en heeft voldoende ruimte voor plant en dier. Het schone en gezonde water zorgt ervoor dat
19
De Groene en Gezonde Maatlat
onze inwoners met plezier kunnen leven aan het water. Er is voldoende drinkwater op elk moment, voor iedereen. •
Ook op particulier terrein is er duidelijk wat veranderd. Tuinen zijn minder verhard, daken zijn vergroend en er zijn op veel plaatsen voorzieningen om overtollig neerslag zichtbaar te verwerken en regenwater opnieuw te gebruiken in plaats van af te voeren. De woonomgeving is zo ingericht dat het inwoners stimuleert om te bewegen, ontmoeten, sporten en spelen om zo hun gezondheid te verbeteren.
•
Inwoners zijn zich bewust van de risico’s van hitte en hebben de mogelijkheid om een verkoelende plek op te zoeken. Daarnaast is er minder schade aan bedrijfspanden door extreme neerslag. De bedrijventerreinen zijn aantrekkelijk voor ondernemers om zich te vestigen, omdat ze duurzaam zijn ingericht en toekomstbestendig zijn.
•
De lokale biodiversiteit is toegenomen. We voldoen aan de basiskwaliteit natuur. We hebben de ontwikkeling van de lokale biodiversiteit goed in beeld en we weten wat we moeten doen om deze te behouden en te versterken. Vergroening gaat hand in hand met versterking van biodiversiteit. Bij de inrichting van de fysieke ruimte wordt vanuit het natuurlijke, bodem- en watersysteem gewerkt, waarbij het principe ‘groen tenzij’ wordt gehanteerd.
4.3 Hoofddoelen 1. Het bodem-, water- en natuurlijke systeem zijn sturend voor de ruimtelijke ontwikkelingen. 2. Gemeente Hardenberg is een gemeente waarin het gezond en prettig wonen en werken is, doordat de fysieke omgeving klimaatbestendig, natuurinclusief en met aandacht voor positieve gezondheid is ingericht. 3. Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de veranderende omstandigheden en hebben handelingsperspectief om zelf en/of samen met de gemeente een bijdrage te leveren aan een klimaatbestendige, groenere en gezondere gemeente.
4.4 Beleidsambitie: Biodiversiteit en natuur •
De soorten planten en dieren die kenmerkend zijn voor gemeente Hardenberg zijn bekend.
•
De inrichting van de gebouwde omgeving en de overgang naar het landelijk gebied biedt voldoende ruimte voor plant en dier, met voldoende groen en natuur, zodat de gebiedseigen biodiversiteit wordt beschermd en versterkt.
•
Groenblauwe oplossingen gebaseerd op natuurlijke processen en structuren hebben de voorkeur boven technische oplossingen. Het principe ‘groen tenzij’ wordt toegepast.
•
De gemeente is goed voorbereid en ingericht op het beheren van een biodiverse en natuurinclusieve omgeving. 20
De Groene en Gezonde Maatlat
•
De basiskwaliteit natuur is gerealiseerd en waardevolle leefgebieden worden behouden en versterkt.
•
Inwoners en bedrijven leveren een bijdrage aan het versterken van de biodiversiteit.
•
Biodiversiteit is een van de ontwerpende principes.
Doelen: Biodiversiteit en natuur •
Ruimtelijke ontwikkelingen zetten in op sluitende netwerken van groenblauwe structuren binnen het plangebied en een sterke aansluiting bij en verbindingen met groenblauwe structuren buiten het plangebied. Daarbij kiezen we voor soorten die passen bij het toekomstig klimaat, waarbij we voldoende aandacht hebben voor vocht, voedsel, veiligheid en voorplanting.
•
Bestaand groen vormt de basis van nieuwe groenstructuren en haar natuurlijke bewoners.
•
De gebouwde omgeving wordt zodanig ingericht dat het leefgebieden vormt voor gebouw bewonende soorten en zodat verdwenen soorten weer terug komen.
•
Het beheer van gebouwen en buitenruimte zorgt voor het behoud en de versterking van de biodiversiteit, met betrokkenheid van inwoners en bedrijven.
4.5 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Hitte •
De gebouwde omgeving biedt een gezonde, comfortabele en aantrekkelijke leefomgeving tijdens hitte.
•
Koele plekken, voorzien van voldoende groen en open water, zijn voor iedereen op loopafstand bereikbaar en toegankelijk.
•
Direct zonlicht wordt voor een deel geblokkeerd, zodat er voldoende schaduw op loopen fietsroutes en verblijfsplekken zijn.
•
De gebouwde omgeving wordt zo ontworpen dat er voldoende mogelijkheden zijn voor natuurlijke ventilatie. Daarmee wordt voorkomen dat onnodig hitte blijft hangen in de leefomgeving.
•
Bij extreme hitte blijven de meest vitale functies beschikbaar.
•
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de effecten van hitte te beperken.
•
Inwoners worden, door het nemen van maatregelen, zo goed als mogelijk beschermd tegen hitte, zodat gezondheidsproblemen worden beperkt of voorkomen.
•
De behoefte in en het aanbod van recreatie- en zwemwater zijn in balans.
Doelen: Klimaatadaptatie Hitte •
Gebouwen en infrastructuur worden beschermd tegen hitte door deze te ontwerpen met warmte werende materialen.
•
Vitale functies worden beschermd tegen hitte door deze hittebestendig te ontwerpen.
•
De gebouwde omgeving wordt ontworpen met voldoende aandacht voor verkoeling door te zorgen voor schaduw, natuurlijke ventilatie en warmte werende oppervlakken. 21
De Groene en Gezonde Maatlat
4.6 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie Droogte •
Langdurige droogte leidt niet tot structurele schade aan bebouwing, funderingen, wegen, groen, water en vitale functies.
•
We zorgen dat hemelwater zo weinig mogelijk verdampt en, wanneer dit handig en zinvol is, zoveel mogelijk lokaal wordt vastgehouden in de bodem.
•
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak om zuinig om te gaan met drinkwater.
•
De inrichting van de omgeving is afgestemd op de heersende grondwaterstanden en zoetwaterbeschikbaarheid tijdens droogte, zodat er een balans ontstaat tussen onttrekkingen en dat wat natuurlijk wordt aangevuld.
•
De inrichting en het watergebruik in gebouwde omgeving leidt niet tot extra droogte of watertekort in de omgeving. Bij voorkeur draagt de inrichting bij aan het verminderen van droogte en watertekort.
•
Bij extreme droogte is er, voor de meest urgente functies, zoetwater van de juiste kwaliteit beschikbaar. Hierbij wordt de landelijke verdringingsreeks gevolgd.
•
Inwoners zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de effecten van droogte te beperken.
•
Bedrijven zijn zich bewust van de verdringingsreeks en de gevolgen van een eventueel watertekort voor hun onderneming en nemen maatregelen om de effecten beperken
Doelen: Klimaatadaptatie Droogte •
Gebouwen en infrastructuur worden beschermd tegen droogte door te zorgen voor minimale fluctuaties in grondwaterstanden.
•
Vitale functies worden beschermd tegen droogte door deze niet te ontwerpen op kwetsbare locaties (‘functie volgt peil’).
•
Hemelwater wordt vastgehouden en benut, door voorzieningen op het eigen perceel te stimuleren en natuurlijke technieken voor het bergen van hemelwater eerder toe te passen, dan technische voorzieningen voor de afvoer ervan.
•
Watergebruik wordt verminderd en het waterbewustzijn wordt vergroot door hemelwaterhergebruik te stimuleren.
4.7 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie wateroverlast •
Alle onnodige verharding is verwijderd zodat hemelwater maximaal kan infiltreren in de bodem.
•
De gebouwde omgeving is robuust ingericht, zodat het bestand is tegen een teveel aan hemelwater en overlast wordt beperkt of voorkomen.
•
Inwoners en bedrijven zijn zich bewust van de noodzaak en nemen maatregelen om de negatieve effecten van hemelwateroverlast te voorkomen of te beperken.
•
Hevige neerslag leidt niet tot waterschade aan gebouwen, infrastructuur en voorzieningen. Vitale functies en voorzieningen blijven beschikbaar.
•
Ruimtelijke ontwikkelingen worden niet voorzien in laag gelegen gebieden. 22
De Groene en Gezonde Maatlat
Doelen: Klimaatadaptatie wateroverlast •
Hemelwater wordt zoveel mogelijk geïnfiltreerd, waarbij de voorkeur gaat naar bovengrondse infiltratie boven ondergrondse en natuurlijke oplossingen boven technische.
•
De gebouwde omgeving is zo ontworpen dat een bui van 7 cm in een uur niet tot schade aan vitale infrastructuur leidt.
•
Wateroverlast in gebouwen wordt voorkomen door deze altijd 20 cm hoger te ontwerpen dan het voorgenomen wegpeil.
•
Afwenteling wordt voorkomen, waarbij aangrenzende plangebieden het water uit de te ontwerpen gebieden niet hoeven te verwerken (‘elk plan houdt zijn eigen broek op’).
•
Afstroming van hemelwater naar laag gelegen gebieden wordt voorkomen.
4.8 Beleidsambitie: Klimaatadaptatie waterveiligheid •
Woningen worden niet gebouwd op plekken die zeer kwetsbaar zijn voor overstromingen.
•
Door slimme maatregelen in de ruimtelijke inrichting worden gevolgen van een overstroming vanuit het regionale watersysteem of door dijkdoorbraken beperkt.
•
Een overstroming leidt niet tot slachtoffers.
•
Het dagelijks leven binnen onze gemeente kan na een overstroming snel worden hervat.
•
Iedereen weet wat ze moeten doen in situaties van een dreigende overstroming.
Doelen: Klimaatadaptatie waterveiligheid •
De gebieden die kwetsbaar zijn voor overstroming zijn in kaart gebracht.
•
Gebouwen en infrastructuur worden in eerste instantie niet ontworpen in gebieden met een verhoogde kans op overstroming.
•
Vitale functies worden beschermd door deze hoger te ontwerpen en te realiseren dan de maatgevende waterhoogte bij een overstroming.
•
Wij streven naar een effectieve evacuatie en hervatting van het dagelijks leven binnen 24 uur na een overstromingssituatie
•
Risico’s worden gedegen afgewogen (risico’s en impact), wanneer toch in overstromingsgevoelige gebieden gebouwd gaat worden. In dat geval worden ontwikkelingen aangepast aan de overstromingsgevoelige gebieden.
•
In gebieden die kwetsbaar zijn voor overstroming, is het voor iedereen duidelijk, wat de beste route is, om het gebied snel te verlaten.
23
De Groene en Gezonde Maatlat
4.9 Beleidsambitie: Positieve gezondheid •
De gebouwde omgeving draagt in grote mate bij aan een gezonde leefomgeving voor mensen, dieren en planten.
•
De gebouwde omgeving stimuleert om te bewegen, ontmoeten, spelen, samenwerken, gezond eten en sporten.
•
Er is voldoende gebruiksnatuur dat bereikbaar is voor iedereen om te recreëren.
•
De gebouwde omgeving heeft een grote hoeveelheid kwalitatief hoogwaardig groen, zoals parken, plantsoenen en geveltuintjes en bomenrijen in de straat. Daarnaast zijn er uitloopgebieden in de overgang van gebouwde omgeving naar het buitengebied.
•
De gebouwde omgeving is schoon, gezond, herkenbaar en veilig en toegankelijk voor alle gebruikers.
•
Binnen de gebouwde omgeving worden onveilige situaties voorkomen en voelen mensen zich welkom.
•
Zorginstellingen, essentiële winkels en ondersteunende voorzieningen zijn bereikbaar en toegankelijk voor iedereen.
•
Gezond voedsel is toegankelijk voor iedereen.
•
Alle inwoners weten de toegang tot maatschappelijke, belangrijke informatie makkelijk te vinden, of weten hoe ze daar bij geholpen kunnen worden.
•
Alle kinderen groeien op in een rookvrije omgeving.
Doelen: Positieve gezondheid •
De gebouwde omgeving is veilig en gezond, zonder overlast of negatieve gezondheidseffecten door geluid, water- of luchtvervuiling.
•
Zorginstellingen zijn bereikbaar en toegankelijk voor iedereen. Ondersteunende voorzieningen en gezond voedsel zijn voor iedereen bereikbaar.
•
De gebouwde omgeving wordt zo ingericht, dat deze gezonde mobiliteit en bewegen stimuleert. Faciliteiten zijn voor iedereen toegankelijk en veilig.
•
De omgeving wordt zo ingericht dat een sociale en veilige gemeenschap kan ontstaan.
24
De Groene en Gezonde Maatlat
5 Adviezen De maatlat beoogd een verandering in de praktijk, de toepassing van de maatlat mag geen vrijblijvendheid zijn. Hiervoor is het noodzakelijk de thema’s klimaatadaptatie, biodiversiteit en positieve gezondheid te verankeren in alle niveaus van het gemeentelijk beleid, overeenkomstig met de werkingsniveaus van de maatlat. De gemeenteraad en het college van burgemeester & wethouders van de gemeente Hardenberg wordt geadviseerd het ‘eindrapportage deel 1: de maatlat als beleid’ als volgt te verankeren in het gemeentelijk beleid: -
de visie en hoofddoelen van de maatlat onder te brengen bij een actualisatieronde van de omgevingsvisie;
-
beleidsambities en doelen van de maatlat over te nemen bij herziening of ontwikkeling van programma’s en/of beleid als uitwerking op de omgevingsvisie;
-
Nader te onderzoeken of de eisen een plek moeten krijgen in het omgevingsplan.
25
De Groene en Gezonde Maatlat
Bibliografie Community of Practice Positieve Gezondheid. (2024). Concretiseren van Positieve Gezondheid in de Groene en Gezonde Maatlat. Gemeente Hardenberg. (2024). Gewoon gezond Hardenberg: Nota gezondheidsbeleid Gemeente Hardenberg. Gemeente Hardenberg. (2021). Landstad Hardenberg: Omgevingsvisie. https://www.hardenberg.nl/inwoners/wonen/wonen-vervolg/uw-leefomgeving/onzeomgevingsvisie/landstad-hardenberg Gemeente Hardenberg. (2023). Strategiebrief “Bedrijventerreinen in ontwikkeling”. GGD IJsselland (2024). Advisering over de Groene en Gezonde Maatlat. Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. (2023, 3 maart). Landelijke maatlat voor een groene, klimaatadaptieve gebouwde omgeving. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2023/03/23/kamerbrief-over-landelijkemaatlat-voor-een-groene-klimaatadaptieve-gebouwde-omgeving Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties, Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Arcadis, & &Flux. (2024). Handreiking Groen in en om de Stad. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2024/05/31/handreiking-groen-in-en-om-destad Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2021). Deltabeslissing Ruimtelijke adaptatie. https://www.deltaprogramma.nl/themas/ruimtelijke-adaptatie/deltabeslissing Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2022). Water en Bodem sturend.
https://www.tweedekamer.nl/kamerstukken/brieven_regering/detail?id=2022D50136&did=2022D5 0136 Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat. (2023, 15 september). Concept ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/05/30/bijlage-concept-ruimtelijkafwegingskader-en-begeleidende-tekst Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2020, 29 februari). Gezondheid breed op de agenda: Landelijke nota gezondheidsbeleid 2020-2024. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/02/29/gezondheid-breed-op-deagenda
26
De Groene en Gezonde Maatlat
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2022, 16 september). Integraal Zorgakkoord: “Samen werken aan gezonde zorg”. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/09/16/integraal-zorgakkoord-samenwerken-aan-gezonde-zorg Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. (2023, 31 januari). GALA -Gezond en actief leven akkoord. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2023/01/31/gala-gezond-en-actiefleven-akkoord NLadviseurs & Gemeente Hardenberg. (2024). Naar een basiskwaliteit natuur voor Hardenberg: Een uitwerking van de methodiek. PosadMaxwan & W/E Adviseurs (2024). Groene en Gezonde Maatlat Hardenberg, uitwerking opzet maatlat. Provincie Overijssel. (2024). Rapportage Actieprogramma Toekomstbestendig Bouwen. https://www.buroloo.nl/externe-publicatie/actieprogramma-toekomstbestendig-bouwen/ Provincie Overijssel. (2022). Overijssel voor elkaar!: Fundament voor de nieuwe Omgevingsvisie. https://www.overijssel.nl/media/rqvnwtv2/fundament-omgevingsvisie-gec.pdf Provincie Overijssel. (2023, 1 april). Programmeringsafspraken Bedrijventerreinen Regio West Overijssel 2023-2026. Provincie Zuid-Holland, Gemeente Dordrecht, GGD Zuid-Holland Zuid, & PosadMaxwan. (2024). Gezonde verstedelijking: Ontwerpend onderzoek NOVEX fase 2. Regio Zwolle, De Zwarte Hond, & Studio Bereikbaar. (2023).
Warme Harten in een Klimaatadaptieve Delta: Verstelijkingsstrategie Regio Zwolle. https://www.denationaleomgevingsvisie.nl/publicaties/publicaties+novexgebieden/handlerdownloadfiles.ashx?idnv=2408700&forcedownload=false SpongeScapes. (2024). From Drainage to Water Retention: Advancing a Paradigm Shift Towards Sponge Landscapes for Enhanced Climate Resilience. Sweco Nederland B.V. (2024). Een praktische verkenning naar een Nederlandse groennorm: Een vergelijking van tien bestaande groennormen en financiele doorrekening van de drie best beoordeelde normen. https://natuurenmilieu.nl/app/uploads/Praktische-verkenning-naar-eenNederlandse-Groennorm-Sweco-2024.pdf
27
De Groene en Gezonde Maatlat
Bijlagen 1 Relevante Beleidskaders 1.1 Landelijk beleid 1.1.1 Deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie In de deltabeslissing Ruimtelijke Adaptatie10 staan de landelijke doelen om de ruimtelijke inrichting in Nederland aan te passen aan het veranderende klimaat. De deltabeslissing stelt dat Nederland in 2050 waterrobuust en klimaatbestending is ingericht. Gemeenten, waterschappen, provincies en het Rijk moeten er samen met private partijen voor zorgen dat schade door hitte, wateroverlast, watergebruik, droogte en overstromingen zo beperkt mogelijk blijft. Hiervoor wordt gebruik gemaakt van klimaatscenario’s. Een van de tussendoelen van de deltabeslissing is dat klimaatbestendigheid en waterrobuustheid een vast onderdeel is van het beleid.
1.1.2 Kamerbrief Water en Bodem sturend In de kamerbrief Water en Bodem sturend van 25 november 2022 heeft het kabinet, op basis van 7 principes, 33 structurerende keuzes vastgelegd om het water- en bodemsysteem in Nederland te beschermen. Een aantal van deze structurerende keuzes hebben een raakvlak met de op te stellen Groene en Gezonde Maatlat. Dit zijn de volgende structurerende keuzes: Ruimte voor water 7. We creëren ruimte voor het vasthouden, bergen en afvoeren van water in onze ruimtelijke inrichting, landgebruik en landbeheer. Bodem 15. We versterken de regie op de inrichting van de ondergrond. 16. We streven bij verstedelijking en infrastructuur naar zo efficiënt mogelijk gebruik van ruimte, dekken de bodem zo min mogelijk af en herstellen de bodem waar mogelijk. 17. We sturen ook in bestaand bebouwd gebied op vermindering van onnodige bodemafdekking. Bebouwd gebied 21. We maken de risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid sturend bij de locatiekeuze en inrichting van woningbouw. 23. We passen de maatlat voor een klimaatadaptieve en natuurinclusieve bebouwde omgeving toe. 24. We sturen als overheden op zo min mogelijk afdekking van de bodem.
10
https://www.deltaprogramma.nl/themas/ruimtelijke-adaptatie/deltabeslissing
28
De Groene en Gezonde Maatlat
1.1.3 Landelijke maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving Op 23 maart 2023 heeft het kabinet met een kamerbrief de landelijke maatlat groene klimaatadaptieve gebouwde omgeving uitgebracht. Het toepassen van deze maatlat was in de kamerbrief Water en Bodem sturend al als structurerende keuze opgenomen. Deze landelijke maatlat geeft normen, richtlijnen en voorkeursvolgorden voor de klimaat thema’s. Dit is gedaan voor de thema’s biodiversiteit en natuurinclusiviteit, droogte, bodemdaling, hitte, gevolgbeperking overstroming en wateroverlast.
Figuur 2 Weergave van de landelijke maalat
1.1.4 Ruimtelijk afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving Op 9 april 2024 heeft het Ministerie van Infrastructuur en Waterstaat een kamerbrief gestuurd over het ruimtelijke afwegingskader klimaatadaptieve gebouwde omgeving. Dit afwegingskader is een uitwerking van structurerende keuze 21 uit de kamerbrief Water en Bodem sturend. Deze structurerende keuze maakt de risico’s van overstromingen, wateroverlast, bodemdaling en drinkwaterbeschikbaarheid sturend bij de locatiekeuze en inrichting van woningbouw. Door het ministerie zijn de uitgangspunten ook vertaald op kaart, waarmee duidelijk is over welke locaties het gaat.